ભાવચૂડામણિઃ · અધ્યાય 1

પ્. ૧અ) ઓં નમઃ શિવાય ॥
સમસ્તસિદ્ધાંતસુધાસમુદ્રસંપ્લાવનાયેંદુકરાભિરામાઃ
જયંતિ વાચો ભુવિ રામકંઠભટ્ટસ્ય વિદ્યેશ્વરતુલ્યમૂર્ત્તેઃ ।
તતો વાપ્તઃ શ્રુતશ્ચૈવ જ્ઞાનરત્નવિધાનતઃ ।
ભાવચૂડાભિદં વક્ષ્યે વિદ્યાકંઠશ્ચ સંગ્રહમ્ ॥
ઇહ હિ પૂર્વભગવતઃ સ્વયંભુવઃ સાક્ષાચ્છિપ્યેન મયેન યથા યશ્ચ
શિવારાધનાદાવુપાયો મુનિભ્યઃ કથિતસ્તથા તચ્છિષ્યઃ સ્વશિષ્યેભ્યઃ
કથયતિ ।
પૃષ્ઠે હિમવત્ ।
ઇત્યાદ્યેન હિમાલયસ્યાગ્રદેશે પાદસમીપે સ્થિતા મુનયઃ મયમુપવિષ્ટં
દૃષ્ટંવંતઃ । ઇતિ પ્રક્રિયા દર્શનાય સૃષ્ટોપિ શ્લોકો વ્યાખ્યાતઃ ।
વેતારં સર્વવિદ્યાનામ્ ઇતિ ॥
ચતુર્દશવિદ્યાસ્થાનજ્ઞમ્ ચતુર્દશવિદ્યસ્થાનાનિઃ
પુરાણસ્મૃતિમીમાંસધર્મશાસ્ત્રાંગમિશ્રિતાઃ વેદાઃ સ્થાનાનિ
વિદ્યાનાં ધર્મસ્ય ચ ચતુર્દશેતિઃ સર્વાણિ શિલ્પાનિ કલાકૌશલ
વિષેશાસ્તેષાં પ્રવર્ત્તકમ્ । અનેનાસ્ય વિશ્વકર્મત્વમ્ । શિવૈકાહિત ચેતસ્કં
પરમમાહેશ્વરમ્ । ભક્તાનુગ્રહ તત્પરમિતિઃ । અન્યેષામપિ ગુરું
પ્રબોધરોચિર્ભિરિતિ શ્રુતપાઠાભ્યાં તેજોયુક્તૈર્હર્ષવ્યાપ્યાકુલેક્ષણા ઇતિ ।
અનેનાનુમિત શક્તિપાતાઃ શ્રદ્ધાદમાદિભિરાત્યસંસ્કારૈઃ
શોભાયુક્તાન્સતાનાહેત્યાદિ । શાસ્ત્રાવતારકં ભગવંતં
શ્રીકંઠનાથં નમસ્કૃત્ય સ વિશ્વકર્મા તાન્ મરીચ્યાદીનિત્યાહ । દેવ
દેવસ્ય યજનં સાધ્યાદ્યંગાપેક્ષયાત્ તદાધારાનેકત્ત્વેન ચ તત્ર
યજનાંગાનિ સમાધિર્ધારણેતિ । સમાધાનં સમાધિર્યોગાંગ
વૈલક્ષણ્યેન ધારણા ચેતસોભિમતપ્રદેશો નિરોધઃ ।
તથા ચ પતંજલિઃ ॥
દેશબંધશ્ચિત્તસ્ય ધારણેતિ । ધ્યાનમંતર્યાગાદનંતરં તદર્થં વા
હૃદાદ્યેકદેશે પરમેશ્વરાદેકાર ચિંતનમ્ । તથા ચ શાર્ધશતત્રયે
શ્રીમત્કાલોત્તરે । લલાટે ચેશ્વરં ધ્યાયેદિતિઃ । જપ ઉપાંશુર્માનસ ઉચ્યતે ।
અનભિપ્રેતસંખ્યયા મંત્રોચ્ચારણમ્ । ભાવઃ શુદ્ધાત્મકો ભક્ત્યાદિઃ ।
પ્. ૧બ્) તયાંસિ પ્રાણાયામાદીનિ યદુચ્યતે । પ્રાણાયામઃ પરં તપઃ
અથાધારાઃ સ્વમૂર્તાવિત્યાદિ । તત્ર કૃત સન્નિધાવિતિ પદં
સ્વમૂર્તાવિત્યાદ્યાનાં ચલ ઇત્યંતાનાં પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે । તત્ર
સન્નિધિકર્ણપૂર્વસ્ય યજનસ્યોક્ત ત્વાત્ । યજનં શ્રેષ્ઠમેતેભ્યો લિંગ એવેતિઃ
એતેભ્યઃ પ્રોક્તેભ્ય આધારેભ્યઃ લિંગાત્મકે વિશિષ્ટતરે આધારે યજનં
શોભનમિત્યર્થઃ । તથા ચ
મહાભારતાદૌ ભગવાન્ વ્યાસમુનિઃ ।
સર્વરૂપં ભવં જ્ઞાત્વા લિંગે યોર્ચયતે પ્રભુમ્ ।
તસ્મિન્નભ્યધિકાં પ્રીતિં કરોતિ વૃષભધ્વજ ઇતિ ॥
કિમાત્મકમિતિ । કિં પ્રકૃતિ કિં કારણકમ્ । વિધિભેદાશ્ચ તદ્ગતા ઇતિ
લિંગવિષયાનિ વિધાનાંતરાણિ બ્રૂહિતિ વક્ષમાણેન સંબંધઃ । આસ્થા
પ્રતિષ્ઠા શુભાશામાસ્થિતમિતિ । ઇહ શૈવશાસ્ત્રે
પૂર્વપશ્ચિમોત્તરૈશાનીનાં ચતસૃણામેવ દિશાં શુભત્ત્વં કામ્યે
સ્વાનુગમિતિઃ । યથા કામનાર્થાનુગુણાયાં દિશિ સ્થિતમ્ ।
યથા પરસંતાપ ચિકીર્ષુરાગ્નેયદિગાતં યાયાત્ । મરણચિકીર્ષુર્યામ્ય
દિક્સ્થં રોગાદિ વિધિત્સુર્નૈનૃત દિક્સ્થમુચ્ચાટન કૃદ્વાયવ્ય દિક્સ્થમિતિ યાવત્ ।
અથાચાર્યયલક્ષણં । દૈશિકોત્તમઃ । આર્યદેશસમુદ્ભૂતઃ ઇતિ આર્યદેશઃ
યત્ર શાસ્ત્રાર્થ વિચારઃ તસ્ય ચ સમ્યગનુષ્ઠાનં તતનુદ્ભવો યસ્ય તથા
શુચિરિતિ પરસ્વાદાન નિસ્પૃહઃ ।
તથા ચ સ્મૃતિ । યોર્થે શુચિઃ સંહિ શુચિઃ ન મૃદ્દારિશુચિઃ શુચિરિતિ ।
દક્ષ ઇતિ । સ્વકર્મણિ દીક્ષા વ્યાખ્યાનાદૌ સર્વત્ર ચતુરઃ ।
સમાહિત ઇતિ । શ્રોત્રિયોનુષ્ઠાના ચ ચીર્ણાચાર્યય વ્રત ઇતિ ।
આચાર્યયાભિષેકાદનંતરં શાસ્ત્રાંતરોક્તમાચરિતમાચાર્યવ્રતં યેન
યથોક્તં શ્રીમત્સ્વાયંભુવે ॥
અથાચાર્યયવ્રતં શ્રેષ્ઠં ચરેદાચાર્યય એવ હિ ।
પક્ષદ્વયમધઃ શાયી નક્રાશી ચરુભુક્ સદા ॥
મૌનીત્રિષવણ સ્નાયી ઇત્યાદિ । વિદ્વાનિતિ પંડિતો ન મૂર્ખઃ । યદુક્તમન્યત્ર
રાજ્ઞોભ્રાપ્તુઃ સ સંદેહો ગુરુર્ભક્તિ વર્જિત ।
પ્. ૨અ) ઇતિ । નક્ષત્રે ચંદ્રતારાદીત્યાદિ ।
પ્રથમતૃતીયષષ્ટસપ્તમદશમૈકાદશસ્થાનસ્થિતત્ત્વાન્નક્ષત્રસ્ય
પરિશુદ્ધિઃ । યદાહુ જ્યોતિઃ શાસ્ત્રવિદઃ ।
જન્માશ્રિતસ્ત્રિષષ્ટશ્ચ સપ્તમો દશમસ્તથા ।
એકાદશગતો નૃણાં ચંદ્રઃ સર્વાર્થ સાધક ॥
ઇતિ તારાજન્મ સંપદ્યાનવતાભ્યસ્તૃતીયાપંચમીસપ્તમીનાં
પરિત્યાગાન્નારાપરિશુદ્ધિઃ આદિગ્રહણદ્યોગપરિશુદ્ધેપિ
કાલદંડાદિભિરેકાદશભિર્ના સ્નાપ્યશુભૈર્વજિતે । યદુત્કં
શ્રીમત્સ્વાયંભુવે ॥
નામ્નૈ વા ચોદિતાન્યોગાનેકાદશપરિત્યજેદિતિ ।
અનય પ્લુત ઇતિ । વિષ્ટિ વૃહદ્વ્યતીપાતાદિભિરવાદિતે દારુણોગ્ર ચર ઇત્યાદિના ।
દારુણાનિ આદ્રાશ્લેષા જ્યેષ્ઠામૂલાનિમારણાદિ કર્મસુ ।
ઉગ્રાણિમઘાભરણીતિ સ્રશ્ચ પૂર્વા શ્મશાનવેતાલાદિ સિદ્ધૌ ।
ચરાણિસ્વાતિપુનર્વસુશ્રવણધનિષ્ઠાશતભિષઃ ઉચ્ચાનાનાદિષુ ।
ક્ષિપ્રાણિ હસ્તઃ પુષ્યોઽભિજિદશ્વિનીક્ષિપ્રકાર્યયસાધને ।
ધ્રુવાણિ રોહિણીતિ સ્રશ્ચોત્તરા મોક્ષાદિ કર્મસુ । મૃદૂનિ
ચિત્રાનૂરાધારેવતીમૃગશિરાંસિ મૃદુસ્વરૂપકાર્યયાયૈવ । લગ્ને
પૂર્વોદયેત્યાદિ । મેષાદિ રાશિનામેવ લગ્ન વ્યપદેશઃ તસ્મિન્ શીર્ષોદયે
શીર્ષોદયાઃ ષટ્ મિથુનસિંહકન્યાતુલકુંભવૃશ્ચિકાઃ
મેષવૃષકર્કટધનિમકરાઃ પંચ પૃષ્ઠોદયાઃ મીનસ્તૂભયોદયઃ
ભાવાસ્તબુધ ન સહજા ઇત્યાદ્યાઃ કાલાખ્ય પુરુષસ્યાવયવ સ્થાનીયાઃ
તેષાં સમૂહશ્ચક્રં । તસ્મિન્ શુદ્ધે તસ્ય ચ શુદ્ધિરિત્થં યથા
સ્વમનુકૂલસ્થાનેષુ ગ્રહાણામવસ્થિતિઃ । યદાહુઃ
જીવઃ સપ્તનવદ્વિપાક્રમગતો વક્રાર્કજૌ ષટ્ત્રિગૌ ઇતિ । સદૈશિકે ઇતિ
નવાંશકાદિ કલ્પનયા યસ્ય રાશેર્યસ્ય નવાંશકસ્ય શોભનતા તદ્યુક્તો
યથા મેષસ્ય પ્રથમનવાંશકો મેષાંશક એવ કર્કટસ્યૈવમેવ ।
પ્રથમનવાંશકર્કટ સંબંધી સ ચ તસ્ય શોભના ઇતિ । સ્વસ્વામીતિઃ
મેષાદીનાં દ્વાદશાનાં રાશીનાં ક્રમેણાધિપાઃ અંગાર શુક્ર-
પ્. ૨બ્) બુધચંદ્રાર્ક બુધશુક્રભૌમગુરુસૌરસૌરગુરવઃ
કુજશુક્રજ્ઞેંદુર્કજ્ઞ કુજજીવ સૌરયમગુરવોભેશાઃ । તેન દૃષ્ટે ગ્રહસ્ય
ચ દર્શનમેવં । યસ્મિન્ સ્થાને ગ્રહો વર્તતે । તસ્માદ્દશમ તૃતીયે દ્વે સ્થાને
દૃષ્ટેશ્ચતુર્ભાગેન પશ્યતિ । નવમ પંચમે અર્ધ દૃષ્ટ્યા । ચતુર્થાષ્ટમે
પાદત્રયેણ । સપ્તમં સમગ્ર દૃષ્ટ્યૈ ચ । યદુક્તં તત્રૈવ
દશમ તૃતીયે નવપંચમે ચ ચતુર્થાષ્ટમે કલત્રં ચ પશ્યંતિ ફલાનિ
ચૈવં પ્રયચ્છંતિ ઇતિ ।
તત્સુહૃદિતિ । તત્સુહૃદારાશીશ્વરમિત્રેણ વા દૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ । તત્સુહૃદોગ્ને
વરાહમિહરોક્ત્યૈવોક્તાઃ ઇહ તુ સામાન્યેનોચ્યંતે ।
સૂર્યભૌમગુરુચંદ્રાશ્ચંદ્રસ્ય સૂર્યબુધૌભૌમસ્ય ગુરુચંદ્રાર્કા
બુધસ્ય રવિશુક્રૌ ગુરોઃ સૂર્યયેંદુ ભૌમાઃ ।
શુક્રસ્ય બુધશનૈશ્ચરૌ સૌરસ્ય શુક્રબુધાવિતિઃ । સૌમ્યવીક્ષિત ઇતિ ।
સૌમ્યગ્રહા બુધશુક્રગુરવશ્ચંદ્રસ્તુ શુક્લપક્ષે બુધસ્તુ પાપયોગાત્
પાપઃ ન પુનઃ સ્વતઃ યદપ્યાહુઃ । ક્ષીણેંદ્વર્કયમારાઃ પાપાસ્તૈઃ
સંયુતઃ સૌમ્ય ઇતિ પુનરપિ લગ્નવિશેષણં ।
વીર્યયવન્નર ઇતિ । વીર્યયવન્નરત્વં લગ્નસ્યેત્થં । યદા સ્વસ્વામિ યોગઃ
સોમ્યગ્રહદર્શનં ચ સૌમ્યગ્રહેણ વા યોગઃ સ્વસ્વામિ વીક્ષણં ચ ।
યદુક્તં તત્રૈવ
અધિપદ્યુતો દૃષ્ટો વા બુધજીવ નિરીક્ષિતશ્ચ યો રાશિઃ સ ભવતિ બલવાનિતિ ।
પ્રસન્નમાનસે ત્ર્યંશે ઇતિ । ત્ર્યંશોદ્રેક્કાણાભિધાનાત્મકો જ્યોતિઃ શાસ્ત્રે
દૃષ્ટો દેવતા વિશેષઃ સ યસ્ય રાશેઃ પ્રહર્ષિતઃ । યદુક્તં વૃહજ્જાતકે ।
ભૂષિતો વરુણવદ્વહુરત્નોવદ્ધતૂણકવચઃ સ ધનુષ્કઃ
નૃત્તવાદિત કલાસુ ચ વિદ્વાન્ કાવ્યકૃત્પિયુનરાશાવસાને ઇતિ । અન્યચ્ચ
ગૌરી સુધૌતાગ્રદુગૂલહસ્તાસમુચ્છ્રિતા કુંભકટચ્છ્રિસ્તાઃ દેવાલયં સ્ત્રી
પ્રયતાઃ પ્રવૃત્તા વદંતિ કન્યાંત્યગતસ્ત્રિભાગ ઇતિ । તસ્મિંસ્તથા
ભૂતેરાશાવિતિ । સમાનાધિકરણ્યેણૈવ સપ્રમો વ્યાખ્યેયા અપ્રસન્નમાન
સા દ્રેક્કાણાશ્ચ તત્રૈવ નિર્દિષ્ટાઃ તેઃ ગ્રંથગૌરવ ભયાન્ન પ્રહર્શિતાઃ

પ્. ૩અ) રત્નભાંડ સમન્વિતશ્ચ કસ્ય ચિદ્રાશેઃ સંભવત્યેવ । યદુક્તં
તત્રૈવ
કિન્નરોપમતનુઃ સ કંબલસ્તૂણ ચાપકવચૈઃ સમન્વિતઃ કુંભમુદ્વહતિ
રત્નપૂરિતં સક્ંદગં મકરરાશિ પશ્ચિમ ઇતિ । અન્યચ્ચ ।
સુર્ણભાંડ મુક્તામણિ શંખમિશ્રૈર્વ્યાક્ષિપ્તહસ્તઃ સવિભૂષણશ્ચ
ભાર્યયાવિભૂષાય મહાનિધાનાંનાવં પ્લવ વ્યાધિ ગતો ઝષસ્યેતિ ।
તસ્મિંસ્તથા ભૂતે દ્રેક્કાણેપિ લગ્ન ઇતિ સ્થિતમેવ ઉર્જિત ઇતિ દ્રેક્કાણયુક્તે
ઉર્જિતશ્ચોક્ત એવ તત્ર મનુષ્યવક્ત્રો શ્વસમાનકાયો
ધનુર્વિગૃહ્યાયતમાશ્રમસ્થઃ ક્રતૂપયોજ્યાનિ તપશ્વિનશ્ચરરક્ષ
પૂઉર્વોધનુષસ્ત્રિભાગ ઇતિ । કિં ચ
હયાકૃતિઃ ।
પાંડુરમાલ્યશેખરોબિભર્ત્તિ કૃષ્ણાજિનમંબરં નરઃ દુરાસદઃ
સિંહદુવાન્નકાર્મુકોનતાગ્નનાસો મૃગરાજમધ્યમ ॥
ઇતિ એવં વિધોર્જિત દ્રેક્કાણાન્ મમ કરલગ્ના સંભવે નિર્વિષા દેવા વા
શબ્દાઃ પક્ષાંતરે । વિષાદરહિત દ્રેક્કાણાત્મકે વા ગચ્છેદિત્યર્થઃ ।
સવિષાદાનામપિ તત્રૈવ તત્ર સંભવાત્ । તથા ચ ।
મદ્માશ્રિતા મૂર્ધનિ ભોગિ યુક્તાસ્ત્રીકર્કશારણ્યગતાવિરૌતિ । શાખાં
પલાશસ્ય સમાશ્રિતા ચ મધ્ય સ્થિતઃ કર્કટકસ્ય રાશેરિતિ । અન્યચ્ચ ।
ઉદ્યાન સંસ્થઃ કવચીધનુષ્માન્ શરાસ્ત્રધારીગરુડાનનશ્ચ
ક્રીડાત્મજાલં કરણાર્થ ચિંતાં કરોતિ મધ્યે મિથુનસ્ય ચાયમિતિ ।
કૃત્યનુગે પિવેતિ । કર્તવ્ય પ્રયોજનાનુરૂપે વા સિદ્ધિરયમર્થઃ । અભિચારાદિ
ક્રૂરકર્મ નિમિત્તં તદર્થાત્મક દ્રેક્કાણયુક્તે વા લગ્ને તથા
વિધાર્થસિદ્ધિર્ભવત્યેવ તથા વિધાશ્ચ તત્રૈવોદ્દિષ્ટાઃ શ્રુતાંતિકે સર્પ
વિવેષ્ટિતાંગો વસ્ત્રૈર્વિહીનઃ પુરુષસ્ત્વટવ્યાં ચૌરાનલવ્યાકુલિતાંતરાત્મા
વ્યાક્રોશતેંઽત્યોપગતો ઝષસ્યેતિ ।
અન્યચ્ચ ।
રોમચિતોમકરોમપદંષ્ટ્રઃ સૂકરકાયસમાનશરીરઃ યોક્તૃકજા-
પ્. ૩બ્) લકબંધનધારી રૌદ્રમુખોમકરઃ પ્રથમસ્ત્વિતિ ।
કિં ચ ।
વિભીષયંસ્તિષ્ઠતિ રત્નચિત્રિતે વને મૃગાન્ કાંચનતૂણવર્મભૃત્
ફલામિષૈર્વાનર રૂપભૃન્નરસ્તુલાવસાને યવનૈરુદાહૃત ઇતિ ।
અન્યચ્ચ ।
શલ્મલેરુપરિગૃદ્ધ્રજંબુકૌશ્વાનરશ્ચ મલિનાંબરાન્વિતઃ ।
રૌતિમાતૃપિતૃવિપ્રયોજિતઃ સિંહરૂપમિદમયમુચ્યતે ॥
ઇત્યેવમાત્મકૈરેવં રૂપાયામેવાર્થસિદ્ધૌ યાદ્યાદિતિ પ્રકૃતેન સંબંધ
ઇતિ ત્ર્યંશાયાવાં મુખીતિ રાશ્યર્ધસ્ય હોરેતિ સંજ્ઞા વ્યપદેશઃ
તસ્યાચ્ચોર્ધ્વમુખતિર્યયઙ્મુધોમુખત્વેન ત્રિપ્રકારત્વં । યદાહુઃ
ઊર્દ્ધ્વં તિર્યયઞ્વાનતાસ્યા ચ હોરેતિ । તત્રોર્દ્ધ્વમુખીયારવિણોપભુક્તાયા
તુ તદધિષ્ટિતા સા તિર્યયઙ્મુખી યાતુ તેનૈવ ક્રમણીયા સાધો મુખી
યદપ્યાહુઃ મુક્તા ક્રાંતાનાગતા ચ ક્રમેણેતિ તાસાં મધ્યાન્મુક્તિ
નિમિત્તમૂર્દ્ધ્વમુખીહિત્તા પ્રશસ્તાયા સંહિતાંતરેષ્વંગારિણીત્યુક્ત્વા
અભિચારાર્યમધોમુખી યા ધૂમેતિ તત્ર પ્રસિદ્ધા શાકુનોક્ત્યેતિ
કપિંવ્રલકોકિલ મયૂરાદિ પ્રશસ્ત પક્ષિ વિરત શ્રુત્યાહિતમભિમત
ફલપ્રદં શકુનં જ્ઞાત્વા શ્રુતિરપ્યાહ ।
ભદ્રં પુરસ્તાન્નોવદ ભદ્રં પશ્ચાત્ કપિંજલેતિ । મહાકવિરપિ કાલિદાસઃ
વામશ્ચાયં વદતિ મધુરં ચાતક ઇતિ । નોક્ત્યેતિ । અકસ્માદેકજનસમુદ્ધોષિત
જયપુણ્યાહ ક્ષેમાદ્યુક્ત્યાવેતિઃ । વિકલ્પાર્થઃ યા યાદાયમ્ય વા પ્રાણાનિતિ ।
પ્રાણાપાનાવાયમ્ય દૈર્ઘ્યં નીત્વાનુભવેન
વામદક્ષિણનાસ્મરંધ્રાભ્યામન્યતમેન પ્રવહણ જિજ્ઞાસયા
તજ્જિજ્ઞાસાયાશ્ચ પ્રયોજનમેતત્ । યદિ વામરંધ્રવાહિનઃ
પ્રાણાસ્તદાનુકૂલાઃ પ્રોક્ત શકુના સંભવેપિ યાયાત્ ઇત્યપિ વિકલ્પાર્થઃ
અશાંતિં વિધાય ગચ્છેદિતિ પ્રકૃતેન સંબંધઃ ।
અથ શિલાપરિક્ષા ।
સ્નિગ્ધ ધ્વનિરિતિ । અવ્યશબ્દાઃ સ્નિગ્ધા અરૂક્ષાસિતાદ્યેતિ રક્તપીતવર્ણાસ્તિસ્રોપિ
પ્. ૪અ) બ્રાહ્મણસ્ય સિતવર્ણા તુ બ્રાહ્મણસ્ય એવં ક્ષત્રિયસ્ય પીતકૃષ્ણવર્ણે
રક્તા તુ ક્ષત્રિયસ્ય વૈશ્યશુદ્રા પેક્ષયૈ ચૈતદવધારણં ન તુ
બ્રાહ્મણસ્યેક્ષયા તસ્ય પ્રાક્ તદ્વિષયા યા પ્રાપ્તે રુક્તત્વાત્ । એવમપિ
કૃષ્ણવર્ણા વૈશ્યસ્યૈ પીતા તુ વૈશ્યસ્યૈવ કૃષ્ણવર્ણા તુ
શુદ્રસ્યૈત્યયમત્રાર્થઃ । ઉક્તં ચ
શ્રીમત્કામિકે ।
એતાશ્ચતસ્રો વિપ્રસ્ય તિસ્રો રાજ્ઞ ઉભે દિશઃ ।
એકાશુદ્રસ્ય નિયમાચ્છિલેતિ । ગૂઢચ્છાયેતિ । ગૂઢાગંભીરાચલાચ્છાયા
શોભા યસ્યાઃ સિદ્ધાવધોમુખીતિ । સાધના લિંગચિકીર્ષયા બુધ્નભાગે
મુખલક્ષ્મકર્તવ્યમિત્યભિપ્રાયેણ તત્ર લાંચ્છનં કુર્યાત્ ।
મુક્તાવૂર્દ્ધ્વમુખી ઉત્તાનમુખી ઊર્દ્ધ્વ એવ ગમનં મુક્તિર્યતો હીનરેખા
ભવતીતિ હીનારેખાઃ સિતવર્ણાયા યદિ રક્તાઃ પીતા વા કૃષ્ણા વા યદિ
ભવંતિ । તદા સા બ્રાહ્મણસ્ય નેષ્ટેતિ વક્ષ્યમાણેન સંબંધઃ । તથા ચ
શ્રીમત્પિંગલામતે । હીનરેખોતમાહીનેતિ । રક્તવર્ણાયાઃ સિતારેખા યદિ
ભવતિ । તત્સા બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયયોઃ શસ્યેત ઇત્યેવમન્યાસામપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદુક્તં તત્રૈવ
હીનરેખોત્તમા શુભેતિઃ ગૌરેતિ સ્ફટિકાનુકારા ટંકાદિ લોહશિલ્પિ
ભાંડક્ષયંકરી ચ । ઉક્તં ચ પૈતામહે ।
સ્ફટિકાભા ભવેદ્ગૌરા બહુલોહક્ષયંકરી ।
કીલાદૃઢાં કુરુ શ્લેષા ઊર્મયઃ જલતરંગાનુકારારેખાસમૂહાઃ
પુટાશુક્તિ પુટાકારા બિંદવો વર્ણાત્મકઃ । પ્રાગુક્તરેખા સંબંધિનો
ભાગૈક દેશાઃ વિમલૈઃ પાષાણાત્મકૈર્યા ચાન્વિતેતિ કીલાદિનાં પ્રત્યેકં
યોજ્યમ્ દુષ્ટસત્વાનાં સર્પવાનરમકરાદીનામનુકારો યસ્યાસ્તદાતાનિ
શકલાનિ ખંડા યસ્યાઃ ઉદક્તસ્યા ઇતિ ઉત્તરસ્યાં તસ્યાઃ શિલાયા દિશિ
સ્થંડિલે ભૂમાનેવ પૂજિતઃ શિવભટ્ટારકો યેનાચાર્યેણ સ તથા
હુતાગ્નિરિતિ કૃતાગ્નિકાર્યયઃ સાધારણેન મંત્રેણેતિ સાધારણમંત્રાઃ
સપ્ત । યદુક્તં
પ્. ૪બ્) સંહિતાંતરે ।
પ્રણવો માતૃકાવ્યોમવ્યાપી ષડક્ષરઃ પ્રસાદો બહુરૂપશ્ચ
સપ્તસાધારણાઃ સ્મૃતા । ઇતિ એભ્ય એકેન સિદ્ધ્યર્થં સાધ્યમંત્રેણ
શિલ્પિનઃ તત્કર્મજીવિનઃ સંશ્રિતવ્રતાનિતિ ગૃહીતા ધ્યવસાયાન્ સહાયાનિતિ
ગુરુસંબંધિનઃ શિષ્યાન્ નિયત ઇતિ વાઙ્મવસાસ્યામવિચલેંદ્રિયઃ
મહેશં ધ્યાયન્ । તથા સ્વપ્નમાનવકં મંત્રં જપન્ સુપ્યાત્ ।
સર્વર્યયતે ઇતિ । રાત્ર્યવસાને નિશ્ચિત્તં સ્વપ્નમિષ્ટામનિષ્ટં વા પશ્યતિ ।
ગર્તેતિ । યસ્યા દેશાંતરેષુ દધ્ન ઇતિ દધિલાભસ્તદભક્ષણં ચ તે શ્રેષ્ઠે ।
વિષ્ટાયાશ્ચેતિ ।
મૂત્રાદીનાં મલાનાં લાભક્ષણેન શ્રેષ્ઠે વિષ્ટાવર્જમ્ વ્યજનં
તાલવૃંતાદિ વિઘ્નવર્જિતમિત્ય સંશયમેવ વિધિભંગાયેતિ વિધાનવિહતયે
કૃતકૃત્ય ઇતિ નિષ્પ્રયોજનઃ આકોટયેદિતિ । ભાગત્રય કલ્પનયા
ચિહ્નલેખાભિર્લાંછન પૂર્વમ્ સ્વલ્પં હન્યાત્ બ્રહ્મત ઇતિ બ્રહ્મસ્થાનાત્
મુક્ત્ય પેક્ષયા ભુક્ત્ય પેક્ષયા તુ રુદ્ર સ્થાનાત્ યાન ઇતિ શકટાદૌ
તદધિષ્ટાત્રીમિતિ । વૃક્ષાધિષ્ઠાયિ કામીશ્વર શક્તિં વિસૃજ્ય સર્વત્ર તસ્યાઃ
સર્વદા ચ સન્નિધાનાદ્યદુક્તમન્યત્ર ।
નસાલબહુલા કાચિત્ સંતાન દ્વયવર્તિની ।
વ્યાપ્ત્રી શિવકલા યસ્યામધિષ્ઠાત્રી ન વિદ્યતે ॥
ઇતિ । તાં સંવક્ષ પૂજ્યવક્ષમાણેન ચ મંત્રેણ વિસર્જ્ય વૃક્ષ
ચિદાત્માનં ચ નિરોધ્ય સ જીવસ્યૈવ તસ્યોપયોગો પપત્તેઃ સારવદિતિ
સારદારુતયે હતસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ ક્ષીરદ્રુમઃ પલાશાદિઃ માધુર્યય
ગંધગુણવદિત્યાદિ । માધુર્યયગુણયુક્તાજ્જાતં સૌભાગ્યદમ્ ।
ગંધગુણયુક્તાદ્વૃક્ષવિશેષાદુત્યાદિતં યત્તત્કીર્ત્તિદમિત્યર્થઃ । સુરાહ્વેતિ
દેવદારુશાકેતિ । શાકાભિધાનો વૃક્ષવિશેષઃ । દેશાંતરે પ્રસિદ્ધ એવ
દેવદાર્વાદિભિર્બિલ્વાંતૈર્વૃક્ષૈર્યાનિ ક્રિયંતે તાનિ સર્વપ્રદાનીત્યર્થઃ ।
પિશાચવૃક્ષોવિભીતકાભિધાનઃ
પ્. ૫અ) @@@@બહેદુકફલજનકઃ કોલાક્ષિઃ પક્ષિ વિશેષઃ તદ્ભૂયિષ્ઠા યે
હી ચ મૂલેતિ । મૂલવર્જિનાયે । વિવર્તિ મૂલાઃ અશ્વત્થાદયઃ કોટરેતિઃ કોટરઃ
સુશિરાત્મકઃ સારાંશો યેષાં ક્લિંન્નો વા સ એવ યેષાં ઘટસિક્તા ઇતિ ।
યત્નવિવર્ધિત વલ્મીકઃ પિપીલક નિચિતો મૃદ્રાશિઃ તતો જાતઃ ।

મધુપાક્ષિ કૃતાલયા । ઇતિ । માક્ષિક સાધકૈઃ પક્ષિભિર્ગણાભિધાના યે
દેશાંતરે પ્રસિદ્ધાસ્તૈઃ કૃત આલયો યેષાં । લોકાનામ પ્રસિદ્ધા ઇતિ ।
ન કેન ચિજ્જ્ઞાયતે વેદાઃ શ્રીકૃતમિતિ ચતુરશ્ર તાં નીતં ।
માનોન્માનાંદીતિ । માનં પાર્શ્વ દિશા ઉન્માનમૂર્દ્ધ્વમાન
આદિગ્રહણાત્ પ્રમાણમપિ સર્વતોઽનોહાત્મના * કૈલમિતિ । તદભિપ્સિતં શૈલં
રૂપં નવહસ્તાંતમુત્તમોત્તમમ્ । લિંગં ચ શબ્દાત્ પાર્થિવં શૈલં
પ્રોક્તમાનેનેવોન્નમોત્તમમ્ । નિષ્વિતિ પુરુષવિષયં હિતમ્ । ત્ર્યંશોનમિતિ । અતઃ
પ્રોક્તમાનાન્નવહસ્તાત્મકાત્ત્ર્યંશેનોનં દારુજં ષડ્
હસ્તમુત્તમોત્તમમિતિ । વક્ષ્યમાણેન સંબંધઃ લોહમસ્યાર્ધેનેતિ ।
અસ્યાનંતર પ્રોક્તસ્ય ષડ્ હસ્તસ્યાર્ધેન ત્રિહસ્તપરિમાણેન
લોહમયમુત્તમોત્તમમ્ । તદપ્યૂનમિતિ । યદેતચ્ચતુષ્પ્રકૃત્યુન્નમોત્તમુક્તં
તદપિ પ્રત્યેકા પેક્ષયા ત્રિભાગેનોનં મધ્યમમુત્તમમિતિ ।
વક્ષ્યમાનેનાગ્ર્યશબ્દેનોત્તમશબ્દપ્રતિપાદનં યેન તેન શૈલં ષડ્
હસ્તં મધ્યમોત્તમં લોહં દ્વિહસ્તં મધ્યમોત્તમમિતિ । યાવત્
તદ્વિખંડિતમિતિ । ચતુર્ણામપિ સંબંધિ મધ્યમોત્તમં માનં
દ્વિખંડિતં કૃત્ત્વા કાવ્યાવસ્થયા તદર્ધમાનતઃ કાવ્યસાગ્ર્યમ્ તેન
શૈલપાર્થિવે દ્વેત્રિહસ્તે મધ્યમોત્તમે દારુજં દ્વિહસ્તં લોહં
હસ્તમિત્યર્થઃ । ત્રિભાગૈઃ સ્વૈરિતિ એતાન્યેવ ત્રીણિ ત્રીણિ લિંગાનિ પ્રતિપ્રકૃતિયાનિ
તાનિ સ્વૈઃ સ્વૈસ્ત્રિભાગૈઃ નવધા નવધાભિદ્યંતે । અયમર્થઃ ।
પ્. ૫બ્) ઉત્તમોત્તમ લિંગાપેક્ષયામધ્યમોત્તમસ્ય ત્રિભાગત્વં
તત્ત્રિભાગાનુમાનપાતત ઉત્તમોત્તમમધ્યમોત્તમકન્યમોત્તમેભ્યઃ
અન્યલિંગ ષટ્કં ભવતીતિઃ । ઇત્થં સ્વૈસ્ત્રિભાગૈર્નવધાભેદ ઉત્પદ્યતે । તેન
શૈલપાર્થિવપ્રકૃતીનાં હસ્તાત્ પ્રભૃતિ નવહતાં તં યાવત્ ।
નવનવસ્થિતાન્યેવ
દારુજસ્યોત્તમોત્તમાન્માના ષોડશાંગુલાનુપાતેનાંતરા મધ્ય કન્યસં
યાવચ્ચત્વારિ લિંગાનિ ભવંતિ । પૂર્વેઃ સહેવં સપ્તકન્યસાગ્ર્યાદધો
દ્વેતદ્વદેવાન્યે એવં નવમૃગેંદ્રેપિ દારુજં લિંગં
પર્વભિઃ ષોડષાંગુલૈરિતિ । એવમપિ લોહસ્યાષ્ટાંગુલાનુપાતેન ।
તત્રાપ્યુક્તં । લોહં કરોત્તમં ભાગૈર્વસુસંખ્યૈરવાંતરમિતિ । એવં
હસ્તમાનલિંગાન્યુક્ત્વા પૂર્વનિષ્પન્ન પ્રાસાદમાનેનોચ્યંતે
પ્રાસાદગર્ભમાનાદિત્યાદિ । વક્ષ્યમાણાનાં
ચતુર્હસ્તાદિ ષટ્ત્રિંશદ્ધસ્તાંતાનાં નવાનાં પ્રાસાદાનાં પ્રત્યેકં
ગર્ભમાનાદ્ ભવંતિ । ઇતિ વિકલ્પમાનવિધિઃ દશાયિ પંચવૃદ્ધાનાં
સાધારત્વેન વક્ષ્યમાણત્વદિતદનુપયોગઃ એવં પ્રાકૃતાભિ
પ્રેતપ્રાસાદગર્ભપંચભાગત્રયેણોન્નમોત્તમં । તથા
નવભાગપંચકેન મધ્યમમધ્યમં વક્ષ્યમાણવાંતર ભેદશ્રુતેઃ
તથૈવ તદગર્ભાર્થેન કન્યસમ્ । તચ્ચતયૈવ શ્રુત્યા
કન્યસકન્યસંભવિષ્યતિ । તદવાંતરભેદેનેત્યાદિ । તેષાં ત્રયાણાં યે
અવાંતરે મધ્યપ્રદેશે દ્વૌ તત્ર ભેદઃ સૂત્રત્રયદા વાદિના તેન ષડ્
લિંગાનિ ઉત્તમમધ્યમ ઉત્તમકન્યસમધ્યમજ્યેષ્ઠામધ્યમકન્ય
સકન્યસોત્તમમધ્યમાભિદ્યુનાનિ ભવંતીત્યેવં પ્રતિપ્રાસાદં
ગર્ભમાના ઇવલિંગાનિ એષ એવાર્થઃ ।
શ્રીમત્કિરણાદાવુક્તઃ ।
ગર્ભવાન્ કન્યસંલિંગં પંચભાગે કૃતે સતિ ।
ત્રિભિઃસ્યાદુત્તમં લિંગં નવધા ભાજિતે સતિ ॥
પ્. ૬અ) પંચભિર્મધ્યમં લિંગં ભવેન્મધ્યમમધ્યમમ્ ।
તદૂર્ધ્વાધો ભવેદ્ગર્ભો ભાજ્યાંશૈઃ સ ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ॥
એવં ગર્ભે યથાયોગં લિંગાનિ નવસંખ્યયેતિ ।
જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠાદિતિ પ્રદિપાદિતયોપપત્યા બહુત્ત્વેપિ લિંગાનામિદં
જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠં જ્યેષ્ઠમધ્યં જ્યેષ્ઠકન્યસં
મધ્યમજ્યેષ્ઠમિત્યેવમાત્મકેન ભેદેન નવૈવન બહૂનિ ઇત્યર્થઃ ।
જ્યેષ્ઠાદિ વ્યપદેશ ઇતિ । યોયં જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠાદિ વ્યપદેશઃ સ
લિંગાપેક્ષયા પ્રાસાદાવિષયોપિ સ્થિત એવ તત્ર વક્ષમાણ
ચતુર્હસ્તાદિ ષટત્રિંશદ્ધસ્તાંતાનાં નવાનાં લિંગો યાનેનૈવ
વક્ષ્યમાણ યુક્ત્યાપિ સિદ્ધિતઃ સ્થિતો યથા નવહસ્તસ્ય લિંગસ્ય
માનાધિક્યાદુત્તમોત્તમસ્ય ષટ્ત્રિંશદ્ધસ્ત ઉત્તમોત્તમ એવ પ્રાસાદઃ એવં
હસ્તમાનસ્ય કન્યસકન્યસસ્ય ચતુર્હસ્તઃ પ્રાસાદઃ કન્યસકન્યસઃ સ્થિત
એવેતિ સિદ્ધમ્ । ગર્ભમાનલિંગાપેક્ષયા તુ પ્રતિપ્રાસાદં જ્યેષ્ઠાદિ
વ્યપદેશો નવાત્મકેપિ નિવિષ્ઠઃ ।
અયમર્થઃ ।
યોપિ વક્ષ્યમાનેન પ્રમાણેન ષટ્ત્રિંશદ્ધસ્તઃ પ્રાસાદસ્તસ્યાપિ
સ્વગર્ભમાનાત્ કન્યસકન્યસ લિંગાશ્રયત્વેન કન્યસકન્યસત્વમેવમપિ
ચતુર્હસ્તસ્ય ગર્ભમાનમુત્તમોત્તમલિંગાશ્રયત્વેનોત્તમોત્તમત્વમિત્યર્થ
સિદ્ધમ્ । પ્રાસાદેભ્યશ્ચ લિંગાનામિતિ । પ્રાગુક્તાનુવાદઃ પીઠાનાં ચેતિ । ચ
શબ્દાત્પીઠાનામપિ પ્રાસાદેભ્યઃ જ્યેષ્ઠાદિવ્યપદેશઃ તથા તે નૈવાર્થેન
શબ્દ વૈચિત્ર્યાત્ પ્રાસાદ ગર્ભાદેવ પીઠમાનં પ્રતિપાદયતિ શરાંશ
ત્રિતયેનાગ્ર્યમિતિ તયોર્મધ્યેનેતિ તયોરુત્તમોત્તમયોઃ કન્યસકન્યસયોર્મધ્યેન
મધ્યમપ્રમાણેન મધ્યમપ્રમાણેન મધ્યમ
પ્. ૬બ્) મધ્યમં પીઠં ભવતીતિ વાક્યશેષઃ યલ્લિંગવિધાવુક્તં
નવાંશૈઃ પંચભિર્મધ્યમમિતિ । તદન્યાનીતિ । તેભ્યઃ અન્યાનિ ષટ્લિંગવત્
પીઠાનિ યથાપૂર્વં લિંગત્રયમુક્ત્વા તદવાંતરભેદેનાન્યાનિ ષટ્
ઉત્પાદિતાનિ તથૈવ પીઠાનીત્યર્થઃ । લિંગાયતિ પ્રમાણાનીતિ । યદ્યપિ
શરાંશ ત્રિતયેનાગ્ર્યમિતિ । એતેન પીઠમાનં પ્રતિપાદિતમ્ તથાપિ
વક્ષ્યમાણ લિંગમાનેન પ્રસાદવિષયમિદં તત્રયા
લિંગસ્યાયતિર્દૈર્ઘ્યં તત્પ્રમાણેન વિસૃતમ્ પીઠમ્ યાવલ્લિંગસ્ય
દીર્ઘત્વં તાવત્પીઠસ્ય વિસ્તર ઇતિ ઉચ્છ્રિતોરગ્રે વક્ષ્યમાણ ત્વાત્ અવ્યક્ત
મુખલિંગાનાં સમં વિપ્લ્વંતિ કોચ્છ્રયમ્
વ્યક્તેશ્ચાસદૃશાયામંતર્ધોચ્છ્રાય વિસ્તરમ્ । ઇત્યેતેન જ્યેષ્ઠ મધ્યાદિક ઇતિ
તુલ્યફલત્વેન જ્યેષ્ઠાદિ ભેદો નિઃપ્રયોજનઃ સ્યાત્ ફલભેદ વિવક્ષ્યયા તુ
જ્યેષ્ઠમધ્યાદિ ભેદતઃ । યદુક્તં
પ્રતિષ્ઠા પારમેશ્વરે ॥
અંગભૂયસ્ત્વયસ્ત્વતઃ પ્રોક્તં ફલભૂયસ્ત્વમત્રત્વિતિ ।
ઇહાપિ વક્ષ્યતે । પ્રતિષ્ઠાલિંગવેદિનાં યાવંતઃ પરમાણવઃ
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ કર્તુભોગભુજઃ ફલમિતિ । પરાપરે ભુક્તિમુક્તી ઇતિ ।
પરાભુક્તિઃ શુદ્ધવિદ્ધા તુ નવભોગઃ અપરા તુ
રસરસાયનવિવરસાધનાદિકા તથૈવ પરામુક્તિઃ શિવસંમતા અપરા તુ
વિદ્યાવિદ્યેશત્વં । તથા ચ
તત્ત્વસંગ્રહે ॥
ગુરુઃ સદ્યો જ્યોતિર્વિદ્યા વિદ્યેશત્વં ત્વપરામુક્તિઃ પરેહ શિવ સમતેતિ । તે
પરાપરે ભુક્તિમુક્તિ ફલં શસ્ત્રપ્રમાણકમ્ । શાસ્ત્રપરિદૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
મહાનીલેતિ । ઇંદ્રનીલઃ વજ્રં વજ્રમણિઃ હેરુક ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ એવમાત્મકે
લિંગેન જ્યેષ્ઠાદિ વિભાગઃ યો યસ્માત્ સર્વગુણાનાં પ્રાસાદાનાં
પીઠાનાં સાધારણમનુગુણં તદિત્યર્થઃ । બાણલિંગે સ્વયં વ્યક્તે
ઇત્યાદિ બાણલિંગસ્ય સ્વયંભુવશ્ચ સર્વપીઠાશ્રયત્વેપિ
પ્. ૭અ) વિશેષાંતરં સાધ્યપૂર્વેતિ । સાધ્યાર્ધં સંપૂજ્ય પૂર્વં
તદ્વિસર્જનાદનંત્તરં મંત્રાંતરનિવેશનાન્ન
કદાચિન્મંત્રસંકરદોષઃ સ્વયં વ્યક્તબાણલિંગવિષયમેવૈતદ્વચનમ્
યતોન્યત્રમંત્રસંકરઃ સંભાવ્યતે એવ લિંગશબ્દેનેત્યાદિ ।
સમસ્તપદાર્થાનાં સૃષ્ટિસંહારકારણત્વેન ચિત્રી કરણહેતુ
યત્તલ્લિંગશબ્દેન પંડિતાઃ પ્રાહુઃ નિરુક્તદશાપિ તેષામેવ ભાવાનાં
સંહારે તત્રૈવ લયનાત્ સૃષ્ટિસમયેઽત એવાગમનં તસ્માચ્ચ તચ્ચ પદં
સ્થાનમવ્યયમવિનાશિ ન તુ યથા પ્રાકૃતૈરન્યૈલિંગશબ્દેન ઉચ્યતે । ઇત્થં
તાદૃશસ્ય ભગવતો યા સંજ્ઞા સ તદીયઃ શબ્દઃ અનંતરોદિતે પ્રતિપાદિતે
વક્ષ્યમાણ પ્રમાણરૂપૈઃ પ્રતિપાદ્યમાને ચ તસ્યા વ્યયસ્ય પદસ્ય
તત્રસ્થ વ્યક્તિ સ્થાનતા તયા હેતુભૂતયા તદીય શબ્દોભાક્ત ઉપચરિત
ઇત્યર્થઃ । ત્રિવિધં તદિતિ વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ તત્ત્રિપ્રકારમ્ તયાધૃતિ
મુખલિંગં । લિંગાયામેતિ ॥
લિંગસ્ય યચ્ચિકીર્ષિત માયામોદૈર્ઘ્યં તસ્ય ષોડશભાગકલ્પનયા
ચતુર્ભિર્ભૂતસવ્યૈઃ પંચભિર્વારસૈઃ ષડ્ભિર્વા વિષ્કંભઃ પૃથુત્વમ્ એષ

ચ વિષ્કંભઃ સાધના લિંગ વક્ષ્યમાણ લોકપાલ લિંગાત્મકં ત્યક્ત્વા
તેષાં પ્રત્યેકં સ્વાવસર એવ તદુક્તૈઃ ઇત્થં માયામવિષ્કંભયુક્તે
તસ્મિન્નર્થાંશ્ચ તાવત્પરિમાણકે ચતુર્દિક્ષુ પરિણાહમાને સિદ્ધે
અધોભાગસ્ય બ્રહ્મભાગાત્મનશ્ચતુરશ્રતાસિદ્ધૈવ
મધ્યમભાગવર્તનાર્થં તત્કર્ણાર્ધેતરત્યાગાદિતિ । તદિતિ
ચતુરશ્રપરામર્શઃ ચતુરશ્રસ્ય યત્કર્ણકોણ દ્વયં સૂત્રનિવેશનેન
વ્યજ્યતે । તદુક્તં ચાન્યત્ર
કોણાત્કોણાયતં સૂત્રં કર્ણ ઇત્યભિધીયતે ।
ઇતિ તસ્યાર્ધેન ચતુરશ્રોત્પાદનસૂત્રાણાં ચતુર્દિક્ષુ
સ્થિતાનામષ્ટલાંચ્છનપાતાદિતરાર્ધ ત્યાગાદષ્ટાસ્રમુત્પાદયેદિતિ શેષઃ
અષ્ટાશ્રતોત્પાદનાયાપરોવિધિઃ
પ્. ૭બ્) તસ્મિંશ્ચતુરશ્રે મુનિભાજિતે સપ્તવિભક્તે પ્રતિકોણં
ભાગમપરિહાર્યયેત્યાદિ । ભાગદ્વય પરિવર્જનેન વા તદષ્ટાશ્રં કુર્યયાત્ ।
તદૂર્ધ્વં અષ્ટાશ્રાદૂર્ધ્વયો રુદ્રભાગસ્તં બ્રહ્મસ્થાનાન્મધ્ય
પ્રદેશાત્ પરિતો ભ્રમેણ વૃત્તતાં પરિવર્તુલત્વં નયેત્ । અશ્રિલોપ ક્રમેણ
વૃત્તતાં નયેત્ । વૃત્તતોત્ પાદનાયાપિ પ્રકારાંતરમ્ । અષ્ટા
અસ્યૈવ ષોડશાશ્રિત્યોત્પાદનપૂર્વં દ્વાત્રિંશદશ્રિપ્રદર્શન ક્રમેણ વા
શ્રિલોપક્રમો ભવેત્ તચ્ચ શિરોવૃત્ત્યા શિરો વર્તના પ્રકારૈ ચ્છત્ત્રાદિભિરનેક
વિધમ્ છત્રસ્યૈવ ચતુર્વિધત્વં કાષ્ઠાંશકસ્ય શિરસઃ યો સાવષ્ટાંશ
તસ્મિન્ કાષ્ટાંશકે ચતુર્ભિર્ભાજિતે સતિઃ પ્રથમદ્વિતીય તૃતીયચતુર્થભાગ
ભાગવિવર્તનતો યથ સંખ્યં પુંડ્રકાદ્યાશ્ચત્વાર છત્રભેદા ભવંતિ
। ભિન્નફલ પ્રાપ્ત્યર્થે । કુક્કુટાંડં તુ શિરસશ્ચતુર્થભાગ પરિવર્તનતઃ
ત્રપુસાકૃતિ શિરસ એવ ષડ્ભાગવર્તનાત્ । તસ્યૈવ મૂર્ધ્નસ્ત્રિભાગવર્તનેન
બાલચંડ સંજ્ઞકમ્ । એત્યેવં સપ્તપ્રકારાયાઃ
શિરોવર્તનાયાસ્ત્રિપ્રકારેણ વિષ્કંભભેદેન સહૈક વિંશતિ ગુણિતાનિ
પ્રાગુક્તાનિ યાનિ પ્રતિપ્રાસાદં નવનવલિંગાનિ સાધારણવિધાવિતિ । એતાનિ
સાધારણવિધૌ મોક્ષ નિમિત્તમર્ચયિત્વા દૈવપ્રધાનાઃ સ્વં
સ્વમાત્મીયમભિમતં સ્થાનં પ્રાપ્તા ઇતિ । તથાન્યતમેતિ । દશદિશામન્યત
માયા દિશઃ સ્વામ્યસિદ્ધયે લોકપાલાર્ચિતં શતૄણાં વા સ્તંભતાપ
વિદ્વેશાદિ નિમિત્તં યલ્લિંગમિતિ પૂર્વેણૈવ સંબંધઃ તત્કૃણુત । અથ
લોકપાલલિંગાનિ ચતુર્ભિર્ધેતિ । અર્ધષડ્ભાગ ચતુષ્ટયેન વિષ્કંભોસ્ય
બ્રહ્મભાગં એવમાયામં દ્વાદશધા કૃત્વા તત્ત્રિભાગેન સ્થૌલ્યં
શાસ્ત્રાંતરોક્ત સર્વસમલિંગસ્યૈવ । યદુક્તં
શ્રીમત્પ્રતિષ્ઠાપરમેશ્વરે ।
સ્થૌલ્યં દૈર્ઘ્યં ત્રિભાગેન લિંગે સ્યાત્ સર્વતઃ સમ ।
પ્. ૮અ) ઇતિ । મધ્યમષ્ટાશ્રમાદિવત્ ઇતિ । મોક્ષલિંગોક્તવદિત્યર્થઃ ।
પ્રાગ્વદ્વૃત્તં ચેતિ વૃત્તં રુદ્રભાગઃ પ્રાગ્વદેવ કિંત્વે તલ્લિંગમૈંદ્રં
શત્રુમર્દનાભિધાનાત્ । છત્રશિરઃ પૂર્વપશ્ચિમયોર્દ્વયે તદ્વયેન ।
સૌમ્યયામ્યયોરેકૈકયા । એવમશ્રિષ્ટ્કેન ચ સમન્વિતમ્ । પંચભિઃ સ્વર્ધેતિ ।
સ્વાર્ધાદેકાદશવિભક્તાત્ પંચભિરંશૈશ્ચતુરશ્રો વિષ્કંભં
બ્રહ્મભાગાદિતિ યાવત્ । મધ્યં પ્રાગ્વદ્વૃત્તં તુ હૌતશસ્યાત્મીયાં
દિશં સપ્તાશ્ર્યલંકૃતૈ તથૈકાદશભાજિતમ્ તદેવ વક્ષ્યમાણોપપત્ત્યા
કૃત્વો ભયોઃ પાર્શ્વયોઃ ત્રિસ્ત્રિશાતનેન શક્ત્યાકૃતિં કુર્યયાત્ । નવાંશૈઃ
પંચભિરિતિ અર્ધશબ્દોત્રાપ્યપેક્ષ્યઃ યામ્યલિંગદૈર્ઘ્યાર્ધં નવધા
વિભજ્યતદંશૈઃ પંચભિઃ પૃષ્ટં પંચભિઃ
ક્રોડમુરસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિરંશૈઃ પાર્શ્વદ્વયમ્ ।
શ્રીમત્પિંગલામતે ।
નવાંશાર્ધાત્ત્રિભિઃ પક્ષૌ પંચભિશ્ચોરુપૃષ્ઠકમિતિ ।
ઇત્થં વિષ્કંભેન લક્ષિતો બ્રહ્મભાગઃ અષ્ટાશ્રંતુ નવષડ્ભાગશાતનાત્
। તત્ર પૃષ્ઠ ક્રોડેન નવધા કૃત્વા ભાગશાતનં કુર્યયાત્ । પાર્શ્વદ્વયં
ચ ષોદ્વા કૃત્વા ભાગશાતનેનૈવ પૃથુતા ક્રીડપ્રદેશે વ્યજ્યતે ઊનતા ચ
ભુજયોરિતિ । ભુજોપલક્ષણ સ્થાને પાર્શ્વદ્વયે વૃત્તં ત્વશ્રિલોપેન કુર્યયાત્
દશાનામંશાનાં ત્રયસ્ય ત્રયસ્ય શાતનાદ્વક્ષમાણવદર્ધૈત
દંડાખ્યમિતિ । એતચ્ચ પ્રતિષ્ટાય યમભટ્ટારકઃ । સર્વેષાં સંક્ષય
શક્તત્વં ગતવાન્ । તથા સર્વજ્ઞત્વ પ્રદાયકં યોગમાપ્તવાન્ । આગ્નેય
વચ્યેતિ બ્રહ્મભાગો દ્વાવિંશતિ ભાગકલ્પનયા પંચભિર્યથાગ્નેયસ્ય
મધ્યં વિષ્ણુભાગોપિ । તથૈવ વૃત્તમસ્યૈવં વક્ષ્યમાણ
લક્ષ્યણાદ્યદ્વક્ષ્યતિ । સ્વગંશકે સાર્ધભાગમૃતેરસિરિતિ । મૂર્ધ્નિ
સપ્તાંશ ભાજિતે સાર્ધભાગ પરિહારેણ ખડ્ગાકારં ઈશાનદિશ
પ્. ૮બ્) આગ્નેયદિશં યાવત્ । પંચવાયુદિક્તો નૈનૃતદિશં ચ યાવત્ । પંચૈવ
દશા શ્રિમચ્ચાસ્ય શિરો નૈનૃતસ્ય । એતેન ચાસૌ પરમેશ પદે મોક્ષાખ્યે
પ્રાપ્તનિમિત્તં બંધનતા ઉપલક્ષણં યસ્ય તત્તથા વિધે યોગં જ્ઞાનં
ચાપ્તવાન્ । ચતુર્ભિરર્ધેતિ અર્ધાત્ સપ્તાંશ ચતુષ્ટયેન વિષ્કંભો વારુણો
મધ્યસ્ય તુ લક્ષણાંતરા ન વિધાનાત્ પ્રાગ્વદિતિ । સ્થિતમેવ શિરસ્ત્વસ્ય
બાલેંદુવન્મુર્ધ્નસ્ત્રિભાગવર્ત્તનેન પાક્ષં વૈ શ્રવણપૂજિતં
લિંગમેતેનાતિ દિશિતિ । યાક્ષમેવ મેવેતિ । કિંતુ તદ્યાક્ષં ગુદદરમ્ કુર્યાદિતિ
વિશેષઃ પંચભક્તાચ્છિરસઃ સપાદાંસ ત્યાગાત્ ।
ગદાશિરશ્ચૈતદ્ભૂત્યર્થં વારુણં પુનઃ શાંત્યર્થં પુષ્ટ્યાર્થં ચેતિ
। પ્રસંગાદ ક્રમેણાપિ યાક્ષમંત્રોક્તં । સપ્તભિઃ સ્વાર્ધમાસાંશૈરિતિ
સ્વાર્ધાદ્દ્વાદશભાજિતાત્ સપ્તભિર્વાયુ પૂજિતે લિંગે વિષ્કંભો બ્રહ્મભાગ
નવાંશકલ્પનયા ત્રિહાનિતોષ્ટાશ્રિઃ વિષ્ણુભાજિતો ભવતિ । રુદ્રં
વૃત્તભગસ્ત્વાદિવત્ આદૌ લિંગવર્ત્તનાયાં યથોક્તં । શિરશ્ચાસ્ય
છત્રાદન્યત્ત્રયાણાં કુક્કુટાંદીનાં મધ્યાદ્યદતિ પ્રીતં તત્કાર્યયમ્ ।
શત્રૂચ્ચાટનાદૌ તત્ કુર્યયાત્ । ષડ્ભિરેકાદશાર્ધેતિ । એકાદશભિરેવ
ભાજિતાદર્ધાઃ ષડ્ભિર્ભાગૈરીશાન પૂજિતે વિસ્તૃતિઃ વિષ્કંભો
બ્રહ્મભાગઃ તતો ભવસંક્ષયા એકાદશધાભાજ્યપક્ષયોરિતિ ।
પાર્શ્વવિષયે ભાગે ત્રયસ્ય ત્યાગતોઽષ્ટાશ્રં કુર્યયાત્ । ઉત્તરે શિરઃ અગ્ને
પાર્શ્વયોરશ્રિત્રયેણ ભૂષિતમસ્ય કાર્યયં શિરો
ગ્રહૈર્નવભિસ્ત્ર્યંશાવશેષિતૈરુભયોઃ પાર્શ્વયોર્ભાગ ષટ્કે પાતનાત્
કુક્કુટાંડા કૃતિઃ એષ ચ કુક્કુટાડ શિરો વર્ત્તનાયા અપરઃ પ્રકારઃ
જ્ઞનયોગૌ તથા સામ્રાજ્યં રાજરાજેશિત્વં ચૈતેન સિદ્ધ્યતિ
પ્. ૯અ) સરોજમુકુલાકારમિતિ । પ્રજાપતિ વિષ્ણુપૂજિતયોઃ
લિંગયોર્લક્ષણાંતરાશ્રયણતઃ પ્રાગુક્તલક્ષણે નૈવતં ક્રિયતે । કિંતુ
પ્રાજાપત્યસ્ય પદ્મમુકુલાકારં શિરઃ કુર્યયાત્ । વૈષ્ણવસ્ય તુ સંખ્ય
કૃતિં ચક્રપદ્માભ્યાં ચિહ્નિતમ્ ।
અથ સહસ્રલિંગલક્ષણમ્ । તસ્યૈકાદશ ભક્તેતિ । તસ્યેતિ સહસ્રલિંગત્વેન્
ચિકીર્ષિતસ્યાર્ચામેકાદશ ભાજિતામુચ્છ્રાય દિશા કૃત્વાનંતરં
રૂપમેકં પૂર્વમવસ્થાપ્ય તસ્યાગ્રે ગ્રહસંજ્ઞયા નવસંખ્યાત્મકં
નિક્ષિપ્ય એવમેક નવતિ સંખ્યાકૈર્ભાગૈઃ પાર્શ્વદિશાતામર્ચાં સમં
તતો ભાજિતાં કુર્યયાત્ । ઇત્થં સહસ્રમેકાદ્મિકં લિંગાનાં ભવતિ ।
વિષમૈઃ પાદૈરિતિ લિંગદ્વયસ્ય મધ્યે પૃષ્ટભાગે લિંગં ન તુ
લિંગોપરિલિંગમેતેન ન્યાસેન તચ્ચ ય ચ ચિહ્નિતં કુર્યાત્ નવેતિ યથારુચિ । ઉક્તં
ચ પ્રાપ્નોતિ સર્વકામાત્મકમસ્ય ચ ભેદસંખ્યયા પૂર્વોક્ત લિંગસમૈવ ।
અથ પાર્થિવલિંગચિહ્નમ્ ॥
સમુદ્રપુણ્યસ્રવતીતિ । મૃદ્વિશેષાણિ સમુદ્રજયા તથા પુણ્યસ્રવંતી
પુણ્યકૃતી ગંગાદિકા । પુણ્યક્ષેત્રં ચ પુષ્કર પ્રભાસાદિ । એતેભ્ય
ઉપહૃતયામૃદા સંગ્રાહિ પિચ્છિલ દ્રવ્યાણિ માષવિલ્વાસ્વત્યાદીનિ
તૈર્યુક્તયાવિરંચાવસ્થાપિ તયા તત્સંવિધાય કૃત્વેતિ વક્ષ્યમાણેન
સંબંધઃ સિતાસ્થયેતિ શિલાપરીક્ષા પ્રકરણોક્ત ન્યાયેનૈવ સિતયા મૃદા
બ્રહ્મણસ્યૈવં યવત્ કૃષ્ણયા શૂદ્રસ્યેત્યર્થઃ । તચ્ચ યથા રુચિ તમપક્વં
વાસુષુષ્કં વજ્રલેપેન સુધાત્મકેનમક્વોલવિશેષેણ યુક્તં કુર્યાત્ । પક્વં
વાયદિતલ્લિંગં કુર્વીત તદા સુરતા ગર્ભમિતિ । સુવર્ણં રજતં તામ્રં તસ્ય

ગર્ભે તન્નિવેશ્યમ્ । એતેષાં સુનામાદ્યક્ષરૈઃ
ગ્રંથલાઘવપ્રદર્શનાર્થં
પ્. ૯બ્) સંજ્ઞા એતાઃ । હેમધારેતિ । હેમસુવર્ણમ્ । તારો રજતં અરુણં
તામ્રમુચ્યતે । પિતલંરીતકંજ્યેયં કૃષ્ણાય શ્રીમરંવિદુઃ તદુદ્ભવં
વા શત્રુ વિનાશનાય યામ્યલિંગલક્ષણેન ચાર્થાત્ કુર્યયાત્ ।
ત્રપુભવંત્રાપુષમ્ નાગાત્સીસા જ્ઞાતમેતે દ્વે તત્રૈવાર્થે શત્રુક્ષયાય ।
તથૈવ યામ્યલિંગલક્ષણયુક્તે કાર્યયે ત્ર્યાદિ લોહજમિતિ આદાવુક્તં
યલ્લોહત્રયં સુવર્ણરજત તામ્રાત્મકં તદુદ્ભવં લિંગં
માતૃસિદ્ધ્યર્થં લિંગમ્ । ગુહ્યકા યક્ષાસ્તેષામન્યતમસાધનાર્થં
પુનસ્ત્ર્યાદિ લોહજં સુવર્ણરજતતામ્રં વિનાઽન્યત્રાન્યસ્યાં
લોહપંચકાદેકસ્યાં સત્યાં જાતમુત્પન્નમિતિ યાવત્ । સપ્તમ્યાં જનેરિત્
એવં લોહાનિ સ્થિરાણ્યુક્ત્વા ચલાન્યુચ્યંતે । તથા માધૂકરમિત્યાદિ તથેતિ
લુહપ્રકૃતિ પરામર્શાય મધુકરાણાં ભ્રમરાણાં સંબંધિ વૃત્તં
ચેષ્ટિતમ્ । ઇતોન્યત્ર ગમિતા સ્થિતાયૈઃ સાધકૈસ્તપસ્વિભિર્દેશ દેવતીર્થાદિ
દ્રષ્ટુ કામૈસ્તેષાં તલ્લોહં ચલં શ્રેષ્ટં ન કેવલં તેભ્ય એવૈતદ્ધિતમ્ ।
યાવન્મંત્રસાધન નિષ્ટા ભવતિ । મંત્રારાધનપરાયે મુમુક્ષવશ્ચ
તેભ્યોપિ હિતમ્ શસ્તં ગૃહસ્થાનાં ગૃહેષુ ચ ત્રપુસી સાદૃતેતિ લોહષટ્કાદેકેન
કૃતં ભૂતયે ભૂત્યર્થં ભવતિ । ત્રપુસી સવર્જમ્ કાંચન પરમિત્યે
તદપેક્ષયા સુવર્ણવર્જં લોહપંચક કૃતાનામ પરવિભૂતિ
વિષયત્વમિત્યુક્તમ્ ભવતિ ।
અથ રત્નલિંગાનિ ॥
સર્વરત્નભવમિત્યાદિ । વજ્રમિતિ । હેરકાખ્ય રત્ન ભવં શત્રુક્ષયાય
પુષ્પનીલાદિ મણ્યંતરાણિ તત્પરીક્ષકેભ્ય એવ જ્ઞાયંતે જ્યોતીરસઃ
સ્ફાટિક વિશેષઃ તેજઃ પ્રાપ્તયે સૂર્યયકાંતજમ્ મૃત્યુવિનાશનાય
ચંદ્રકાંતાજ્જાતં સર્વે યે પ્રોક્તાયે
પ્. ૧૦અ) ચોચ્યંતે । તાન્ સર્વાન્ કામાન્ સ્ફટિકં પ્રયચ્છતિ શૂલમણિશ્ચ
તથૈવ લોકસિદ્ધઃ અર્ષમણિઃ અર્ષાહરાખ્યઃ । પાષાણવિશેષઃ । એતાભ્યાં
યજ્જાતં લિંગમિતિ પ્રકૃતં તચ્છત્રુક્ષયાય તથૈવ ચ પુલક નિર્મિત્તં
સસ્યમણિં સસ્ય સિદ્ધ્યર્થં । ભુજંગમણેશ્ચ કૃતં દેવ્યાદેવાનાં
સંબંધિન્યોયાઃ સિદ્ધયસ્તદર્થં
મરકતમયમારોગ્યકામાનાંમિકૃતમણિર્દેશાંતરપ્રસિદ્ધઃ । તથા
મહાવર્તાભિધાનો રક્તાયસ્કાં તશ્ચ તદ્ધિદ્મ? એવ બોધવ્યાઃ તજ્જાનિ ચ
એતાનિ ક્ષુદ્રસિદ્ધિ નિમિત્તં તન્મંત્રજાતીતિ તાસામેવ ક્ષુદ્રસિદ્ધીનાં યા
મંત્રજાતયસ્તાભિરેવ યે સંસ્કારાંતરાણિ તૈઃ સંસ્કૃતં પ્રતિષ્ઠિતં
તદિતિ ગુણાદૂહ્યમિતિ । પરાયા મણિજાતયો નોક્તાસ્તાસાં ગુણતઃ
ફલમનુમેયં સદ્ગુણયોગાચ્છોભન ફલમિત્યર્થઃ વર્ણાભિધાનેતિ
વિશેષશબ્દો વણોદીનાં ત્રયાણામભિસંબંધ્યતે । તેન
વર્ણવિશેષાભિધાન વિશેષસંસ્થાન વિશેષેભ્યશ્ચ હેતુભ્યોપિ તદ્વિદા
આચાર્યયેણ ફલમૂહ્યં પૃથક્ પીઠં સપીઠં વેતિ । તચ્ચ મણિરત્નજં
નવાંગુલાદૂર્દ્ધ્વં ન કાર્યં પ્રતિષ્ટા સમુચ્ચયે તુ દ્વાદશાંગુલમિતિ
ભેદઃ । યદુક્તં
રત્નજં સ્ફાટિકં વાપિ કુર્યાદેકાંગુલં બુધઃ ।
એકાંગુલાત્ સમારભ્ય યાવદ્ વૈ દ્વાદશાંગુલમ્ ॥
ઇતિ । તત્પૃથક્ પીઠં તસ્ય ત્રીણ્યંગુલાનિ પીઠિકા ગર્ભે ષટ્ ચર્ચાયાં
યદ્વક્ષ્યતિ ।
ભાગદ્વયેન તેષ્ટર્ચા ત્રિભાગઃ પિંડિકાવટ । ઇતિ ।
તત્રાસ્યુક્તં ॥
પંચધા ભાજિતં લિંગં ત્રિધાવાસં વિભાજિતમ્ ।
ભાગદ્વયમથૈકં શુભ્રં તસ્ય નિવેશયેત્ ॥
ભાગદ્વયં ત્રયં વાપિ સુસુમં પિંડિકોપસંસતાવિશેષઃ સપીઠસ્ય
ત્ર્યંગુલ એવાર્ચા ભાગઃ પ્રદર્શનીયઃ સિદ્ધ્યર્થં વાચણક પ્રમાણમપિ
કુર્યાત્ તદધો ન કુર્યાત્ । સ્વસ્થાનમિતિ ।
પ્. ૧૦બ્) શોભનં સન્નિવેશવત્ । પ્રદીપ્તં દીપ્ત્યતિશયયુક્તં ચ યદિ ભવતિ ।
તદાધિક્યેપિ ન દોષહેતુઃ સ્યાત્ ઇતિ વિશેષઃ ચણક પ્રમાણકરણોપપત્તિમાહઃ
। સૂક્ષ્મ વૈકાર્થા ઇતિ તસ્મિન્ સૂક્ષ્મે મણાવેક એવં ગુણ એવં રૂપો
બલવાન્ ભવતિ યેન સત્તા સર્વદોષાભિભાવિતલ્લિંગમ્ । તથા ચોક્તમ્ ।
યેન પાષાણખંડસ્ય મૂલ્યમલ્યં ચ સુંધરા ।
અનસ્તમિતમાનસ્ય તેજસસ્તદ્વિજૃંભિતં ॥
બ્રહ્મ? દધ ઇતિ ॥
પૂર્વહસ્તાન્ન ચ હસ્તાંતં યાવચ્છૈલલિંગાન્યુક્તાનિ તત્ર હસ્તાદધઃ ન
કુત્ર ચિદ્દૃશ્યતે । કિમર્થશ્ચાયં ।પ્રતિષેધઃ હસ્તાદૂનં યથા અત
એવાકરણાયૈવ યદિ કદાચિત્તેન પ્રમાણેન કશ્ચિદ્વક્ષ્યમાન દ્વેષ ચ તતો
રૌદ્ધ્રકૃત્યકરણાય કુર્યયાત્ । તત્તસ્ય પ્રસાદાદૌ વિષયે નિષેધઃ હસ્તા
દૂનં યચ્છૈલં તત્પ્રસાદે સ્થિરં બલંવાન કાર્યયમ્ । ગૃહસ્થાનાં ચ
ગૃહેષુ શ્રિયઃ સમૃદ્ધેઃ સિદ્ધયે તથૈવ ન સસ્યતે તદેવમસ્યાકરણં
પ્રાપ્તં । અત આહ
રૌદ્રે તદિતિ ॥
રૌદ્રં ભયપ્રદં રૌદ્રેષ્વેવાભિચારાદિષુ કાર્યયેષુ યવ ચિહ્નિતં કાયયં
પિંડિકા તશ્ચાધિકં કુર્યયાત્ । નુક્તે પિંડિકાધિકત્વે કિયતા પ્રમાણેન
તત્સ્યાત્ । અત એવાહ । ભાગદ્વયેન તેષ્વિતિ બહુવચન પરામર્શાત્
એકવચનોપલક્ષિતેષુ રૌદ્રકૃત્ય વિહિતેષુ સર્વેષ્વેવ લિંગે સ્વયંવિધિઃ
ભાગદ્વયેનાર્ચા ભાગશ્ચ પીઠાવટે ગુહાયાં તદિતિ । તદ્યવાંકં
હસ્તાદધો માનાત્મકં ગુહાયાં દેશદેશાધિયોત્સાદનાય સ્થાપ્યમ્
વક્ષ્યમાણ વિધિના ક્ષેત્રપરિગ્રહે કૃતે સતિ ન દેવ ગૃહૌ શક્તિ દંડાવિતિ ।
લોકપાલશિરો રક્ત વર્તના સૂત્રાણ્યેતાનિ તત્પ્રસંગ એવ પૂર્વમપેક્ષ્ય
વ્યાખ્યાતાનિ પરેષ્વર્થેષ્વિતિ । દ્વિપ્રકારં યત્તત્કુક્કુયંડભુક્તં
તદર્થમેતત્ । પૂર્વોક્તં યદૈશાનં તત્પરેષ્વર્થેષુ મોક્ષાદિષુ
અનંતરોક્તં રૌદ્રં મતો યા હીનામધ્યમાશ્ચ
પ્. ૧૧અ) તામ્રહીનમધ્યમસિદ્ધિષુ કુર્યયાત્ ઇતિ વિશેષઃ એકદ્વિત્રિક્રમાદિતિ ।
લિંગમાનાત્ કૃત્યંશે શોડશાંશે કૃત્તીનાં કાર્યયાણાં
વિકારમર્યયાયાત્મકત્વેન ષોડશસંખ્યાત્મક ત્વાત્ યદાહુઃ ।
સાંખ્યાઃ ષોડશકસ્તુ વિકાર ઇતિ તસ્મિન્ ષદ્ભાજિતે સતિ
તેષાં ષોડશભાગ ષડ્ભાગાનાં વિનિયોગઃ બ્રહ્મભાગાત્ પ્રભૃતિ । એકં
બ્રહ્મભાગે દ્વૌવિસ્કંભભાગે । રુદ્રભાગે ત્રય એત્યેવં વક્ષ્યમાણ
ધ્વજાદ્યાય દોષનિવારણાયૈવં સાર્ધમંગુલમધિકં હાસ્તૈલિંગે
દદ્યાત્ નિષ્પત્ત્યૈઘર્ષ ઇત્યાદિ નિષ્પાદનાર્થં યદ્વષેણંશાણાદિ
વ્યાપારઃ તત્પ્રસંગે મંજિષ્ટાવર્ણે ગર્ભે દર્દુરોમંડુકો ભવેદિતિ । ક્રિયા
ગોધા પ્રાણિ વિશેષ કૃકલાસઃ કિક્કિષાણપર્યયાયેણ * હ્યપ્રદિદ્ધઃ આખુઃ
મૂષકઃ નૃપક્ષિ ગરુડાકારાત્મકો જીવજીવેકાદિઃ તદભ્યંતરે
પૃથગિત્યર્થઃ સંકીર્ણરૂપમિત્યનેકાકારમ્ રૂપનિષ્પત્તૌ
ઘટનાપરિસમાપ્તૌ ધૌતે સિંધૂર સંગતેત્યાદિ આવિદુગ્ધેન
સિંધુરલેપં દત્વા પરેહ્નિ ક્ષાલનાદ્યસ્મિન્ પ્રદેશે સિંધૂરં ન ચલતિ તત્ર
વિદ્યતે । ગર્ભ ઇતિ સમુદયાર્થ આપ્તોદિતાદિ શાસ્ત્રોક્તં કાક્ષીતિ કાયુષં તાલેતિ
હરિતાલં હયારાતિ રિત્યશ્વમારકં કરવીરમેવ પથ્યાહરીતકી પિશાચં
બહિર્દુકં પૂર્વમપ્યુક્તં વજ્રં સુધાપ્યુક્તૈવ છંદં સૂરણચ્છદાદિ
સુદર્શના ચક્રાંકા અમ્લ અંબિલિકા ફલાનિ રૌદ્રી રુણ્યાજટા । ભૂતજટા
આવિકમિતિ ગર્ભિકાનાં સંબંધિ ક્ષિરમ્ વાષ્યસ્રુતિરૂષ્માપ્રવાહઃ
ફેણઃ બુદ્ધુદસમૂહઃ અંગબિંબનં વક્ષ્યમાણાનામાકાર
વિશેષાણામવયવવ્યક્તિઃ નિષ્પન્નાવયવ ઇતિ પરિસમાપ્તમૂર્તૌ શસ્તં
સ્તુતં અથેતર દશસ્તં વા લક્ષ્મચિહ્નમવલોકનીયં સારસઃ પક્ષિ વિશેષઃ
શક્રાદ્યમિંદ્રધનુર્ભગાદ્યાશ્ચેત્યાદિ શબ્દેનાન્યોયયવયબોધઃ
પ્. ૧૧બ્) સ્વયમેવ શુભો જ્ઞાયતે । એતે સર્વદેવશિદ્ધયે શસ્તા ઇત્યર્થઃ અથ
તદિતમણિક બંધકાકેતિ કબંધઃ શિરો વર્જિતઃ પુરુષઃ કં કોપિ પક્ષિ
વિશેષઃ અન્યે ચ યે વિકૃતાં ગાસ્તે નેષ્ટાઃ ન શસ્યં તે । આગ્નેયાશ્ચ
વર્ણારેફાત્મકા મારુતાશ્ચેતિ વાયવ્યાયકારાત્મકાનશસ્તાઃ મંગલા
મંગલમિતિ । લોકે ચામંગલમિતિ । યત્પ્રસિધં તુ નિષ્ઠવિષયે યચ્ચ વા
મંગલત્વે તત્સિદ્ધયે ગ્રાહ્યમ્ ઇત્થં રત્નલિંગૈઃ
સસંપંચપ્રકૃતિલિંગમવ્યક્તમુક્તાઽનંતરમેતદુપસંહારપૂર્વકં

વ્યક્તલિંગોપકર્માયાહ । ઇતિ વઃ શૈલેતિ તદ્દુદ્દેશતઃ શબ્દૈરેવ પ્રોક્તં ન
લાઘવાર્થે ચોદ્દેશશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે અત્રચ્ચોદ્દેશત ઇતિ તમિઃ તૃતીયાર્થે
વ્યાખ્યે યઃ
ઇતિ શ્રીભાવચૂડામણૌ અવ્યક્તલિંગં પટલઃ
અથ વ્યક્તલક્ષણમ્
ત્રિવિધોન્માનકમિત્યાદિ । ત્રિપ્રકારમૂર્ધ્વમાનમોવોન્માનમ્ । યદાહુઃ ।
ઊર્દ્ધ્વમાનં કિલાંન્માનમિતિ તદ્વ્વક્તસ્ય ત્રિવિધમતો વિશેષિતમ્
ત્રિવિધોન્માનકં વ્યક્તમયમિતિ । અંગુલમાન પ્રસાદ દ્વારમાનહસ્તમાનૈ-
સ્ત્રિવિધં પ્રતિષ્ઠા સમુચ્ચયેતિ અંગુલદ્વારહસ્તાનાં માનેન પ્રતિમા
ત્રિધેતિ । અંગુલમાનમાહ । વસુદિગ્ભ્ય ઇતિ ।
શસ્ત્રાંતરોક્તમાનકાદંગુલત્રયાદન્યતમસ્યેયં વ્યવસ્થા યદુક્તં
પ્રતિષ્ઠા પારમેશ્વરે વિત્તયૈઃ સમોદરસ્થૈઃ સંપૂશિતૈઃ શુભૈઃ
યવાનામષ્તકે નૈવમંગુલં જ્યેષ્ઠમુચ્યતે ।
સપ્તતિર્મધ્યમં પ્રોક્તં ષડ્ભિઃ કન્યસમિષ્યતે ।
તત્ર વસુસંખ્યાત્મકોંકઃ પ્રથમમવસ્થાપ્યઃ તસ્યાગ્રે પુનઃ
દિક્સંખ્યાકાત્મકો નિક્ષિપ્યતે એવમષ્ટોત્તરશતસંખ્યાત્મકોંકઃ
પ્રયુજ્યતે તેભ્યો વસુદિગ્ભ્યોરવિક્ષયાત્ દ્વાદશદ્વાદશ પાતનાત્
દ્વયમન્યત્ ષણ્નવતિ ચતુરશીત્યાત્મકં રાશિદ્વયમુત્પશ્યં
એવમાત્મકેષુ રાશિષુ
પ્. ૧૨અ) પ્રકૃતિભુતેષુ સત્સુ પ્રાગ્વદિતિ પૂર્વં પ્રસાદગર્ભમાનેનાવ્યક્ત-
લિંગપ્રસરે વા ગુરાણિ યથા ષડુત્પાદિતાનિ તથૈવેહાપિ ઇતિ અયમર્થઃ
પ્રથમપ્રકૃતિભૂતાદષ્ટોત્તરશતસંખ્યાકાત્ ત્ર્યંગુલ
ત્ર્યંગુલાનુપાતતઃ પંચાધિકશતપ્રમાણમેકમુત્તમમધ્યમં-
દ્વ્યાધિકશતમુત્તમ કન્યસં નવનવદ્વ્યંગુલમાનાત્મકં
મધ્યમોત્તમમેવ ત્રીણિ તથૈવ ષણ્નવત્યાત્મકાન્માનાત્ નવત્યંગુલં
મધ્યમકન્યસં નવત્યંગુલં કન્ય સજ્યેષ્ઠે સપ્તાશીત્યંગુલં કન્ય
સમધ્યમમિત્યેવં પ્રકૃતિ સ્થાનીયેન ત્રયેણાવાંતર ષટ્કેન ચ સમં
નવ અંગુલમાનાદનંતરં માનાંતરં પ્રાસાદમાનત ઇતિ વક્ષ્યમાણ
પ્રકારેણ પ્રાસાદમાનેન યદ્વારં તસ્મિન્ વહ્નિ વિભાજિતે ત્રિભક્તેત્યર્થઃ
ભાગં પરિહૃત્ય શિષ્ટભાગદ્વય પરિમાણેન સપીઠાર્ચા કન્યસકન્યસા
વેદવિભાજિતે તસ્મિન્નેવ દ્વારે તથૈવભાગ પરિત્યાગાદવશેષતો
ભાગત્રયાન્મધ્યમ મધ્યમા રાહુકેત્વાદ્યાગ્રહાનવતૈર્વિભાજિતે દ્વારે
ભાગત્યાગદવશિષ્તૈરષ્ટભિરુત્તમોત્તમા ઇત્યેવં પ્રાસાદ ત્રય મુક્ત્વા
પ્રાસાદ દ્વારમાનેન પ્રતિમામાનં ત્રયાણામુત્તમાનાં
વક્ષ્યમાણાભિધાનાનાં નાયં વિભાગો જ્યેષ્ઠે બુધામસુત્રિષ્વિત્યે તેન
નિષેધસ્ય વક્ષ્યમાણ ત્વાત્ તદ્વાંતર ભેદોપીતિ તદિતિ પ્રકૃતિ ત્રય
પરામર્શઃ તાસાં તિસૂણાં યો સાવતાંતરભેદઃ સોપિ માન ષટ્ક
પ્રસિદ્ધ્યા યથા માનષટ્મંગુલમાન પ્રતિમા વિષયત્વ મુક્તં
તત્પ્રસિદ્ધિત એવોત્પાદ્યમ્ યથા પ્રાસાદસ્ય વક્ષ્યમાન પ્રમાણેન
દ્વિહસ્તદ્વારમાનતો ભાગત્રયાદ્ભાગપરિત્યાગેન દ્વાત્રિંશદંગુલૈરેકા
કન્યસકન્યસા પ્રકૃતિર્ભવતિ । ચતુર્ભાગમાનતશ્ચ ભાગત્યાગાત્ ।
ષટ્ત્રિશદંગુલામધ્યમમધ્યમા
પ્. ૧૨બ્) દ્વિતીયા નવભાગકલ્પનયાભાગાષ્ટકેનાંગુલ ત્રિભાગો ન
ત્રિચત્વારિંશદંગુલાજ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠા તૃતીયા ભવતિ । તત્ર જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠાયા
અધો મધ્યમમધ્યમાયાશ્ચોર્ધ્વં યદનંતરં તત્ર
સૂત્રત્રયદાનાદિના જ્યેષ્ઠકન્યસા મધ્યમજ્યેષ્ઠેત્યેતદભિધાનાત્મકં
પ્રતિમાત્રયમુત્પાદ્યં । તતો મધ્યમમધ્યમાયા અધઃ
કન્યસકન્યસાયાશ્ચોર્ધ્વં યદંતરં તત્રાપિ તથૈવ સૂત્રત્રયદાનાદિના
મધ્યમ કન્યસાકન્યસજ્યેષ્ઠા કન્યસમધ્યમેતિ ત્રયમિત્યેવં
તન્માન્ ષટ્કં પ્રકૃત્યુક્તાંગકમ્ । પ્રકૃતીનાં તિસૃણાં
યાન્યુક્તાન્યંગાનિ એવાંગકાનિ રાશયઃ પૂર્વં પ્રથમં તતોનુપાત ઇતિ ।
ત્રૈરાશિક પ્રદર્શિત ક્રમેણેત્યર્થઃ । ઉત્સર્ગ રૂપેણાષ્ટાદશાનામપિ
પ્રાસાદાનાદ્વાર માનતઃ પ્રતિમા માનસ્ય પ્રાપ્તૌ સત્યામઘવાદો
મેર્વાદિ ધામત્રયેણાયં વિભાગો જ્યેષ્ઠેષુ ધામષુ ત્રિષ્વિતિ । હસ્તમાનેન
પ્રતિમામાનમાહ । પંચકાસ્ત્રય ઇતિ । ત્રયઃ પંચકાઃ પંચદશહસ્તા
ભવંતિ । હસ્તા ઇત્યત્રૈવ વક્ષ્યમાણ ત્વાત્ તત્પ્રમાણા કન્યસકન્યસા
પ્રતિમેતિ માના ક્ષિપ્તો નામ વિભાગઃ ત એવ પંચદશાદ્વિગુણાસ્ત્રિશત્
મધ્યમમધ્યમાત્રિગુણાશ્ચ પંચચત્વારિંશત્ જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠેત્યેતાસ્તિસ્રો
હસ્તાઃ પ્રકૃતિભૂતાઃ તાસ્વપિ પ્રાગ્દર્શિતો વિધિઃ અંગુલમાનદ્વારમાન
પ્રતિમાસુ ઇવાવાંતર ભેદેન પાન ષટ્કોપાદાનાત્મક ઇત્યર્થઃ ।
ઇદાનિમુદ્દિષ્ટ પ્રતિમામાનાનામન્યતમસ્ય વયવ સંપત્તયે અંગુલ
લક્ષણમાયામાદિત્યાદિ । યાપ્યસૌ હસ્તમાનેન દ્વારમાનેન
નવાંગુલમાનેનાપિ વા ષણ્નવતિરંગુલાનિ મધ્યમોત્તમા તસ્યાઃ
સ્વોચ્છ્રાયાદષ્ટોત્તરશતભાગ કલ્પનયાંઽગુલં કલ્પનીયં તેન ચ તસ્યા
અવયવભાગઃ નુક્તં ચ શ્રીમત્કિરણે યઃ કશ્ચિત્ પ્રતિ-
પ્. ૧૩અ) માયાનો નવભાગવિભાજિતઃ તેષામેકસ્ય ભાગસ્ય
દ્વાદશાંશોગુલં મતમિતિ । વ્યવહારાયાંગુલાદેઃ સંજ્ઞાતરાણિ
વિકલં તદિતિ । તસ્યૈવ વિકલમિતિ સંજ્ઞાકલાર્ધમિતિ ચ અત એવ તદ્દ્વિગુણં
કલાપરિમાણમ્ કલૈવ ગોલકં યુગ્મમિતિ । યાવત્
કલાસ્ત્ર્યંશસ્તારકમિત્યુચ્યતે । તદપિ દ્વિગુણં ખંડં
અંગુલદ્વયાત્ત્રિભાગદ્વયાત્મકં ષડ્યુગ્મનિતાલં નામતાલાદયસ્તત્
પર્યયાયાઃ સંપ્રદાયતો ગુરુપારંપર્યયાત્ । દેવઃ સદાશિવ ઇત્યાદિ ।
ઉત્તમમેવ વિરૂપમ્ । તત્રોત્તમોત્તમં માનમર્હતિ સદાશિવો દેવઃ
અનંતેશાદ્યાવિદ્યેશા ઉત્તમમધ્યમમ્
કામ્યાદન્યત્રભોગમોક્ષાર્થિનામેતત્ । કામેત્વન્યથા માયાધિકાર કલાદૌ
યોગિમંડલ્યાદયો વિદ્યેશા મધ્યમોત્તમમાનાર્હાઃ તતોપ્યન્ય ઇતિ
પિશાચાદયઃ કન્યસજ્યેષ્ટાર્હા અર્થત ઇતિ તેષાં તદર્થા પેક્ષયા કન્યસત્વાત્
કન્યસંવેતિ વિકલ્પતઃ કન્યસમધ્યમમિત્યર્થઃ । તતોપ્યંતે
દૈત્યાદિત્યોયયથાધ્વવ્યાપ્તયેસુનિ મનુષ્ય । ઇતિ યાવત્ । અનુષંગપ્રતિષ્ટાષ્વિતિ ।
એતચ્ચ માનમનુષંગ પ્રતિષ્ટાસુ સદાશિવભટ્ટારકસ્યૈતે પુરઃ પાર્શ્વે
પૃષ્ઠ દેશે ચ પરિવારત્વેન પ્રતિષ્ટાપ્યતેન વેત્સ્વતંત્રાસુ
પરિવારતામપ્રાપ્તાસુ સર્વમેતન્મનં જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠમેવ । યત આહ ।
સ્વભૂમિજમિતિ । યસ્ય યાવત્ય ધ્વનિ વ્યાપ્તિસ્તત્રસ્તસ્ય પ્રધાન ત્વાત્
ઉત્તમોત્તમત્વં ફલતઃ મૌલિરષ્ટકલ ઇતિ । અષ્ટૌ કલા ઉચ્છ્રાયો
યસ્યાસૌ ષોડશાંગુલો મૌલિઃ । શિરોભૂષણમેકકોટિશ્ચેક ચંદ્રકોટિઃ ।
કાર્યયા । અત્ર તુ શિરઃ । તંત્ર તે પ્રતિષ્ઠા પારમેશ્વરાદિ દૃષ્ટાયાઃ સુસિર
પ્. ૧૩બ્) મધ્યસ્ય મૌલે વાંતર ભાવાત્ । પૃથગુપાદાનમ્ । તથાપ્યગ્રે
વક્ષ્યતિ । કર્ણાંતરં સાર્ધ્વતાલં ભૂસૂર્ત્રા દ્વિગુણં યદુરિતિ । અત્ર
તદુન્નતિરર્થાક્ષિપ્તૈવા વદનમુખં ષટ્કલં દ્વાદશાંગુલં ત્રિક્ષેત્રં
ત્રીણિ લલાટનાસા ચિબુકપ્રદોષાત્મકાનિ ક્ષેત્રાણિ ભાગાઃ દ્વિકુલાનિ । યત આહ
। લલાટં દ્વિકલં તદ્વન્નાસાવંશપ્રભાષણ ઇતિ । તતો ગ્રીવાં કંઠઃ
દ્વિગોલકા ચતુરંગુલાસ્વાગ્રીવાયા મૂલાદ્ધૃદયં ચ નાભિમંડલં
ચેત્યેતે । દ્વે જઠરં ચ નાભેરધોભાગઃ ઇત્યેતાનિ ત્રીણિ તાલમાનાનિ
કાર્યયાણીતિ શેષઃ જ્યેષ્ઠાયાઃ પરાયા વિકૃતિં સ્થાનાદ્યવ સ્થિતિ વર્જયિત્વા
ઇત્થં તં ત્રયોદશ કલેષડ્વિંશત્યંગુલે જાનુપાલ્યે દ્વે દ્વે ગોલકે જંઘે ચ
એકાદશકલે દ્વાવિંશત્યંગુલે ગુલ્ફે ચતુરંગુલે
ચેત્યેવમષ્ટોત્તરશતપ્રમાણાત્મિકા પરાખ્યાપ્રતિમા । યદાહ ।
શતમષ્ટોત્તરં હ્યેતદંગુલાનાં પરાતતુરિતિ ।
ચિત્રસૂત્રે । દ્વે તત્પ્રમાણકો હંસઃ ઇત્યુક્ત્વા પુનરુક્તમ્ દ્વ્યંગુલો નસ્તુ
ભદ્રઃ સ્યાન્માલવ્યશ્ચતુરંગુલઃ શશકોષ્ટાંગુલૈર્હીનો રુચકો
દ્વાદશાંગુલૈરિતિ તત્ર તુ કિરણાદૌ વિવોરુ જંઘોચ્છ્રાયોશ્વિભાલકઃ ઇહ તુ
જંઘામાનાત્ । કલામેકામુર્ધ્વોચ્છ્રાયાર્થમિતિ વિશેષ પાર્શ્વમાનમાહ ।
દ્વિકલ વર્જિતા ઇતિ । અંગુલ ચતુષ્ટય વર્જિતઃ શંકુઃ ત્રિભાગઃ
ત્રિભાગસહિતોષ્ટાવંગુલાનિ તિર્યયક્ પાર્શ્વમાનેનાયતમ્ । તસ્ય લલાટસ્ય

બુધ્ન દેશે અંગુલેનાસંસ્પૃષ્ટે ભ્રુવૌ ત્ર્યંગુલે કાર્યયે
સ્થૌલ્યાચ્ચાંગુલમાનેન મધ્યપ્રદેશે આદ્યંત પ્રદેશયોસ્તુ તતોપિ
પાદમનેન હીનેય વાર્ધપ્રમાણકે અત એવ શિતે તીક્ષ્ણાગ્રે નેત્રે
અક્ષિણીદ્વ્યંગુલે પાર્શ્વતઃ દ્વ્યંગુલત્ર્યંશેન વાતતમ્ । તયોસ્તથા
સસ્યરાદ્યવસ્તદ્વન્મુખે પૂર્વાપરાંતો યયોરત એવ મત્સ્યોદર નિભત્વં ચ ।
તયોર્યોગરૂત્યર્ધ રૂપતો વક્ષ્યમાણેન યવાષ્ટપૃથુની મધ્ય ઇત્યતઃ
પ્. ૧૪અ) પરિમાણાત્ર તારક પ્રમાણાત્ પંચમાંશેન જ્યોતીંષિ ઇતિ તારાંતરે
હિતે શસ્તે । મધ્યપ્રદેશે તુ યવાષ્ટ પૃથુની અંગુલપ્રમાણકે પ્રકૃત્યા
સ્વભાવતઃ સોમ્યપ્રતિમાવિષયત્વાત્ । યદુક્તં ચિત્રસૂત્રે ।
નેત્રે મત્સ્યોદરાકારે નિર્વિકારસ્ય શસ્યત । ઇતિ ।
અર્થભેદાન્તુ નેત્ર ભેદાનાહ । ચાપમુત્પલ પત્રમિત્યાદિના
ત્રિષટ્નવૈકાભ્યદિકૈરિતિ । નવાનામેકાધિક્યાદ્દશભિરિતિ યાવદેવં
યથાસંખ્યેન ત્રિભિઃ સસ્યૈંદૈર્યવૈઃ કૃતવિસ્તારં ચાપાભિધાનં
નેત્રં યોગિનો વિધેયં । યદુક્તં તત્રૈવ
ચાપાકારં ભવે નેત્રં યોગભૂતિ નિરિક્ષણમિતિ ।
ષડ્ભિર્યવૈરુત્પલપત્રાભંકામિનાં । યદુક્તમ્ ।
નેત્રમુત્પલપત્રં યત્ર જ્ઞેયં કામિનાં સદેતિ । નવભિસ્તુ પદ્માભં
ક્રુદ્ધસ્ય કાર્યયમ્ । દશભિઃ । શારં નેત્રમિતિ । યદાહુ ।
નવૈકાભ્યધિકૈર્દશભિરિતિ । યાવત્ ચિત્રસૂત્રેપ્યુક્તં । શારાકૃતિ ચ યન્નેત્રં
તદ્ભવે તુ યવાદશેતિ । દૃષ્ટ્યંતરાણ્યાહ । સમાસૌમ્યેત્યાદિ । એતાસાં ચ
લક્ષણં નાટ્યાદિ શાસ્ત્રતો ભરતાદેર્જાનીયાત્ । યદિ વાનુભવતો જ્ઞાત્વા
યતો રસભાવાનુરૂપેણૈવાસાં પ્રતિમાવિષયે વિનિયોગઃ । યદુક્તં વિપ્રસૂત્રે
સમાસ્યાન્નિર્વિકારસ્ય દુષ્ટાદુષ્ટસ્ય નિત્યશ ।
રૌદ્રી રૌદ્ર સ્વભાવસ્ય બ્રહ્મકામમુપેયુષઃ ॥
સૈવાવિષ્કૃતકોપસ્ય વિરક્તાસ્યાદ્દિશાં પતેઃ ।
શાંતસ્યાધેંદુ સંસ્થાનારૂક્ષાસૂયાવતાં મતા ॥
વિદૂરસ્ય પરિગ્લાના કામિનઃ શમવિક્રમા ।
સંતાપિનઃ પ્રકર્તવ્યા દૃષ્ટિરાકુંચિતાસદા ॥
ધ્યાનાસક્તસ્ય સતઃ કાર્યયાવપ્રકુલા કૃતિઃ ।
મુકુલૈવ પ્રમૂઢસ્ય પ્રમન્તસ્ય તુ વિશ્રુતા ॥
ઈશશ્ચ કેકરઃ કાર્યયઃ કૃપણસ્યા કુલસ્ય ચ ।
સપ્રહાસા ચ હસતઃ સામ્ના ચ રુદતઃ ॥
સતઃ સૈવ કાર્યયા વિપર્યયસ્તતારાજીવિતમુજ્જતઃ ।
ગર્વિતસ્ય ચ કર્તવ્યા દૃષ્ટિઃ સાચી કૃતા સદા ॥
કલુષા વેદનાર્તસ્ય મંદાયાઙ્મા? હૃતૌજસઃ ।
સવિસ્મયા વિસ્મયિનઃ પ્રસન્નૈવ પ્રસીદતઃ ॥
સ્નિગ્ધાસુ સ્નિગ્ધ ભાવસ્ય વિષ્ટમ્રાસંયતાત્મનઃ ।
પ્. ૧૪બ્) સૌમ્યૈવ સર્વદેવાનાં સાનુકંપા ચ શસ્યતે ॥
સવ્રીડાવ્રીડિતસ્યૈવ સોત્કંઠા પશ્યતઃ પ્રિયામ્ ।
કાર્યયાર્ધદૃષ્ટતારા દૃગ્વિશ્રામ સુખભોજિનઃ ॥
પર્યયંત રક્તા કર્તવ્યા સનિદ્રૈવ ચ સુપ્સુતઃ ।
સેર્ષ્યસ્ય કાતરા કાર્યયાદીનાકાર્યયા સ્પૃહાવતઃ ॥
નુલ્લોલસ્યોર્દ્ધ્વગાકાર્યયાદીનાકાર્યયા તથૈવ ચ । દૃષ્ટિઃ પ્રસુપ્તા દૃપ્તસ્ય
મંડલેતિ । એતાસાં મધ્યાત્ સોમ્યાનુકંપા ચેતિ દૃષ્ટિ દ્વયમ્ ઉક્તા દેવતા
વિષયેનાન્યાઃ કાર્યયાઃ । યદુક્તં તત્રૈવ ।
શ્રુતોર્દ્ધ્વાધો ગતગ્લાન દીનપર્યયસ્ત તારકાઃ ।
રૌદ્રરૂક્ષવ્યથા વિષ્ટવિનિહ્માસુ પરિપ્લુતાઃ ॥
મંદાદુષ્ટા પ્રભૃત્તયો દૃષ્ટયો યા વિગર્હિતાઃ ।
ક્ષપામય ભયોદ્વેગ દુર્ભિક્ષાપાત વિભ્રમાન્ ॥
કુર્યયુરેતાઃ કૃતામોહાદ્દેવતાનામ શંસયમ્ ।
તસ્માદેતાન કર્ત્તવ્યાઃ કથં ચિદપિ ધીમતેતિ ॥
ઇત્થં પ્રાસંગિકં દૃષ્ટીનાં લક્ષણમુક્ત્વા પ્રકૃતમભિધીયતે । પુનઃ
કિલોચ્છ્રિતેતિ । પુરઃ અગ્રે દ્વ્યંગુલોચ્છ્રિતાનાસાકાર્યયા પાર્શ્વદ્વયપ્રદેશે તુ
સૈવકલાયવાધિકા । સ્વમૂલે ભ્રૂનિકટદેશે તારકમાનેન ન્યુનાતયોઃ
સ્વમૂલપ્રાંતયોરંતરનુપાતક્રમેણ ન્યૂના । નાસાપુટે તુ મૂલપ્રદેશે
તારાપ્રમાણકે કલાત્રિભાગ સમંતાદુર્દ્ધ્વં ચ હ્રાસઃ । પૂર્વવદેવ
ક્રમતઃ અયાંગમક્ષિકર્ણમધ્યંતે દ્વે ચતુરંગુલમાનેન કર્ણૌ ચ
શબ્દાદ્વિગોલકૌ ચતુરંગુલૌ દૈર્ઘ્યાત્ । યવાધિકત્વં
ત્વપાંગમાનાદ્વિશેષઃ દૈર્ઘ્યાદર્ધેન વિસ્તીર્ણે શ્રવણેતયોર્વત્રી નુન્નતઃ
। પરિવેશોંઽગુલચર્તુર્ભાગેન શષ્કુલ્યૌ ચ શબ્દાત્પાદાંગુલી પ્રમાણેન
શષ્કુલી કર્ણાભ્યંતરે સુશિર પરિવેશઃ । ખલ્વં કર્ણસુશિરસ્ય
બહિઃપરિવેશઃ અંગુલં ચાંગુલે દ્વે અંગુલે ખલ્વમિત્યર્થઃ
ખલ્વાધનુન્નત પ્રદેશઃ શકુની શબ્દેનોચ્યતે । સાંગુલાર્ધેન કાર્યયા
ખલ્વસ્યૈવ નિકટે અપાંગ પર્યયંતે
પ્. ૧૫અ) ખલ્વં પ્રવિશન્નિવ લક્ષયતે । યો વયવઃ । સતુટકાખ્યઃ તૌ
પ્રત્યેકમંગુલમંગુલં પાશૌ યાદૃચ્છકૌ તયોઃ કર્ણયોઃ પરિમંડલે
પાશાવિત્યુચ્યતે । તૌ યથા શોભનૌ ભવેતામ્ । યથાર્હેણ ચ ભૂષણેન
અલંકરણેન ચ વ્યાપ્તૌ કર્ણસ્ય બુધ્ન પ્રદેશાચ્ચિબુકાધો યદનંતરં
તસ્યહંનુરિતિ વ્યપદેશઃ । તાવુભૌ । ષડંગુલૌ તયોર્હન્વોરેવ સંધાનં
સંધિપ્રદેશઃ સ દ્વ્યંગુલો ભવેત્ । ગંડયોર્યન્મંડલં તત્સાર્વગોલકં
દ્વ્યંગુલમાનં તચ્ચાનૃતમીષન્નાત્યુન્નતં નાપિ નતમત એવ સુશોભનં
આસ્યં પ્રદેશ ચતુરંગુલં ।
તદષ્ટાંશેનેત્યાયામમાનસ્યાષ્ટાંશેનવાંગુલેન વિસ્તૃતમ્ ।
અવ્યાન્તમવિકૃતં વ્યાતં તત્ત્ર્યંગુલમધરો બુધ્નોઽષ્ટાંગુલમ્ ।
અંગુલાર્ધેનોત્તરૌષ્ટઃ પાદેનાસ્યેન્યસ્યોત્તરોષ્ટમાનસ્ય ચતુર્ભાગેન
ગોજીનાસાયા ઉત્તરોષ્ટસ્ય ચ મધ્યે ગર્ત્તાકારારટ્યેતિ પ્રસિદ્ધા । સૃક્વિણી
શબ્દેનાસ્ય પર્યયંતાવુચ્યતે । તત્ર તદેવગોજી પ્રમાણમેવ । અધોગોજીયા
ઉત્તરૌષ્ઠસ્ય મધ્યે ચિબુકાધર યોર્મધ્યપ્રદેશઃ સાગોજીપ્રમાણતો
દ્વિગુણામુખસૂત્રમાહ । સૃક્વિણ્યો દ્વે આસ્ય પર્યયંતે તથા જ્યોતિષી
તારાપંચાશેન તન્મધ્ય એકુમારિકેતિ યયોર્લોકે પ્રસિદ્ધિસ્તે એતે ચ સમે
સૂત્રાદાનાત્ સમસૂત્રકે કાર્યયે ઇત્યર્થઃ । કવિરાવક્ષણોર્નાસાવંશનિકટે
મૂષકેતૌ સાર્ધશર્ષપ પ્રમાણેન તયોસ્તથા નાસાપુટયોઃ સમં સૂત્રમ્
ભૂગર્ભશ્ચ નાસિકા પ્રાંતશ્ચ ચિબુકશ્ચાસ્યાધ અવયવોયઃ । તે ત્રયઃ
સમસૂત્રકાઃ કાર્યયાઃ કર્ણયોરંતરં મધ્યં શિરો પ્રતિમાન
દિશાષ્ટાદશાંગુલમ્ । એતદેવ પ્રમાણં દ્વિગુણં ષટ્ત્રિંશદંગુલા
વિભ્રૂમધ્યતઃ અવુટુઃ કૃકાટિકાયા ગર્તેસ્તત્પર્યયંતં યાવગ્રીવા
વિષ્કંભમાનેનાષ્ટાંવંગુલા વિસ્તીર્ણાનાહશ્ચાસ્યાસ્તાલો દ્વિગુણ ઇતિ
ચતુર્વિંશત્યંગુલાનિ । તથા તદેવાગ્રે સ્ફુટી કરિષ્યતિ । સર્વત્ર ત્રિગુણોનાહ
પ્. ૧૫બ્) ઇત્યાદિના । સ્કંધઃ । ષડંગુલો દૈર્ઘ્યા તસ્ય સ્કંધસ્ય પ્રાંતે
વેષ્ટનં દાહઃ । ષોડશ અંગુલાનિ । બાહૂવસુકલૌ । ષોડશાંગુલૌ ।
ઉપબાહૂચાંકકલૌ ચાષ્ટાદશાંગુલપ્રમાણૌ સંધિશ્ચ તયોરેવ
બાહૂય બાહ્વોરપ્યંતરં પ્રકોષ્ટકપ્રદેશઃ । સોપિ તદ્વદિતિ તાવત્
પરિમાણં । અંગુલમેવ તત્વં હસ્તમધ્યં । તદ્દૈર્ઘ્યાત્ સપ્તાંગુલં
તિર્યયક્ ચ પાર્શ્વતઃ પંચાગુલં મધ્યાત્ તદ્વદિતિ । મધ્યમાયા અંગુલિઃ સા
પંચાંગુલૈવ । તર્જન્યનામિકે અંગુષ્ઠસમીપે યા અંગુલિઃ સા તર્જની
મધ્યાકનિષ્ઠકયોર્મધ્યે ત્વનામિકાભે ઉભે તર્જન્યનામિકે મધ્યમાયાઃ
પ્રમાણતો વાંગુલેનોને સાર્ધચતુરંગુલે તાભ્યાં પ્રમાણતોંગુલેનોના
કન્યસા સાર્ધત્ર્યંગુલેત્યર્થઃ તર્જનીમૂલસ્યાધોંગુલત્રયેણાંગુષ્ઠ
ઉચ્છ્રિત ઇતિ સ્થિતકાર્યયઃ । તર્જની પર્વણશ્ચ પાદપદસ્પર્શી
ચતુર્ભાગસ્થાનં યઃ સ્પૃશતિ સ ચ પર્વદ્વયલક્ષિતઃ પર્વમાનાન્યાહ ।
મધ્યમાયાઃ પ્રથમં પર્વયવોંના કલાયવોનમંગુલદ્વયં ।
દ્વિયવોના સૈવ કલામધ્યમમ્ । અપરં તૃતીયં
તૃયવાધિકમંગુલમિત્યર્થઃ તર્જન્યનામિકાંગુલ્યોર્દ્વયોઃ ।
પ્રતિપર્વદશમાંશં દશમાંશવર્જયિત્વા તે ચ તર્જન્યનામિકે ત્રિપર્વકે
ઇતિ પર્વત્રયયુક્તે કનિષ્ઠકાયાઃ પર્વાણિત્રીણ્યેવાંગુલસામાન્યાત્ । તાનિ
ચાનામા પર્વતાનતશ્ચતુર્થાંશેતિ નોનાનિ ।
પ્રાંતપર્વણામવસ્થાંતરગતાનાયાઃ કાર્યયાસ્તે નૈવ
ક્રમેણાંગુલીનાં નાહમાહ । મૂલે મધ્યાયાનાહઃ ।

સાર્ધકલસ્ત્ર્યંગુલઃ મધ્યે ચ તસ્યાસ્તાવાનેવ કિંત્વે કેન યવેનોનઃ
યવત્રય વિવર્જિતશ્ચ પ્રાંતે પર્યયંતે । તદન્યાસુખાયત્યુક્તઃ । અયમર્થઃ ।
યથા મધ્યપ્રમાણતો દશમાંશેનોના આયતિસ્તથૈવ ચ । દશમાંશેન
નાહોતર્જન્યનામિકયોઃ તાભ્યામપ્યંગુલોના યથા કન્યાસાયા
આયતિસ્તથૈવ નાહોપિ તદ્ગત્તતુ ન એવાંગુષ્ઠસ્ય
પ્. ૧૬અ) મૂલે । ઉત્પત્તિ પ્રદેશે ષડંગુલૌ નાહઃ । તતઃ પૃષ્ઠે સંધિપ્રદેશે
બુધ્ન પૂર્વપ્રારંભે પંચાંગુલમસ્યૈવ પર્વણો મધ્યે ચતુરંગુલઃ
કિંચિત્ કાર્યયાત્ । યથા કસ્ય સ પર્વ દ્વય સંધૌ ય વાપિકશ્ચતુરંગુલઃ
તદગતો હીન ઇતિ । યથા ક્રમં હીનઃ બાહુમૂલે સ્કંધસ્ય બુધ્નપ્રદેશે
યવોનાસ્તિસ્રઃ કલાઃ ષડંગુલાનિ વિષ્કંભઃ બાહ્વંતે ઉપબાહુસમીપે
પ્રાગુક્તો વિષ્.કંભો યવત્રય હીનઃ પંચાંગુલઃ ઉપબાહુસમીપે
વિષ્.કંભઃ ચતુરંગુલો મણિબંધપ્રદેશે મધ્યે ક્રમેણાનુન્નપ્તઃ
વિષ્કંભમાનાત્ત્રિગુણાચાવૃત્તિઃ નાહ એવ કંઠપ્રદેશસ્યાધઃ । ઋતુકલૌ
દ્વાદશાંગુલાન્યતિ ક્રમ્ય ચૂચકૌસ્તનમુખે સતદંતરાવિતિ ।
તયોરપ્યંતરં ષટ્કલમેવૈવં ત્રિકોણાકારેણ તત્ર સૂત્રપ્રમાણં
સિદ્ધ્યતિ । પક્ષૌ પાર્શ્વપ્રદેશેષુ ષડંગુલૌ ચૂચકયોર્મંડલં
બહિર્દ્વિયવમ્ । ઉભયપાર્શ્વાભ્યાં યવ ચતુષ્કેન મંડલમધ્યં યવ
પ્રમાણકમેવં વિષ્કંભો યવ પંચાત્મકો ભવત્યેવ નાડિપ્રદેશે ।
વિસ્તારો વિષ્કંભ એવાષ્ટાદશાંગુલાનિ નાભેરધ એકવિંશત્યંગુલાનિ
પૂજનનમુપસ્થશ્ચત્વાર્યયંગુલાનિ । તસ્ય પ્રારંભાધો વૃષણૌ
દ્વ્યંગુલૌ કાર્યયૌ પ્રજનનસ્ય ભૂલપ્રદેશે દ્વ્યંગુલા વિષ્કંભઃ તસ્ય
પુનરગ્રે અંગુલ ત્રિભાગસહિતમંગુલં સર્વત્ર ત્રિગુણ ઇત્યૌત્સર્ગિકો વિધિઃ
કર્ણપણ્યાદાવપિ ઉપસર્ગપ્રાપ્તસ્ય ત્રિગુણનાહસ્યાપવાદઃ
કર્ણપણ્યાદિકં વિનેતિ અયરનાસાનખા વિવક્ષિતાઃ કર્ણાદીનાં
નાહમાનં નોપપદ્યતે ઇતિ । ઝૂરૂપ્રાગિતિઃ પ્રારંભસ્ય નિદ્વાદશાંગુલ
વિષ્કભો પલક્ષિતૌ તતો ન્યત્રાનુપતતોઽનુક્રમેણ યાવદૂર્વંતં
જાનુમૂલં તત્ર વિસ્તારઃ ષડંગુલઃ જંઘામૂલે ચલશબ્દાત્ ।
જંઘાપૃષ્ઠદેશે તાલાર્થેનૈવ વિસૃતિઃ । જાનુગ્રથિ પ્રદેશે એતદેવ
પ્રમાણં । કિંતુ કલયા આધિક્યં । અસ્યેતાલાર્ધસ્ય તથાંગુલપાદેન
યવદ્વયાત્મકેન ચાધિક્યં
પ્. ૧૬બ્) કાર્યયમેવ । તત્રાંગુલાન્યષ્ટૌ યવ દ્વયં ચ વિસ્તૃતેઃ । પ્રમાણં
ત્રિગુણાપ્રાવૃતિરિતિ પૂર્વોક્તાનુવાદઃ । મધ્યે જંઘાયાલવાક્ કરાખ્યા
યસ્યેહ લોકપ્રસિદ્ધિઃ । તત્ર ત્રયોદશકલા ષદ્વિંશતિરંગુલાપ્રાવૃત્રિસ્ત્રિગુણા
સમંતપરિપરિણાહેનહિતાપુરર્જંઘાયા એવ ગુલ્ફપ્રદેશે તદર્ધ્યેનેતિ ।
ત્રયોદશભિરંગુલૈસ્તત્ત્રિભાગ ઇતિ । નાહ ત્રિભાગેન વિસ્તૃતિરિતિ સ્થિતમેવ ।
ચતુર્દશાંગુલાયામૌ પાદૌ પાર્ષ્ણી ખુરિક ઇતિ યયોર્લોકઃ । તે ચતુરંગુલે
વિસ્તારતઃ પાદૌ મૂલપ્રદેશે ગુલ્ફ સ્યાધઃ પંચાંગુલ વિસ્તૃતૌ પુરઃ
અંગુલીનામુત્પત્તિ સ્થાનસમીપમ્ । ષડંગુલૌ હિતૌ । તતઃ તતઃ સપાદ
ત્ર્યંગુલઃ અંગુષ્ટઃ કાર્યયઃ તન્નિકટે અંગુલિઃ સાપ્રદેશિનીતિ પ્રસિદ્ધા ।
સાચાર્ધાંગુલમાના અંગુનમાનાદ્યવાધિકાકાર્યયા તસ્યાઃ
સકાશાત્પાદોઞ્ઝિતાશ્ચતુર્ભાગેન ચતુર્ભાગેન ઉજ્ઝિતાઃ શેષા ઇતિ વ્યાચષ્ટે ।
તસ્ય ચ્યવ ચતુર્ભાગેન ઉજ્ઝિતાઃ સપ્તયવ પ્રમાણાઃ કન્યસા ભવંતિ ।
તદાસ્તાં તાવન્મહાપુરુષપ્રતિમા । અસ્મદાદિ ચરણેષ્વેવાંગુલ
દ્વયેનાધિકેન કન્યસા દૃશ્યતે । અતઃ પૂર્વેવ વ્યાખ્યા યુક્તા । ઉક્તં ચ ।
પ્રતિષ્ઠા સમુચ્ચયે । કિંચિદ્દીર્ઘા પ્રદેશિની ષોડશાંશ વિહીનાઃ સ્યુરન્યા
ઇતિ પાદાંગુષ્ઠસ્ય મૂલેનાહઃ । પંચાંગુલાનિ । મધ્યે ત્વંગુલેન
વર્જિતાસ્તાવાનેવ । અગ્રે ચ સાર્ધાનિ ચત્વાર્યયંગુલાનિ યથાયથં
પ્રાંતપર્યયંતં । યાવદ્ધીનઃ ક્રમતશ્ચ હીનતરઃ તર્જન્યાનાહો મૂલે
ત્ર્યંગુલઃ કંઠનિકટે દ્વ્યંગુલઃ પુરશ્ચાસ્ય યવાધિકમંગુલદ્વયં ।
અન્યાસામષ્ટપરિભાગચ્યુતિઃ કાર્યયા । અયમર્થઃ તર્જની
પ્રોક્તનાહમારભ્યા ન સાંતિસૃણાં નાહ વસુભાગ વસુભાગ પરિક્ષયઃ
કાર્યયઃ । નખામૂલે । ઉત્પત્તિસ્થાને નિમ્નાનતાઃ શસ્યંતે । પુરતશ્ચ
કિંચિદુન્નત અન્યચ્ચાનુક્રમં ગોપાંગાદિ યત્તદપિ યથા
પ્. ૧૭અ) શોભં કુર્યયાત્ । યથોક્તં પ્રતિષ્ઠા પારમેશ્વરે । રોમાણિ
દંતકેશાશ્ચ તથા દંતસમુન્નતિઃ । સંધયશ્ચાપિ પત્રાણિ યથા
શોભાનિ કારયેદિતિ । માનં વિષ્કંભલક્ષણમુન્માનમૂર્ધ્વતઃ
પરિમાણં નાહાત્મકં । અતઃ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તાન્માનતો હીનમધિકં વા ન
કુર્યયાત્ । યતસ્ત શોભનફલં ભવેત્ । ઈષન્માનાત્મનાવૃત્તશરીરાણાં
તથાર્ધેન ચ પરિવતિત શરીરાણાં ક્રિયાવિધૌ કામ્યવિધાનેનિ
વિષ્ટાનામુપવિષ્ટનાં । તથાર્ધોત્થિતાનાં યન્માનં તદતાત્ત્વિક તયેતિ ।
ભોગમોક્ષ સિદ્ધિષ્વતાત્ત્વિકમતો ન તન્માનમિતિ । યથોક્તં તત્રૈવ ।
તત્પ્રમાણ સંપન્ન સર્વાવયવસુંદરી ।
પ્રશસ્તા પ્રતિમા જ્ઞેયા યતો ન્યાસા ન શસ્યતે ॥
રિજ્વર્ધગતરિજ્વાખ્યં સાચીકૃતકમેવ ચ ।
છાયાગતં ચ સર્વાખ્યં ભિત્તિકં ચાર્ધભિત્તિકમ્ ॥
ક્ષિપ્તકં ચ પરાવૃત્તં સ્થાનકં નવધોદિતમિતિ ।
અથ સ્ત્રીપ્રતિમામાહ ॥
યવાધિકેત્યાદિ । સર્વાસાં પ્રતિમાનાં પરાં પ્રતિમાંમધિકૃત્ય ચ
યોપચષૌ કાર્યયૌ । યવાધિક ઇતિ । નાસાયા ઉત્સેધાદ્વ્યવં ગૃહીત્વા ભ્રૂ
વૈપુલ્ય કૃતે તદ્દદ્યાત્ । મુખાતિઙ્માનદિશાકલામાદાય તામેવ
મુખમ્યોર્ધ્યે આધિક્યાર્થં તથૈવ દદ્યાત્ । ત્રિભિર્યવૈસ્ત્રિભાગોનૈરિતિ । વસ્તુતો
યવદ્વયેનાધિકે દૈર્ઘ્યાલ્લોચને । તદર્ધૌધિક વૈપુલ્યે ચ તસ્ય યવ
દ્વયસ્યાર્ધમેકેન યવેનાધિકં વૈપુલ્યં યયોઃ સ્કંધ યુગ્મં કલયા
ન્યૂનં ચતુરંગુલં કાર્યયમ્ । પુંપ્રતિમાયાં । નિગોલકસ્યોક્ત ત્વાત્
ગ્રીવાયાવિષ્કંભાદંગુલં ગૃહીત્વા તદેવ યથાનુરૂપં પાદયોઃ
પૃષ્ઠે સ્ફિગ્વિવૃદ્ધેદેયં ઇત્થં સ્ત્રીપ્રતિમાયાં તન્વંગિતા વ્યક્તિરપિ ભવતિ
।
શ્રીમન્નંદિકેશ્વરમતેપિ ॥
સ્ત્રિયઃ કુર્યા તુ તન્વંગ્ય ઇતિ । અંગુલ્યશ્ચ સર્વાઃ । પુંપ્રમાણતો વિષ્કંભા
તથાપ્યાયાસાન્નાહતશ્ચ સપ્તભાગેનોનાઃ કાર્યયાઃ જંઘાયામત
ઊર્બોરાયા મતશ્ચોભયષ્ણાત્કલાવિવર્જં । તથા કટિશ્ચ વિગત કલા તસ્યાઃ
પાર્શ્વં મધ્યં ચેતિ ।
પ્. ૧૭બ્) ચ શબ્દાદ્વિગતકલંકયોનમુભયં । તત્પાર્શ્વમધ્યાત્મકં
કાર્યયં । એતેન કલાત્રયેણ તત્પુનર્દ્વયં ઘનમિતિ માંસલં પરિવર્તુલં
કાર્યયં । યદુક્તં તત્રૈવ । સ્તનોરુજંઘાજઘનાધિક ઇતિ । અશ્વત્થો
વટવૃક્ષઃ તત્પત્રાકૃતિ ગુહ્યમ્ । સર્વશોભાવચ્ચ કૃતમ્ । સદિષ્ટદં ભવતીતિ
શેષઃ । અથ વામનાઃ દોર્દંડેતિ । દોર્દંડૌ બાહૂપબાહ્વાત્મકૌ
તાભ્યાં કલાત્રયમપાસ્ય વક્ષઃ પ્રદેશે તેન માનેન વૈપુલ્યમુત્પાદ્યં ।
હસ્તપાદેભ્યો દૈર્ઘ્યદિશા ચતુર્થાંશં ગૃહીત્વા તત્પ્રમાણેન વૃદ્ધિઃ
શિરસિ એષાંતે તથા હિતાઃ જંઘોર્વોર્દૈર્ઘ્યાદ્વ્યપેતં મુખયુગ્મં વિતસ્તિ
દ્વયં ચ યેષામ્ । ઉન્માનતો વર્ધિતનાભિસ્ફિજૌ ચ તથા પાર્શ્વૌ
કટિદેશશ્ચ યથાનુસારેણ યેષાં વામનવપુષામ્ ।
અથ કુજ્જાકૃતયઃ ॥
હૃન્માનોદ્ધૃતેત્યાદિ । હૃદયમનાયામાત્કલાદ્વયમપાસ્ય વૃદ્ધા વક્ષસો
દેયમ્ । નાભિમુષ્ટયોર્મધ્યાત્ કલામપાસ્ય તેન માનેન કૃતં પૃષ્ટપ્રદેશે
સમુદ્ગમં કુજ્જા લાંચ્છનં યેષાં । એવં કુજ્જા ભવતિ । યે ચાન્યે ઇતિ । અન્યે
ચ ખંજાદયો હીનાધિક વપુષુસ્તાજ્વલોકતો જ્ઞાત્વા કુર્યયાદિતિ ।
અથ ગુહ્યકાઃ ॥
કલાર્ધેનેત્યાદિ કલાર્ધમંગુલં । પ્રત્યેકસ્માદૂર્વાદેર્ગૃહીત્વા । તેન
વિવર્ધિતઃ પાર્શ્વદ્વય વિષ્કંભસ્તથોરસિ નાભૌ ચ મનુ
દ્વિતયેનાષ્ટાવિંશત્યા વિષ્કંભો જઠરે યેષાં । મનુ શબ્દસ્ય ચતુર્દશ
સંજ્ઞાં વાચક ત્વાત્ । એકવિંશત્યંગુલવિષ્કંભજઠરં રુદ્રપ્રતિમાયા
ઉક્તઃ । એતેષાં તુ અષ્ટાવિંશત્યંગુલઃ ગદીત્યાદિ । વૈ શ્રવણો
નૃપાનોનરવાહન ઇત્યર્થઃ ।
અથ વેતાલઃ ॥
જંઘોર્વિતિ જંઘયો ઉર્વયોશ્ચ તથા ભુજયોર્વિષ્કંભમાનાત્ ષડ્ભાગં

ગૃહીત્વા તસ્મિંસ્તત્ પ્રદેશે એવ તાવત્ પરિમાણમેવ દૈર્ઘ્યાદ્દેયમ્ । વિકૃતં
ચાસ્યં વ્યાતં તેષાં કર્તવ્યમ્ । અનુવર્તકા ઇત્યનુચરાઃ
પ્. ૧૮અ) અથ ભૈરવપ્રતિમાલાક્ષણમ્ ॥
વક્ત્રમિત્યાદિ ॥
સુખમષ્ટકલં ષોડશાંગુલાનિ મુખં સમં તતશ્ચાર નયનં ચ ।
સક્રોધતયા યદુક્તં । ચિત્રસૂત્રે ।
ક્રુદ્ધસ્ય વેદનાં તસ્ય શારાકારં તુ લોચનમિતિ ।
શારેક્ષણં ચોક્તમેવ । અન્યચ્ચ પ્રસૃતાસ્યકમ્ । વ્યાન્તસ્યમ્ । વ્યાન્તં
ચાંગુલૈસ્ત્રિભિઃ કુર્યયાત્ । યદુક્તં । ત્ર્યંગુલં વ્યાન્તમિતિ । મુંડૈર્નર
શિરોભિરહિના સર્પેણ ચંડેણ ચાલંકૃતમસ્તકમ્ । ભૈરવનાથસ્યેતિ ।
પ્રક્રિતમ્ । વક્ષશ્ચાસ્ય પ્રકૃતાન્માનાત્ ષડંગુલાધિકમ્ । કટિરપિ
દશભિરંગુલૈરધિકા ઊર્વોર્વૈપુલ્યં ચતુરંગુલાધિકમ્ । જાનુપાલ્યૌયૌ
કુટ્ટકાવિહ પ્રસિદ્ધિઃ । તે દ્વ્યંગુલાધિકે કાર્યયે ઇતિ યોજ્યમ્ ।
જંઘામધ્યપ્રદેશે તે દ્વ્યર્ધકલાવૃદ્ધે ઇતિ । અંગુલવિવર્ધિતે જંઘાગ્રે
ગુલ્ફનિકટે વૃદ્ધિસ્તત્ત્રિભાગત ઇત્થંગુલેનેત્યથઃ । પાદૌ
કિંચિદુચ્ચૌસ્તૌકમુદ્ગતૌ બાહૂમૂલે સ્કંધબુધ્ને
કલાધિકાવંગુલદ્વયાધિકાવુપબાહૂ ચ શબ્દતસ્તાવકાવેવ પર્યયંતે
મણિબંધપ્રદેશે અનુપાતતોઽનુક્રમેણ સંસિદ્ધૌ પ્રસિદ્ધૌ ।
અંગુલમાનેન દંષ્ટ્રે નિર્યયાતે ચિતે ચ તીક્ષ્ણે ઇત્થં તદ્વપુઃ કુર્યયત્ ।
મહતા શૂલેન ચ સમુત્ક્ષિપ્તઃ મહાસુરો યેન તાદૃક્ ।
સ્પષ્ટ મન્યત્ । પંચમાત્રેત્યાદિ । મહેશાના વિદ્યેશ્વરાહરવદ્દશબાહવ ઇતિ
। સદાશિવભટ્ટારકસ્ય નોક્તાયે દશબાહવસ્તેપ્યનેનૈવ વિધાયક વાક્યેન
કાર્યયાઃ । વિમાન ઇતિ । ગણાગણેશાઃ સ્કંદ ઇત્યાદિ । શિખીમયૂરઃ વૃષો
વક્ષ્યમાણ વૃષભાકારસ્તપ્રક્ષૌ હિ કાર્યયઃ ભૃંગી અસ્થિ પ્રાયશરીરઃ
સિંહારૂઢાત્ર્યક્ષ ગૌરીગણેશઃ ગણપતિઃ વામનાકારેણ રાજાનનશ્ચ ।
સ્વદંષ્ટ્રાધરોહિત ઇત્યભિમતપ્રદઃ અભયકર ઇતિ ચતુર્થો હસ્તો
સ્યાત્તયાભિનયેન ત્ર્યક્ષવિદ્યાદિ સૃષ્ટમ્ । અંગુષ્ઠમાત્રપ્રમુખા
વિદ્યેશ્વરાસ્તથા શતભવાસ્તે સર્વે એવાનંતે શાદીનામષ્ટાનાં
વિદ્યામહેશ્વરાદીનામનુકારેણ કાર્યયાઃ લોકપાલગુણાધિકા ઇતિ ।
તદધિષ્ટાત્રેણ સહસ્રાક્ષેણ । ઇંદ્રોદેવ
પ્. ૧૮બ્) વૃતઃ કાર્યયઃ । મેષો દારુકસ્તદા રૂઢો વહ્નિઃ । શક્તિહસ્તઃ યમઃ
શારનેત્રો દંડહસ્તશ્ચ કાર્યયઃ । મહિષારૂઢઃ પાશધારી કાલસ્તદ્વદિતિ
શારનેત્રઃ । શક્રોધ ત્વાત્ દિગ્વાસા નગ્નઃ સપરિચ્છદ ઇતિ પિતૃપરિવૃત્તઃ । તે ચ
પિતરદાર્ભવિષ્ટરા એવ પદ્માસ્તદાસીનાઃ પિંડસહિતાઃ । પાત્ર સહિતાશ્ચ
કાર્યયાઃ વ્યાધયશ્ચ રાજયક્ષ્માદ્યાઃ કાલસદૃશરૂપા એવ કાલસ્ય
પરિવારત્વેન ક્રિયંતે કરાલાસ્ય ભીષણ ઉગ્ર દર્શનશ્ચ કાર્યયોનિનૃતિઃ
પાશધારી વરુણો યાદો વૃત ઇતિ । કૂર્મકછપમકરાદયો
યેજ્જલચરાસ્તૈર્વૃતઃ મૃગાસનઃ કુશહસ્તશ્ચ સદાગતિરિતિ । વાયુઃ
કુટિલભ્રૂયુગાત્મા કાર્યયઃ રુદ્ર સખેતિ । વૈશ્રવણઃ ઉક્ત ચ પુર્ગદી વૈ
શ્રવણ ઇત્યાદિના યક્ષલક્ષણ પ્રસંગસમયે સ ચ યક્ષાનુષંગ ઇતિ
યક્ષપરિવારઃ નાગોપવીતેતિ ભગવાન્ કુદ્રશ્ચ
વિદ્યેશોક્તાયુધભુજસ્તદુક્તાયુધેપિ । નાનાગણસમાવૃત્ત ઇતિ । અનેકાકાર
ગણાવૃત ઇતિ । તથાહ મહાભારતાદૌ ભગવાન્ વ્યામુનિઃ ।
વામનાજટિલામુંડા હ્રસ્વગ્રીવામહોદરાઃ ।
મહોત્સાહા માહાકાયા મહાકર્ણાસ્તથાપરે ॥
આનનૈર્વિકૃતૈઃ પાદૈઃ પાર્થવેશૈશ્રવૈ કૃતૈઃ ।
ઈદૃશૈશ્ચ મહાદેવઃ પૂજ્યમાનો ગણૈઃ સહેતિ ॥
પદ્માસન ઇતિ । પદ્માસનસ્ય ઇતિ । વૈકલ્પિકો ભેદઃ કદાચિદ્વૃષભારૂઢોથવા
પદ્માસનસ્થિતઃ અર્ધચંદ્રાખ્યેન વામનભેદેનાવસ્થિતઃ
પદ્માર્ધચંદ્રાસનલક્ષણમ્ । શ્રીમત્કિરણે પ્રોક્તં ।
ન્યસોદૂર્વોસ્તથાન્યોન્યં પાદમેકં તથેતરમ્ ।
પદ્મમેકં સમાખ્યાતમર્ધચંદ્રમતઃ પરમ્ ॥
તદ્વત્પાદતલં કૃત્વા સુતલાન્યોન્ય સંસ્થિતમ્ ।
અર્ધચંદ્રં ભવેદેવમિતિ । કૂર્ચ ઇતિ । શ્મશ્રુ કુશાદિ ભૃદિત્યાદિ ગ્રહણાત્ ।
પવિત્રાક્ષસૂત્રભૃદિતિ બ્રહ્માકાર્યયઃ । શ્રીકંઠનાથો વિદ્યેશોક્તાકારો
વૃષભ સ્થિતશ્ચ અર્ધનારીશ્વર વપુર્વેતિ વિકલ્પાર્થઃ અથવા દિગ્વાસાઃ
નગ્નઃ ઊર્દ્ધ્વલિંગધારીયો દેવદારુવનં પ્રવિષ્ટઃ કૃયત ઇત્યાશયઃ યદિ
વા
પ્. ૧૯અ) નાટ્યસ્થઃ ક્રિયતે । તદાનિં મુરજાદિ સર્વવાદ્યપ્રરિકરયુક્તશ્ચ
કાર્યયઃ । યદિ વા શંકરનારાયણમૂર્ત્તિ ત્વેન કુર્યયાત્ ।
અથેત્યક્ષસૂત્રમ્ ।
ઉત્સંગતોવેતિ । નારાયણ સમવેતૌ સહિતા વુભૌ સર્વકામાપ્તયે
પૂજ્યાવિત્યર્થઃ વિષ્ણુશ્ચાત્રૈક વક્ત્રસ્ત્રિવક્ત્રશ્ચતુર્વક્ત્રો વા કાર્યયઃ
ખગેશો ગરુડસ્તત્રસ્થો જલશાયી વા ક્રિયતે તદાનીં શ્રિયાયુક્તો ભોગિનિ શેષ
ભટ્ટારકે તલ્પભૂત પર્યયંક કૃત સ્થિતિઃ કાર્યયઃ અન્યચ્ચ નામિત ઉક્તં
યત્પદ્મં તત્રારૂઢેન પિતામહેન સમન્વિતઃ મત્સ્ય ઇતિ । કૃત્યતઃ
કાર્યયાદેશાત્પુરાણ પુરુષો મત્સ્યઃ કૂર્મો વા વરાહો વા ભવતિ । યાવત્
કલ્કી વા ભવતિ । તત્ર ચ ભાગવતો લેશાત્ સંક્ષેપ તતો લક્ષણં
પ્રાપ્તાવસરમુદ્યતે । નામ્ના પ્રાદુર્ભાવદશક ગતેન યઃ સૂચિત મહામદ
ઇત્યર્થઃ ।
અથ મત્સ્ય ઇતિ લક્ષણમ્ ।
વેદાશ્રી કૃતેત્યાદિ । ચતુરશ્ર કૃતેન સ્વંશે સમંતાન્ કૃતપ્રાંશે સતિ મત્સ્ય
વર્ત્તના કાર્યયા । પૃથુત્વેંશં પરિત્યવાદિશત્ । પૃથુત્વવિષયે એકાંશં
લોપયેદિત્યર્થઃ । અનંતરં સ્વાં યામેણ દૈર્ઘ્યેણ તુલ્યમ્ । સમં
યત્સૂત્રં સ આયામઃ તસ્યાર્થા યસ્યાં દિશિ ભાગપરિહારેણ કૃતઃ
તન્માનતુલ્યનસૂત્રેણ દ્વિતીયાન્ પરિવર્તયેત્ ।
ભાગદ્વિતયાદવધેસ્તદાયામસૂત્રમધો યાવત્ પરાપતતિ ।
તત્રાધોવસ્યાથાર્ધ ચંદ્રક્રમેણ પરિભ્રામયેન્
મત્મત્સ્યાકારાન્યથાનુપત્યા એવ પરપાર્શ્વાત્ પરિવર્તયેત્ । ઇત્યમુભયતો
ભાગચતુષ્ટય વર્જનાદ્ભાગત્રયસ્ય ઉમાદિતિ યાવત્ । સપ્તકસંબંધિનઃ
શિષ્ટભાગાત્ । ભ્રમાદ્ભાગત્રયસ્યેતિ । તદનુપ્રતિપાર્શ્વં યૌભાગાવુભૌ
સૈવ કલેતિ । તત્પાર્શ્વકલાતન્માનાત્ તત્પરિમાણકૌ તનૂજાવુપ કલ્પયેત્ ઇતિ ।
તનૂજશબ્દનુપલક્ષણં । અન્યદપિ પ્રસિદ્ધમત્સ્યાનુકારિય તદપિ
મુખપુછાદિકમનુકુર્યયાદિત્યર્થઃ । યથોક્તં તત્રૈવ । કરાંઘ્રિ ચ
દ્વિરંશતઃ સ રેખાવિતિ તદનુ ચ પરિવર્તન રેખા દ્વય સંગમોત્થ
પ્. ૧૯બ્) પ્રદેશદ્વયે મુખં પુંછં ચ કુર્યયાત્ । અનંતરં
મધ્યસૂત્રપાશ્વસૂત્ર દ્વયવર્જં શિરોવિભાગદર્શનસૂત્રચર્જં
શેષરેખાલોચનાન્મત્સ્યવ્યક્તિઃ । યચ્ચૈતદ્ભગવતો વિષ્ણોર્મત્સ્ય રૂપમુપાસ્તે
સસર્વભૂતાનામપિ સંક્ષય સમયે અસંહાર્યયમ્ । અક્ષયતામુપભુંક્તે ।
એતદ્વ્યકારશ્ચ સમાપ્તિ પત્રાદવસેયઃ । અથ કૂર્મવર્તના । વ્યાસાર્ધેતિ ।
વ્યાસસ્ય ક્ષેત્રવિસ્તારસ્ય યત્કર્ણ કોણાત્ કોણ સૂત્રં તયો યદર્ધં વિશેષઃ
ક્ષેત્રાદ્બાહ્યેન યતં । તસ્ય બાહ્યનીતસ્ય ત્ર્યંશકલ્પનયા ભાગૈક ત્યાગાત્
સમંતતો । ભ્રમાત્ તથા પાર્શ્વદવવિષયે ગોલકત્યાગાદિતિ ।
પરિશિષ્ટભાગદ્વય પ્રમાણેન તસ્ય વર્તુલ તાત્યાગાત્ પ્રવેશ દૃષ્ટ્યા કૂર્મો
ભવતીતિ શેષઃ કીદૃગસૌ અત આહ । સાંઘ્રિ ચતુષ્ટય ઇતિ ચતુરશ્રસ્ય ક્ષેત્રસ્ય
યત્કોણચતુષ્ટયં તત્પ્રદેશે ભ્રમરેખા બાહ્યે પાદ ચતુષ્ટયેન સંયુક્તઃ
તેન ચ પ્રાક્ સિદ્ધેન ભાગેન દ્વિગુણ આયામો યસ્યાઃ કંધરાયા
ગ્રીવાયાસ્તદ્વદિતિ । તદ્યુક્તપ્રમાણમેવાસ્ય શિરોહિતં । શ્રુતિલોચનેતિ
કર્ણનેત્રાદિ સર્વમસ્ય યથોચિત પ્રાણિ વિશેષાત્મકે
કૂર્મસ્યાનુકુર્યયાદિત્યર્થઃ । એષ ચ સ્વશક્તિસ્થો નારાયણ સામર્થ્ય સ્થિતો
ધરાયાં ભૂમાચાધારો વોઢામંત્રૈશ્ચાર્ચિતઃ
સાન્નિધ્યમાગતોઽભિપ્રેતાદૈશ્વર્યયાદવિશ્યાવમપિ નશ્વરતાં વિદધત્યે
ચ એતદાકારઃ । સમાપ્તિ પત્રાદવસેયઃ ।
અથ વરાહવર્તના ।
મુખમિતિ દૈર્ઘ્યં મુખસ્ય શોડશાંગુલાનિ । તદૂર્ધ્વેહનૂ
દ્વેસપ્તસપ્તાંગુલ્યૌ યતો દ્વેદ્વે સૃક્વિણ્યૌ । ઇત્યત્ર વીપ્સાત્ એવ હનૂ
સપ્તાંગુલાવિતિ પ્રતિપાદિતમ્ । પ્રાગ્વદાનનમિતિ । પૂર્વવદેવમુખં

ત્રિભાગકલ્પનયાસ્ય કર્ત્ત્વયં । તતો ભાગમાનેન થાલાપ્રદેશં
લલાટપ્રતિનિધિં ભાગદ્વયેન ચ ઘોણાપૃષ્ટં કુર્યયાદિત્યર્થઃ ।
નાસાપુટસ્ય યચ્છિદ્રં રંધ્રં તસ્મિન્ કાલેતિ । દ્વે અંગુલે પરિમાણમ્ ।
શ્રીપિંગલામતેપિ
પ્. ૨૦અ) દ્વ્યંગુલં નાસિકાછિદ્રમિતિ અંગુલત્રયેણોદ્ગતે વિનિર્યયાતે દષ્ટ્રે ચ
કાર્યે રુદ્રપ્રતિમાતોયવેનોને અક્ષિણી તથા પ્રારંભ સ્થાનાત્ કિંચિત્
કુટિલાકારે યદા તદા હિતે શોભને ભવતઃ કર્ણૌ ચત્વાર્યયંગુનાનિ
આયામેનોન્નત્યા પાર્શ્વમાનાંતરા શ્રવણાદર્થાન્તત્પરિમાણકાવેવ ।
કણે મધ્યમષ્ટાંગુલાનિ તદુન્નતિરિતિ । કર્ણમધ્યોન્નતિર્યા અપરં
વરાહસ્ય યથેતિ તદયયન્યન્મુખાવયવકરણે લક્ષણં નોક્તં
તત્સૂકરસ્યૈવાકાર્યયમ્ । વારિનિધેર્નોદ્ધરણે દંષ્ટ્રાગ્રગાતસ્ય
ભૂમિર્હિતા ।
અથ નૃસિંહવર્તના ॥ મુખમિતિ ।
તથા વિપુલં યથા વરાહમુખસ્યેત્યામઃ ષોડશાંગુલીનીત્યર્થઃ ।
આયતં તથૈવ તત્પરિમાણેન સમંતતઃ સમમિતિ યાવત્ ક્રમેણ સિદ્ધે દ્વેદ્વે
અંગુલે પ્રમાણં યસ્ય અંગુલપરિમાણેન ક્રમમિત્યર્થઃ । સ્કંધૌ
દ્વાદશાંગુલૌ ભ્રુવૌ વ્યાકુંચિતે પ્રકર્ષેણ કુટિલં વક્ત્રમિત્યાસ્યં
વ્યાન્તં વિકસિતં ભીષણીય જિહ્વં ચ સમુદ્ભૂતાઃનુદ્ભૂષિતાઃ વૃત્તં
તલં યસ્ય તથા ભૂતઃ પરિવર્તુલઃ હસ્ત ઇત્યુપલક્ષણમન્યેષામપિ
ત્રયાણામ્ । યત આહ । પાણીચક્ર ગદાભૃતૌ મહાદૈત્યવક્ષ્યસ્યન્યૌ
મહાસૃજૌસ રુધિરાવિત્યર્થઃ । એવં ચત્વારો હસ્તાઃ પ્રોક્તરૂપાઃ અસ્ય
પરમન્યત્ સર્વં ભૈરવોક્તમપિ માનમંગપ્રત્યંગવિષયં । વનમાલા
પ્રત્યગ્રપત્રગુમ્ફિતા । સ્રજોસ્ય ભગવતે ભૂષણં ચ રામ ઇતિ । કુઠારઃ
પરશુઃ । સ એવોપલક્ષકત્વેન પ્રથમસ્ય રામસ્ય । અન્યોપીતિ ।
દ્વિતીયોજામદર્ગ્ન્યાકાર એવ કિંતુ પરશુનાવિકા સપરશુનાવિકા
સપરશુરામઃ અયં દાસારથિઃ તૃતીય ઇતિ વિજયદાસ્ત્રયોપિ । બુદ્ધ ઇત્યાદિ ।
બુદ્ધસ્ય પ્રકર્ષેણ લંબૌ શ્રુતીકર્ણૌ તથા ચીવરઃ પરિવારવિશેષો યસ્ય સ
તથા પ્રાગુક્ત પદ્માભિધાન નેત્રાનુકાર કૃચ્ચ તથા પદ્મચિહ્ને
હસ્તપાદવિષયે એષ એવ સમાધિસ્યો યદા ક્રિયતે તદા મહાયોગં
પ્. ૨૦બ્) પ્રયછતિ કલ્કી ઇત્યાદિ । સ્પષ્ટં । બ્રહ્મેશેત્યાદિ । તદાધાર ઇતિ । તદુક્ત
વાહનસ્યાઃ વારાહી સૂકરમુખી । યદુક્તં શ્રીપિંગલામતે ।
વારાહીસૂકરાનનેતિ લંબિકાલંબોદરી । ભૈરવો ભીષણીય આકારો યસ્યાઃ
સા તથા ચામુણ્ડા ચેતિ શબ્દાચ્ચામુડાપિ ભગવતી ભૈરવેનોક્તરુપા
ભૈરવાકારા પરિમાણતઃ રૂપતશ્ચેતિ । કિંત્વંસૌ શુષ્કાંગા । રવિરિત્યાદિ ।
અનૂરુરરુણઃ સોમ ઇતિ અર્ધચંદ્રાખ્ય આસનવિશેષઃ પ્રાગુક્તઃ
વિલોહિતોંગારકઃ આસન્નયૌવનકાલોબાલઃ તત્પ્રતિમાકારો બુધઃ જીવઃ
બૃહસ્પતિઃ ઉદાસીનઃ સૌમ્યમૂર્ત્તિઃ ભૃગુસુતઃ શુક્રઃ કાંત ઇતિ સુદીપ્તઃ
હસ્ત્વાહઃ કાંતઃ અક્ષ્ણાકોણઃ ઇતિ તદવશિષ્ટં કાણશબ્દાર્થસ્ય
કાંતપર્યયાયેણા પ્રસિદ્ધેઃ । સૌરિઃ શનૈશ્ચરઃ સદાદૃગ્ભૂમિ
નિરીક્ષણપરઃ કૃશશરીશ્ચ ચંદ્રં મૃદ્ગાતીતિ ચંદ્રમર્દનો રાહુઃ
બાહુલ્યેન મર્દન હેતુત્વાત્ । ચંદ્રમર્દન ઇત્યુક્તઃ । અન્યથા
ચંદ્રસૂર્યયયોરપિ મર્દનતઃ ધૂમચિહ્નો વિરિંચજઃ । કેતુઃ વામોર્વિતિ । વામે
ઊરૌ સ્થિતં વામાંગમુપ વાહ્વાત્મકં યેષાં તથા
દક્ષિણહસ્તેનોદ્યતઃ પ્રદર્શિતો ભયો યૈસ્તૈ । તથા માલેત્યાદિ સ્પષ્ટં ।
પિશિતાશનાઃ રાક્ષસાઃ દુર્ગેત્યાદિ સ્પષ્ટં । ગૌરી ઇતિ । કુમારિકારૂપેતિ ।
કન્યકાકારા પંચવર્ષ પરિગ્રહા ઇતિ તપસ્યંતી । વાગીશી ઇત્યાદિ સ્પષ્ટમ્
નિષ્કંપ દૃષ્ટિરં ચલદૃષ્ટિઃ બ્રહ્મણિ સંસ્થિતઃ શાંતરૂપઃ ઉદાસીના
અનાકુલાઃ તેષુ મધ્યાદ્વસિષ્ટઃ સભાર્યયો ભવતિ । નારદ ઇતિ યોગી તથા
વિદ્યાં લલિતાં ચાચંકામયતે । બ્રહ્મજ્ઞાનં સ્થિરં સ નારદ
પ્રતિષ્ઠં કુર્યયાદિત્યાશયઃ । એવં સપ્તર્ષય ઇત્યાદિ સ્પષ્ટં । રેવર્દ ઇતિ ।
અધઃ રેવર્ધો ભગવાન્ અધો બુધ્ને તુ નાપ્રતિહારેણ સંયુતઃ કાર્યયઃ
ધાન્વંતરિર્દેવભિષક્ । ભેષજમૌષધં તથાશ્વિનૌ-
પ્. ૨૧અ) ધાન્વંતરિરૂપેણૈવ । સ્રવંત્ય ઇતિ ચકારઃ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
સ્રવંત્યો ન દ્વ્યશ્ચ કાર્યયાઃ । કિં ભૂતા અંબુજવત્યઃ । અત આહ । જલમધ્યે
જલજાનાં યથા સ્વવાહનાનં ચ તથા જલજ શબ્દસામાન્યા પદ્માપિ
વાહન પ્ ર્ષ્ટેષ્વપિ આધારત્વેન કૃતાનાં સ્થિતાઃ ગંગેત્યાદિ સૃષ્ટં ।
નાનાકારાગણાહસંતો નૃત્યંતશ્ચ । અન્યાશ્ચાલોક પ્રકારા લીલાઃ
કુર્વંતઃ સુરાણેતિહાસાદિ ગીતં રૂપમેતેષાં બર્બરા આકુંચિત
મૂર્ધજાવામનાનુકારાઃ કિંકરાઃ સ્રોતોંતરદૃષ્ટાઃ પરિવારાર્થં
ગણવિશેષાસ્તે ચ વિસ્તીર્ણ જઠરમંડલાઃ ચ શબ્દાત્ ક્ષેત્રપાલા અપ્યેવં
વિધાઃ કૃતાઃ સંતસ્તુમુક્તફલસાધકા ભવંતિ ઉભયત્રાપિ યોજ્યં ।
તદુક્તફલસાધકત્વં ચેતેષાં યથાહિ કિકરાણાં યથાભિમતસિદ્ધિ
સંપાદકત્વં ક્ષેત્રપાલત્વમિત્યર્થઃ । યેષામેવ દેવતાસમૂહાના
મનુક્તાનામધ્યાદ્યઃ કર્તુમભિપ્રેતસ્તસ્ય સ્વ્કલ્પસિદ્ધં રૂપમારાધ્યં
ફલપ્રાપ્તયેવ પુરિત્યાદિ સ્પષ્ટં ॥
॥ ભાવચૂડામણૌ પ્રતિમાલક્ષણપ્રકરણં દ્વિતીયં ॥
અધુના પીઠલક્ષણમ્ ॥ અથેતિ ॥
બોધશક્ત્યાત્મનઃ પ્રભોર્ભગવતઃ પરિગ્રહવર્તિની ક્રિયાશક્તિસ્તદાત્મકં
પીઠં ચાધિષ્ટેયં । યતો લિંગાકાર ભગવતોઽધિષ્ઠાતુરધિષ્ઠેયં
ક્રિયાત્મકમેવ પીઠમ્ । અત એવ સમસ્તાર્ધ વ્યાપકત્વેન પીઠં પૂર્વં
ધ્યાનાદૌ ચિત્યમ્ ।
યથોક્તં શ્રીમત્કિરણે ॥
કલ્પનીયં તતઃ પીઠમશેષાધ્વ વિનિર્મિત્તમિતિ । તયોર્યોગ ઇતિ ।
તયોર્જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યોર્યો યોગસ્તાદાત્મલક્ષણઃ ।
સંબંધસ્તદ્દૃક્ક્રિયાત્મકં તત્વં નૃસિંહ વદુભયાત્મકમપ્યેકમેવેતિ
સાપ્રતિષ્ટેતિ । ય એવાસૌ તયોર્યોગેઽસાવેવપ્રતિષ્ઠવિશેષસન્નિધાને ચ
પરમેશ્વર વાચક મંત્રસ્યા કલ્પં લિંગાદ્યાધારેવ સ્થાપનં । યત
એવં તતઃ કરણાત્પિઠં જ્ઞાતવ્યં કિં ચ સામાન્યેતરેતિ । સામાન્યં
પ્. ૨૧બ્) ભુક્તિમુક્તિ । તદર્થં યત્ક્રિયતે નામતો વક્ષ્યમાણાદ્મા પયોધરા
પૃથ્વીયક્ષીત્યાદિકાં તાં માનતશ્ચૈવમેવ
વક્ષ્યમાણાઘ્નસ્તાદિનવાવધિકાત્ । અર્થતઃ ફલસ્તથૈવ
વક્ષ્યમાણકાદેવપ્રાસાદ ગર્ભેતિ યદુક્તં પ્રાક્ । પ્રાસાદેભ્યશ્ચ
લિંગાનાં પીઠાનાં ચેતિ । તતઃ કર્તુમભિપ્રેતાત્ પ્રાસાદા ગર્ભમાનેન
લિંગવર્જ્યેષ્ઠાદિ ભેદેન નવપ્રકારં યત્પીઠં તત્ મુખ્યતઃ । સિદ્ધયે
ભોગાર્થં પ્રોક્તં તદેવ ચાનુષં તતો મોક્ષાર્થા ભવંતિ યત્પ્રતિષ્ઠા
કતૃણા ભોગાવસાને મુક્તિઃ । શ્રૂયત એવેતિ ।
તથા ચોક્તં રુરુસંહિતાયાં ।
ભુક્ત્વા ભોગાન્ સુચિર મમરસ્ત્રી નિકાયૈ રુપેતાઃ સ્રસ્તોત્કંઠાઃ
શિવપદપરૈશ્વર્ય ભાજો ભવંતિ ઇતિ હસ્તાદીતિ । યાનિ તુ હસ્તાત્ પ્રભૃતિ
લિંગમાનેનાપીઠાનિ તાનિ મુક્ત્યર્થં અનુષંગેણ ચ ભુક્તયે ભવંતિ ।
વિધિયોગતો હેતોર્મુમુક્ષૂણામપિતા દૃશામ્ । પીઠાનાં પિઠાદિષુ શ્રેયઃ
પ્રાપ્તિકામેનોપયાચિતાદિ પૂર્વં યાગવિધાનાદ્ધેતોરભિલષિતમવાપ્યતે એવ
વ્યક્તેતિ વ્યક્તા સ્વર્ચાસુદૈર્ઘ્યાત્ પીઠં સ્વાયામેન સમંતદર્ધેન
વિસ્તૃતમુચ્છ્રિતં ચૈક એવેહાર્ચાસુ પીઠાયામ્ ઉક્તોઽન્યત્ર તુ બહુપ્રકારઃ ।
યદુક્તં પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયે ॥
ભ્રૂનાસાચિબુકસ્કંધ કક્ષ્યહૃન્નાભિ ગુહ્યતઃ ।
જાન્વંતાશ્ચ દશાયામાઃ પીઠસ્યોક્તાઃ સ્વમાન ઇતિ ॥
કિંવિધં ચ તત્કાર્યયં । અત આહ વેદાશ્રમિતિ । સમગ્રપ્રાસાદાનાં તથા
લિંગાનાં તદુભયરૂપમપિ વિલ્યતઃ । કુર્યયાદિત્યુપસર્ગવચનં । યસ્તુ
સર્વપ્રાસાદલિંગવદિતિ પાઠભેદં કલ્પયિત્વા પ્રાસાદમાનાલ્લિંગમાના
દ્વાપીઠં કુર્યયાદિતિ વ્યાચષ્ટે તસ્ય પ્રાગુક્તેન પ્રાસાદેભ્યશ્ચ લિંગાનાં
પીઠાનાં ચ પરસ્પરં । ઇત્યનેનૈવ ગતાર્થ ત્વાત્ પુનરુક્ત દોષઃ
અસત્પાઠભેદ પ્રદર્શનમ્ । અજ્ઞાનતા દોષશ્ચ તથા ચોમસ્મદ્ગુરુભિઃ ।
પાઠભેદોત્ર સાધુર્વા તદન્યોવાન મૂલતઃ કિંત્વધ્યેત્ ભ્રમાતેન
તત્પ્રદર્શનમજ્ઞતા ।

પ્. ૨૨અ) અથૈકઃ પુસ્તકેભ્યો સ્રૌગ્રાહ્યઃ પાઠો વિચાર્યયચેત્ । સાધુરેવ તુ
સગ્રાહ્યઃ । સાધૂનામવિગાનત્ ઇતિ । સર્વલિંગગમિત્યુપસંગતો
લિંગસામાન્યાત્ પ્રતિમા સ્વપિ વર્તુલ પિઠપ્રાપ્તૌ સત્યામપવાદઃ હિતમિતિ ।
વિનાશાદિ વિધિં વર્જયિત્વા પ્રતિમાસુવર્તુલં પીઠં ન કુર્યયાત્ । પૃથ્વીતિ
પૃથ્વ્યાદ્યાનવૈતાપીઠકા ભૂતયે સિદ્ધ્યર્થમ્ । તાશ્ચ સિદ્ધયઃ પ્રત્યેકં
પીઠકા નામતો લક્ષણતોઽલક્ષણશ્ચોક્ત્વા પ્રોચ્યંતે । યદ્વક્ષ્યતિ ।
ચતુરશ્રાસમા પૃથ્વી સ્તંભાદાવિત્યાદિ । અતોન્યાયાઃ પદ્યાદ્યા અષ્ટૌ તાઃ
સામાન્યં યત્ફલં ભાગમોક્ષાખ્યં વિશેષફલં ચ સ્તંભતાપાદિ
તદર્થં ભવંતિ । પૃથ્વાદ્યાસ્તુ સિદ્ધ્યર્થમેવ । પદ્મેત્યાદિ । યક્ષીપૂર્ણા
રૌદ્રાભિધાનાનાં તિસૃણાં વર્તુલત્વે સામાન્યે પૂર્ણાયાઃ
પંચમેખલાકૃતો વિશેષઃ રૌદ્રીતિ રૌદ્ર્યાસ્તુ શૂલચિહ્નકૃતો વિશેષ ઇતિ
જ્ઞેયં કર્ણસ્ય કોણાત્ કોણસૂત્રસ્ય યદર્ધં તતોષ્ટાંશ વિચ્યુતેર્હેતોઃ
ક્રમાચ્ચ વર્તુલેત્વં ભવતિ ।
ષડ્ભાગેતિ ॥
ક્ષેત્રસ્ય યદ્બ્રહ્મ્સૂત્રં તત્ષડ્ભાગ પરિમાણેન બહિઃ પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠશ્ચ
નીત્વા । તતો વર્ધિત ભાગાતોઽવસ્થાપ્ય સૂત્રં ચ ત સૃષુ વિદિક્ષુ મત્સ્ય
ચતુષ્ટયેન સૂત્રષટ્કં દત્ત્વા એવં નાભસ્વતી સભાસમભૂજા ષડશ્રા
ચ ષટ્કોણત્વેન વજ્રા ચ ષડ્ગે મિત્વેનાપરઃ પ્રકારોયં વજ્રાયાઃ પુરતો
ન્યસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ આગ્નેયયુચ્યતે । વેદાશ્રેતિ । ચતુરશ્રે સતિ તસ્ય યત્ ।
સમર્ધં તસ્યાપિ યત્કાર્યયં તસ્યાંષ્ટાંશ પરિત્યાગાદુભ્યકોણગત
ક્રમાત્ તથા સ્વક્ષેત્રાદિતિ । સમસ્તક્ષેત્રાદિત્યાશયસ્તસ્માત્ ।
અષ્ટભાગમાનં પુરતો બ્રહ્મસૂત્રં નિત્વા । તત્રોભય ભ્રમપર્યયંત
દ્વયે વર્ધિત સૂત્ર સ્થાનાત્ સંગમં કુર્યયાત્ । કાર્ષાણવીત્યાગ્નેયી ।
યામ્યામાહ । અર્ધાદિત્યાદિ ચતુર્વિંશતિ સંખ્યૈન ભોગેનોભયતજનાત્
ક્ષેત્રાદવધેરર્ધ પરિક્રમાદ્ધેતોરસકલક્રમાદિત્યુક્તં
પ્. ૨૨બ્) ભવતિ । અત એવાર્ધચંદ્રપ્રખ્યાયામ્યા દક્ષિણસ્યાં દિશિ નગરાત્
સ્થિતા દર્પિત શત્રુપરિગ્રહાર્થં કાર્યયા શ્મશાને વા સ્થિતા । તન્નાશં
વિધત્ત એવ રાક્ષસ્યુચ્યતે । ત્રિભાગેત્યાદિ । ચતુરશ્રક્ષેત્રે ત્રિભાગં
બ્રહ્મસૂત્રમુભયોઃ પાશ્વયોર્વધયિત્વા વિદિમ્દ્વયસમીપે મત્સ્ય દ્વયં
તથૈક પાર્શ્વવર્ધિતભાગાંતે તૃતીયં મત્સ્યમુત્પાદ્યામિત્થં ત્ર્યચ્યરૈષા
। ઇત્થં પૃથ્વ્યાદ્યાનવ પ્રાગુક્તાઃ માનાભિધાન ફલૈક્ત્વા
પદ્માદ્યાનાં તથૈવ તત્સર્વમાહ । દેહે પક્ષેત્યાદિ । દેહે પીઠકા ક્ષેત્રે
પંચદશધા વિભક્તે સતિ ઇતિ શેષઃ અત્ર ચ ત્ર્યંશઃ ખાતો
ભવતીત્યાસાં ષોડશાંશશ્ચ મેખલેતિ । વક્ષ્યમાણાદુત્સર્ગવાક્યાત્
સર્વસ્ય પીઠકાક્ષેત્રસ્યોપરિષ્ઠાત્ ષોડશાંશં વર્જયિત્વા શિષ્ટાત્
ક્ષેત્રાદૂર્ધ્વદિશા તિર્યયગ્દિશા યસ્ય યાવંતો ભાગાનુદ્દિશ્યંતે ।
તાવદ્ભિરેવતાં ચિહ્નિતાં કુર્યયાત્ । શ્રીમત્પ્રતિષ્ઠાપારમેશ્વરે
પયોધરલક્ષણસમય એવ લક્ષણાષ્ટકસંયુક્તાં વર્તયિત્વા તુ પિણ્ડિકાં ।
વર્ત્તયે તોય પદ્વં તુ વિસ્તારેણોચ્છ્રયેણ ચ સપ્તાદશં તુ તં ભાગં
પિંડિકોર્ધ્વે તુ કલ્પયેત્ । તેન તત્તોય પટ્ટં તુ કારયેદ્વિસ્તરોચ્છ્રયાદિતિ । ઇત્થં
પદ્માયા દેહે ઉછ્રાયાત્ પંચદશભાગ ચિહ્નિતે । પાર્શ્વદિશા ચ
વક્ષ્યમાણ વચનતો મધ્યે લિંગાશ્રયે ત્રિભાગ વર્જં પાર્શ્વદ્વયવિષયે
પંચદશભિરેવ ચિહ્નિતે ।
યદુક્તં તત્રૈવ ।
તિર્યયક્ષોનુગતિર્ભક્ત્વા બ્રહ્મપીઠં તુ પિંડિકા ।
તયોસ્તુ પાર્શ્વયોર્ભાગાદૂર્ધ્વં ષોડશભિર્ભજેત્ ॥
બ્રહ્મભાગસ્ય પાર્શ્વાભ્યાં લિંગભાગસ્ય પાર્શ્વતઃ ।
ભાગૌ દ્વૌ દ્વૌ સ્થિતૌ તત્ર પાર્શ્વયોરુભયોરપિ ॥
એવં ષોડશભિર્ભાગૈર્ભુંક્ત્વોર્ધ્વં તિર્યયગે વચેતિ ।
ઇહાપીદમગ્રે સ્ફુટિષ્યતિ ।
મધ્યે લિંગાશ્રયં ત્યક્ત્વા રૂપામેવ સુભાજિતત્।
ઇત્યનેન ચંદ્રકલા લક્ષણસમયે તતઃ । પદાદીન્મેખલા
વિશેષાન્યથાસંખ્યેન ઇંદ્ર સંજ્ઞયા
પ્. ૨૩અ) તત્રેંદુરેકો ભવતિ । એવમાદયશ્ચ સંજ્ઞાશબ્દાઃ સુપ્રસિદ્ધા
એવાતસ્તયોક્તસંખ્યાઃ સ્તાંશ્ચતુર ઉદ્ગમાદૂર્ધ્વોપગમાદ્ધેતોરંશ-
પ્રવેશાચ્ચ કુર્યયાત્ । કઠોપરિ ચ ભાગે કર્ણિકાભિધાનં નિર્ગમન દિશા
દ્વાભ્યાં ચાબ્જાખ્યાભાગેન ચ જલાધારાઃ ।
પ્રાગ્વદત્રજલનિર્ગમભાગસ્યાધઃ કાર્યયઃ પાદાભિધાન મેખલાયા
ઉપરિમેખલા દ્વયેંબુજાખ્યે તથાજ્ય પરકર્ણિકોપરિ અબ્જાભિધાનાયામેવ
મેખલાયાં પૂર્વાપરમુખાનિ શુભાનિ પદ્માનિ કાર્યયાણિ પદ્માયાઃ ।
ઇદાનીં સકૃલ્લક્ષણાભિધાના પયોધરા વાપ્યાખ્ય પીઠિકા દ્વયમાહ
। ષોડશાંશે ઇત્યાદિ । અત્રાપિ દેહ । ઇતિ યોજ્યં । પ્રાક્
પ્રતિપાદિતોપપત્ત્યાભાજ્યક્ષેત્રં ષોડશભિર્ભાગૈસ્તથૈવોદ્ગમાદ્ભાગ-
ભાગપ્રવેશતશ્ચ । દ્વાદશભિર્ભાગૈઃ પદાદીન્ કંઠાતાન્ પક્વા વયવ
વિશેષાન્ કુર્યયાત્ । ચતુર્ભિર્નિર્ગમો વાપ્યા ઇતિ કંઠાદૂર્ધ્વં
નિર્ગમાશ્ચતસ્ર એવ પટ્ટિકાઃ કાર્યયાઃ શ્રીમત્કિરણાદૌ તિસ્ર ઇતિ ભેદઃ ।
યથૈવ વાપ્યાસ્તથૈવ પયોત્ર્યાશ્ચ શબ્દતઃ સમભુજેતિ । ચતુરશ્રાવાપી ।
વ્યક્તલક્ષણેતિ । વ્યક્તપ્રતિમાસ્વેવ વાપીત્યર્થઃ ।
અથ વજ્રાપીઠોન્માન ઇત્યાદિ ।
ઉન્માન ઇત્યૂર્ધ્વમાને તાવત્ ક્રમ વ્યવસ્ય યૈવ દ્વાદશભાજિતે તથા
પાર્શ્વમાને તયૈવોપપત્ત્યા ષોઢાષોઢા કૃતે સતિ । રૂપેત્યેકેન
પદાભિધાના મેખલાલોચન સંજ્ઞયા દ્વયં તેન ગ્રીવેતિ કંઠઃ ।
ભાગેન ચોત્તર વેદિઃ કઠોપરિષડશ્રા ચેયં કાર્યયા સામ્રાજ્યકામેન ।
અથ ચંદ્રકલા ॥
મધ્ય ઇત્યાદિ । લિંગરશ્રયં મધ્યત્યક્ત્વા પરિશિષ્ટક્ષેત્રભાગે
દિગ્દ્વયેનાષ્ટાભિર્ભાજિતે સતિ યમસંજ્ઞયા દ્વયમેવ તેન ગલ ઇતિ કંઠઃ
ઉદ્ગમાદીત્યૂર્ધ્વ ગમાત્ દ્વાભ્યાં ભાગાભ્યાં વિનિર્ગમ ઇતિ
કંઠોપરિભાગદ્વયેન દ્વે એવ પટ્ટિકે વારિ નિર્ગમાત્ ।
સમવસ્થાપિત ષોડશાંશાત્મિકા તુ તૃતીયાસ્યાઃ
પ્. ૨૩બ્) પટ્ટિકા ભવત્યેવ । ઇયં ચ સાશ્રીસ્તીક્ષ્ણમેખલા ચતુરશ્રા ચ યદિ
ભવતિ । તદા ચંદ્રકલા અમૃતા પુનર્વર્તુલમેખલા પુષ્ટિકામાનામ્ । અથ
સંવર્તા અર્ધાદિત્યાદિ । અત્ર ચ મધ્યે લિંગાશ્રયં ત્યક્ત્વેતિ સ્થિતમ્ ।
તેનોન્માનાદર્ધં ષણ્મેખલાદિ ચિહ્નિતં ભાગ ષટ્કદર્શન તસ્તથા
સ્યૈવાર્યસ્ય ષણ્મેખલત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા
પાર્શ્વાવષ્ટભિરષ્ટભિર્ભાગૈસ્તિર્યયક્ કુર્યાત્ । ઇત્થમધ ઊર્ધ્વં પ્રવેશ
દિશા ભાગભાગાતિ ક્રમેણ ષણ્મેખલં પાદયેત્ । કંઠોંષ્ટાંશ ઇતિ ।
તદૂર્ધ્વં દ્વિતીયમર્ધં
પાર્શ્વયોશ્ચતુર્ભિસ્તથોન્માનાચ્ચતુર્ભિભાગૈર્ભુંક્ત્વા એકભાગોયઃ
સમસ્તક્ષેત્રા દંષ્ટાંશસ્તનમાનેનાસ્યાઃ કંઠઃ કાર્યયઃ
શિષ્ટભાગત્રયાત્ તિર્યયક્ સ્થિતાદ્ભાગભાગાતિ ક્રમેણ નિર્ગમનસ્તિસ્રો
મેખલાઃ પરા ઇત્યન્યાઃ કઠોપરિજલનિર્ગમનાર્થં દત્ત ષોડશાંશેન
ચતુર્થી ક્રિયતે એવ । નંદિકાવર્તા પિંગલામતા દેવાભ્યૂહા ।
યત્તસ્તલ્લક્ષણં । એવાહનુદિતં તચ્ચ કાસુચિત્ સ્વસ્તિકાસુ દૃશ્યતેન સર્વાસુ
ઇત્યતોન વિવૃતમ્ । તથા ચેહ મૂલગ્રંથમધ્યયા તત્વાલ્લેખકેન તન્મૂલં
લિખ્યતે । ઊર્ધ્વે રસેત્યાદિ । ઇય દંતં ગ્રંથભંગભયાદન્યોન્યેત્યાદિ ।
પરસ્પરભેદવિમિશ્રિતાયાઃ પીઠિકાસ્તા બહ્વોબહુત્વાચ્ચન નામતો નિરુર્ચ્યંતે
કથ્યંતે । ત્ર્યાદિ ભેદેનોત્તમમધ્યમકન્યસાદિ સંજ્ઞકેન પ્રસિદ્ધાઃ
ભિન્નફલાપ્તયેક્ષુદ્ર સિદ્ધ્યર્થં ચેતિ । ત્ર્યંશ ઇત્યાદિ । આસાંસર્વાસામેવ
ત્ર્યંશેન પરીમાણદિશા ત્રિભાગેનાયાતો
યશ્ચંદ્રકલાલક્ષણપ્રતિપાદનસમયે સૂચિતો મધ્યં લિંગાશ્રયં
ત્યક્ત્વે ત્ર્યનેતાયઃ ષડંગઃ પુનર્મેખલા જલાધારિકા ।
શ્રીમત્પિંગલામતેપિ ॥
એકૈકસ્યાઃ સ્વસ્વલક્ષણસમય એવ જલાધારાર્થં ષોડશંશ વિધાનાય
યદભિહિતં
પ્. ૨૪અ) તદ્વિક્ષિપ્તત્વાદિહનપ્રદર્શિતમતસ્તત એવાવધાર્યયમ્ ખાતશ્ચ
લિંગાશ્રયાખ્યઃ શ્વભાંતૌ બ્રહ્મશિલાપ્રાદેશં યાવદુન્નેયઃ

પ્રણાલોજલનિર્યયાસપ્રદેશો નાટકાખ્યયા યસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ સચાર્ચાવદિત્યર્ચા
સમૌદૈર્ઘ્યેણ પાર્શ્વમાનસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ । ઉત્તર ઇત્યુત્તર દિગ્ભાગે
પૂર્વામુખપશ્ચિમામુખલિંગપ્રાસાદયોઃ ઉક્તં ચ પ્રતિષ્ઠાપારમેશ્વરે
પૂર્વામુખે તુ પ્રાસાદે અથવા પશ્ચિમામુખે પ્રણાલમુત્તરે કાર્યયં
વિધિરેષ સદૈવ હિ । અન્યચ્ચ ।
તથા તુ લિંગં સંસ્થાપ્યં તથા સ્થાપ્યા ચ પિંડિકા ।
યથા ભવેત્ પિંડિકાયા ઉત્તરે તુ પ્રણાતુકમિતિ ॥
અથૈતલ્લક્ષણં । સ્વાગ્રહી ન ઇત્યાદિ । પ્રારંભ સ્થાનાદેવ નાગ્ને પ્રાંતે
હીનસ્તદર્ધપરિમાણેનેત્યર્થઃ । એતદન્યત્રાનુપાતત ઇતિ । હ્રાસસૂત્રક્રમેણ
કાર્યયઃ । એતસ્યૈવ ખાતપ્રમાણમાહ । પંચાશેત્યાદિ । મૂલપ્રેશાત્
પંચમ ભાગદ્વયં મધ્યાત્ સપ્તભાગદ્વયં પ્રાંતાચ્ચ
દશભાગદ્વયં પ્રમાણેન યથા ભવતીત્યર્થઃ । તસ્ય પ્રણાલસ્ય ખાતો
જલનિર્યયાસમાર્ગોયઃ સમૂલાન્મૂલપ્રદેશાદગ્ને ગાંભીર્યયેણ દ્વિગુણઃ
કાર્યયઃ યેન ત્વરિતતરં જલં સાર્ધંશ ઇત્યાદિ । સ્થાનત્રયેપિ
સાર્ધાંશેન મેખલા તસ્ય પીઠમિત્યાદિ । તસ્ય સર્વસ્ય ચ દેવતાકારસ્ય
પીઠમધિકરણં સાધુલક્ષિટં યસ્ય
યાવત્યેવાધ્વનિવ્યાપ્તિસ્તાવતૈવાધ્વનાલક્ષિતં ચિક્રિતં યથા ભગવતઃ
પરમશિવસ્ય ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વોપલક્ષિતં શ્રીકંઠદેવસ્ય
ગુણમસ્તકાવધિં બ્રહ્માદીનાં સુરાણાં બ્રહ્માંડાવધિ ચૈવં
વિધાચાર્યયેણવ્યાપ્તિર્ભાવ્યેતિ । પીઠસ્યાપિ ગુણાગુણા ઇત્યાદિ ।
ગુણદોષાલિંગવદુપલક્ષણીયાઃ પ્રોક્તેન ન્યાયેન
શાસ્ત્રોક્તેનલેપદાનાદિનેત્યર્થઃ ॥
॥ ઇતિ ભાવચૂડામણૌ પીઠિકાપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥ શુભં ॥
પ્. ૨૪બ્) અથેત્યાદિ । યતેત્પ્રયત્નમાશ્રયેત્ । સા સર્વ ઇત્યાદિ । અસૃગ્રક્તં
તદ્વર્ણાસ્વાદુશબ્દેન મધુરમુચ્યતે । કષાયં
હરીતક્યાદિક્ષતજંશોણિતં તદ્ગંધેત્યર્થઃ । બાણઃ શરાઃ
અમૃતાગુડીચીકાષાદર્ભવિશેષાસ્તન્નિચયેન વ્યાપ્તં વાસુર્ધૂલિર્યાસાં
ભૂમીનાં । ઉગદાદિ પ્લવ ઇત્યાદિ । ગ્રહણાત્ પ્રાચી ગૃહ્યતે । તથા ચ કિરણાદૌ
। પ્રાગુદક્ સ્તવતિ તેન પૂર્વોત્તરનિમ્નાયા સિદ્ધાસ્તાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સંકીર્ણાઃ
કલિકર્દમવિષ્ટાન્વિતા યાસ્તાસ્તથા ફલા ઇતિ । સંકીર્ણફલા એવ બ્યાલબિલાનિ
સર્પવિવરાણિ વલ્મીકાઃ પ્રાગુક્તાઃ ઊષરાઃ સિકતાકલિલં મઞ્જાપૂતિ
પ્રધાનં કર્દમમ્ । ખાતવારિ દીપગુણાઅશ્ચ ભૂમયો યાસ્તાઃ શસ્યંતે ।
તત્ર ખાતપરીક્ષા । યથા ખાતસ્ય મૃત્યૂરણાદ્યસ્યાં મૃદધિકા ભવતિ ।
સોત્તમા સમાયસ્યાં સા મધ્યમા ઊનાત યસ્યાં સાઽધમા । યદુક્તં
કિરણે । હસ્તમાત્રં પુરાખંડપૂરણાદધિકા શુભા । સમાયા
મધ્યમા જ્ઞેયા કન્યસાયાન પૂરયેદિતિ । વારિજલં યસ્યાં
શાઘ્રંશમં યાતિ સાત્રા શોભનાચિરેણ યસ્યાં સા શ્રેષ્ટેતિ ।
વારિપરિક્ષા । દીપપરીક્ષા યથા । અપક્વઘટો પરિઘૃત પૂર્ણે તથાવિધ એવ
શરાવકે પૂર્વાદિ દિક્ક્રમેણ વક્ત્રમંત્રિતાઃ શ્વેતાદિ વર્તીશ્ચ તત્રઃ
પ્રજ્વાલ્ય યસ્યાંતાશ્ચ તસ્રોપિ ચિરંજ્વલંત્યસ્તિષ્ઠંતિ સા શોભના ।
શ્રીમત્પિંગલામતેપ્યયમેવાર્થ ઉદિતઃ તૌક્તં । તત્ર આમકુંભો
પરિષ્ટાદિત્યાદિ । યદિદં પૂર્વાવર્જં યાસાં પ્રશમસ્તદા સાપિ શ્રેષ્ટૈવ ।
અન્યથા ત્વશુભા ઇત્યેવં પ્રકારેણ । આસામિત્યાદિ । આસાં મધ્યાત્
સર્વગુણાસંભવે વા યૈવાલ્પ દોષાઽધિક ગુણા ચ ભૂમિઃ સાશલ્યદોષ
નિવૃત્યર્થં શાધ્યા । શોધ્યક્ષેત્ર ઇત્યાદિ । શોભનીયે ક્ષેત્રે
મનોવ્યાપારેણવાસ્તોઃ શરીરં કલ્પયિત્વા તદંગગં શલ્યં જાનીયાત્
નિમિત્તત ચિહ્નાત્ । તદેવાહ । પાપ ઇત્યાદિ ।
પ્. ૨૫અ) પાપાઃ પ્રાગુક્તાસ્તેષામન્યતમો ગ્રહો હોરા ગતઃ સન્ વાસ્તુ શલ્યં
નિવેદયતિ । કથયતિ । હોરાશબ્દેન મેષાદિકો લગ્ન ઇહોચ્યતે । યદિ કદાચિત્ પાપો
લગ્ન ગતો ન ભવતિ । તત્કિંશલ્યમસ્તિ નવેત્યાહ । કેંદ્રત્રિણ ઇત્યાદિ ।
કેંદ્રશબ્દેન તત્કાલાદિ તાચ્ચતુર્થસપ્તમદશમસ્યાનાનિ । યદુક્તં
સૂક્ષ્મજાતકે । કેંદ્રચતુષ્ટયં કંઠકં ચ લગ્નાસ્તદશ ચતુર્થાનાં
સંજ્ઞા ઇતિ । તત્રસ્થો વા પાપગ્રહઃ શલ્યં વાસ્તુગં નિવેદયતિ । અથવા
ત્રિકોણસંસ્થઃ સ એવાવેદયતિ । ત્રિકોણશબ્દેન નવમપંચમે વિવક્ષિતે ।
યદુક્તં તત્રૈવ ॥
નવપંચમે ત્રિકોણ ઇતિ । યદિ વા રાશીશ્વર વિભૂષિતો યુક્તાં ભવતિ । તદા
તન્નિદેવદયતીતિ સંબંધઃ રાશીશ્વરાઃ પ્રાક્ પ્રતિપાદિતાઃ ઇત્થં શલ્યા
સ્થિત્વં જ્ઞાત્વા તદ્વિશેષ જ્ઞાપનાયાહ દ્રેક્કાણ ઇત્યાદિ । ઇદં
શ્લોકદ્વયં । ગ્રંથવિસ્તારસમયે દ્રેક્કાણઃ સાયુધો યદ્યુદ્ગછતિ ।
તલ્લોહસ્ય વિકારં લૌહં શલ્યં વિજાનીયાત્ । સુવર્ણાદયોઽષ્ઠૌ
લોહશબ્દેનોચ્યંતો । સાયુધદ્રેક્કાણશ્ચોક્તો વૃહજ્જાતકે વરાહમિહિરે
કટ્યાંસિતવસુ વેષ્ટિતઃ કૃષ્ણઃ શક્ત ઇવાભિ રક્ષિતું રૌદ્રઃ પરશું
સમુદ્યતં ધત્તે । રક્તવિલોચનઃ પુમાનિતિ સાર્ગલેચ દ્રેક્કાણે સતિ તદેવ
શલ્યં નિગડાન્વિતં તદેવ સાગ્નૌ ચ ભસ્માંગારૌ વા । સ પાશે ચ
ચર્મખંડાત્મકં શલ્યં સ પાશોદ્રેક્કાણસ્તત્રોક્તો યથા વસ્ત્રૈર્વિહીના
ભરણૈશ્ચ નારી મહાસમુદ્રાત્ સમુપૈતિ કૂલં । સ્થાનચ્યુતામર્ષ
નિવેષ્ટિતાંગી મનોરમા વૃશ્ચિકરાશિ પૂર્વા ઇતિ । સદંડે દારુજં શલ્યં
વિજાનીયાત્ સદંડે દારુજં શલ્યં વિજાનીયાત્ । સદંડશ્ચ યવનેનોક્તો
યથા । નીલાંબરો નીલ વપુઃ પ્રચંડો દંડાયુધો નીલકિરીટમાલી ।
બલીતરંગૈશ્ચ ગવાક્ષિતાંગો મેષસ્તૃતીયઃ કલિકાલકલ્પ ઇતિ । રત્નહેમાદિ
પ્. ૨૫બ્) યુક્તે તત્કૃતં રત્નહેમાદિમયમેવ શલ્યમવગંતવ્યં । આદિ
ગ્રહણાન્મણિમુક્તાહારા ગૃહ્યંતે । રત્નયુક્તશ્ચોક્ત એવ । પૂર્વં ભૂષિતો
વરુણ વહ્વદ્ગરત્ન ઇત્યાદિ । ક્રવ્યાદ ઇતિ । ક્રવ્યમપક્વં માંસં તદન્તિ
ભક્ષયતિ યઃ સતથા તસ્મિન્ સતિ । શલ્યમસ્થિ સંભવં બોદ્ધવ્યં
ક્રવ્યાદોદ્રેક્કાણઃ સિંહ જંબુકાદિઃ સોપિ દર્શિત એવાદૌ સનિષાદેવામારકે
હિંસ્રે સ ચ વિષાદયુક્તો યદિ લગ્ને દૃશ્યતે । તથા ચયવનઃ ।
હિંસ્રો નરઃ કાંચનવર્મધારી વિલે નિધાનેષ્વ હિ યોગવાજ્વઃ
રત્નસ્વરૂપાર્થ વિદેત્યદૂરં સ ગુપ્યતે સ્વૈર્મુષિતઃ સહાયૈરિતિ । તથાન્યેન
પ્રકારેણ શલ્યપરિજ્ઞાનમાહ ।
આયૈરિત્યાદિ । ધ્વજો ધૂમસ્તથા સિંહઃ શ્વાવૃષઃ ખગ એવ ચ ।
ગજોધ્વાંક્ષશ્ચ શાસ્ત્રજ્ઞૈરાયા જ્ઞેયાઃ સ્થિગશ્ચરા ઇતિ । ઇતિ રાયૈર્વા
બોદ્ધવ્યં કિં ભૂતૈરત આહ આદિત્યગતિ નિશ્ચિતૈસ્તથા । પ્રદીપ્ત ધૂમિતાદિક્
સ્થૈરિતિ । આદિત્યા ગત નિશ્ચયમેતેષાં બુદ્ધેત્યથવા કિં બહુનોક્તેન
નાયૈર્વેતિ શ્લોકદ્વયસ્ય સાર્ધસ્ય બાહુલ્યેન જ્યોતિઃ શાસ્ત્રાનભિજ્ઞ ત્વાત્
સત્યમર્થં ન વિદ્મઃ શ્વમૃગાદય ઇત્યાદિ । આદિ
ગ્રહણાન્માર્જારનકુલમૂષકપ્રાયાઃ ક્ષુદ્રપ્રાણિનો વિંશતઃ
ક્ષેત્રમિત્યવગંતવ્યં । પુનરપિ શલ્યપરિજ્ઞાનંતરમ્ તદાશેત્યાદિ
આચાર્યય યજમાનશિલ્પિનામન્યત મે તદા શાસંસ્થિત ઇતિ તસ્ય વાસ્તુ પુરુષસ્ય
આશાદિક્ દક્ષિણા વામાવા । તસ્યાં સ્થિતે સતિ । તસ્મિન્ન દેહે શરીરે યત્તનોઃ
સ્વલ્પં કંડ્ષણં તે મવાજાનીયાતદંગગંશલ્યં । એતદેવ
સ્ફુટયિતુમાહ । મૂર્ધ્ન ઇતિ । મૂર્ધ્નેવત્સ્ય વાસ્તુપુરુષસ્ય પુમર્ધતઃ ।
કિંચિદૂનાદ્ધસ્ત દ્વયાદધ ઇતિ વક્ષ્યમાણે સંબંધઃ
પ્. ૨૬અ) અસ્થિ ચ શલ્યં ભવતિ । કાષ્ઠમિત્યાદિ । ઇદાનીમાસ્યે કંડૂયિતે સતિ
કાષ્ઠં શલ્યં હદ્વેન ખાનિ તેન ગ્રીવેત્યાદિ । શ્રિંખલૈવ શલ્યં
ત્રિભિર્હસ્તૈઃ અથવા તત્રૈવ ગ્રીવાયાં માર્જારસ્ય સંબંધિ પંજનં
કરંકં પુરુષાર્ધપ્રમાણખાતાત્ । પ્રવાલેત્યાદિ । શ્રુતિ દ્વયે કર્ણયુગલે
પ્રવાલકમિતિ વિદ્રુમં કાંચનં વાથ રજતં શલ્યં નરાર્ધાત્ । ખાનિતાત્
। મૌક્તિકમિત્યાદિ । અક્ષ્ણોર્મૌક્તિકં તદ્વતિતિ । નરાર્ધપ્રમાણાદેવ ।
વરાહેત્યાદિ । પૃષ્ઠભાગે કંડૂયિત ઇતિ પ્રકૃતં વરાહકૂર્પરમિતિ ।
સૂકરસ્ય સંબંધિ જાન્વાખ્યમવયવઃ શલ્યં ત્રિહસ્તાત્ત્વિતિ

વક્ષ્યમાણકમુપેક્ષ્યં ઘ્રાણ ઇત્યાદિ । ઘ્રાણ ઇતિ નાસાયાં
ગંધવદ્દ્રવ્યં શલ્યં ત્રિહસ્તાદેવભ્રુવૌઃ કા ચ પ્રાયં ।
ત્રિહસ્તાત્ત્વિતીહોક્તં પૂર્વોક્ત દ્વયસ્યાપ્યપેક્ષિતમિત્યુક્તં । દશનેષ્વિતિ ।
દંત્તવિકારે સત્યભ્રકં વિજાનીયાત્ । તથેતિ ત્રિહસ્તાદેવ । પુરુષસંબંધિ
બાહ્વસ્થિ શલ્યં કટિપ્રમાણખાતાત્ । ક્રોડે વક્ષસિ
પાશવમિત્યસ્થિમારાદ્ધસ્તાત્ત્સમુદ્ધરેત્ । પાર્શ્વ પાર્શ્વાષ્ટ્યોવશલ્યં
હસ્ત દ્વયાત્ । ઉરસિ હૃત્પ્રદેશ સંભવમેવાસ્થિ શલ્યં હસ્તાર્ધાત્ ઉદ્ધરેત્ ।
હસ્તાદધઃ પર્યયંકાકમિતિ । ખટ્ટાવયવે શલ્યકટિપ્રદેશે વિકારતઃ
આવામમિતિ । ચૈમરં કીર્ણં
શંકુપ્રખ્યં શલ્યમુદ્ધરેત્ । ત્રિહસ્તાત્ । કૃષ્ણલોહમિતિ । ચૈમરમેવ શલ્યં
ત્રિહસ્તાલ્લક્ષયેત્ । હસ્તપ્રમાણ ખાતસ્યાધસ્તાત્ત્રિલોહમિતિ ।
સુવર્ણરજતતામ્રમયં શલ્યમુદ્ધરેત્ સ્ફિજીતિ । કંટ્યાઃ પૃષ્ઠભાગા
વયવઃ સ્ફિક્ શબ્દેનોચ્યતે । તસ્મિન્ કંડૂયિતં
પુરુષાર્ધપ્રમાણસ્વાતાદ્દ્વંકકમિતિ ત્રપુપ્રાયં શલ્યં । ઉરુદ્વયે
સારં ચ તત્કાષ્ઠં હસ્તાત્ સાર્ધાત્ જાન્વોઃ સ્થૂણાયા એવ સ્થૂણં
કાષ્ઠક્ષુરાદિવેતિ । નાપિત ભાંડં ક્ષુરં આદિ ગ્રહણાદ્રાયારાતિ
કર્તરીંવેતિ વિકલ્પતોહસ્ત-
પ્. ૨૬બ્) સ્યાધસ્તાત્ સમુદ્ધરેતિતિ શેષઃ ગુલ્પે ત્રિભાગેનોનાદ્ધસ્તાત્
તુરંગસ્યાયંતૌરંગઃ પાદસ્તમાદિશેજ્જાનીયાત્ । પાદં દ્વૈરદં
દ્વિરદસ્ય કરિણ ઇદં દ્વૈરદં દંતાદિ આદિગ્રહણાદ્રાયા ગૃર્હૃતે । એવં
પ્રાયં શલ્યં કિંચિદ્ધસ્તાદધો લક્ષયેત્ । પાદેકંડૂયિતે સતીતિ પ્રકૃતી
અંગુષ્ઠ ઇતિ । તસ્ય પાદસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાત્ આરકૂટમિતિરીટિ શલ્યં । તથૈતિ
કંડૂય ન પરામર્ષાય પાદોપયોગિ વા ચર્મમોચોટકાદિ શલ્યમુદ્ધરેત્ ।
હસ્તેનોનેતિ । સ્થિતમેવ યાવન્નાપવાદઃ કનિષ્ઠાયા વિકૃતૌ સત્યાં ઘોષમિતિ
કાંસ્યશલ્યં બોદ્ધવ્યં મધ્યમાવિકૃતાવંગુષ્ઠો વદિતિ । યદંગુષ્ઠે
શલ્યં આરકૂટાદ્યૌક્તં તદેવ પાદતલે પદ્યં ચર્મશલ્યં પાદેહિતં
પદ્યં । પ્રોક્તાનિયાન્યંગાનિ તેષામૂર્ધ્વાધોયાન્યાસન્નાનિ ઉપાંગાનિ ।
તેષુ કંડૂયિતેષુ સત્સુ તન્મયાનિતિ પ્રોક્તાવયવોક્તાન્ શલ્યપ્રકારાનુદ્ધરેત્ ।
યદ્વેવં સુવર્ણરજતાદીનાં કથં શલ્યં ત્વમુક્તં પૂર્વં તત્રોચ્યતે ।
શલ્યાનામનં તત્ત્વાદિ યન્ના પરિચ્છેત્તું ન શક્યતે । પરમાર્થ તસ્તૂક્તેષુ
પ્રદેશેષુ યદ્યત્રોક્તં તત્તત્રૈવ શલ્યં । ઇત્યત્રાન્યદ્વિર્ઘમાનમપિ ન
દોષવદિતિ । રત્નહેમાટીનામેવાયં નિયમઃ તાવન્માત્રમિત્યાદિ ।
ઉક્તપ્રમાણનિખાતાદ્યાવત્ એવ શલ્યદર્શનં ભવતિ । તાવન્માત્રં
તતોનંતરં મહી શોધયેત્ । યદ્વેતિ । પક્ષાંતરાશ્રયણં । પાનીય દર્શન
પર્યયંતં યાવદ્વેતિ વિકલ્પનાર્થઃ તામશ્મેત્યાદિ । તાં મહીંકરો હસ્તઃ
પૂર્યયતે યેન સકરાપૂરઃ તૈસ્તથા પ્રમાણૈરષ્ટભિરષ્ટાંગુલા
મૃદંતરાં યેષાં તૈઃ સંસાધ્યેતિ । સુસમાંતરસહાં ચ નિષ્પાદ્ય ।
તથેષ્ટપ્લવામિતિ । પૂર્વોત્તર પ્લવૈવ શ્રેષ્ઠપ્લવા સર્વસંહિતાસુ કથિતા
યતઃ । તાં તથા વિધાં કુર્યયાત્ । અનંતરં વક્ષ્યમાનોપપત્યા
વાસ્તુવર્તનાયાં સ્થિતાન્ વક્ષ્યમાગ્નાભિધાનાન્ સુરાન્યજેત્ છાયેત્યાદિ ।
ગોલો મધ્યપ્રદેશે લાંછન બિંબાદિસ્તત્રસ્થો યોસૌ સંકુસ્તેન
કરણભૂતેનાનીતં
પ્.૨૭અ) યછાયા લક્ષ્મદ્વયં પૂર્વાપર દિગુદ્ભૂતં તસ્માદ્ દિશં
જ્ઞાત્વા । ધ્રુવવેધેનેતિ । શ્લોકસ્ય તદ્વદેવ જ્યોતિઃ શાસ્ત્રસાપેક્ષત્વાદર્થં
સત્યં ન વિદ્મઃ વસ્તુ સ્વરૂપ પરિજ્ઞાનયોચ્યતે । પ્રજાનામિત્યાદિ ।
ચક્ષુષોઽપત્યં ચાક્ષુષો બ્રહ્મસુતઃ તદસ્વાસ્થ્યમિતિ । ભૂતકૃદિત્યુમાપતિઃ
જગદ્ધિતો વિશ્વહિતકારી । રજ્જ્વેત્યાદિ રજ્જ્વષ્ટકમેવ મહાપાશસ્તયા
વક્ષ્યમણાભિધાનં યદ્વંશદ્વિતયં તેન તેન ચ વા પીડિત શરીરં
કૃત્વાસુ સ એવ શંકરોનંતરં તચ્ચતુરશ્રં કૃતવાન્ । અત્ર
વક્ષ્યમાણાભિધાનાં વૃત્ત ષડશ્રાષ્ટાશ્રાદીનાં પ્રાસાદાનાં
વાસ્તુદેવતા પદવિભાગે પૂજનાદિ કથમિતિ યે ચોદયંતિ તેષામનેનૈવ
શ્લોકેનોત્તરં । યસ્ય કસ્યચિત્ પ્રાસાદસ્ય પ્રથમમુક્તં વાસ્તુદેહં
સંપૂજ્ય તતશ્ચિકીર્ષિત પ્રાસાદસંપાદનમ્ । અન્યચ્ચ । ચતુરશ્રાદેવ ક્ષેત્રાત્
ક્ષેત્રાંતરાણામભિવ્યક્તિર્દૃષ્ટા । તથા ચ શ્રીમત્કિરણે । સર્વેષા
ચતુરશ્રં તુ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રં સમંતત ઇતિ । તદ્વપુરિત્યાદિ । જાગર્તી તીષ્ઠતિ ।
વાસ્તોરન્વર્થતા પ્રતિપાદનાયાહ । દેવેત્યાદિ । તદ્વપુષિયતો દેવા અધિવસંતિ ।
તતો વસ્તૂચ્યતે । કિં ચ વસત્યાં ગૃહે નિત્યમેવ સન્નિધાનતોપિ । ઇષ્ટેત્યાદિ ।
મર્માણાં રક્ષણાદભિપ્રેતગુણપ્રથનાર્થમ
રકષણાદ્વેધાત્ત્વન્યથાભવતિ । તદ્દેહા ઇત્યાદિ યાસ્તચ્છરીરે નાડ્યો
વિંશતિઃ પ્રાણોવાયુસ્તદ્દેવતા ગૃહવાસ્તોસ્તસ્યૈવ વા સત્યાં
સન્નિધેરિત્યનેન પ્રથમમપેક્ષિતત્ત્વાત્ । ઈરિત ઇત્યુદીરિતઃ મનોરથેત્યાદિ । તાશ્ચ
મનોરથાદ્યાઃ શાંત્યંતાદશપ્રાચ્ય ઇતિ । પૂર્વાનનાઃ
સોમભાગાદુત્તરાયાદિશઃ અંતકાંતમિતિ । દક્ષિણાં દિશં
યાવદવસ્થિતાઃ હિ ભાદ્યાહિરતાદશોત્તરાનનાઃ ઇત્યેવં વિંશતિઃ એતાશ્ચ
પીડિતાનામ સદૃશાર્થ ક્ષય હેતવો ભવંતિ । રક્ષિતા ગુણ્યાં કાર્યયં
કુર્વંતિ । અગ્નીષોમેતિ । આસાં વિંશતિ સાંખ્યાતાનાં યે સાધ્યા
પ્. ૨૭બ્) ઇતિ મધ્યે ભવાઃ ષડાડ્યઃ તન્મધ્યતઃ સુષુમ્ણા પૂર્વામ્નાય
નાડીદશકાઢ્યદ્યં નાડિત્રયં યથોત્તરામ્નાયાદાદ્યં
નાડિત્રયમેવં ષડીષાન દિગ્ભાગે દિશઃ પ્રદેશ એવ
વાસ્તોરીશમૂર્ધાપવક્ત્રક ઇતિ । વક્ષ્યમાણવચનતઃ ષટ્તાઃ સૌષુમ્ણાઃ
વાસભાગે સપ્તૈડ્યઃ દક્ષિણભાગે સપ્તપૈંગલ્યઃ અન્યચ્ચાગ્નેદુગે પુરાદૌ
વાસ્ત્વંતર પ્રસ્તારસમયે સ્ફુટી કરિષ્યતિ ।
એકાદશ સિરાભિન્ને સૌષુમ્ણાઃ પ્રાગ્વદુદ્ગતાઃ ।
અષ્ટૌ અષ્ટૌ ભવંત્યૈડાઃ પિંગલાશ્ચ મહાસિરા ॥
ઇત્યનેન યસ્ત્વાસાં દશાનાં નાડીનાં મધ્યાત્ ષટ્સૌષુંણાદ્યઃ
શિષ્ટં ચતુષ્ટયમૈડં પિંગલં ચ પુનરપ્યાસાં દશાનામેવેતિ ।
વ્યાચષ્ટે । તેનાધ્યાત્ય સ્વરૂપાનભિજ્ઞતયા એકસ્યૈવ વાસ્તુ દેહસ્યાંતઃ
શરીરદ્વયમિડા પિંગલાંતરિતં સુષુમ્ણાદ્વયેનાવેદિતં ભવતિ ।
વક્ષ્યમાણ વચસાં ચાસગતાર્થતા પ્રદર્શિતા । અન્યચ્ચ સાંદશાનામેવેતિ
। પ્રતિપાદકં વિશેષણં નાસ્તિ કેવલં નામતો નાડી વિંશતિકમુક્ત્વા
સર્વાસામેવ સંગ્રહાદાસાં મધ્યાત્ । યત્યુક્તં યત્સૂત્રકૃતા ।
તદ્દેવાનાં પ્રિયો સૌસ્વરુચિતમેવં વ્યાકરોતુ । આસામિત્યાદિ । અસાંવિંશતિ
સંખ્યાતાનાં પટાતિશય યોગાદ્ભૂયાંસો બહુકારાવિકારા
વક્ષ્યમાણાઃ સંકોચ ઇત્યાદિ । સ્વલ્પેપિ વાસ્તૌ યત્પદાલ્પત્વે સત્ય
પિત્ર્યાત્મકત્વમિતિ સુષુમ્ણેડાપિંગલાત્મકત્વં ન નિવર્તત ઇત્યર્થઃ । તિર્યયગિતિ
। આગ્નેય વાયુકોણ સ્થિતો દુર્જયનામાવંશો દ્વિતીયસ્ત્વીશાનનિનૃતિકોણસ્થ
દૂર્ધરઃ બ્રહ્મેત્યાદિ । યત્ર કુત્રચિદિત્તિ । ગેહે સ્તંભ વિન્યાસ દેવગૃહે
બ્રહ્મશિલાવિન્યાસ્યાદાવણુનાસર્પપમાત્રેણાપ્યંશેનાવશ્યમેવ
પરિહર્તવ્યં । ઉક્તં ચ શ્રીમત્કિરણે ।
એતજ્જ્ઞાત્વા તુ સંશ્લેષં સૂત્રાણાં મર્મ તદ્ભવેત્ ।
જ્ઞેયં મધ્યગતં મર્મ તસ્માદ્યત્નેન વર્જયેત્ ॥
પ્. ૨૮અ) કૃત્ત્વા તત્ષોડશાં તુ તત્રૈકં મર્મ તત્પુનઃ ।
કૃત્વા ષોડશધાસ્યોનં વર્જયેત્ તત્સદેવ તુ ॥
ઇતિ સમસ્તેત્યાદિ । સર્વનાડી સમ્યક્ પાતૈઃ સન્નિવેશ વિશેષા ભવંતિ । તે
સંધયઃ પ્રોચ્યંતે । તે ચ વસતાવિતિ । વેશ્મનિહતાઃ સંતઃ કર્તૃસ્થપતિ
સૂરીણાં અન્યતમસ્યાંગ સંધીનાં સંકોચે નિમિત્તં સંપદ્યંતે ।
સૂરીણામિત્યાચાર્યયાણાં । વક્ત્રેત્યાદિ । એતેષુ પ્રવક્ત્રાદ્વેષુ કીલક્યાદ્યં
વિવર્તાં તં રજ્જુ ચતુષ્ટયમવબોદ્ધવ્યં હૃદાદ્યેષુ સદ્ભાવાદ્યં
વક્ષ્યંતે ચતુષ્ટયં । પરા ઇતિ । પ્રથમં યાઃ પ્રોક્તાસ્તાઃ સ્ત્રિપદાઃ પશ્ચાત્
પ્રોક્તાઃ ષટ્પદા ઇતિ સ્થિતમેવ । રજ્જ્વિત્યાદિ । સંપાત ઇતિ સંઘટ્ટઃ

અષ્ટાંગપંકજમિત્યષ્ટાવયવોપલક્ષિત પદ્મલક્ષણેનાનુમેયં પદ્મં ।
ઉપસ્કૃત ઇતિ પીડિતે । ત્રિશૂલમિત્યાદિકૌ પ્રદેશેષુ વંશનાડિ દ્વયેન ચાર્થા
દેવાર્ધકાત્રયોપલક્ષિતં ત્રિશૂલં । તદેવેત્યાદિ । તદેવ
ત્રિશૂલમુભયસ્થિતેર્વજ્રં જાનીયાત્ । કુડ્યાદ્યૈરિતિ પ્રકૃતિભિઃ વંશેત્યાદિ ।
વંશેન રજ્જ્વા ચ કોણપ્રદેશેષ્વેવ સંગતમિતિ । ત્રિકોણાકારાસંગતિર્યસ્ય ।
તદર્ધેત્યાદિ । સંપુટાર્ધેન તુલાકારં મર્મ ભવેત્ । પદેત્યાદિ ।
રજ્જુભ્યામેવ પદમધ્યે ચતુષ્ટયં તત્તત્સ્વસ્તિકાખ્યં મર્મેત્યર્થઃ
રજ્જુવંશોક્તમિત્યાદિ । તદ્રૂપમેવ રજ્જુવંશાભ્યામુત્થિતં
મહાસ્વસ્તિકમિત્યેતાવાને વિશેષઃ મહાભયેત્યાદિ । શુદ્ધમિતિ ।
ચતુષ્કોણમેવ યત્પદનિવાસકૃદ્ભવતી મધ્યાહ્નિ યતે સ્વપ્નાંતેત્યાદિ ।
સ્વપ્નાંતે નાડીનાં યઃ સંપાત તેન ત્રિકટાનામ મર્મ ભવતિ । યતઃ
તત્ત્ર્યાત્મકં ત્રિશૂલાકારાદાકારાંદ્ધ્રરેણ પ્રસૂતેરિતિ પ્રજાયાઃ
પંચાત્મકમિત્યાદિ । તદેવેતિ । ત્રિકટયેવ પંચાત્મકં પંચાવયવ
મણિબંધનાખ્યં । કોશશબ્દેન ગંત ઉચ્યતે । એતાનીત્યાદિ
પ્. ૨૮બ્) એતાનીતિ મહામર્મસંધિ મર્મપંકજ ત્રિશૂલવજ્રસંપાત
હલસ્વસ્તિક મહાસ્વસ્તિક શુદ્ધપદત્રિકટમણિબંધનાખ્યાનિ ।
દ્વાદશમર્માખ્યાનિ । યદિ કર્તા વર્જયેત્ તત્કારકસહિતો
યથાભિલષિતમાપ્નોતિ । તસ્યેત્યાદિ । તસ્ય વસ્તુ દેહસ્ય પ્રાગ્ભાવં દક્ષિણં ।
અયયેમિતિ । પશ્ચિસમુદ્ભવમુત્તરં વિષ્ટભ્યેત્યધિષ્ઠાય પ્રાચ્યામિત્યાદિ ।
એકાંશા યદિ અપિ વંશ રજ્જુભિઃ પદમર્ધીકૃતં । તથાપિ
તત્સકલત્વમેવાંશ ત્વેનૈકસ્ય દેવગૃહસ્ય દેવગૃહવાસ્તોઃ દેવાનાં
કેષાંચિદર્ધ પદાનામર્ધો શત્વેન વક્ષ્યમાણત્વાત્ । બહ્મામધ્ય ઇતિ ।
પર્યયંતકોષ્ટકાવૃત્ત્યામીશાદ્યવાદિતિ પર્યંત દેવાઃ દ્વાત્રિંશત્ મધ્યે તુ
બ્રહ્મા મરીચીરિત્યાદિ । અસ્માદિતિ બ્રહ્મણ એવ પૂર્વસ્યાં દિશિ મરીચિઃ ષટ્પદ
ઇતિ । વક્ષ્યમાણેન સંબંધઃ । મૃત્યુજિદ્દક્ષિણાશા આપવત્સ ઇત્યાદિ
નાભસ્વત્યાં રાક્ષયક્ષ્મેત્યત્ર પાઠક્રમાન પેક્ષ આર્થઃ
ક્રમોનુષ્ઠેયઃ તેનેંદ્રં પ્રથમં નૈનૃતકોણે વિન્યસ્યાનંતરં
વાયુકોણે રાજયક્ષ્માવિત્યાસ્ય ઇતિ । તદ્વદેવેતિ યથાપવત્સા દ્વયો
દ્વિપદાસ્તથૈવા પાદ્યાશ્ચતુસ્રો દેવતાઃ જયશૂલિનાવિતિ । ઇંદ્ર જયરુદ્રદાસૌ
તેભ્યોનંતરા ઇત્યાપવત્સાદેવ ચતુષ્કવિન્યાસાદનંદરં
શંકરાદ્વિષ્વેવા વશિષ્ટેષુ પદેષ્વેતાન્યસ્યા ઇત્યર્થઃ ચતસ્ર ઇત્યાદિ ।
વહિર્વાસ્તોરીશાદિ કોણેષુ ચતસ્રો રાક્ષસ્યઃ મહાંતમિતિ વૃદ્ધમ્ । અર્બુકમિતિ
બાલમ્ । ક્ષેત્રાશ્રયાણાં દેવાનાં કિયતી સંખ્યેત્યાશંકા નિરાસાયાહ
ક્ષેત્રેત્યાદિ । પંચક ઇતિ પંચચત્વારિંશદિત્યર્થઃ કથમિતિ ચેત્તદેવ
દ્વાત્રિંશત્તાવદીશાદ્યાદિતિ । પર્યંતા બ્રહ્મમરીચિ વિવસ્વન્મિત્ર
પૃથવીધરા પાપવત્સસવિતૃસાવિત્રેંદ્રેંદ્ર જયયરુદ્ર રુદ્રદાસા
ત્રયોદશેથં પંચચત્વારિંશદ્ભવંતિ । યત્ર કુત્રચિદિતિ । સર્વેષાં
વક્ષ્યમાણ ચતુઃશાલાદિ ગૃહાણાં બાહ્યસ્થિત ચતુષ્કદ્વ
સહિતાસ્ત્રિપંચાશ-
પ્. ૨૯અ) દેવસ્તંભબ્રહ્મશિલેતિ । શ્લોકઃ પૂર્વોક્તાનુવાદઃ દેવગૃહ
વાસ્તુરુચ્યતે । નવપ્રાચ્યા ઇત્યાદિ । નવપ્રાચ્યા ઇતિ પ્રાતાંતર્ભાવિતાઃ
ઇત્યન્યસ્યાં પ્રાંતમન્યાસામંતર્ભૂતં તસ્યા અપ્વન્યસ્યા ઇતિ યાવત્ ।
ઉક્તં ચષ્ષષ્ટિપહાનિ ક્ષેત્રે સંપદ્યંતે । સર્વેષુ વક્ષ્યમાણે મેર્વાદિ
પ્રાસાદેષુ યદાહ ચતુષ્ષષ્ટિપદં ક્ષેત્રં સમસ્તસુરધામસ્વિતિ । તત્ર
ચદિતિશ્ચેશશ્ચ ખકૃષાણૂ ઇત્યંતરિક્ષ સ્ત્રીમૃગશ્ચ પિતૃનામા ચ
રોગાઢ્યશ્ચ વાયુશ્ચેત્યષ્ટૌ કોણારસંશ્રયા ઇત્યર્ધકોણ સ્થિતયઃ
શેષાસ્તુ ચતુર્વિંશતિર્બાહ્યાવૃત્ત્યાં પદિકા ઇતિ । પ્રકૃતમિતિ । ઉક્તં ચ
શ્રીમત્કિરણે ॥
દિતીશશ્ચાંતરિક્ષોગ્નિર્મૃગશ્ચ પિતૃસંજ્ઞકઃ ।
પાપ યક્ષ્મા ચ રોગશ્ચ કોણાવાસ્યા દિવૌકસઃ ॥
પર્જન્યશ્ચેત્ પાદ્યુક્તા એતે ત્વેક પદા જ્ઞેયા ઇતિ યાવત્ ।
કોણભૃતોષ્ઠાવિત્યાપવત્સાદયૌષ્ટૌ બાહ્યદેવવદિતિ પર્જન્યાદયો યથા
પદિકા ઇત્યર્થઃ । પ્રાગ્વદેવ મરીચાદ્યાઃ પૂર્વવત્ ષટ્પદા એવ । કિંતુ
સ્થાનચતુષ્ટય વૈચિત્ર્યેણ પર્જન્યાદ્યા વૃત્ત્યામધઃ પાદચતુષ્ટયં
તદધઃ પદદ્વયમેવં રૂપેણ ષટ્પદો મરીચિરેવં વિવસ્વન્મિત્ર
પયોધરાઃ ઇત્થમપિ કોણભૃતોઽષ્ટૌ પદિકા ભવંત્યેવ વંશૌ
વસુપદાવિત્યષ્ટ પદૌ અર્થસિદ્ધૌ ચતુઃષષ્ટિપદત્ત્વેનૈવ વાસ્તોઃ । ઇદાનીં
દેવભાવસ્થિત્યા રૂપકેનાનુમેયો વાસ્તુ પુરુષો બોદ્ધવ્યઃ ઇતિ તદર્થમુચ્યતે ।
બ્રહ્મનાભિરિત્યાદિ બ્રહ્મનાભૌ યસ્ય । ઉક્તં ચ । બ્રહ્માચતુષ્પદો મધ્ય ઇતિ
નાભિશ્ચ મધ્યસ્થાનમેવ । શ્રીમત્કિરણેપિ ॥
બ્રહ્માનાભિગતઃ પ્રોક્ત ઇતિ । પિતૃપાદિતિ નૈનૃતકોણસ્થિતઃ ।
પિતૃનામાદેવસ્તત્રાસ્ય પાદૌ । શ્રીમત્કિરણેપિ ॥
નૈનૃતે ચરણદ્વયમિતિ । ઈશમૂર્ધેતીશાનકોણે મૂર્ધાશિરો યસ્ય કિરણેપિ
ઈશાનેસ્ય શિરોવાસ્તોરિતિ । અપિ વત્સકા ઇત્યાપાભિધાનો વક્ત્રસ્થાનેઽર્થા
દેવેશાનકોણાદધઃ
પ્. ૨૯બ્) કોણસ્થિતેરસ્ય તદ્વત્સકંધરા ઇત્યાપવત્સકં ધરા કંઠો યસ્ય તેન
યુગ્મમૃદિતિ કોણદ્વયધરાવર્થતઃ પ્રોક્તશિષ્ટૌ સવિતૃસાવિત્રૌ તથા રુદ્ર
રુદ્રદાસૌ ચ સવ્યાસવ્યૌપાણી । કિરણેપિ । સવિતાહસ્તોસ્યેતિ ।
દિતિપર્જન્યૌશબ્દાર્થા ઇતિ । દિતિપર્જન્યૌકર્ણૌ શબ્દાર્થઃ પ્રયોજનં યયોઃ
કર્ણયોરેવ જયાદિત્યં સયુગ્મક ઇતિ જયાખ્યઃ અદિતિશ્ચ તૌ સ્કંધૌ યસ્ય
ઋગ્યેંદ્રાદીતિ । ઋગ્યાદયશ્ચ ષટ્ તથેંદ્રાદયશ્ચ ષટ્ યથા સંખ્યેનૈવ
વામદક્ષિણબાહુ યસ્ય રક્ષોદિક્સ્થયુગ્મેનેતિ । નૈનૃતદિક્સ્થં યદ્યુગ્મં
કોણદ્વયં તસ્ય યાવીશૌ તૌ ગુહ્યે યસ્ય રોગપુયાખ્યેતિ । રોગાખ્યશ્ચ તથા
પૂષાખ્યશ્ચ જાન્વંગે યસ્ય સરોગ પૂષાખ્ય જાન્વર્થ ઇત્યર્થઃ મરીચ્ય
વનિભૃદિતિ । મરીચિસ્તથા પૃથિવીધર એતૌસ્તનૌ યસ્ય મિત્રો વિવસ્વાનિતિ ।
મિત્રસ્તથા વિવસ્વાન્ રૂરુ પ્રદેશો યસ્ય ઇત્થં વાસ્તુપુરુષોયમધોમુખો
જ્ઞેયઃ અસ્યાગે સવ્યાસવ્ય ઇતિ । અસ્ય વાસ્તોર્યત્સવ્યમંગં દક્ષિણં યચ્ચા
સવ્યં વામં તત્ર સ્વવસ્થિત ઇતિ । સ્વદિગ્ભાગા પરિત્યાગેન સુષ્ટુ
કૃત્વાવસ્થિતા દેવાઃ મર્મેત્યાદિ । સૂક્ષ્માણિ યાનિ મર્મસ્થાનાનિ અનુક્તાનિ
તાનિ સ્વમર્મભ્યો વિજ્ઞાય શ્રેયસ્કામો વર્જયેત્ વાસ્ત્વંતરમુચ્યતે ।
એકાદશૈકાદશનાડ્યોસ્ય પૂર્વોત્તરામુખાઃ પ્રાગ્વદેવ સૌષુમ્ણ્યઃ
પ્રાગ્વદિતિ । ષડેવ ચ એકાદશભ્યસ્તિસ્રસ્તિસ્રઃ સૌષુમ્ણ્યઃ શિષ્ટા અષ્ટાવષ્ટા
વૈડાઃ પૈંગાશ્ચેત્યેવં શતપદં ક્ષેત્રં ભવતેવ કિં નિમિત્તમિત્યુચ્યતે ।
દુર્ગપુરાટ્ટાલક ભૂમિષ્વિતિ । ખેટકેતિ । ગ્રામશબ્દસ્ય
સ્વપદોપાક્ષત્વાદ્વલી વર્દન્યાયેન સ્વલ્પોગ્રામઃ નિવાસાદિષ્વિત્યાદિ
ગ્રહણાદ્વિહારારામબાહ્યાલિ પ્રભૃતિષ્વપિ તત્ર દેવતાન્યાસઃ
ગ્રહાશ્ચતુષ્પ્રદા ઇતિ સ્કંધાદ્યાશ્ચત્વારઃ પૂર્વવદિતિ । દિક્ષ્વેવેત્યર્થઃ
કિંતુ બાહ્યપંક્ત્યંતરે રેષ ચાન્ય
પ્. ૩૦અ) વાસ્તોરસ્ય વિશેષઃ પંચાંશા ભૂતનાયકા ઇતિ । ચરક્યાદ્યાઃ
કોણેષુ પંચપદાઃ બ્રહ્માદયસ્તુ દેવગૃહ વાસ્તૂક્તોંશાઃ રજ્જ્વાદય
ઇત્યાદિ ગ્રહણાદ્વંશાવપિ । ઇત્થં બાહ્યાવૃત્તિં ગ્રહરાક્ષસી નિમિત્તં
વર્જયિત્વા । અંતર્યચ્ચતુઃષષ્ટિપદં ક્ષેત્રં તત્સુરગૃહ
વાસૂક્તવિભાગદેવઃ । ઇદાનીં દેશ વાસ્તુરુચ્યતે ચતુસ્ત્રિંશદિત્યાદિ ।
ચતુસ્ત્રિંશતાસિરાતિ પૂર્વોત્તરામુખીતિ વિરચિતે ક્ષેત્રે સતિ
નવતિરશીત્યાચાશકાનામાધિક્યેનં । યદુક્તં ।
સહસ્રમંશકાનામેવોત્પદ્યતે ઇતિ પ્રકૃતમેવ । તત્ર દેવતાવિન્યાસાયાહ । તત્ર
સાર્ધ ઇત્યાદિ દ્વેપંક્તી અર્ધપંક્તિશ્ચ કિમર્થં તત્પરિત્યાગશ્ચેદત આહ
રક્ષોગ્રહાત્ક ઇતિ । ચરક્યાદિ સ્કંદાદિ રક્ષોગ્રહ સંબંધિની
પદાર્ધાંતરિતૈરિતિ । પંક્ત્યર્ધર્મંતરે પ્રવેશાર્થં પરિત્યજ્ય

તદંતરિતૈર્નવભિર્ભાગૈશ્ચ પરિત્યક્તૈરિત્યધ્યાદ્વિયત્તે । તતો
નવભિર્ભાગૈસ્ત્રિગુણૈરિતિ । સપ્તવિંશત્યાગુણૈરિતિ । તૈરપિ ત્રિગુણિતૈરેતદેવ
વિશેષયત્યેકાર્શતિપદો બ્રહ્મેતિ કોણેશાઃ ષટ્કૃતીશ્વરા ઇતિ ષણ્ણાં ચ કૃતિઃ
। ષડ્ગુણિતત્વં અયમર્થઃ આપવત્સાદયઃ પૂર્વોક્તવાસ્તુનિર્દેશાત્
કોણનાથાઃ ષટ્ત્રિંશત્કોષ્ટકાધિપતયઃ ચતુષ્પંચાશદીશાના ઇતિ
પરીચ્યાદયસ્તુ ચતુષ્પંચાશદપિ નાથાઃ નવધા પરેતિ । અપર દિગ્ભૃત
ઈશતોદિતિ પર્યયંતાશ્ચ બ્રહ્મણોનંતરં પંક્તિ ષટ્કં
પરિત્યજ્યાનંતરં પંક્તિદ્વયં યદવશિષ્યતે । તત્ર પ્રત્યેકં નવધેતિ ।
નવકોષ્ઠકાધિષ્ઠાતેત્યર્થઃ । દુર્ગપુરાદિ વાસ્તોરસ્ય કો વિશેષો યેન યથા
તત્ર સ્કંદાદ્યાઃ ક્ષેત્રાંતર એવ પ્રોક્તાસ્તથાપીતે તદાહ । વિશેષો વ્યાપ્તિજ ઇતિ
નાન્યત્ કિંચિદ્વિશેષાસ્તા એવ યતો દેવતાઃ કેવલં વ્યાપ્તિ કૃત એવાસ્મિન્
બહુપદભાજો દેવાસ્તત્ર ત્વન્યથા । અથ ચિતા વાસ્તુર્વિપન્નદીક્ષિતાનાં
દાહસ્થાને
પ્. ૩૦બ્) યત્ક્રિયતે યદ્વક્ષ્યતિ । દીક્ષિતાનાં કૃતાવિતિરિતિ કિં ભૂતો તદર્થમાહ ।
ભૂતવર્ગેતિ । પંચવિંશતિ કોષ્ટકોપલક્ષિતે । તત્ર ક્ષેત્રે મધ્યે પંચકા ઇતિ ।
મધ્યે ભવં મધ્યં । તસ્મિન્ પૂર્વાદિષુ ચતસૃષુ દિક્ષુ તથા
સર્વમધ્યકોષ્ટકે ચેત્યર્થઃ । તત્ર ક્ષ્માભૂમિઃ સકેતિ બ્રહ્મણા
સહવીત્યસ્યેદિતિ વાક્યભેદેન ક્રિયાધ્યાહારઃ ચતુષ્કે નૈનૃત ઇતિ । નિનૃતેરિદં
યન્નૈનૃતં ચતુષ્કં તત્ર વિષ્ણુસહિતં વારીતિ વરુણં ન્યસેત્ સ્વાસયોરિતિ । યા
યાસ્ય સ્વકાદિક્તદ્વદિતિ । ચતુષ્ક એવ ઈશ રુદ્ર સમાશ્રિતોવિતિ । યથા સંખ્યેન
વ્યોમશંભોરિતીશાન્યાંદિશિ ચતુષ્કં શંભુના સહવ્યોમ
વિન્યસેદિત્યર્થઃ । વેદલક્ષિતે ચતુઃસંખ્યોપલક્ષિતે ઇંદ્ર યમ વરુણ સોમાઃ
સ્થિતા ઇતિ । સ્વદિતસ્થાને પદૈકવ્યાપકત્વેનેત્યપિ । યષ્ટ્વૈવમિતિ । એવં
દર્શિતભાગેન દેવતાવ્યપ્તૌ સન્ન્યાં સંપૂજ્ય રાષ્ટ્રસ્ય
ભૂતાનામિતિ ષડ્વિધસ્યાપિ ભૂતવર્ગસ્ય વિવૃદ્ધિર્ભવતિ । વિકલાસ્તદ્વિપત્તય
ઇતિ । તદકરણાદ્વિપત્તિઃ સ્થિતૈવ ઇદાનીં સદોષભૂશુદ્ધ
એવાસ્ત્વંતરમુચ્યતે । નવક ઇત્યાદિ । નવકેતિ નવકોષ્ટકાંકિતે ક્ષેત્રે
બ્રહ્મપ્રધાનાનાં લોકપાલાનાં બ્રહ્મસ્થાનતઃ પ્રાગીશાંતં
ક્રમેણ બ્રહ્માદિ લોકભૃત્પૂજને કૃતે ભૂમિરપદોષા ભવતિ ।
સ્વામિનશ્ચેષ્ટપદા ભવતીત્યર્થઃ । અત્રૈવાર્થે વિકલ્પેન વાસ્તુદ્વયં
શ્લોકેનાહ । ગ્રહાનિત્યાદિ આદિત્યમુખાત્કેત્વં તાન્ ગ્રહાનેતેષુ ઇતિ
નવસુસંપૂજ્યભૂમિઃ શુદ્ધાભવતીત્યર્થ વૈતેષ્વેવ પદેષુ ચ નવધા
પ્રત્યેકં પદપ્રવિભક્ત્યા તાનેવ ગ્રહાન્મધ્યાત્ પ્રભૃતિ પ્રાગ્વત્
પૂર્વાદીશાંત ક્રમેણ શ્રીપૌષ્કરોક્ત નવનાભયાગવદિત્યર્થઃ । અથ
વાસ્તુયાગઃ અથેત્યાદિ । કૃત્વા ભૂમેઃ પરિગ્રહમિતિ । વાસ્તુપૂજાસ્થાનતઃ
સ્થાનાંતરે ભૂપરિગ્રહમસ્ત્ર
પ્. ૩૧અ) કલશ વારિધારાવિન્યાસાદિના કૃત્વા શિવાસ્ત્ર કલશે સંપૂજ્ય । તતો
મંડપવેદિકામધ્યે ઇત્યક્ત પ્રદેશે શિવમંદલસ્થં સંપૂજ્ય ।
મંત્રવદિતિ । પ્રાગુક્ત સ્વરૂપો વિદ્વાનેતે । નાન્યત્રાપ્યુક્તં । નાજ્ઞોં
ભ્રાંતઃ સસંદેહો ગુરુર્ભાવ વિવર્જિત ઇતિ । કૃતે ચિત્તાર્પણ ઇત્યગ્નિ કાર્યયં
હોમં ચ મંત્ર તર્પણાર્થં કૃત્વા છિદ્રનિર્ભરણાય ચ પ્રાયશ્ચિત્ત
હોમમપિ કૃત્વા સંહિતાયાઃ પૂર્ણાહુતિં પ્રક્ષિપ્યાનંતરં
પૂર્વોક્તવિધાનેન વાસ્તુદેહં નાડિ વિભાગેન વર્તયેત્ । તત્રેત્યાદિ । ઈશાનાદિ
ક્રમેણાવાહનાદિ પૂજનં કૃત્વા બલિં યથા વિભાગેન વક્ષ્યમાણં
દદ્યાત્ । આચાર્યય એતેનાઉષ્ટાન ક્રમેણેત્યર્થઃ ઈશાનદૈવતૈરિતિ । ઈશાનો
દેવતા એષાં તૈરુપત્તિ વાચકૈર્મંત્રૈરિત્યર્થઃ સામાન્યૈરિતિ વૈદિકૈઃ ઇમા
રુદ્રાય સ્થિરધન્વિનેકદ્રુદ્રાય પ્રચેતસૈ ત્ર્યંબકં યજામહે
ઇત્યેવમાદ્યૈ ઋગ્વેદ પતૈસ્તથા રુદ્રાખુંતે પશું
કરોમીવમાદ્યૈર્વજુર્વેદપઠિતૈરુદ્રસામભિઃ સામવેદ પઠતૈશ્ચ અથ
વેતરૈઃ સ્વે કલ્પે યે વિહિતાસ્તૈરિત્યર્થઃ । ઘૃતાક્ષતા ઇતિ ઘૃતં યવાશ્ચ ।
પદ્મેત્યાદિ । પદ્માંષ્વિતિ । પદ્મમંબુ ચ ઘનનાથાય પર્જન્યાય
વિતાનમિત્યાદિ । વિતાનંકરક્તકં ધૂમ્રં નીલકપિશં અંશવેરવયે
સન્યાયેત્યાદિ । દાનમુદ્રયેતિ । પ્રધાનાભિમુખીકૃત હસ્તેન મધ્વિત્યાદિ ।
પલમપક્વં માંસં ગંધાનિત્યાદિ । ગંધાનિતિ સર્વગંધાન્
જિહ્વામિત્યાદિ વૈહગીમિતિ । પક્ષિ સંબંધિનીમ્ મૃગાયેત્યાદિ । યવાંકુરાણિ
પિતૃભ્ય ઇત્યાદિ । કૃસરોદનમિતિ તિલકેન સરાખ્યાસિદ્ધાદૌવારિક ઇત્યાદિ ।
દંતધાવનં સુગ્રીવેત્યાદિ । દર્ભકમિતિ દર્ભવિષ્ટરં પ્રચેતસ ઇત્યાદિ ।
વારિરુહમિતિ પદ્મં પૂર્વવદિતિ । દાનમુદ્રયૈવ સુમમિતિ । સુરાપ્રતિ વસ્તુત્વેન
નાગકેસરચૂર્ણાનિ સુપ્રસિદ્ધાનિ દ્રવ્યત્વેન ફણિનેનાગાયાઃ
ભક્ષ્યાણીત્યાદિ
પ્. ૩૧બ્) ભક્ષ્યાણીત્યેનેકાકારાણિ ઘૃતપૂરઘરિકાદીનિ । ભક્ષ્યાદિ ત્રયં
યથાસંખ્યેન મુખ્યાદિભ્યસ્ત્રિભ્યઃ મંત્રપ્રયોગત ઇતિ
પૂર્વોક્તાનુવાદઃ ઋગ્યાયેત્યાદિ । શાલૂકમુત્પલમૂલં તલ્લોપ્ય ઇત્યાદિ
લોપ્યવા ઇતિ લોપિકાઃ । પૂરિકા ઇતિ પિષ્ટકૃતો ભોજનવિશેષ મોદકાનિત્યાદિ ।
રક્તચંદનં સુગંધદ્રવ્યયુક્તં હરિતાન્નમિત્યાદિ હરિદ્રામિશ્ર
મંત્રં ધૌતમુદ્ગમમિશ્રાન્નમિત્યાદિ । મિશ્રાન્નમિતિ મિશ્રૈવ ।
તજ્જયાયેતીંદ્રજયાય ગુડૌદનમિત્યાદિ । માંસવદિતિ । તદેવ સિદ્ધાન્નં
માંસયુક્તં રુદ્રાયરાજયક્ષ્મણે ઇતિ રુદ્રદામાય । સામિષાન્નમિતિ ।
માંસયુક્તમન્નં રુદ્રસ્ય પુનર્ઘૃતેન સહવિશ્લિષ્ટમિતિ વિશેષઃ નાતિ
સંસિદ્ધાનિત્ય પક્વાન્યાષાન્વસુમતીભૃતે પૃથિવીભૃતે પૃથિવીભૃતે ।
ઈશેત્યાદિ । આપાપવત્સાભ્યાં યથાસંખ્યેન દધિક્ષીરેણ કિરણેપ્યુક્તં ।
પયોદધીશકોણેત્વિતિ । પંચગવ્યેત્યાદિ । પુનરપિ પયોદધિશબ્દઃ
સમજ્જવાચકઃ પિત્તમિત્યાંતરો માંસખંડવિશેષઃ બાહ્યત ઇત્યાદિ ।
બાહ્યતશ્ચરક્યાદૃષ્ટકસ્ય એવ મુક્તેન ક્રમેણ બલિં દત્વા તતોન્યઃ
સાર્વકામિકઃ સર્વકામપ્રદો બલિઃ માતૃમંડલયુક્ત ગણેભ્યઃ
પ્રતિદિઙ્મુખં દિવ્યાંતરિક્ષ ભૌમનિવાસિભ્યો નમઃ શબ્દપ્રયોગતઃ
દાતવ્ય ઇત્યર્તઃ હોમ ઇત્યાદિ । હોમસ્તુ સ્વાહા પદંતૈર્મંત્રૈરર્ઘો
વષડંતૈસ્તદ્વદિતિ । વૌષટ્ પદાંતૈરેવ માલ્યાદીત્યાદિ
ગ્રહણાદ્વાસ્ત્રાલંકારાસ્તત્ સર્વં નમસ્કાર યોગેન જપ ઇત્યાદિ । જપ ઇત્યાદિ ।
પાર્થવવીજલકારસ્થૈઃ સ્તંભન નિમિત્તં જપઃ કાર્યયઃ
ચાટનમુચ્ચાટનં તન્નિમિત્તં યકારો વાયુબીજઃ તત્રસ્થૈઃ સિધ્યર્થં
સહવિસર્ગેણ વિસર્જનીયેન યે વર્તતે તૈઃ
સવિસર્ગૈર્દીપ્તામૂર્ધ્વાધોરેફસંયુક્તૈઃ છેદનનિમિત્તં છગિતિ યત્પદં
તત્પ્રાંતૈઃ પુષ્ટિરાપ્યાયનં તન્નિમિત્તં વકારો વરુણબીજં યતઃ
અમૃતાક્ષરાણિ રં રં રું મૃત્યુ વિજયાયૈ તત્ અક્ષરગૈઃ અથવા સ્વે સ્વે કલ્પે
વિહિતાયા જાતિસ્તયા કૃતમુપપદનિમિત્તં
પ્. ૩૨અ) લક્ષણં યેષાં તૈઃ એવમિત્યાદિ અનિવારિતમિત્યવિઘ્નમ્ ॥
ભાવચૂડામણૌ વાસ્તુપલશ્ચપ્તર્થઃ ॥
ઇદાનીં કુંભપ્રતિષ્ઠાર્થમાહ । અથેત્યાદિ ।
અગારં ગૃહં તન્નિષ્પત્તયે ચતુરશ્ર ક્ષેત્રવિધિઃ । પ્રથમં પૂર્વાપર
દિશૌરાયતં સૂત્રં પ્રસાર્યયમધ્યચિહ્નિતં કૃત્વા તતસ્તસ્ય
મધ્યાંકાદ્બિંદુદ્વયં પૂર્વપશ્ચિમ દિગ્ભાગમેવ વ્યવસ્થિતં ન્યસેત્ ।
સમાંતરં ચ કૃત્વેતિ ક્રિયાવિશેષણં તદગ્રેણેતિ । તદ્બિન્દુ દ્વયમગ્રે
યસ્યોક્તં યથા તેનૈ તદુક્તં ભવતિ । સૂત્રદ્વયેનોત્તર દક્ષિણ સંપાત
દ્વિતયં મત્સ્યદ્વયમિત્યર્થઃ । તેનોત્તર દક્ષિણમત્સ્ય દ્વયમાર્ગેણ
દક્ષિણોત્તરાયતં સૂત્રં દદ્યાત્ । અભિરુચિતમાનાર્ધેન ચ વિદિક્ પ્રથઃ
સંપાતો મત્સ્ય એવ તેન લક્ષિત વિભાવિતં સૂત્રં કુર્યાદિતિ । સૂત્ર ચતુષ્ટયં
। ઇત્થં સમં તતશ્ચતુરશ્રં તત્રેત્યાદિ । તત્ર ચતુરશ્રે મર્મ સ્થાનં
વર્જયિત્વા મધ્યપ્રદેશે કિંચિદીશાન દિગ્ભાગં નીત્વા યદુક્તં

પરિહાર્યયમવશ્યં તદગુના । યત્ર કુત્રચિદિતિ । વિશ્વસ્તસ્ય સમસ્તસ્યાધ્વન
આધારભૂતામનંતાભિધાનાં શૈવીમિતિ । વિશ્વસ્યાધિષ્ટેયાં । અત એવ
વિશ્વકારણં સમસ્તજગતઃ કારણં અધિષ્ઠાત્ તયૈવતાં તથા ભૂતાં
ન્યસેદાચાર્યયઃ । તત ઇત્યાદિ । આધારશક્તિ ન્યાસાદનંતરં
સમસ્તાનામધો લોકનાયકાનાં લોકભૃતામીશ્વરં । યદાહ લોકભૃત્
કૃત્યનિયં તૃત્વેનેતિ । તં લોકપાલમેવાનંતરં । અવ્યમિતિ । ધ્રુવં
ધૈર્યયાયેતિ સંચિંત્ય વિન્યસેદિત્યર્થઃ । કલશાધારમિતિ । સ એવ વિશિષ્યતે
કલશે આધાર ઇત્યર્થઃ । વિધિવદિતિ પાઠક્રમેણાપિ ત્વાર્થેણ ક્રમેણ
યતનુદ્દેશાદનંતરં વક્ષ્યતિ વેદિમધ્યે શિવં ચેષ્ટ્વા ઇત્યાદિના
શક્તેરુપર્યનંત્તાખ્યે કુંભં તન્મંત્રસંસ્કૃતં । શિવમંત્રં
સમુચ્ચાર્ય બુદ્ધ્યંત પદગર્ભિતમ્ સ્વાહા પ્રાંતં લવર્ણસ્થં
નમસ્કારેણ વિન્યસેત્ કસ્યાનેકશિલાસંજ્ઞામૈશ્વરીં શક્તિમવ્યયામ્ ।
તતઃ પ્રાક્તઃ સુરેશાદિ કલશાન્ । ભક્તિપૂર્વૈકમ્ સન્નિધાયારાતિઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ
શિલાસ્તાઃ ક્રમતો ન્યસેત્ । ઇત્યંતેનાનુષ્ઠાનક્રમઃ તસ્યેત્યાદિ । શિલામિતિ ।
પાદશિલેતિ યસ્યાઃ
પ્. ૩૨બ્) પ્રસિદ્ધિઃ ઇહ તુ બ્રહ્મશબ્દ સન્નિકર્ષાદ્બ્રહ્મશિલેયમુપચ્ચર્યયતે
સ્વાધ્યાયા પ્રતિષ્ઠાકાલે એવ સંસ્કારલક્ષણાનાં વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
બ્રહ્મપદપ્રાંતોધ્વા બુદ્ધિતત્વમ્ । યદુક્તં ।
શ્રીમન્નંદીશ્વર કારિકાયાસુ । તન્માત્રે મનોહંકૃદ્બુદ્ધિર્દેવઃ બ્રહ્મા
ચ દેવ મધ્ય પરિતઃ તામેવ શિલાં વિશેષયતિ સર્વાવિભક્તમૂર્તીશ ઇતિ । યા
વક્ષ્યમાણાઃ ક્ષ્માદ્યામૂર્તયોઃ ઽષ્ટૌ તદીશાશ્ચ સર્વાદ્યાસ્વાવંત એવ
તથા તત્ત્વાનિ તદીયા બ્રહ્માદયસ્ત્રયઃ એવમેતત્ સર્વમવિભાગેન ગર્તે
યસ્યાઃ તત ઇત્યાદિ તતોષ્ટવિગ્રહં દેવમિતિ ક્ષ્માદ્યુપલક્ષિત પ્રાગુક્તક્રમેણ
કુંભાષ્ટકન્યસ્તલોકપાલક્રિયાશક્ત્યધિષ્ટાયકત્વેન શિલાષ્ટકં વિન્યસેત્ ।
તત્સંસ્કારેત્યાદિ । શિલાષ્ટકસંસ્કાર નિષ્પત્તયે બાહ્યાવૃતાવિત્યધિવાસ-
મંડપે વેદિસ્થંડિલે । ઉદેશાદનંતરં અનુષ્ઠાનક્રમાપાદનાયાહ ।
વેદીત્યાદિ । બ્રહ્મશિલામધ્ય ઇતિ । બ્રહ્મશિલામધ્યે પ્રથમં યા
સામન્યાસાં । એતદેવા સ્ફુટી કરોતિ । ન્યસેત્ પ્રાક્તસ્તદુત્તરા ઇતિ । તા
ઉત્તરમનંતરં પૂર્વાદિ ક્રમેણ યસ્યાઃ તાં તા ઇત્યાદિ । શક્રસ્થાનમિતિ ।
યત્રેંદ્રોત્સવકૃતસ્તદસ્તાદ્યામૃત્ વલ્મીકઃ પૂર્વોક્તો મૃદ્રાશિઃ ગોભૃદિતિ
ધેનુભર્તા ઋષભઃ વિષાણશબ્દેન શૃંગદંષ્ટ્રકશાયાં બુહરીતક્યાદિ
વિમિશ્રં જલં સામાત્યઃ પ્રણવાદિઃ મધ્ય ઇત્યાદિ । મધ્યશિલાયાં
ત્રિખંડોધ્વાસ્વમિતિ પ્રાગુક્ત બુદ્ધિતત્વાધિષ્ટાતૃ બ્રહ્મણો યઃ આત્મીયો
ધ્વાસ ત્રિપ્રકારસ્તમાત્મતત્ત્વાદિ ભેદેનોપકલ્પયેદિતિ । વક્ષ્યમાણેન
સંબંધઃ । અત્રૈવ હેતુમાહ । ચિદચિચ્ચેતિ ચિદ્વર્ગો મંત્રમંત્રેસ્વરાદિઃ
અવિદ્વર્ગો મલમાયાદિરેતત્ સર્વમેવ યતસ્ત્રિતત્ત્વાત્મકમ્
અત્રૈવાધ્વપ્રદર્શનાયાહ । તત્રેત્યાદિ । તન્માંત્રાંતં
યાવદ્દશતત્ત્વાન્યાત્મતત્ત્વન્યાસઃ તત ઉર્દ્ધ્વં મનસ્તત્ત્વં
પ્. ૩૩અ) યાવત્ કર્મેંદ્રિય બુદ્ધેંદ્રિયાખ્ય તત્ત્વદર્શકેન
સહૈકાદશતત્ત્વાનિ વિદ્યાતત્ત્વન્યાસઃ તૃતીયે પુનઃ શિવતત્ત્વે ગવૌહંકારો
બુદ્ધિશ્ચ તે તદીશાશ્ચ બ્રહ્માદયસ્તાંશ્ચોપ કલ્પયેત્ ।
ભાવાધર્માદયોષ્ટૌ પ્રત્યયાવિપર્યયયાદ્યાશ્ચ પંચાશત્ યદુક્તં ।
સાંખ્યૈ એષ પ્રત્યપ્રસર્ગો વિપર્યયયા શક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યાઃ ગુણવૈશસ્ય
વિમર્દેન । તસ્ય ભેદાસ્તુ પંચાશત્ પંચવિપર્યયય ભેદાભવંત્યશક્તિશ્ચ
કર્ણ વૈકલ્પાત્ । અષ્ટાવિંશતિ ભેદા તુષ્ટિર્નવધાષ્ટધા સિદ્ધિરિતિ ।
શુભાન્યપિ વિન્યસ્ય બ્રહ્મવિરિત્વતિ પૂર્વોક્તાનુવાદઃ તત ઇત્યાદિ
તદ્વ્યાપારમિત્યાત્પ્રતત્ત્વાદિ વ્યાપકં અનમયમિત્યનપાયિ સુસ્થિરમેવ
અંગુષ્ઠગભાંતુરોધમુદ્રા શ્રીમદ્રૌરવાદાબુક્તલક્ષણા ક્ષ્મા
વહ્નીત્યાદિ । દિત્યગ્ન્યાત્મસ્વિતિ । ક્ષ્મા વહ્નિ યજમાના ચ સ્થાનેષુ ક શબ્દેન
વરુણઃ ધાત્વિત્યાદિ । ધા ભવો હરિતાલાદ્યાઃ એતે ચ વક્ષ્યમાણાભિધાનાઃ
એતદ્ગર્ભા યથા વિભવં સુવણાદિકાન્ કલશાન્ન્યસેત્ । તેષ્વિત્યાદિ । તેષુ
ચાનંતં મધ્યકલશે સુરેશ ઇંદ્રલોકેશઃ પૂર્વેઃ એવં ક્રમેણ સ્વ
સ્વપદે મંત્રયોગક્રમાત્ સંપૂજ્યાઃ ધારણાશ્રિત ઇતિ । તદાકાર
ચિંતનનિબંધમાનાંસ્તાન્ । લોકેશાન્નિરુંઢ્યતે સન્નિધાપયેત્ મધ્ય
ઇત્યાદિ । ગુરુર્મધ્યકુંડે અગ્નિં પ્રજ્વાલ્યનવાંશકલ્પનયા પૂર્વાદિ
દિગંશાંસ્તથૈવ દિગનસ્થિત મૂર્તિપકુંડેષુ હવનાય નિક્ષિપેદિત્યર્થઃ ।
ક્રિયાછિદ્રમિત્યનુષ્ટાનેન યત્ર ક્વચિદજ્ઞાનાત્મકમશુદ્ધિકૃતમસામગ્રી
જનિતેવછિદ્રમુત્પન્નં તન્નિવાર્યયેતિ તત્પૂરણાય હોમં કૃતેત્યર્થઃ ।
ઉપસ્થિતાંશક ઇતિ । પ્રથમપ્રાપ્તે તાવદાત્મતત્ત્વભાગે શતં
સહસ્રમર્ધં વા ઇત્યાદિ ।
અયમર્થઃ ।
મૂલમંત્રેણ યથાશક્તિ હોમં કૃત્ત્વા તેનૈવ મંત્રેણ શાંતિઘટં
સંપાતાભિહુતં ચ હુત્વા
પ્. ૩૩બ્) દંત મૂલેન શિલામૂલં સ્પૃષ્ટ્વા શાંતિઘટેન
બ્રહ્મણોભિષેકોદેયઃ તદનુમૂર્તીપસહિતઃ શિવમૂર્તીશ મંત્રાણામિતિ
શિવસ્ય યા મૂર્તયઃ ક્ષ્મા વહ્ન્યાદ્યાઃ તદીશાઃ શર્વાદયઃ તન્મંત્રાં
ચ લં રં શં ષં વં યં સંહમિતિ । તેષાં હોમસમમેવ જપં
કુર્યયાત્ । યત આહ । યથા હોમસ્તપા જપ ઇતિ । ગંધાદિ દત્વા સાન્નિધ્ય
મુદ્રયેતિ । મુદ્રાચાત્રા વાહની પૂર્વાનિરોધમુદ્રા તલ્લક્ષણં ચ
રુરુસંહિતાદાવુક્તં ।
ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા હૃદ્દેશે સુસમાહિતઃ ।
અંગુષ્ટં ચ નિપીડ્યેત મધ્યતો વિનતાંગુલિઃ ॥
આવાહને પ્રયોક્તવ્યા દેવદેવસ્ય ચાર્ચને ।
નિપીડયે તથાંગુષ્ટૌ હસ્તયોરુભયોરપિ ॥
સ્તનૌ ચાભિમુખૌ કુર્યાનિષ્ટુરાયાસ્તુ દર્શના ।
ઇતિ । તસ્મિન્ કૃતે સતિ ચ શબ્દાન્નિરોધેપિ કૃતે સતિ અધરમિતિ । અધોભાગમુત્તરેસં
દધ્યાત્ । સંયોજયેત્ । તમપિ તદ્વત્ તૃતીયા ઇત્યયમત્રાનુષ્ઠાન ક્રમઃ । યદાહ
। એવં ત્રિષ્વપિ સંપાદ્યવિધિં ભાગેષ્વિતિ ભાવશુદ્ધે સ્થિરે લગ્ન ઇતિ
ભાવાઃ પ્રાગુક્તાસ્તચ્છુદ્ધિયુક્તે સ્થિરે લગ્ને ચ ચરસ્થિર ક્ષિપ્રાણામપિ
તથૈવ પ્રાગુક્તાનાં મધ્યાત્ સ્થિરે તસ્યૈવ પ્રકરણાનુગુણત્વં રાજયોગે
યેવેતિ । તથા વિધલગ્નાલાભે રાજયોગે સતિ વા । અથ વિન્યસેત્ । ઇતિ
પક્ષાંતરાશ્રયણં રાજયોગાશ્ચ જ્યોતિઃ શાસ્ત્રવિદ્ભિરુપદિષ્ટાઃ । તદ્યથા
વરાહમિહિરઃ
વર્ગોત્તમયુતે લગ્ને ચંદ્રે વા ચંદ્ર વર્જિતે ।
ચતુરાદ્યૈર્ગ્રહૈર્દૃષ્ટે નૃપાદ્વા વિંશતિઃ સ્મૃતાઃ ॥
અન્યે યવન જીવ શર્માદ્યૈઃ બહવ ઉક્તાસ્તે બહુત્વાદેવ ન લિખિતાઃ ।
શક્તેરુપરીતિ । શક્તેરુપર્યયનંત સંજ્ઞં કલશં તન્મંત્ર સંયુતમિતિ ।
તસ્યાનંતસ્ય યો મંત્રં પ્રણવાદિસ્તેન સંયુતમ્ ।
કૃતેત્યર્થઃ । શિવમંત્રં સમુચ્ચાર્યયેત્યાદિ । કારણત્યાગ ક્રમેણ
પરાંતં યાવન્મંત્રમુચ્ચારયેત્ । તત્ર ચાવિભાગં
પ્. ૩૪અ) નીત્વા પુનરપિ ઇચ્છયા જ્ઞાનશક્ત્યાવલોક્યાન્યયા શક્તયાનાદં
વિક્ષોભ્ય બુદ્ધ્યાયવનિ પર્યયંતં શુદ્ધાધ્વાનમવલોકયેદ્યતસ્તમેવ
મંત્રં વિશેષયતિ । બુધ્યંત પદગર્ભિતમિતિ । ઇત્થં
બુદ્ધિતત્ત્વાધ્વાંતર્વર્તિત્વેન મંત્ર ઉચ્ચારિતો ભવતિ । તેન ઓં લં
બ્રહ્મશિલાયૈ સ્વાહા નમ ઇતિ પ્રયોગ પૂર્વં શિલા એવ સ્થાપયેત્ । ક સ્થાને
બ્રહ્મસ્થાને યદુક્તં પ્રાક્ શિલા બ્રહ્મશિલા મધ્ય ઇતિ ઐશ્વરીં શક્તિમિતિ ।
પૂર્વોક્તાનુવાદઃ તતઃ પૂર્વાદિ ક્રમેણ સુરેશાઃ આદૌ એષાં લોકેશાનાં
તથા તેષાં સંબંધિનઃ કલશાન્ ભક્તિપૂર્વકં રચનાપૂર્વક
સન્નિધાનાયેતિ । સમ્યગ્ વિન્યસ્ય તાઃ શિલાઃ ક્રમશો ન્યસેદિતિ ।
અથૈવાનુભાષણં ॥
સંધાયોર્ધ્વં ચ વર્ણેતિ ચૂલકપ્રાંતમધ્વાનં પુષ્પૈઃ સંધાય
જ્ઞાન દૃષ્ટયા વ્યોમ્નિ દશમં લોકેશં બ્રહ્મણં સંપૂજ્ય
ક્ષ્યમયેદિત્યર્થઃ । તદનુ ચ બલિં દત્ત્વા

વાચિકકાયિકમાનસદોષશમનાયાતંડિતો નાલસિતોસ્ત્ર જપં કુર્યયાત્ ।
વાચિકાદિ દોષૈઃ પ્રત્યવાયો યતઃ શ્રૂયતે સ્મૃતિરપિ । શારીરકૈઃ
કર્મદોષૈર્યાતિ સ્થાવરતાં નરઃ વાચિકૈઃ પક્ષિમૃગતાં
માનસૈરંત્યજાતિતામિતિ । તત ઇત્યાદિ યતેદિતિ પ્રયત્નમા તિષ્ઠેત્ ।
અર્થવ્યપેક્ષયેતિ । ધનાદિ શક્ત્યનુસ્વારેણ પ્રાસાદમાનેન લિંગ
કદાચિધસ્તમાનેન યત્ સ્થિતં । તત્ર હસ્તમાનેન પ્રાસાદાનાહ
ચતુર્હસ્તાદીત્યાદિ એકહસ્તે લિંગં ચતુર્હસ્તો દશહસ્તો વા પ્રાસાદઃ
અષ્ટાનાં વેદ વૃદ્ધ્યા ષટ્ત્રિંશદ્ધસ્તાંતિકાદૂર્ધ્વં ન
કારયેદિત્યર્થઃ । અથૈતેષામેવ ગર્ભભિત્ત્વાદિ વિભાગઃ પ્રાસાદમાનેન
લિંગમાનેન દર્શનં ચ વસુભક્ત ઇત્યાદિ । કર્તુમભિપ્રેતે પ્રાસાદક્ષેત્રે
સમંતતો વસુભક્ત ઇત્યષ્ટવિભક્તે સતિ બ્રહ્મણઃ પદૈરિત્યાદિ ।
મધ્યોપલક્ષણ મધ્યસ્થાને ચતુભિઃ પદૈઃ પીઠમિતિ । પીઠસ્થાનં
આપવસ્તાદિભિઃ
૩૪બ્) સૂર્યયૈરિતિ પ્રાગુક્ત સુરગૃહવાસ્તુ નિદર્શનૈવાહ । તત્ર ચતુષ્પદં
બ્રહ્મા આપવત્સશ્ચ બ્રહ્માત્મક કોષ્ઠક ચતુષ્કસ્ય ઈશાનકોણે
તદાદિભીર્દ્વાદશસંખ્યાકૈઃ ગમઃ પીઠપરિભ્રમોગર્ભ એવ । શેષૈસ્તુ
ભિત્તયા ઇતિ । પંક્તિ દ્વયાવસ્થિતકેષ્ટકૈર્ભિત્તયઃ કાર્યયા ઇત્યર્થઃ ।
ભિત્તિશબ્દેન પ્રાસાદવિષ્કંભમાનતશ્ચાષ્ટભિરિતિ યાવત્ । તેષામેવોપયુક્ત
શિષ્ટત્વાત્ । ભિત્તિતુલ્યે ભિત્તિપ્રમાણસમાછ્રાયેણ જંઘાભિત્યુછ્રાય એવ
એવમપિ ભવન ચતુરશ્રોત્પન્ના ભવતિ । શિખરં દ્વિગુણત ઇતિ । જંઘાયા
દ્વિગુણપ્રામાણેન તદુપરિ વક્ષ્યમાણ રચનાકારમ ॥
અથ શુકનાસાલક્ષણમ્ ॥
ગર્ભપૃથ્વીશુકાઘ્રેતિ ગર્ભપ્રમાણેનૈવ પૃથુલા પાર્શ્વતઃ
શિખરાર્ધાંતા ચોછ્રાયાત્ ત્ર્યંશેન નિર્ગતેતિ । પ્ર્ઠુત્ત્વાત્ત્રિભાગેન નિર્ગતા
બહિઃ કાર્યયાઃ । અથ પ્રસંગાલ્લિંગમાને પ્રાસાદમાનદર્શનં
લિંગવદિત્યાદિ । લિંગાયામ પ્રમાણેન પીઠસ્થાનમવસ્થાપ્યતદર્ધેન
પરિભ્રમે ગર્ભ એવ । પીઠવટ્ટારમિતિ । તત્પ્રમાણેન પાર્શ્વમામાનાત્ ।
ઉત્સેધાતુ દ્વિગુણં ભિત્તયઃ પરા ઇતિ । પીઠવદેવ તત્સમા ઇત્યર્થઃ । જંઘાદિ
પૂર્વોક્તપ્રાસાદવચ્ચ વસુભક્તે ભવેત્ પીઠમિત્યેતદેવવિકલ્પમાનેનાહ
। ષોડશાંશેત્યાદિ । સમંતતશ્ચતુર્ભિશ્ચતુર્ભિર્વા વિભક્તે ક્ષ્ત્રે
સતિ ષોડશાંશ વ્યક્તો સત્યાં ચતુર્ભિર્મધ્યકોષ્ઠકૈર્ગર્ભ
કુર્યાદિત્યર્થઃ । અતો ગર્ભાદર્ધેન સમંપીઠં ચ લિંગપીઠં ચ તે
લિંગદ્વારે તે પીઠસમે શુકાઘ્રા પુનર્ગર્ભસમા બહિસ્તસ્યા વિનિર્ગમઃ
પીઠકોણાદ્ગર્ભકોણસમસૂત્રેણ । અથવા ગર્ભાર્ધેન મંડપ રહિતે ।
સમંડપે તુ ચતુર્ભાગેન પંચમાંશેન વા યદાહ ।
વેદશરાંશેન સમંડપ ઇતિ ।
અથ સાંધારપ્રસાદાનાહ ॥
બહિરિત્યાદિ । વક્ષ્યમાણવચન પ્રામાન્યાત્ પ્રથમં સમંતતોષ્ટભાજિતે
ક્ષેત્રે સતિ ભાગેન બાહ્યભિત્તિઃ । સુશિરસંધારિકાભાગેનૈવ અંતરભિત્તિરપિ
પ્. ૩૫અ) પદિકૈવ ક્રોડં મધ્યં ચતુષ્કોષ્ઠં ભવેદિત્યર્થઃ । સિદ્ધમેવ ॥
શુકાઘ્રાગર્ભવત્ પ્રોક્તૈવ બહિરંતઃ પદોદ્ગતેતિ । ગર્ભભિત્ય વિદ્યુક્તા પદ
પ્રમાણેન નિર્ગતા ॥
એકૈવ સાંધારસ્યૈ ભેદાંતરમ્ । વસુભક્તે એવેત્યાદિ । પીઠાદિ
બાહ્યભિત્ત્યંતે ષટ્પ્રમાણેનૈવ સર્વં શુકનાસે દ્વેતેનૈવમાનેન
વહિર્નિર્ગતા । બાહ્યગર્ભસમપૃથુત્ત્વદ્બાહ્ય શુકનાસા અંતરગર્ભ સમા
અંતરનાસા ચ । સશોભમંતરં મધ્યં યયોસ્તે । તથાન્યદપિ
ભેદાંતરમેવ મે ભવેદિતિ । અત્ર ત્વેવમેવેતિ । પદિકપ્રમાણપરામર્શનાય ।
અદ્રિભાજિત ઇતિ । સમં તતઃ સપ્તભાગભાજિતં ક્ષેત્રં કૃત્વા પાદેન પીઠં
ભાવયેદિતિ । ક્રોડશબ્દેન મધ્યં પીઠપરિવેશઃ સોપિ તન્માનેન ભિત્તયશ્ચ
યા બહિઃ સાપિ ચ શબ્દાત્ પાદેનૈવ ગર્ભભિત્તિસ્તદર્ધેનેતિ । પદાર્ધેન યત્
સ્થિતં સુશિરં તદપિ ચ શબ્દાદર્ધેતિ પદાર્ધેનૈવ । એવ સપ્તાનાવેવ
પદાનામુપયોગોનાધિકારાન્ । શ્રીમત્પિંગલામતેપ્યસ્યૈવ પ્રાસાદસ્ય
વિભાગદર્શનાર્થમુંગં લિંગં પીઠસમં કૃત્વા પીઠમાનાત્
પરિભ્રમઃ પીઠવચ્ચ ભવેદ્ભિત્તિર્ભિત્તિતુલ્યાંધકારિકા
પીઠવદ્બાહ્યભિત્તિઃ સ્યાદિતિ । યસ્ત્વેવમેવેતિ । પદં વસુભાજિત ઇત્યેતત્
પરામર્શકત્ત્વેન વ્યાચષ્ટે । તસ્ય યથોદ્દિષ્ટ પ્રતિભાગાત્ સપ્તાનામેવ
ભાગાનામુપયુક્તત્વાદષ્ટમભાગસ્ય વિનિયોગા
સંભવાદવશિષ્ટત્વેનાતિવ્યાપ્તિઃ । અન્યચ્ચ લક્ષણાંતરવ્યવહિતસ્યૈવમેવેતિ
પરામર્શાનુપપત્તિઃ । અથૈતદભ્યુગમ્યતે ચેત્પ્રતિષ્ઠા શાસ્ત્રાંતરેણ
શ્રીમત્પિંગલામતેન સહ વિસંવાદઃ તદલમુક્તમેવાત્ર સાધુઃ
સાંધારપ્રાસાદપ્રકરણે કારણમાહ । લિંગે ચિત્યાદિ । મણિહેમાદિ
નિર્મિત્તેષુ લિંગેષુ બહુમૂલ્યત્વે ચૌરાદેરપહરણાશંકયાગુપ્તિપ્રધાન્યં
સમીક્ષણીયં તસ્માદ્ધેત્તોર્વામવિભાગાદિતિ ।
પ્રાસાદાંતર્ભિત્ત્યંતરવિરચનયાયો ધામ વિભાગસ્તસ્માદપિ દ્વિઃ
પરિભ્રમો યેષાં તે તથોદિતા । હેમાદીન્યત્રાદિ
ગ્રહણાદ્રત્નરજતનિર્મિતેષ્વપીતિ । લિંગશબ્દેન
પ્. ૩૫બ્) યદ્યર્ચા સંગૃહીતા ત્રિવિધં લિંગમુદ્દિષ્ટં
વ્યક્તાવ્યક્તોપયાકૃતીત્યનેન પ્રાગુક્તેન વચનાત્ તસ્યપ્યર્ચાસુ ચેતિ પુનરુક્તિઃ
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિવિંદ્રાદિ પ્રતિમા વિષયા તત્સંહિતાસુ
લિંગશબ્દસ્યાપ્રસિદ્ધિર્યતો ન દોષઃ અન્યદપિ
સાંધારપ્રાસાદલક્ષણાંત્તરં દશાદિ પંચવૃદ્ધેસ્વિત્યાદિ । દશહસ્તાત્
પંચપંચવૃદ્ધ્યા પંચાશદ્ધસ્તાંતા યેનવપ્રાસાદાસ્તેશ્ચિત્થં
વક્ષ્યમાણો વિભાગઃ । તેષાં પ્રત્યેકં સ્વસંખ્યયા યો યસ્ય હસ્તરાશિઃ
સકરાહત ઇતિ । દ્વિગુણઃ કાર્યયઃ કરશબ્દઃ સંજ્ઞાતો દ્વિઃસંજ્ઞા
પ્રતિપત્તેઃ તેન દશહસ્તો વિંશત્યાભાગૈઃ પંચદશહસ્તસ્ત્રિંશતા એવમપિ
પંચાશદ્ધસ્તઃ શતેન ભાજ્યો યેન પ્રતિહસ્તં ભાગવ્યક્તિરુત્પદ્યતેઃ । તતઃ
કિમિત્યુચતે । લિંગવત્પીઠમિતિ । પીઠસ્થાનત્વાત્પીઠશબ્દેન ત દેવોપચર્યયતે ।
સ્થાનમેવ પીઠં તત્ર તાવદ્દશહસ્ત એવ પ્રાસાદ ઉદહ્રિયતે । તસ્ય હાસ્તિક
લિંગમાનેન પીઠં ભાગદ્વયેન મધ્યે વિંશતેઃ પીઠાર્થં મધ્યે
દ્વયમવસ્થાપ્ય પાર્શ્વાવસ્થિતભાગેન નવકસ્ય વિનિયોગાયાહ । અર્દ્ધેન
સૈકેનેતિ । અદૂરવિપ્રકૃષ્ટત્વાત્ પીઠસ્યૈવાર્ધેન સહ એકેન યદર્ધં વર્તતે ।
તેન ભાગદ્વયેનેતિ યાવત્ । ઇત્થં બ્રાહ્મભિત્તિ પરિવર્જં પીઠપરિવેશ
ગર્ભાતુરભિત્તિ બાહ્યગર્ભાખ્યમુત્તરમ્ । એવમેકસ્માત્ તાવત્
પાર્શ્વાદુપયુક્તઃ દ્વાધિકેન બહિત્તિરિતિ । તેનૈવ પીઠાર્ધેન દ્વયાધિકેન
બાહ્યભિત્તિઃ ઉપયુક્ત શિષ્ટાનાંત્રયાણામેવં વિનિયોગઃ એવમેવ
પંચદશહસ્તસ્ય ભાગત્રિંશતો મધ્યે દ્વિહાસ્તિક લિંગસ્ય પીઠાર્થં
ચતુવસ્થાપ્યઃ તતદર્ધેનેતિ । ભાગદ્વયેનેત્યક્તં ભવતિ । સેકેનેતિ । યાવત્
ત્ત્રયેણાંતરં ત્રયમેવમેક પાર્શ્વાત્ પીઠાર્ધેન સમમેકોન ચત્વારિંશત્
સંખ્યાતા ભાગાઃનુપયુક્તાઃ દ્વ્યધિકેનાર્ધેન
બાહ્યભિત્તિરથાદુપયુક્તશિષ્ટૈઃ એકાદશભિરેવં બાહ્યભિત્તિઃ પંચાશત્
એવમેવાનુદાહૃતાનામવસેયમ્ । શુકાઘ્રાદિ યથા પુરેતિ । આદિ
ગ્રહણાજ્જંઘોચ્છ્રાય શિખરોન્નતિરેતત્સર્વં પ્રાગુક્તવદિત્યર્થઃ । અથ
સાંધારપ્રસાદાનાં
પ્. ૩૬અ) મંડપપ્રમાણમાહ । ગર્ભાંતમિત્યાદિ । ગર્ભાભ્યંતર
પ્રમાણેન સૂત્રં પરિગૃહ્ય તતોર્ધમર્ધં પ્રાસાદપાર્શ્વયોઃ કોણપ્રદેશે
દત્ત્વા તેન માનેનૈકો મંડપઃ ગર્ભભિત્ત્યંતમિતિ । ગર્ભસ્ય યા
ભિત્તિસ્તત્પર્યયંતમાનેન તથૈવોભયોરપિ પાર્શ્વયોઃ સૂત્રાર્ધ દ્વયદાનાદ્
દ્વિતીયઃ સુશિરસાંધકારિકા પ્રાગુક્તા તત્પર્યયંત માનેન તૃતીયઃ
બાહ્યભિત્તિપર્યયંતમાનેન ચતુર્થ ઇત્યર્થઃ । એષ ચૈવં રૂપો યો
મંડપવિભાગયુક્તઃ સયવીય સોમ્યત્રેતિ । કન્યસપ્રસાદાદન્યત્ર
જ્યેષ્ઠપ્રાસાદેષ્વન્યથા સ્થિતઃ યવીય સ ઇત્યેવ દાનમુપલક્ષણાર્થમ્ ।
વક્ષ્યમાણવચનપ્રામાણ્યાદ્યેકન્યસપ્રસાદાત્ તેષાં જ્યેષ્ઠપ્રાસાદેષુ
કથમિત્યુચ્યતે । દૈર્ઘ્યવિંત્ર્યંશવિસ્તૃતિરિતિ । અયમર્થઃ ।

કન્યસપ્રાસાદોક્ત મંદપમાનાદૈર્ઘ્યવિષયે ત્રિભાગવર્જં
પાર્શ્વદ્વયમાનેન જ્યેષ્ઠપ્રાસાદાનાં મંડપેષુ વિસ્તૃતિં વિસ્તરોહિત ઇતિ ।
પ્રાસાદેત્યાદિ । યદેતત્ મંડપમાનં તત્પ્રાસાદસમસંસ્થાનં યથા
પ્રાસાદાવૃત્ત ચતુરશ્રાદિના સંસ્થાનેન તથૈમંડપા અપીત્યર્થઃ ઇતીત્યાદિ
। સામાસિકમિતિ સંજ્ઞિપ્તં । સામાન્યં ચ સર્વસમાનં
તલછંદકવર્તનાયાહ । યવીયસામિત્યાદિ ।
કન્યસપ્રાસાદાનામષ્ટભાગં ક્ષેત્રાબાહ્યેતલછંદકવર્ત્તનાર્થં
કૃત્ત્વા યથા રુચિતરૂપં વિવર્તયેત્ । વિકારભાગમિતિ । મધ્યમપ્રાસાદેભ્યઃ
દ્વાદશભાગઃ અન્યેષાં જ્યેષ્ઠાનાં શોડશભાગમિત્યર્થઃ ।
સંજ્ઞાભેદ નિબંધનમિતિ । નામભેદોપલક્ષકમ્ । અથ પ્રાસાદસંજ્ઞાઃ
મેરુરિત્યાદિ । સમુદ્રમંથાનોમંદરઃ ગૃહેશ્વરો
ગૃહરાજઃ ષોડશૈવેત્ત્યવધારણમ્ પ્રધાનભૂતાનામેવ
ષોડશસંખ્યાનિ યમનાય યતો વક્ષ્યમાણપ્રાસાદભેદાંત્તરૈઃ । સમં
બહવો ભવિષ્યંતીત્ય દોષઃ સર્વતો ભદ્રક ઇત્યાદિ । સર્વતો ભદ્રઃ પ્રાસાદઃ
પંચપ્રકારોપિ ભદ્રસાધનઃ ક્ષેમહેતુરિત્યર્થઃ । વૃત્ત ઇત્યાદિ ।
વૃતશ્ચતુષ્પ્રકારોરોપિ શત્રુસંવર્તનાયેતિ । શત્રુનિર્નાશનાયઃ
સંપૂર્ણેત્યાતિ । શ્રીવત્સશ્ચતુષ્પ્રકારોપિ શ્રીવિવૃદ્ધ્યર્થમ્ ।
પ્. ૩૬બ્) ગૃહરાદ્રિત્યાદિ । ગૃહરાજાર્ધ ગૃહરાજકુઠિરાસ્ત્રયોપિ ગૃહશ્રિયઃ
પ્રસૂત્યર્થં દારમયાઃ કાર્યયાઃ તલછંદકવર્તનાયાહ । મેરુરિત્યાદિ ।
મેરુપ્રાસાદસ્ય ક્ષેત્રાત્ ષોડશભાગોયસ્તિસૃષ્વપિ દિક્ષુ બહિર્દત્તસ્તં
દ્વાદશાધિક શતભાગોપલક્ષિતં કૃત્વા બહિર્નિર્ગત તલછંદાકાર
દર્શનાન્યથાનુપપત્ત્યા પાર્શ્વવિષયે સૂત્રપંચકે ચ દત્તે સતિ
કર્ણગત્યાગુણચ્યુતેરિતિ । કોણચતુષ્કસૂત્રદાનાં દિશા પ્રતિકોણં બાહ્યાત્
પ્રવેશ દર્શનેન કોષ્ઠક ત્રય વિલોપનાન્નવભિઃ । કોષ્ઠકૈરુભય
પાર્શ્વાવલંબીકોણબંધઃ અત એવ કોણકોષ્ઠકેન મમમુભય દિશા
પંચભિર્ભવત્યેવ તતોનવભિસ્તથાર્થૈઃ । પંચભિર્ધના અગ્રસ્ત્રયઃ
તત્સંખ્યાતૈશ્ચ કોષ્ઠકૈર્ગતિર્ગમનં પુનર્નવભિઃ સપ્તભિસ્ત્રિભિવેશઃ
પ્રવેશઃ પ્રવેશરૂપેણકાર્યયઃ । મધ્યે દ્વારપ્રવેશે દ્વાદશભિસ્તથા દિક્
સંખ્યૈર્દશભિઃ તથા રસાઃ ષટ્તૈશ્ચ પ્રવેશઃ વિચિત્રકુહરોદર ઇતિ ।
વિવિધોત્કીર્ણીકરણાદિવ્યાપારેણખદા ઉદરે મધ્યે યસ્ય ભૂતવેદેત્યાદિ ।
ભૂતસંખ્યાભિઃ પંચભિર્ભૂમિકાભિરેક આઘાટો દ્વિતીયો
વેદસંખ્યાભિસ્તૃતીયશ્ચ ગુણસંખ્યાભિસ્તૃસૃભિશ્ચતુર્થ પંચમૌ ચ
દ્વિદ્વિભૂમિકાવિતિ । એવં જંઘાયાઃ પૃષ્ઠાત્ પ્રભૃતિ શિખરાંતં યાવત્
પંચ આઘાટા ઇતિ । શિખરાવયવવિશેષા યસ્ય
ભૂમિકાશ્ચોપર્યયુપરિશિખરવિભાગરૂપાઃ । વિશ્વાર્કેશેતિ । વિશ્વાનિ
ત્રયોદશ તદ્યુતિર્દ્વિગુણત્વં ષડ્વિંશતિસંખ્યા
તથાર્કયુતિશ્ચતુર્વિંશતિસંખ્યા એવમીશયુતિર્દ્વાદશવિંશતિસંખ્યા ।
એવમપિ દિગ્યુતિર્વિંશતિસંખ્યા । અંભોધિ યુતિશ્ચાષ્ટસંખ્યાઃ । એતાભ્યઃ
। ષડ્વિંશશતિસંખ્યયા પ્રથમે આઘાટે શૃંગોપલક્ષિતાનિ
સૂક્ષ્મદેવગૃહાણિ યસ્ય । તથા ચતુર્વિંશતિ સંખ્યયા દ્વિતીયે
યાવદષ્ટસંખ્યયા પંચમે । યત આહ । શૃંગશતચ્છદઃ શતશબ્દઃ
કાકાક્ષિ
પ્. ૩૭અ) ન્યાયેનોભયત્રાપિ યોજ્યઃ શૃંગશબ્દેનામલસારકાન્યુચ્યંતે ।
શિલ્પિવાચો યુક્ત્યા એતાન્યેવ સ્વિક્ ખરકાણિ સંપૂર્ણમેરુરિતિ । યથા
પ્રતિપાદિતઃ પાદમેરુર્દૈર્ઘ્યાદ્ધસ્તાઃ પંચવિંશતિઃ પાર્શ્વયોરુભયોઃ
પ્રત્યેકં સાર્ધા દ્વાદશખંડમેરુશ્ચ દૈર્ઘ્યાદ્ધસ્તાઃ પંચાશત્
પાર્શ્વયોઃ પંચવિંશતિઃ અત એવાહ । ખંડમેરુરથાયતઃ ઇતિ । એષ ચ
મેરુપ્રાસાદોનેક પ્રાકારોપિ । અર્ચાસ્વેવ વ્યક્તદેહાસુ શસ્ય
તેનાવ્યક્તમુખલિંગેષ્વિત્યર્થઃ । સિદ્ધ્યર્થિનામપિ તદ્વિષયમેવ હિતઃ । અથ
મંદરવર્ત્તના ક્ષેત્ર ઇયાદિ । પ્રાગ્વદધિક દત્તભાગં
ચતુરશીત્યંશભાજિતં દૈર્ઘ્યાત્ કૃત્વા પાર્શ્વપ્રદેશે ચ તત્ર
સૂત્રચતુષ્ટયે દત્તે સતિ મધ્યે દ્વારપ્રદેશે ષદ્વસુનિર્ગમ ઇતિ । બાહ્યાત્
પ્રથમં ષડ્ભિસ્તતોષ્ઠભિર્નિર્ગમો નિર્ગમરૂપકેનતલછંદકમિત્યર્થઃ ।
તતો બાહ્યાદેવ ષડ્ભિઃ કોષ્ઠકૈસ્તથા વેદૈશ્ચતુર્ભિર્લોપિતૈઃ પ્રવેશઃ
કાર્યયઃ નિર્ગમશ્ચેતિ ચ શબ્દાદ્યાવત્ પરિમાણકૈઃ વેશસ્તાવદ્ભિરેવ
પુનર્નિર્ગમપ્રવેશાદિત્યર્થઃ । યાવત્ કોણપદં પ્રાપ્તમિતિ કોણે યત્પદં
દદ્યાવત્ પ્રાપ્તં સસ્યાદગ્નિજલાશ્રયૈરિતિ । અગ્નયશ્ચ ત્રયોજલાશ્રયાશ્ચ
ચત્વરસ્તૈઃ સ ભવેત્ । એતેન પદશબ્દસ્યોભયલિંગતા પ્રતિપાદિતા ભવતિ ।
ઇત્ત્થમર્થાત્ કોણકોષ્ઠકેન સમમુભયદિશા પ્રથમં
પંચતદધસ્તથૈવાન્યે પંચૈવ કોષ્ઠકાઃ કોપાબંધા ઇત્યર્થઃ । ઇહ
નિર્ગમનદિશા મેરુ પ્રાસાદસ્ય પ્રવેશેનેત્યર્થઃ । ચતુરાશાગમઘ્રાણ ઇતિ
મેરુવદસ્યાપિ ચતસૃષુ દિક્ષુગમાઃ દ્વારાણિ ઘ્રાણાશ્ચ
શુકનાસાશ્ચતુરાઘાટ નિવૃતા ઇતિ । ચતુર્ષુ આઘાટેશ્ચ નિવૃત્તાનિ નિષ્પાદિતાનિ
દેશો ન શતસંખ્યયા પ્રાગ્વદેવ શિખરોપલક્ષિતાનિ સૂક્ષ્મદેવગૃહાણિ
યસ્ય તાનિ દેહ વિનિયોગ ક્રમસ્યાશ્રુતત્વાત્ । શ્રીમત્પિંગલામતોક્તવિભાગેન
યદુક્તં તત્ર । ત્રયોવિંશૈકવિંશાશ્ચ ઊનવિંશદ્વયં વિનાશુકઘ્ના
પ્. ૩૭બ્) શિખરૈર્હીનાન્યશિતિઃ કરિકલ્પિતા ઇતિ । સુરેશભૂમિંરિતિ
ચતુર્દશભૂમિકઃ પાદાખ્યા ઇતિ મેરુપ્રાસાદ ઇવાત્રાનુમેયં અસાવપિ
મંદરઃ અચોસ્વિતિ । પૂર્વોક્તવ્યક્તાર્ચા સ્વેવહિતઃ ।
અથ કૈલાસઃ । ષટ્ત્રિંશદિત્યાદિ પ્રાગ્વદેવાધિક
દત્તક્ષેત્રે ષટ્ત્રિંષડ્ભાગૈર્ભાજિતે પાર્શ્વતશ્ચ સૂત્રપંચકે દત્તે સતિ
મધ્યપ્રદેશે અષ્ટભિ કોષ્ઠૈર્વિનિર્ગમઃ પાર્શ્વયોસ્ત્રિચતુરિતિ
તસ્યાષ્ટકોપલક્ષિતસ્ય યૌ પાર્શ્વૌ તયોર્વિષયે ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્ત્રિભિશ્ચ યુગૈરિતિ
। ચતુર્ભિઃ સંવેશશ્ચ નિર્ગમશ્ચ પુનરપિ સંવેશશ્ચ નિર્ગમો યથા
સંખ્યંતે કાર્યયા ઇતિ કાર્યયા ઇતિ શેષઃ પ્રતિપ્રવેશ ઇતિ સંવેશસ્ય મધ્યે
યદંશં ત્રયં તસ્ય સંત્યાગાદિતિ લોપનેન તથા તસ્યૈધસ્તિર્યયગિતિ ।
પાર્શ્વરેખાલેપનક્રમેણય અશંકત્રયસ્ય સંત્યાગસ્તસ્માત્ પ્રતિપ્રવેશ ઇતિ ।
યથા ખડ્ગમુષ્ટિરૂપાકારવ્યક્તિઃ ઇત્થં સિદ્ધં નિષ્પન્નં
સસ્થાનમાકારો યસ્ય સ કૈલાસઃ શંકરપ્રિયા ઇતિ । શિવવિષય એવાસ્ય
વિનિયોગો નાન્યત્ર અશીતિ શૃંગોર્ધ્વભૂમિકા ઇતિ । પ્રાગુક્તરૂપાણાં
શૃંગાણામશીતિર્દ્વાશસુભૂમિકાસુ યથાયથં યસ્ય તથા
આઘાટાશ્ચત્વારઃ ।
અથ ભદ્રઃ । ચતુરશ્રીત્યાદિ । ચતસૃષ્વપિ
દિક્ષુપરિપાટ્યાગતભાગાધિકદાનાચ્ચતુરશ્રતાંનીત ઇત્યયં વિધિઃ
સર્વસામાન્યો યત્ર યત્ર નોક્તસ્તત્રાનુમેયઃ ચતુસપ્તકભાગિક
ઇત્યષ્ટાવિંશતિભાગાંકિતે પાર્શ્વવિષયે ચ સૂત્રપંચકે દત્તે કર્ણગત્યેતિ
મેરુવર્તનાયામિવ કર્ણગત્યૈવ ત્રયં ત્રયં ત્યક્ત્વા પ્રતિકોણં ત્રિભિઃ
કોણચતુષ્ટયમિતિ । કોણકોષ્ટકેન
સમંપંચભિરુભ્યપાર્શ્વાવષ્ટભીકોણબંધઃ । ઇત્થં ચતુષ્ટયં
નિષ્પાદયેદિતિ । શેષઃ તદનંતરમેકૈકકોષ્ઠક નિર્ગમનતઃ પ્રથમો
ભદ્રક ઇતિ । નિષ્કામો દ્વાભ્યાં
પ્. ૩૮અ) દ્વિતીયસ્ત્રિભિસ્તૃતીયસ્તૂભયદિક્ સંસ્થેન રમાઃ ષડ્ભિરિતિ યાવત્ ।
સાંધાર ઇતિ । સર્વદા તતઃ સંધારઃ કર્તવ્યઃ ચતુર્ગ્રામ ઇત્યેતેન
ચતુર્દ્વારત્વમપ્યર્થા ક્ષિપ્તં । અથ ભદ્રસ્યૈવ ભેદાંતરમ્ । શિખરૈ
રેષભૂયોભિરિતિ । એષ એવ ભદ્રો બહુભિઃ શિખરૈઃ પ્રાગુક્તસ્વરૂપૈર્યુક્તો
યદા ચ્છ્રિયતે । તદા સર્વતોભદ્ર ઉચ્યતે । પુનરપ્યન્યદ્ભદ્રાંતરં । યવીયા
નિત્યાદિ ક્ષેત્રસ્ય વિસ્તારે સર્વસ્મિન્ ક્ષેત્રમાને સપ્તભાજિતે સતિ । પાર્શ્વયોરિતિ
વચનં કોણચતુષ્ટયો પલક્ષણાર્થં તેન પ્રતિકોણં લોચનત્યાગાદિતિ
દ્વયં લોપનાત્ર્યંશકાત્મકો મધ્યેરથકાભિધાનો નિષ્કામઃ પ્રતિદિશં
યસ્ય એવં કાણકોષ્ટકેન સમમુભય ભદ્રપાર્શ્વાભ્યામન્યદ્દ્વયં
પ્રતિકોણં ત્રયયસ્ય લોપનમવધાર્યયમ્ । યવીયાન્ । ભદ્ર એવેત્યવધારણં
। યવીયઃ । શબ્દોપપદાત્ । અન્યપ્રાસાદશંકાનિરાસાર્થમાહ ।
એતલ્લક્ષ્યમાનેન પ્રાસાદાંતરમાહ । હિત ઇતિ । અયમેવ

બાહ્યપ્રદેશેનાલયુગિતિ સ્તંભયુક્તોનલિનનામા ભવતિ । પુનરસ્યૈવ વિશેષઃ
શ્રીવત્સ ઇત્યાદિ વા શબ્દાત્ કદાચિદયમેવ વક્ષ્યમાણ શ્રીવત્સશિખરાન્વિતો
ભવતિ । તદાનંદનાભિધાનો નંદનશ્ચ પરમમત્ત્યર્થં કર્તુસ્તુષ્ટિકર
ઇત્યર્થઃ ।
અથ ગજપ્રસાદલક્ષણમ્ ॥
વિપંચેત્યાદિ । ક્ષેત્રાત્કર્ણાર્ધપંચભાગપરિહારેણ પૃષ્ઠભાગે
પાશ્ચાત્યે અર્ધ એવ પરિભ્રમણે ભવંતિતો વર્તનયા નિષ્પાદિત ઇત્યર્થઃ ।
પુનઃ પ્રાગ્વદિતિ । ચતુરશ્રત્વેનૈવ પ્રોતુંગ્રઘ્ન ઇતિ । પ્રકર્ષેણોન્નતા
શુકનાસા પ્રાગુક્તમાનાદપિ ગજસ્યેત્યર્થઃ । વિમાનાખ્યમાહ । ચતુરશ્ર
ઇત્યાદિ । પ્રાગ્વધિકદત્તક્ષેત્રમાનેન ચતુરશ્રે ક્ષેત્રે સ્થિતે
સત્યનંતરમેકવિંશત્યાભાગૈર્વિભાજિતે પાર્શ્વદિશિ ચ સૂત્રત્રયે દત્તે
મધ્યે નિર્ગમઃ પંચાંશઃ તત્પાર્શ્વયોરુભયોસ્તુ
પ્. ૩૮બ્) ચતુર્ભિર્વેશઃ પ્રવેશઃ તતોંશપ્રમાણેન સ્તંભઃ અંશં ચ
પરિહૃત્યં કોણંશેન સમમુભયદિશાદ્વાભ્યાંદ્વાભ્યાં કોણો
વિમાનપ્રાસાદસ્યેત્થં ત્રયેણ પાર્શ્વદ્વયમધ્ય વિનિર્ગમાદ્ધેતોર્ભવતિ ।
અથ વિમાનભેદઃ ।
તથેત્યાદિ । અયં વિમાનસ્તથા વિભક્તઃ કોણપ્રદેશેષ્વંશત્રયવિલોપનાત્
પૂતિકોણમુભયપાર્શ્વાભ્યાં મહપંચવિલોપનાત્ પૂર્વોક્તેભ્યઃ
પ્રવેશનિર્ગમેભ્યઃ અન્યથા પ્રકારાંતરેણ પ્રવેશનિર્ગમકારણાં તથા
સ્તંભપરિવર્જના ચ સિદ્ધ્યર્થિનાં સહાર્થત્વેન મ મહાવિમાનોયં
પંડિતૈરુક્તઃ । ત્રિમધ્યક ઇતિ । ત્રયો મધ્યકાનિષ્કા સદૃશે દૃશેત્યર્થઃ ।
કેસરીપ્રાસાદ ઉચ્યતે । ચતુરશ્રેત્યાદિ । કેવલમસ્ય ચતુરશ્રક્ષેત્રસ્ય ચતુદિક્ષુ
શુકનાસાવર્તનં કર્તવ્યં દ્વિપમસ્તક નિર્ભેદ ઇતિ । હસ્તિકુંભસંલગ્નાયે
સિંહાસ્તે શુકાઘ્નસ્ય ભૂષણત્વેન ચાસ્ય કર્તવ્યાઃ
દૈત્યકુલનાશાપ્રવૃદ્ધં યશો યસ્ય હરેસ્તસ્યાયં પ્રિયોઽત એવ સર્વદા
ભગવતો વિષ્ણોઃ કર્તવ્યઃ । હંસપ્રાસાદમાહ । ચતુરશ્રેત્યાદિ ।
ચતુરશ્રક્ષેત્રે ચતુર્ભાજિતે ષોડશકોષ્ઠકોપલક્ષણેન પાર્શ્વ વિષયે ચ
સૂર્યયોજિત ઇતિ દ્વાદશદ્વાદશકોષ્ઠક યોજિતે
ચતુષ્કચતુષ્કત્રયસંયોજનાન્યાયેનૈવ માયાત ચતુરશ્ર ક્ષેત્રં વ્યજ્યતે ।
સ્વયંભુવઃ સ્થાનમિતિ । બ્રહ્મણઃ પ્રાસાદઃ વૃત્તશ્ચ પરિવર્તુલઃ ક્રોડો
યસ્ય તથા પદ્મચિહ્નિતપીઠઃ તત્ર શ્રીવત્સયોઃ સંબંધિભિઃ
શિખરૈર્યુક્તઃ પક્ષયોઃ પાર્શ્વયોર્યૌ ભાગરાશી તયોર્યૌગ ભાવભ્યંતરે
તત્ર હરનારાયણૌ ચ યસ્ય ।
અથ શ્રીવત્સઃ । દિગંશેત્યાદિ । પ્રાગ્વધિક દત્તક્ષેત્રમાત્રં દશધ કૃત્વા
પાર્શ્વયોશ્ચ સૂત્રત્રય ચ દત્વા કોણપ્રદેશે ભાગદ્વિતયં પરિલોપ્યૈવ
ભાગચતુષ્ટય લોપનાદ્ભાગષટ્કં યદવશિષ્યતે । તતસ્ત્રિભાગાત્મકો
પ્. ૩૯અ) મધ્યે રથકાભિધાનો યોનિર્ગમસ્તદા સક્તે સલગ્ને
સાર્ધભાગપરિમાણકે રથકસ્ય ચ ભાગમાનાદધઃ
પ્રદેશસ્થિતાવુપનિર્ગમે યસ્ય । એષ એવ ચ વર્ધમાનસંજ્ઞઃ ।
શ્રીકામાનામ્ । અતઃ સંપૂર્ણશાલઃ તથેત્યાદિ । ક્ષેત્રવિસ્તારં
દ્વાદશધા કૃત્વાસ્ય ભાગદ્વયેનાર્ધભાગાંતરિતેન રથકસ્ય કાર્યયૌ
ઉપકપોલકૌ । યદાહ । ભાગાર્ધાસક્ત દૃક્ તુલ્ય નિર્ગતોપકપોલકા ઇતિ । દૃક્
તુલ્યત્વેન ચ ભાગદ્વયમેવ શ્રીવત્સાદસ્યૈતદેતાવાનેવ વિશેષઃ । અત એવોક્તં
તથા કોણસ્તથા મધ્ય ઇતિ । ખંડશાલાખ્યમાહ તરંતદિત્યેત્યાદિ । એતયોઃ
પૂર્વોક્તયોરુભયોરપિ ॥
તલછંદવર્ત્તનાક્ષેપે સતિ ખંડશાલો ભવતીતિ વાક્યવિશેષઃ અસ્ય તુ
સંપૂર્ણ શાલવછૈલ સંસ્થાનાત્યથાનુપપત્ત્યા ભાગૈરેકાદભિઃ
ક્ષેત્રં વિભાજયેત્ દશાનાં દ્વાદશાનાં ચાંતરમેકાદશૈવ ઇત્થં
સાર્ધએન ભાગેન તથા ભાગાર્ધાસક્તાવર્તભાગાંતરિતાવુપનિર્ગમમ્ ।
ભવેતાં સંપૂર્ણશાલવછૈલ સંસ્થાને વ્યક્તિશ્ચ ભવેત્ ।
શત્રુનિર્નાશકશ્ચાયં । અથ શ્રીવત્સોપલક્ષણોયંદિવર્ધન સંજ્ઞઃ
ચતુર્ગમ ઇત્યાદિ । વક્ષ્યમાણોપપત્ત્યા ક્ષેત્રસ્યાધિક્યે ષોડશાંશે
પાર્શ્વતઃ સૂત્રદ્વય * * *? દાનાદ્વર્તના ચતુર્ભિર્મધ્યે ગમોનિર્ગમનં
યસ્ય ત્રિકોણંશ ઇતિ વ્યવહિત સમાસેનાયમર્થો યથા ત્રિભિરેશૈશ્ચ કોણો
યસ્ય વિલોપિતૈઃ તતઃ સાર્ધેન ભાગેનોપનિર્ગમોપિ । યસ્ય તથાંતર ઇતિ ।
યત્પ્રમાણ ઉપનિર્ગમસ્તત્પ્રમાણ એવ ગમોપનિર્ગમયોરંતરં મધ્યં
યસ્ય સાર્ધાભાગેનેત્યર્થઃ ।
ગરુડપ્રાસાદમાહ । ગર્ભેત્યાદિ । ચતુરશ્ર ક્ષેત્રસ્યૈવ યો ગર્ભસ્તં
ચતુર્ભક્તં કૃત્વા તેન ભાગમાનેન પાર્શ્વપ્રદેશે શોભનૌપક્ષો
પશ્ચાત્યપ્રદેશૌ યસ્ય તન્માન એવ પુછો યસ્ય અગ્રતસ્તુ ગર્ભમાનેન
પ્. ૩૯બ્) વક્ત્રોપલક્ષિકા શુકાઘ્રા યસ્ય ષડશ્રક્રોડ ઇતિ મધ્યં
ગર્ભાંતરં ષડશ્રિ ચાસ્ય પક્ષાગ્રયોશ્ર વિનિવેશિતૌ વહિતાવહિ નિસૂદનૌ
ગરુડૌ । એવોપલક્ષકત્વેનેત્યેવં રૂપઃ ।
અથ વલભી વસ્વંશેત્યાદિ ।
અષ્ટાંશભાજિતે ક્ષેત્રે સતિ ષોડશત્યાગાદિત્યષ્ટકાત્મક
પંક્તિદ્વયલોપનં પૂર્વં કૃત્વાનંતરમુભયપાર્શ્વયોસ્ત્રિકદ્વયદ્વિક
દ્વયયોજનયા વર્ધિત આયતિ દીર્ઘત્વં યસ્ય તતઃ ષોડશભ્યો
દ્વાદશસંગ્રહાદવશિષ્ટાશ્ચત્વારો યેતૈઃ પુરોદાનાન્નિષ્પન્ન
શુકનાસોવલભ્યભિધાનઃ એષ ચૈવમાયાતશ્ચતુરશ્રો વ્યક્તલિંગેષ્વિતિ ।
પ્રતિમાસ્વેવ હિતોનાવ્યક્તેષ્વિત્યાચાર્યયૈરુદિતો ગદિતઃ કાંસાદિ કૃત સંવૃતિરિતિ
। કાંસાદિભિઃ શિખરખટનાપ્રાકારૈ વૃંતાસંવૃતિર્વર્તના યસ્ય ।
યદુક્તં શ્રીમત્પિંગલામતે ।
ભેરી સંવતનૈઃ ફાંસૈર્નંદ્યા વર્તૈસ્તુ સ્વસ્તિકૈઃ કર્તવ્યસ્તુ યથા
શોભં પ્રાસાદો વલિભિરિતિ । ફાંસાદ્યાશ્ચ શિલ્પિન એવ જાનતે ભિત્તિમાનં
ચાસ્ય વિકલ્પેનાહ । પાદૈકમાર્ધ ભિત્તિર્વેતિ સાર્ધેનૈકેન પાદેન ભિત્તિરસ્ય ।
તથા સપાદ દ્વિગુણા આયતિરુન્નતિર્યસ્ય અંબિકાદીનાં પ્રતિમાવિશેષાણાં
વિશેષણ સન્નિધાન હેતુશ્ચ ચતુરશ્ર પ્રાસાદમાહ । ચતુરશ્ર ઇત્યાદિ ।
સ્વસંજ્ઞોક્તશ્ચતુરશ્ર એવ નાન્યોસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ કિં તુ પટ્વિકૈર્વિતસ્ત્ય
(વ્યક્ત્યા અષ્ટાશ્રઃ અયમર્થઃ?) વર્ધિતસ્તિ પ્રમાણકૈઃ સમલંકૃતઃ
શોભાર્થં વેષ્ટિત ઇત્યર્થઃ । અષ્ટાષ્ટાશ્રઃ કર્ણેત્યદિ ક્ષેત્રસ્ય
યત્કરણાર્ધં તતોષ્ટભાગત્યાગાદ્દિક્ષુ સર્વાસુમત્સ્ય વક્ત્યા અષ્ટાશ્રઃ
અયમર્થઃ કર્ણાત્ ષોડશાંશ પરિત્યાગતો યન્માનં તન્માનેન પ્રતિકોણં
સૂત્રમવસ્થાપ્યદિગ્વયે મત્સ્ય સંપાદન પૂર્વં સૂત્રચતુષ્ટયં
દદ્યાદેવમષ્ટાશ્રઃ પ્રાસાદો ભવતિ । અથ ભૂદતિદ ઇતિ । અણિમા લઘિમા
મહિમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમીશત્વં વશિત્વં ચ યસ્ય કમાવસાયિત્વં
ચેત્યષ્ટૌ યા વિભૂતયસ્તાઃ પ્રતિષ્ઠિતે ભવંતિ ષોડશાશ્રમાહ ।
મધ્યાંત ઇત્યાદિ । અષ્ટાશ્રાદેવ ષોડશાશ્રોત્પાદન બુદ્ધ્યાપ્રાહ
પ્. ૪૦અ) અષ્ટાશ્રત્વેન યત્ક્ષેત્ર દ્વયમવસ્થિતં તસ્યયો બ્રહ્મસૂત્રાત્મક
મધ્યે સૂત્રચતુષ્ટયં તસ્ય પ્રત્યેકં સૂત્રસ્ય પર્યયંતમાન ગ્રહણમેક
પાર્શ્વેવસ્થાપ્ય પરપાર્શ્વતઃ ખટિકા સહિતં સૂત્રં કૃત્વાનંતરં
બાહ્યકોણમધ્યે મત્સ્ય પ્રભવાય લાંછને દ્વે કાર્યયે ઇત્થમષ્ટસ્વપિ
કોણાંતરેષુ મત્સ્યાઃ પ્રભવંત્યે ચ તૈર્મધ્યાંત
પ્રભવૈર્મત્સ્યૈર્દ્વિગુણ ઇતિ ષોડશાશ્રઃ દ્વાશ્રિલંઘનાત્ દ્વે દ્વે અશ્રે
વિલંઘ્ય સૂત્રાસ્ફાલનં કર્તવ્યં અષ્ટાશ્રોત્પાદને એકાશ્રિલંઘનેન
સૂત્રાણિ દત્તાનીહ તુ દ્વિગુણ ઇત્યુક્તેઃ । દ્વ્યશ્રિલંઘનેન દેયાનિ । અથ
ભદ્રસ્યૈવ ભેદાંતરમ્ । નલિનપયયોયં નલિનસ્તથેતિ યઃ
પ્રાગુક્તોદ્દેશસૂત્રેભિહિતઃ પદ્મપ્રાસાદસ્તલ્લક્ષણ ઇત્યર્થઃ એવમિત્યાદિ ।
અષ્ટાશ્રિ સંપાદનાય યે ભાગાઃ પ્રદર્શિતાઃ કર્ણાવસ્થાષ્ટૌતૈરિવ
ત્રિગુણિતૈઃ સદ્ભિરેવમિતિ । ષોડશાશ્રિતોત્પાદનં પ્રકારાંતરેણ
યથાષ્ટાશ્રાઃ ષોડશાશ્રો મધ્યાંત પ્રભવૈર્મત્સ્યૈરુત્પાદિત એવ
અયમભિપ્રાયઃ તથા હ્યષ્ટાશ્રિ સાધકભાગ
ત્રિભાગકરણાદ્ભાગૈકત્યાગાદ્યન્માનં તેન માનેન તથૈવ ચાષ્ટ સ્વપિ
સ્થાનેષુ કોણાષ્ટક મત્સ્ય પ્રભવાય લાંછન દ્વયં દત્વા તથૈવા
શ્રિદ્વયલંઘનપૂર્વમ્ સૂત્રપાતનં કૃત્વા મધ્યસ્થિત પ્રધાનસૂત્ર

સૂત્રાંતરાણિ પરિલુંપેત્ । એવં સંકોટય ઇતિ તીક્ષ્ણપ્રાંતાઃ દલાકારા
યેષાંત એવ ભૂયાંસ ઇતિ વૃત્તા એવ જ?ર પદ્મદલાનુકારેણ એષ
ગુર્વાગમઃ વા શબ્દશ્ચાત્ર ભિન્નક્રમઃ સમંભૂયસ્ત્વે ચાક્ષિપ્તં
પદ્માભત્વં યદાહ । પદ્માભા ઇતિ પદ્મરૂપાઃ
પ્રાગુક્ત ષોડશાશ્રાદયમેતેષાં વિશેષો યત્કણાદષ્ટ
ચત્વારિશદ્ભાગકરણ પૂર્વં ભાગૈકત્યાગાદ્વ્યન્માનં તન્માનેન
બાહ્યે મત્સ્ય દ્વય સંપાદનં । તસ્ય તુ ભાગસૂત્રેભ્યઃ
પર્યયંતમાનગ્રહણા તન્માનેન ગૃહરાજપ્રસાદમાહ । ત્રિભૂમિક ઇત્યાદિ
સગૃહરાજસ્ત્રિભૂમિકા યુક્તો દારુમયશ્ચ સર્વદા કાર્યયઃ સભદ્રશ્ચેતિ
નિષ્.કાસદિશા ભદ્રાખ્યાનિ ચ રૂપકાનિ યસ્ય પરિભ્રમશ્ચેતિતિ સૃષ્વપિ
ભૂમિકાસુ પરિભ્રમાઃ પ્રદક્ષિણમાર્ગા યસ્ય પ્રાગુદ્દિષ્ટસ્ય ગૃહેશ્વરસ્ય
પ્. ૪૧બ્) ભેદાંતરમ્ વિનેત્યાદિ । અર્ધગૃહસંજ્ઞકો ભદ્રૈર્વિરહિતઃ અગ્રે ચ
પટ્વાકારશાલયાવીથિકયૈવયુક્તઃ । પુનરન્યદ્ભેદાંતરં તદ્વિહીન ઇત્યાદિ
કુટીરાખ્યસ્તૃતીયો ગૃહેશ્વરસ્ય ભેદઃ સતદ્વિહીન ઇતિ । પટ્વશાલારહિતઃ ।
એકદ્વિભૂમિક ઇતિ વિકલ્પતઃ કદાચિદેક ભૂમિકો દ્વિપુર ઇત્યર્થઃ । એતે ત્રયોપિ
પ્રાગુક્તાદ્વચનતો દાનનિર્મિતાઃ કાર્યયાઃ । યદુક્તં । ગૃહશ્રિયઃ
પ્રસૂતિહેતવોથ વૃત્તભેદાઃ કુંભાભકલશઃ કુંભ ઇતિ કુંભાખ્યો યો
વૃત્તભેદઃ સકુંભાકારઃ કલશ આમલસારકસ્તસ્ય કાર્યય ઇત્યર્થઃ ।
યથોક્તમાર્યયકેશે ઉદ્બદ્વાંઘ્રિઃ કલશઃ કલસામલસારકશ્ચ સ્યાદિતિ ।
ઉદ્ધદ્ધ જંઘક ઇતિ । શિખરનિકટં યાવત્ તદ્રૂપયા જંઘયૈવ
જંઘયાચિતઃ પુનરન્યો વૃત્તભેદઃ સાઘ્રોગ્રે ઇત્યાદિ । વૃષભિધાન
પ્રાસાદસ્ય વૃત્તત્વમર્થા ક્ષિપ્તમ્ । વૃત્તભેદસામાન્યાચ્ચતુરશ્રોંત ઇતિ ।
શ્રુતિતોપિ પરિવર્તુલ ક્ષેત્રાંતશ્ચતુરશ્ર પ્રદર્શનં વૃષસ્ય કાર્યયમ્ । અગ્ને
પુરઃ સશુકનાસશ્ચ એતેન વૃત્તકુંભૌ શુકનાસાવિરહિતા વિત્યાવેદિતં
ભવતિ । કિં ચ ચતુરશ્ર પ્રાસાદેયન્દ્વ?ત્પટ્વકાઃ પ્રોક્તાસ્તથૈહાપિ વૃત્તસ્યેવ
ભેદાંતરમ્ । ગ્રાવૃક્ષ ઇત્યાદિ । વૃત્તભેદ સામાન્યાદ્વા વૃક્ષશ્ચ વૃત્ત
એવેત્યર્થઃ । વૃષ ઇત્યાદિ । પ્રોક્તરૂપોયો વૃષપ્રાસાદઃ સનસ્થાદ્વરાવૃત? ઇતિ ।
શિવવિષય એવાસ્ય કારણં નાન્યવિષયમિત્યર્થઃ । પ્રતિપાદિત પ્રાસાદાન્
સંહરતિ । એવમિત્યાદિ । યથોદ્દિષ્ટં કૃત્વા મુખ્યભેદપ્રયોજના એતે એવ
મિત્યેતાવંતોષ્ટાવિંશતિ સંખ્યા?કાન બહવો યતઃ પરસ્પરભેદ પ્રભેદ
દિશાબહુત્વમેતેષાં તસ્માત્ કારણાન્ન પ્રદર્શિતાઃ મુખ્યભેદ પ્રયોજના
ઇત્યેતેભ્યઃ કેચિન્મુખ્યપ્રજનામોખ્ય હેતવઃ કેચિચ્ચ મોખ્યાદ્ ભેદેન
ભોગસાધકત્વેન પ્રયોજનં યેષાંત ઇત્યર્થઃ ।
ઇદાનીમેતેષામેવ ક્ષેત્રમાનાન્યાહ । મેર્વિત્યાદિ મેર્વાદયોવિમાનાંતાઃ
પંચપ્રાસાદાઃ પંચાશતો હસ્તેભ્યઃ પ્રભૃતિ પંચાનાં પંચાનાં
પ્. ૪૧અ) હાનિતસ્ત્રિંશદ્ધસ્તા ભવંતીતિ વાક્યશેષઃ કૈલાશઃ કરી
કૈલાશપરિમાણેન ગજ ઇત્યર્થઃ । નંદિન ઇત્યાદિ । સ્પષ્ટં અષ્ટાશ્ર ઇત્યાદિ ।
સુપર્ણ ઇતિ ગરુડઃ ધામરાજ ઇત્યાદિ । ગૃહરાજઃ પંચદશશ્યેન પરમુ?
સિતછદેત્યાદિ । સિતછદ ઇતિ હંસઃ અંભોભૃદિતિ પ્રાગ્વૃત્તત્ત્વં ભેદત્વેનોક્તઃ
કુંભઃ દ્વિષટ્કાદિત્યાદિ । દ્વિષટ્કાદિતિ । દ્વાદશભ્યઃ સિંહેત્યાદિ ।
સિંહાદ્યાશ્ચ ચતુરશ્રાંતાશ્ચત્વારઃ અષ્ટાભ્યોધિકાન ભવંતીતિ ।
મહાભદ્ર ઇત્યાદિ । લિંગપ્રમાણતો વાપીતિ । પૂર્વોક્તાનુવાદઃ ભવંતિ ન
ચતુષ્કરાદિત્યત્ર ડ ઇત્યનુયોજ્યમેવ । ચતુર્હસ્તાદધઃ પ્રાસાદાન
ભવંતીત્યા વૈદિતં ભવતિ । માનાદધ ઇતિ । અધ ઇત્યુપલક્ષણમ્ । ઊર્ધ્વમપિ
માનાદિત્યસ્ય શબ્દસ્ય તેનાયમર્થઃ । પંચાશદ્ધસ્તાન્માનાદૂર્ધ્વં
ચતુર્હસ્તાચ્ચાધો યત્ ક્રિયતે તન્નરાણામ લક્ષ્મી હેત્વર્થં ભવંત્યતો
ભૂતાનાયક્ષરાક્ષસાત્મકાનાં સંશ્રય ઇતિ સ્થાનાનિ
ચતુર્હસ્તપ્રાસાદસ્ય ત્યંત સ્વલ્પગર્ભત્વાત્ સ્નાનપૂજનાદિ દેવસ્ય નોપદ્યતે
ઇતિ તદર્થમાહ । લઘીયસીત્યાદિ । તત્ર વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રતિદિશં
પીઠસ્યૈત્તદ્દોષાનુપપતિઃ પ્રણાલમિત્યોરસંયોગશ્ચ । અથૈતદુચ્યતે ।
પ્રાસાદભિત્તિ પરિહાર્યયા પ્રાસાદન્યૂનવેતિ । તદસ્તુ યત આહ ન
સંકોચોસ્ત્રિપીઠસ્યેતિ । પીઠલિંગયોર્ન કદાચિત્ સંકોચલઘુતે ભવત ઇત્યર્થઃ ।
ઇદાની શિખરવર્તનામાહ । શિખરેતિ । જંઘામાનતોય દ્વિગુણં
શિખરમુક્તં ભિત્તિતુલ્યાભવેજ્જંઘાશિખરં દ્વિગુણં તત ઇત્યેતેન
તસ્મિંશ્ચતુર્વિભક્તે દૈર્ઘ્યદિશૈવ । પાર્શ્વદિશિભાગ કરણસ્ય
વક્ષ્યમાણત્વાત્ । પરસ્યેતિ દ્વિગુણ શિખરસ્ય અન્યસ્યેતિ
દ્યવર્ધભાગપ્રમાણશિખરસ્ય ગુણૈરિતિ ત્રિભિઃ શિખરં વિભાજયેત્ ।
ભાગાત્તથેતિ
પ્રથદ્દિષ્ટસ્યોપરિતનાચ્ચતુર્થમાનાદ્વક્ષ્યમાનવિભાગોપપત્યા ચતુર્ભિરેવ
વિભાજિતાત્ ઇંદ્વિત્યેકો ગૃગિતિ લોચનદ્વયં ચંદ્રશ્ચૈક
એવમેતૈર્યથાસંખ્યં કંઠામલક ચૂડાખ્યાઃ અવયવાઃ અન્યસ્ય
પુનઃ સાર્ધભાગાત્મકા શિખરસ્ય તથૈવોપરિમનમેવ તૃતીયભાગં
પ્. ૪૧બ્) ચતુર્ધા કૃત્વા ભાગાત્ કંઠો દ્વાભ્યામામલકસારકં ભાગેન
ચૂડાચૂડા ચ કિં ભૂતા કિં સ્થાનેતિ ઘટાનુકારા તથૈવ
પૂર્વાસંસ્થાના તથાબ્જેન ભૂષિતા । પૂર્ણકોશો માતુલંગસ્તત્સંસ્થાના
પદ્મભૂષણા ચ અથવા પૂર્ણકોશં યદબ્જં તદેવ
વિભૂષણમુપલક્ષકત્વેન યત્ર ।
અથૈતેષાં દેહસંવૃતિઃ ॥
ત્રિગુણેત્યાદિ । જંઘોચ્છ્રાયેણ તથા શિખરદ્વિગુણમાનેન ત્રિગુણૈવ
ચૂડાશિખરાકૃતિર્યેષાં તેષાં તિર્યયગિતિતિ ।
શ્રીનંભિત્ત્યુચ્છ્રાયાતદવધેરુભય પાર્શ્વયોશ્ચતુર્ગુણં સૂત્રં
પ્રસાર્યય તતઃ સ્થાનાત્ સૂત્રેણ ખટિકયા ચ સમં વક્ષ્યમાનાભિધાન
વેદિકાયા એકપાર્શ્વે હસ્તમવસ્થાપ્ય જંઘોર્ધ્વં
યાવદ્ભ્રમાનુસ્મરેણોભયદિશાપિ પાર્શ્વયોર્દેહમિતિ શિખરસ્ય પૃષ્ઠં
વર્તયેત્ । સાર્ધદૃક્કે તથા ગુણમિતિ । તથૈવ જંઘયા સમં
સાર્ધભાગદ્વય શિખરાત્મનઃ સાર્ધદૃગ્દ્વયત્વં ભવત્યેવ । તસ્મિન્
સર્વદૃક્કે તથા ગુણમિતિ । સર્વભાગદ્વયાત્મકમેવ સૂત્રં પ્રસાર્યય
તથૈવ પાર્શ્વદ્વયાદ્વેદિ પર્યયાંતાભ્યાં ભ્રમાનુસારેણૈવ દેહં
વર્તયેદિતિ । અથાન્યેન પ્રકારેણ દેહં વર્ત્તયેત્ તદર્થમાહ । સંહાર્યયેતિ ।
ઇષ્ટાન્ સ્થાપ્યત્વેનાદ્યાંશ્ચ સંહાર્યયત્વેન ભાગાન્ સંકલપ્યતિ ।
બુદ્ધ્યાવિનિશ્ચિત્ય સંહાયયન્વિભાજયેદિતિ । ક્રમાનુસારેણ સંવર્તયેત્
કથમિતિ । તદર્થમાહ । હાન્યાંશમિતિ । ક્રિયાવિશેષણમેતત્પદં
હાન્યાંશં કૃત્ત્વા વિલોપનપથાનુસારેણેત્યર્થઃ । અન્યદપિ
પ્રકારાંતરમાહ । દશેત્યાદિ । કંઠાદધો વક્ષ્યમાણાભિધાનો
વેદીબંધપ્રદેશઃ સ્કંદશબ્દેનોદ્દિશ્યતે । તસ્મિન્ દશસુગી કૃતે સતિ
યમભાગિકી । ફાનિરિતિ મધ્યભાગ ષટ્ક વર્જં
પાર્શ્વદ્વયાદ્ભાગદ્વયભાગદ્વયાવધેઃ સૂત્રં કૃત્વા જંઘાપૃષ્ટં
યાવદ્ ભ્રાસાનુસારેણ હાનિરિત્યર્થઃ । પુનરન્યઃ પ્રકારઃ સંહૃત્યેત્યાદિ ।
તસ્મિન્ સ્કંધબંધે ત્રિરાશિ વિધિતો ભાગી કૃતેન વાંશ સંખ્યયા
દ્વાદશાષ્ટાદશસંખ્યયા
પ્. ૪૨અ) વા ભાગીકૃત્ય મધ્યત્રિભાગાંશ સમૂહસંહારેણોભય
પાર્શ્વશિષ્ટભાગદ્વયહાવ્યાવા વર્તયેત્ । પુનરપિ લક્ષણાંતરમ્ ।
પંચેત્યાદિ ।
પ્રાગુક્ત દશભાગકૃતમેવાનૂદ્યતે । તત્ર દશકરણાદ્ભાગદ્વય
ભાગદ્વય હાનિરિતિ યુક્તા ઇહ તુ પંચભાગકરણાદ્ભાગ હાનિરિત્યયં
વિશેષઃ સંવૃત્તિર્મંજરી ચેહ નિષ્પાદનં શિખરશરીરે કદાચિદે તેન
વિધિના યથા વા તુષ્ટિમાવહેદિતિ । કદાચિદેવં કદાચિત્
પૂર્વોક્તવિધિનેત્યર્થઃ । સમેત્યાદિ । યદ્યપિ ઇહ
વિષમાશ્રિપ્રાસાદાનોક્તાસ્તથાપિ સંહિતાંતર પ્રોક્તાનાં
ત્ર્યશ્ર ષડશ્રાદીનાં દેવ ગૃહાણાં જંઘા પર્યયતં યથોદ્દિષ્ટ
રૂપવિરચનં તદૂર્ધ્વ પ્રાગુક્તનયેન પાર્શ્વદ્વયે
સાર્ધભાગભાગદ્વયમાનેન સૂત્રપ્રસારણપૂર્વં મંજરી દેહ
સંવૃતિઃ કર્તવ્યા એવં રૂપાશ્ચ દેશાંતરેષુ કુરુ ક્ષેત્રાદિષુ । સુરાલયા
દૃષ્ટા દૃશ્યંતે ચ । એતદેવ સ્ફુટીકરણાહ ।
ગજેત્યાદિ ।

વિપંચભાગ કરણાર્ધ પરિભ્રમણેત્યાદિના ગજસ્ય ક્ષેત્ર વર્તના
જંઘાં તં ચ યાવત્ તથા રૂપત્વં ચોક્ત્વેદાનીં શિખર
સંવર્તનાર્થં તદુછ્રયે પૂર્વોદિતોપપત્ત્યા ચતુર્ભાગવર્જં નવચ્છિન્ને
સમંતતઃ કૃતે સતિ કંઠાધોભાગાવસ્થાપનપૂર્વમુભયોઃ
પાર્શ્વયોર્ભાગસ્ય પરિલોપનાત્ । ફાંસૈર્વર્તવા પ્રકારવિશેષૈઃ શુકનાસા
નિષ્પત્તિવત્સંવરણં નિષ્પાદસમેવ કાર્યયમિત્યર્થઃ ।
તદનુમધ્યભાગોપરિકંઠામલકસારકચૂડાઃ કાર્યયાઃ પ્રસંગાદેવ
વલભ્યાંશિખરઽવર્તનમાહ । સંહૃત્યેત્યાદિ । તદ્વદેવેતિ ગજોચ્છ્રાય
વિચ્છેદ સંખ્યયૈવ વિભાજિતે ચ લભ્યાઃ સંબંધિનિ શિખરાવર્તનાસ્થાને
ફાંસૈરેવ સંવરણં નિષ્પાદનમન્યૈર્વા બુદ્ધિપરિગૃહીતૈઃ
પ્રકારાંતરૈઃ કાર્યમ્ । પૂર્વોદ્દિષ્ટાનાં કંઠમલસારક ચૂડાનાં
પાર્શ્વમાનમાહ । વેદ્યર્ધેતિ । વક્ષ્યમાણ ભાગસંખ્યા
ક્ષિપ્તભાગ ષટ્ક સ્થિત્યા વેદિં વિભજ્ય ત્રિભિર્ભાગૈઃ
પરિમાણેનોપરિકંથઃ તથાંશબ્દયાધિકઃ
પ્. ૪૨બ્) પંચભાગમાનકઃ સારક ઇત્યામલકસારકઃ
ગલવિસ્તારાચ્ચાર્ધભાગ વર્જં ચૂલકઃ સાર્ધદૃગ્ગુણ ઇતિ । દેઘ્યશેષ
વિધાનાયાહ । પંચેત્યાદિ । પ્રાગુક્તનયેન વેદ્યાઃ ષડ્ભક્તાયાઃ ષષ્ઠો
ભાગઃ પંચઘ્ર ઇતિ પંચધા કૃતઃ । તસ્ય દલમર્ધે તેન માનેન વેદ્યાઃ
સંબંધિના ષષ્ઠિભાગેનેતિ યાવત્ તાવન્માત્રકેનાયામેનં
દૈર્ઘ્યવિશેષેણ ચોપલક્ષિતં પુનરપિ પાર્શ્વમાન વિશેષાયાહ ।
તત્ર્યંશેત્યાદિ । તદિતિ વેદિ ષડ્ભાગપંચાશપરામર્ષાય તસ્ય
પંચમભાગસ્ય યસ્ત્ર્યંશસ્તન્માનેન વિસ્તૃતિઃ પ્રતિપાદિતમાનેન
માનાંતરમધિકમિત્યર્થઃ । કિંચિદભ્યધિકો પિવેતિ પ્રાગુક્ત
ચતુર્ભાગમાનોછ્રાયાત્ તથા સાર્ધદ્વયભાગાત્મકાત્ પાર્શ્વમાનાત્
કિંચિદિતિ । મનાગભ્યધિકો વા કાર્યયો ભાગાંતર
કષ્ટકલ્પનામંતરેણેત્યુક્તં ભવતિ । સવાલિંગ સમઃ કાર્યયઃ ચતુરશ્રાદિ
ભાગત્રયાંકિત ઇત્યર્થઃ । શ્રીમત્પિંગલામતેપિ । ચૂલક ચતુરષ્ટાશ્ર
વૃત્તૈસ્તં વિભક્તં કારયેત્ સમમિતિ । અતઃ સમશબ્દોત્રસાદૃશ્યે વ્યાખ્યેય ઇતિ
વિકલ્પિતસ્તૃતીયઃ પ્રાકારઃ તત્ર તસ્ય ચાકાશલિંગમિત્યભિધાનં
કામ્યેત્યાદિ । સ્તંભતા પાદૌલોકેશાનામિંદ્રાનીનાહેતય આયુધાનિ
વજ્રાદીનિ તેભ્યઃ કામનાનુગુજં તત્ર કુર્યયાત્ ।
આકાશલિંગસ્યાકારાંતરભિધાનાયાહ । વિશ્વંશેતિ મધ્યભાગે
કુંભાકારોયઃ પદ્મસ્તદાકારઃ કાર્યયઃ પૂર્ણકોશઃ
પ્રાગુક્તોમાતુલુંગઃ તત્સદૃશો વેતિ વિકલ્પઃ ગૃહેત્યાદિ । ગૃહરાજપ્રાસાદેષુ
કુટીરેષુ ચ તદ્ભેદત્વેન પ્રાગુક્તેષુ ચૂલકઃ કલશાકારઃ કાર્યયઃ તસ્ય
કલશા કૃતિત્વ એવોપપત્તિમાહ પ્રાંગતેત્યાદિ । હિ શબ્દો યસ્માદર્થે યત્ પ્રાક્
કોટૌ પ્રથમ સમયે પાદપ્રતિષ્ઠાયાં કુંભરૂપતયા
આધારશક્ત્યાત્મક સ ઉક્તઃ । ઇદાનીં પુનરંતકોટૌ સકલપ્રાસાદ નિષ્પત્તૌ
તન્મૂર્ધ્નિ સકલશાત્મક
પ્. ૪૩અ) એવ પ્રકૃષ્ટશક્તિરૂપપરાનંદનિર્ભરાકૃતિઃ કાર્યયઃ
ઉપક્રમોપસંહારલક્ષણયોઃ પર્યયંતયોઃ કલાશાત્મક પ્રાસાદસ્યાધાર
પરરૂપે શક્તી સ્થિતે ઇત્યર્થઃ દારુજ ઇત્યાદિ । યથા ત્રિપ્રકારો ગૃહરાજો
દારુમયઃ યદુક્તં । ગૃહરાજોર્ધ્વસંજ્ઞશ્ચ કુટીરશ્ચ ગૃહપ્રિયઃ પ્રસૂતિ
હેતવો જ્ઞેયાસ્ત્રયોદારુ વિનિર્મિતા ઇતિ । સલલશાકારશ્ચૂલકોપિ તથા
ભૂતોદારુજ એવ કાર્યયઃ તચ્ચ ત્રયાણામપિ દારુજત્વેન તથા વિધચૂલક
પ્રાપ્તૌ સંત્યાયઃ કુટીરવર્જં દ્વયોરર્થયોઃ કલશાકાર દારુજચૂલકે
કરણં નિયમ્યતે તત્કુટિરસ્ય પાષાણપક્વેષ્ટકાદિ
મયત્વાદ્યુપજ્ઞાનાર્થં તત્તદ્દ્રવ્યમય કલશાકૃતિ ચૂલકકર્ણાર્થં ચ
સ ચ પ્રાસાદાનાં ચૂલકઃ પ્રતિષ્ઠાયાં વક્ષ્યમાણ
મૂલપ્રતિષ્ઠાવન્ત્રિખણ્ડવર્મેત્યાદિત્મ તત્ત્વાદિ ત્રિતત્વમયસ્તથા ।
મૂર્તીશાદિમયશ્ચેતિ । યત આહ ।
ત્રિખંડવર્મમૂર્તીશ શિવધામમયોમૃત ઇતિ । તદાનીં કો દેવો દેવતા વા
કસ્મિન્ પ્રાસાદે પ્રતિસ્ઠેપ્યેત્યાહ । વલભ્યામિત્યાદિ । સવિતુઃ કલશોથવેતિ ।
યતસ્તસ્ય કુટિપ્રાસાદઃ પૂર્વમુક્ત ઇત્યર્થઃ । અન્યેષાં તુ દેવાનામિત્યેતત્
કામ્યે લોકેશહેતિ વદિત્યનેનૈકસ્યાર્થસ્યામુભાષણમ્ । સ્વચિહ્નમપરં
યદ્વેતિ । અથ વાયસ્ય દેવસ્ય યદપરં સ્વચિહ્નં કિંચિદથ સ્વકલ્પ એવય
ચિહ્નમુક્તં તચ્છિખરમૂર્ધનિકર્તવ્યં સ્વયુધંવેત્યર્થઃ ।
શ્રીમત્પિંગલામતેષ્યુક્તમ્ ।
તદૂર્ધ્વં સ્વકાયુધમિતિ । ચૂડાયાઃ સ્વરૂપમાહ । યદિત્યાદિ ।
સમસ્તાર્ધ્વમૂર્ધ્નિ યદુત્પત્તિ સ્થિતિ વિનાશહેતુરત એવ
વિશ્વતોંતુગંલિંગવદ્ભગવતોધિષ્ટેયમાધારાંતરં ભાતિ શોભતે સા
ચૂડેતિ પ્રકૃતં ધ્વજાધાર કરણ સ્થાનમાહ કંઠાધ ઇત્યાદિ ।
જ્યેષ્ઠપ્રાસાદાનાં કંઠાદધઃ શિખરં ચતુર્ધા ભંક્ત્વોપરિતને
ચતુર્થભાગારંભે ધ્વજાધારઃ કાર્યયઃ અથવા પંચમે યથોક્તં
તત્રૈવ પંચમે વાથ તુંગિનઃ ધ્વજાધાર ઇતિ ગવાક્ષ ઇત્યાદિ ।
પ્. ૪૩બ્) સમગ્ર પ્રાસાદાશ્ચત્વારિંશદ્ભાગપરિમાણતો દ્વિપ્રકારાણામપિ
જ્યેષ્ઠકનીયસાં પ્રાસાદાનાંગવાક્ષાશ્ચંદ્રશાલિકા
દેશાંતરપ્રસિદ્ધાઃ કાર્યયાઃ દિગ્દેવતાસ્થાન વિધાનાયાહ
ભિત્ર્યષ્ટમાંશમિત્યાદિ । દિગ્દેવતાઃ પાર્શ્વદેવતાસ્તાસાં
પ્રાસાદદેહસ્યૈવ તિસૃષુભિક્ષુભિત્ત્યષ્ટમાંશ પરિમાણેન સુચિરમિતિ ।
ગંભીરતા વિસ્તૃતં દ્વિરિતિ પ્રાગુક્ત ગંભીરમાનાદેવ દ્વિગુણં વિસ્તારાત્
દ્વિરુન્નતમિતિ । તતો વિસ્તારમાનાદેવ દ્વિગુણમુન્નતં । વિમર્દક ઇતિ પ્રાગુક્ત
મધ્યમર્મરહિત ઇત્યર્થઃ પ્રાસાદમાનેન દ્વારમાનમાહ । મહતામિત્યાદિ
। મુખ્યપ્રતિષ્ઠા દેવાનાં ગર્ભોર્ધેન દ્વારસ્યોન્નતિ રુન્નત્યર્ધેન
વિંશાભ્યાં તદુદુંબન્નિતિ શાખાધરોનિ કામાખ્યયા ક્વાપિ યસ્ય
પ્રસિદ્ધિઃ । તસ્યાધોદુંબરસ્યાષ્ટાંશ વર્જમુર્ધ્વે શાખયોઃ પૃષ્ઠે
દીયતે યત્સિદ્ધિ પ્રોક્તં પ્રમાણમિત્યર્થઃ ચતુર્થાંશેત્યાદિ ।
શાખયોરધોભાગે ચતુર્થે કાલશ્ચેતિ । મહાકાલઃ મધ્યભામાભામેતિ વત્
અર્કતનયાયમુના યુગ્મમિતિ । કિં પુરુષાણાં ધૃતવારિધી ગૃહીત
પૂર્ણાકલશૌ માલાવિધ્યાધરાવગ્ર ઇતિ । ગૃગીતમુંડમાલકૌ
વિધ્યાધરૌગો દ્વયમિતિ વૃષભયુગલં તતશ્ચ ફણિનાયકાવિતિ
પાઠક્રમોક્ત એતૈતેયાં નવાનાં વિધાનક્રમ ઇત્યર્થઃ । ફણિનાયક
વિશેષણં શેષવાસુકી ઇતિ । યેનાહ । ફણિચક્રકૃતાટોપાવિતિ ।
ઇત્યેષનવસંખ્યાત્મકો વિનિયોગો । મહતિ નવશાખ ઇતિ નવાવયવે દ્વારે
તદન્યદિત્યાદિ । નિર્દિષ્ટાકાર વિધાનાદ્યદન્યદ્વિવિક્તં સ્થાનં તસ્યાર્ધેન
બાહુલ્યમિતિ સ્થૌલ્યં કલ્પયેત્ । લિંગમાનેન દ્વારમાહ । વિસ્તારાદિત્યાદિ ।
લિંગમાનં વિસ્તારાદથવા લિંગસ્ય યઃ ષોડશાંશસ્તેનોનં
ચાભિધેયં । પીઠન્યૂનાધિકં વેતિ । પૂર્વોક્તસ્ય લિંગદ્વારે પીઠતુલ્યે
ઇત્યેતસ્યવાનુવાદઃ ।
ઇદાનીમંગુલમાનેન દ્વારાન્યાહ । જ્યેષ્ટેત્યાદિ ।
પ્. ૪૪અ) સ્વશબ્દેન શૂન્યં મનુશબ્દેન ચતુર્દશસંખ્યા પ્રાગુક્તૈવ
શૂન્યં પ્રથમમવસ્થાપ્યાનંતરં તસ્યાગ્રે ચતુર્દશનિક્ષિપેદેવં
ચત્વારેંશદધિકશતસ્યાંકઃ પ્રસજ્યતે । તાવત્
પરિમાણૈરંગુલૈર્વિસ્તારાજ્જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠં દ્વારં અતો
દશદશહાનિતોનિદ્વારં સન્તકં યાવત્ કન્યસ મધ્યમમ્ । લઘુતરમિતિ ।
કન્યસકન્યસં તત્ત્વભૂત ષટ્કૈરિત્યનેનૈવાંક વિન્યાસ ક્રમેણ પ્રથમં
ભૂતસંખ્યયા પંચતદનુષડિત્યેવં પંચષષ્ટિ સંખ્યાત્મકેન
લઘુતરમિત્થં નવૈતાનિ દ્વારાણિ દશાદિ પંચવૃદ્ધપ્રાસાદેષ્વેવ ન
ચતુર્હસ્તાદિ ષટ્ત્રિંશદંતિકેષ્વનનુમત્વાદિતિ । જ્ઞેયં
દ્વારસ્યોર્ધ્વેદુંબરે ક્રમેણોર્ધ્વોર્ધ્વં ગણપત્યાદીનાં વિધાનમાહ ।
ગણેશેત્યાદિ । લક્ષ્મીશબ્દેનાત્ર શ્રીરુચ્યતે હરિરિતિ નારાયણઃ ઈશશ્ચ
શંકરભટ્ટારકઃ તત્રાપ્યુક્તં હરિશંકરાવિતિ । વાણીપાવ્યાખ્યોદ્યતાઃ
માતરશ્ચૈત્યત્ર ચકારો ભિન્નસમુચ્ચયાર્થો યક્ષિણ્યોમાતરશ્ચેત્યર્થઃ ।
દ્વારાગ્રેત્યાદિ ॥
દ્વારસ્યાગ્રે તદ્વિસ્તારચતુર્થાંશ વર્જં ભ્રમાદર્ધચંદ્રાકારેણૈવ
ચંદ્રિકા કાર્યયા કપિત્થાકાવિત્યાદિ । દ્વારવિસ્તારાદેવ સડ્ભાગપરિમાણેન

દ્વારિકયોરધઃ કપિત્થકૌ ચતુરશ્રાકારેણ રૂપવિશેષૌ કુંભાદન્યત્રેતિ
કપિત્થકસ્થાને કદાચિત્ કુંભદ્વયં શોભાયુક્તં કદાચિત્ કુંભાદન્યત્ર
કપિત્થકાવિત્યર્થઃ । સાચરાર્ધેતિ । દ્વારિકાયા બાહુલ્યમાનાયદર્ધં ।
તસ્યા એવોછ્રાયાશ્ચ તદર્ધં તેન હેતુ ભૂતેનાર્ગલા સ્થાનં
તાટકપ્રવેશઃ બાહુલ્યાર્ધકરણહેતોઃ શાખાસક્તમિતિ દ્વારિકાસંલગ્નં
ભવત્યેવ પ્રશસ્તમિત્યાદિ । એતદ્યદેવં પ્રકારૈરુક્તં દ્વારં
તછુદ્ધાયમિતિ । શોભનેનાયેન યુક્તં શત્પ્રશસ્તં આયાશ્ચ
પ્રાગુક્તધ્વજાદિભિરષ્ટાભિઃ સહાન્યે સ્વર ભૂતાગ્નિ
સંખ્યકાસ્ત્રિપ્રકારાઃ સહચતુર્વિધઃ તે ચ પ્રત્યેક સ્માત્ સમૂહાત્ ।
સ્વસંખ્યાકલ્પનયા ભાગભાગાપહારતોયે અવશિષ્યંતે તે
શોભનફલાયાયાંત્યત આયા ઇત્યેષામન્વર્થ પ્રતિપાદનં
પ્. ૪૪બ્) લિંગાચાદ્વારપીઠાનામિતિ । એતેષાં લિંગાદીનાં
ભાગાધિક્યમથોરુતા વાયમાનદોષાય યત આયશુદ્ધિ નિમિત્તંસેત્યર્થઃ ।
તે સ્વવર્ગાત્ સ્વભાજિત ઇતિ । યદ્યેક સ્માદાય યોગાછોભનાય યોગો ભવતિ । તત્સ
એવ યોજ્યઃ ।
અથા શોભનયોયસ્તતોન્યોવર્ગઃ પ્રયોજ્યઃ તદિત્યાદિ ।
તચ્ચ દ્વારં દ્વારાંતરેણાક્રાંતં ન કુર્યયાત્ । તથા દિગ્ભ્રાંતં
કિંચિદ્વિદિઙ્મુખં યત્ તથા વિધમપિ ન કુર્યયાત્ । વિનતં બહિરંતર્વેતિ
બહિરંતર્વાયદ્વિનતં પતદિવયદ્વક્ષ્યમાણં શિથિલમિતિ ।
વિશ્લિષ્ટસંધિબંધમેવ । સ્વયમુદ્ગતમિત્ય યત્નેન
સંશ્લિષ્યત્કવાટમિત્યર્થઃ । અત એવાહ કૂજદિત્યાદિ । સશબ્દાભ્યાં
કવાટાભ્યાં યત્પિધીયતે તછ્રેયોર્થમ્ । ક્ષુદ્રસિદ્ધ્યર્થં તુ સ્વયમુદ્ગત
ઇત્યુક્તં ભવતિ । ષષ્ઠીત્યાદિ । ઇષ્ટિવિંદૂયષ્ટિઃ કોણો ગૃહાદિ નિર્માણસ્ય
અશ્રિર્ભ્રમોજલકર્દમાદિ નિર્ગમનમાર્ગઃ ધ્વજશ્ચક્રત્રિશૂલાદ્યાત્મકઃ
ગોપુરમિતિ । પુરદ્વારં કૃપાભિરિત્યાદિ । ગ્રહણાદારઘટ્વાદ્યાઃ પ્રાક્
સાંધારપ્રાસાદાનાં ગર્ભાતગંગર્ભભિત્ત્યંતમિત્યાદિના
મંડપમાનમુક્તમિદાનીં નિરંધારણામુચ્યતે ।
પાર્શ્વત ઇત્યાદિ ।
શુકનાસાયાઃ પાર્શ્વયોર્વક્ષ્યમાણ પ્રમાણેન પ્રાગ્વત્ સૂત્રં પ્રસાર્યય
મંડપ ષટ્કં વિકલ્પમાનેન કર્તવ્યં કિયતાપ્રમાણેનેત્યાહ ।
ગર્ભસૂત્રેણેતિ । પ્રસાદગર્ભ સમસૂત્રૈણૈકઃ દ્વિતીયસ્તુ શુકનાસા
ગર્ભસમસૂત્રેણ અનેનૈવ પ્રસંગેન શુકનાસા ભિત્તિ પ્રમાણમાહ ।
શુકાઘ્નેતિ ।
શુકાઘ્નાયા યદ્બ્રહ્મસૂત્રં તાભ્યામેવાપરાવુભૌ । એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રથમં યત્તત્સમસ્તમાનાદિદં પુનર્થા તાભ્યાં શુકાઘ્ના ગર્ભ
પ્રસાદ બ્રહ્મસૂત્રાભ્યાં તયોરિત્યાદિ ।
તયોર્ગર્ભશુકાઘ્નાક્રોડયોર્યત્કર્ણસૂત્રદ્વયં
તન્માનેનાન્યદ્દ્વયમેવં ષટ્ તાવત્ પાર્શ્વમંડપાનુક્ત્વા
મુખમંડપા અન્યે ચત્વારો યેન માનેન ભવંતિ । તદાહ ।
ચત્વારોન્યેતદગ્રકેન પ્રમાણેનેત્યાહ ।
પ્. ૪૫અ) ગર્ભાર્ધેત્યાદિન સા શબ્દેન શુકનાસૈવ તસ્યા ગર્ભાર્ધેણ
સૂત્રેણેતિ પ્રકૃતમેવં દ્વયં શેષસૂત્રેણ તયોરેવ
શુકાઘ્નાક્રોડપ્રાસાદગર્ભયોઃ સમસૂત્રપરિમાણેનાન્યદ્વયમેવં
ચત્વારોભવંત્યેવ । તદગ્નેત્યાદિ । તયયાઃ શુકનાસાયાઃ
પુરશ્ચતુર્ણામેકતમસ્યાગ્રે વૃષભસ્ય વક્ષ્યમાણ લક્ષણસ્ય
સ્થાનમિત્યર્થઃ ।
મંડપસ્ય ચતુર્થાંશ ઇતિ ॥
યોસૌ કૃતોમંડપસ્તચ્ચતુર્થોશવ્યવહિતા ન સંશ્લિષ્ટેત્યુક્તં ભવતિ ।
વિકલ્પેન નિર્માનાંતરમાહ । ત્રિગુણાદિત્યાદિ ।
અથવા તત એવ મંડપાત્ત્રિગુણમાનતો ધ્વજ યષ્ટિઃ કાર્યયા અથવા યુધમિતિ
। અત્રૈવ પ્રતિષ્ઠિતસ્ય દેવસ્ય યદા યુધં ધ્વજયષ્ટ્યાં મૂર્ધ્નિ વૃષાદયો
મૂલાયતન દેવાંકાવા કાર્યયાઃ તદધો બલિભુજાં કૃતે બલિ પીઠં
કર્તવ્યં । જગતીત્યાદિ । પુર ઇતિ પ્રાસાદસ્યૈવ પુરસ્તા કદાચિજ્જગતી
બંધકાખ્યો નિર્માણવિશેષઃ કદાચિન્મુખમંડપસ્યાપિ પુરોહિત ઇત્યર્થઃ
।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેપિ ॥
મંડપાશ્ચૈવ સૂત્રેણ પુરસ્તાજ્જગતીહિતેતિ । શિખાશિખરંત ચતુર્થાંશ
સમાં પ્રદક્ષિણામિતિ પ્રાસાદદેહસ્યાધોલગ્નાં પરિભ્રામણિકાં
કથયંતિ । ઇતિ શેષઃ પ્રાસાદપીઠમપિ યસ્યાઃ પ્રસિદ્ધિસ્તાં તસ્યા ઇત્યાદિ ।
તસ્યાઃ પ્રદક્ષિણાય બહિરિતિ પર્યયંત એવ નિલીના મૂલપ્રાસદ
ચતુર્ભાગમાનેન દિગ્દેવાનાં પ્રાસાદાસ્તદભિમુખાઃ કાર્યયાઃ
પ્રચીત્યાદિ વલભ્યાં વા પિતામહમિતિ । વલભ્યભિધાનપ્રાસાદે બ્રહ્માણં
વા પૂર્વસ્યાંદિશિ પ્રતિષ્ઠાય યેદિત્યધ્યાહાર્યયમ્ । અર્ધાબલાતનુમિતિ ।
અર્ધનારીશ્વરમ્ પ્રાગ્વચ્ચેતિ પૂર્વોક્તલક્ષણમ્ । માતૃમંડલમિતિ ।
માતૃચક્રં । રાક્ષસાયામિતિ । નૈનૃત્યાંદિશિ । ચંદ્રખંડાસનમિતિ ।
અર્ધચંદ્રાખ્યેનાસનેન સ્થિતં તમેવ ચ યોગિનં યોગો યારૂઢં
મૃત્યુજિતમેવ વારુણ્યામિત્યર્થઃ । ક્રાંચસૂદનઃ કુમારઃ યદિ
દિક્પ્રાસાદેષુ ન ક્રિયંતે તત્પ્રાસાદદેશેપ્યેતેષામવસ્થાનં
પ્. ૪૫બ્) વિધેયમિતિ યાવત્ પુરીત્યાદિ । અથવા દેવાયસ્યાપુરે ગર્ભે સા દેવ
ગર્ભાપૂઃ તસ્યામપિ વા શબ્દતઃ ઉદ્દિષ્ટદેવાનાં
તથૈવાવસ્થાનમિત્યર્થઃ । અથ તસ્યા એવ વિનિવેશો નિર્માણાત્મક ઉચ્યતે ।
મતેત્યાદિ । યદેવ વિષ્કંભમાનં વિસ્તારમાનમભિપ્રેતં તેન કૃતસીમ્રીતિ
કૃતપરિછેદે ભૂતલે સતિ શંક્વાદિનેત્યાદિ । ગ્રહણાદ્ધ્રુવવેધેનોદીચીં
પ્રાચીં વધ્રુવતારયેત્યાત્મકેન પ્રાગુદ્દિષ્ટેનાપીત્યર્થઃ । અનંતરમીશ
પદાત્ પ્રભૃતિ ગ્રહાણિ પ્રકલ્પયેત્ । તત્રેત્યાદિ । તત્રેતિ ગૃહસમૂહે ઈશપદાત્મકે
સ્થાને જપહેમાર્ચાધામકર્તવ્યમ્ ઉપકરણાન્વિતમિતિ । યદ્યત્રોપકરણમ્ ।
તત્ર જપસ્યાક્ષ સૂત્રાદિ હોસ્યાજ્યાદિ । અર્ચનસ્યદૂત્યર્ધપાત્રાદિ ચ
તદન્વિતમિત્યર્થઃ । પર્જન્ય ઇત્યાદિ । સર્વવાદ્યાનીતિ । તતાવનદ્ધ
સુશિરઘનસંજ્ઞક ચતુર્વિધાતોદ્યોદ્દિષ્ટાનિચિ પશ્ચિતા આચાર્યયેણ
સ્નાનેત્યાદિ । જયંત ઇતિ જયં તપદેયદ્ગૃહં તત્ર મરુભૃદિત્યાદિ ।
મરુભૃદિંડસ્તદાદ્યેત્રયે ઇંદ્રરવિ સત્યકાખ્ય ઇતિ યાવત્ । પ્રતોતોલી કિં
ભિધેત્યાહ । સદ્વારકવાટપટ્વાર્ગલશોભિતા । સદ્વારપાતથા સત્કવાટ
પટ્વાભ્યાં સદર્ગલેન ચ શોભાયુક્તેત્યર્થઃ ।
મંડપાશ્ચેતિ ।
તસ્યામેવ પ્રતોલ્યાં ચતુશ્રાયતભદ્રસુવિષ્ટપાભિધાનાનાં
ત્રયાણામન્યતમોગેવનાટ્યાદિ સિદ્ધ્યર્થં વક્ષ્યમાણલક્ષણો મંડપો
જ્ઞેયઃ આદ્યગ્રહણાદ્વાદ્ય સિદ્ધ્યેપિ અથ તલ્લક્ષણમ્ ચતુષ્ષષ્ટીત્યાદિ ।
ચતુષ્ષષ્ટિપદચિહ્નિતાત્ ક્ષેત્રાદષ્ટિવ્યપાય ઇતિ ષોડશવિલોપને કૃતે ।
અષ્ટિશબ્દેન ષોડશાક્ષરં છંદોભિધીયતે । યત ઇત્થમષ્ટપદાત્મક
પંક્ત્યષ્ટકાદર્થાપત્ત્યૈવ પૂર્વાપરદિશોઃ પંક્તિદ્વયલોપને કૃતે
પંક્તિ ષટ્કં યદવશિષ્યતે । તત્ર દૈર્ઘ્યં નિમિત્તં દક્ષિણ વામ
પાર્શ્વયોર્ન્યસેત્ । અવશિષ્યંતે યે ચત્વારઃ કોષ્ટકાસ્તાન્ ।
પાર્શ્વયોરેવમતવારણ કૃતે ન્યસેત્ ।
પ્. ૪૬અ) યદાહ । શ્રુતયઃ સ્યુરષાશ્રયાઃ ચતુરશ્રાયતો હ્યેવમિતિ । એવં
પ્રતિપાદિતોપપત્ત્યા ચતુરશ્રાયતો ભવત્યેવ ન કેવલં નામ્ના સન્નિવેશ
વિશેષેણાપિ । અથ ભદ્રોમંડપઃ ચતુરશ્રક્ષેત્રં પ્રતિદિશં ષોડશધા
ભક્ત્વા પ્રતિકોણં શ્રુતિચ્યુતેરિતિ કોષ્ટકચતુષ્કલોપનાંત એવ ષોડશ
ચતસૃષુ દિક્ષુમત્ત વારણાર્થં ચત્વારશ્ચત્વારો દેયાઃ યદા ચ પ્રતિકો
ચતુષ્કલોપનં કૃતં । તતો હેતોર્દ્વિસૂર્યયેતિ । ચતુર્વિંશતિ ચતસૃષ્વપ્યાશાસુ
કોષ્ઠકા યસ્ય સદ્વિસૂર્યયચતુરાંશકઃ તદેવ દ્વાદશકોષ્ઠાત્મકં
પંક્તિદ્વયં પ્રતિદિશં ભિત્ત્યર્થં ત્યક્તામધ્યે ષડ્નાર્ધશતમિતિ ।
ચતુશ્ચત્વારિંશ તાવદ્ભિરુપેતં ભાગં ભાગાનાં પરિભ્રમ ઇતિ ગર્ભઃ?
કથમિતિ ચેતદિત્થં
ગણનયાકોણચતુષ્ટયાન્ ષોડશલોપનેનભિત્યર્થં ષણ્નવત્યવસ્થાપનેન
ચોભયથા દ્વાદશાધિક શતપાતનેન ષટ્પંચાશદધિક
શતપાતનેન ષટ્પંચાશદધિક શતદ્વયાચ્ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકં
ભવત્યેવ અસ્ય ચ કોણેષુ ભિત્યભાવાદ્વેદસરક્ષણાર્થં અર્થવશાદ્ભાગ
પ્રમાણકોભિત્તિ સન્નિવેશોંતર્બહિવાનુક્તોપિ પરિવર્જનીયઃ ।
અથ સુવિષ્ટયાખ્યઃ ॥

વસ્વંશેત્યાદિ । ક્ષેત્રેવસ્વંશ ઇતિ અષ્ટાભિરષ્ટાભિશ્ચિહ્નિતં
દિગ્દ્વયાન્ ષોડશલોપનેન ચતુસૃષુદિક્ષુ
ચતુષ્કચતુષ્કદાનાદ્વિનિર્ગમામત્તવારણા યસ્ય તથા ષણ્ણાં
ભાગામુભય પાર્શ્વયોર્વામદક્ષિણયોઃ સંવેશઃ પરિલોપનેન યસ્ય । એવં
દૈર્ઘ્યાન્ ભાગ ષટ્કપ્રમાણકોસ્ય ગર્ભ ઇત્યર્થઃ મનઃ ષષ્ટાનીંદ્રિયાણિ
ષડ્વર્ગઃ તદ્રસિકાવિષયાશક્તાસ્તેષાં ષડ્રસિકાનાં પ્રેક્ષકાણાં
સ્થિતિઃ સ્નાનં સ્તંભાદિત્યાદિ ગ્રહણાદ્વિતાન કિંકિણીભિશ્ચેત્યર્થઃ ।
અથ સ્તંભા ।
સ્તંભ ઇત્યાદિ । ષોઢેતિ ષટ્પ્રપ્રકારઃ રુચક ઇત્યાદિ । તત્ર રુચકાખ્યો યઃ સ
ચતુરશ્રઃ વજ્રાભિધાનોષ્ટાશ્રઃ દ્વિવજ્રાભિધાનઃ
ષોડશાશ્રિરર્થાપત્ત્યૈવ દ્વિગણાશ્રિરિત્યાદિ પ્રલીન વૃત્તૌ યા બુદ્દિષ્ટૌ તયોઃ
પ્રલીનનામા દ્વાશ્રિંશદશ્રિઃ વૃત્તસ્ત્વનશ્રિરેવ વૃત્તત્ત્વાન્નામતોપિ ષષ્ઠો
યો હીનમંડલાખ્યઃ સ સંવલિતેર્હીનકૈર્મણ્યનુકારૈરુપલક્ષિત
પ્. ૪૬બ્) ઇત્યર્થઃ । સાધારેત્યાદિ । સાધારશિરસ ઇત્યાધારેણ શિરસા ચ સહ
યત્ર કુત્ર ચિદ્યોજ્યાઃ । કુંભેત્યાદિ । એવાં કુંભોપંકુંભ વિષ્કંભ
સ્થિરાખ્યાશ્ચત્વારઃ સ્તંભવ્યપાશ્રયાઃ સ્તંભાકારાઃ વિકારીદિ
ચતુહોન્યેતિ । જ્યેષ્ઠમધ્યકનીયસાં પ્રાસાનાં ક્રમેણ
સ્વસ્વદૈર્ઘ્યમાનાન્ સ્તંભસંબંધિનો વિકારેતિ ષોડશ
દ્વાદશાષ્ટભાગાદાધારાઃ કાર્યયાઃ એતદુક્તં ભવતિ । જ્યેષ્ઠ
પ્રાસાદાનાં યે સ્તંભાસ્તેષાં સ્વદૈર્ઘ્યમાનતઃ ષોડશાંશાત્ ।
મધ્યાનાં દ્વાદશાંશાત્ કનીયસામષ્ટભાગાત્ । ઇતિ યાવત્ । મૂર્ધા ન
ઇત્યાદિ । તતોનંદિકાવર્ત જગત્ત્રિવલિસુ સ્થિરાખ્યાશ્ચત્વારો મૂર્ધાનઃ
શિરાંસિ સ્તંભાધાર સમા એવેતિ । યદેવાધારણાં પાર્શ્વાદૌ
પ્રમાણં તદેવેષામિત્યર્થઃ । તત્ર કુંભાખ્યઃ કુંભાધારસ્તાવત્
વસ્વંશેત્યાદિ । આધારક્ષેત્રેવસ્વં શત્યષ્ટભક્તો ખુરિકાવર્તાખ્યો રૂપકો
દૃક્ સંખ્યયા દ્વાભ્યાં ભાગાભ્યાં કર્તવ્યઃ વૃત્તાખ્ય ઇંદુનેત્યેકૈ
નૈવ કંઠશ્ચ દહનૈઃ સ્થિતિઃ ઇત્થમુપયુક્તશિષ્ટભાગદ્વયસ્યોર્ધ્વં
નિર્ગમશ્ચૈકૈકેન પાર્શ્વપ્રદેશતો યસ્યં । તથેત્યાદિ । ઉપકુંભસ્ય
લક્ષણંતરાનભિધાનાદેવં રૂપત્વમેવ । યત આહ । કિંત્વેષ
ચતુર્વ્યાડવ્યપાશ્રયઃ ચત્વારોવ્યાડાઃ સંલગ્ના અસ્ય કાર્યાઃ નૃસિંહા વા
વજિનોવાયવા પદ્મચિહ્નાઃ કાર્યયાઃ વિષ્કંભ ઇત્યાદિ । વિષ્કંભાખ્ય
આધારઃ કુંભવદેવ કિંતુ નવાંશકલ્પન વાગત્રયેણાધઃ ખુરિકાખ્યો
યઃ કુંભે તદેવાસ્ય પીઠત્વેન વ્યપદિશ્યતે । તદાહ । સિદ્ધપીઠઃ । સિદ્ધં
વિષ્પન્નં પીઠં યસ્યેત્યર્થઃ । ચતુર્થઃ સ્થિરાખ્યો યઃ સ સ્તંભાન ગત
સંસ્થિતિરિત્યુપરિનિરિષ્ટ સ્તંભાનુકારેણ વૃત્તચતુરશ્રાદિનેત્યર્થઃ ।
અથ સિરાંસિ ।
ત્રિવિભક્તેત્યાદિ । ન કેષ્ટકાંકિતે શિરસઃ ક્ષેત્રે સત્યધઃ
પંક્ત્યામધ્યકોષ્ટક પાર્શ્વયોરંશેનાંશેનમકરોદ્ગમા ઇતિ ।
મકરાકારા યસ્ય સનંદ્યાવર્ત ઉચ્યતે ।
ગત ઇત્યાદિ ।
ગદ્રાસ્યસ્ય શિરસો ભાગ વર્તનાનભિધાનાદેષ એવ નિર્માણાવિધિઃ
કિંત્યયં ગજમુખદ્વયેનોદગગ્રેણ
પ્. ૪૭અ) પાર્શ્વદ્વયે મકર સ્થાને વિભૂષિત ઇતિ વિશેષઃ અધ ઇત્યાદિ ।
ત્રિવલિનાપ્તઃ શિરસઃ અધઃ પ્રદેશે યત્રૈતયોર્મકરગજમુખે નિર્મિતે
તત્રાધાર વિવર્તનાયૈકો ગ્રંથિરન્યાવુપરિતનભાગદ્વયે દ્વાવિત્યેવં
ત્રિગ્રંથિ સંયુક્તઃ સન્ વ્યશ્રમેખલાત્રય યુક્ત્યા ત્રિવલિરુક્તઃ ।
ત્ર્યંશાદિત્યાદિ । સુસ્થિરાખ્યસ્ય તથૈવ ત્ર્યંશકલ્પનયો પરિતનત્ર્યંશાત્
પદ્મદલૈઃ કૃતભૂષણો યઃ સ સુસ્થિરઃ અધભાગદ્વયે પીઠિકાયોગાચ્ચ
પદ્મદલવર્તનાર્થં મૂર્ધ્નિ યો ભાગ ઉપકલ્પિતસ્તદેવ ક્ષેત્રં
તદષ્ટાંશકલ્પનેન એતદુક્તં ભવતિ । અષ્ટૌદલાનિ અથેત્યાદિ ।
શાધારશિરઃ સ્તંભલક્ષણાદનંતરં
તેષૂપરિતુલોપતુલાખ્યકાષ્ટકાભ્યાં સહિતો દારુરુપટ્વો વિન્યાસ્યો
દારુનિર્માણાદૌ શૈલે તુ શૈલમેવ પ્રકૃતં પ્રતોલીમંડપાદિ
સ્તંભપર્યયંતમ્ પ્રાસંગિકમુક્ત્વા પ્રકૃતમભિધીયતે । દૃશેત્યાદિ ।
દૃશાંરિક્ષશપ્તાચિઃ સંજ્ઞકે ત્રિતયે પૂષ્ણીત્યાદિ । સંયમિનામિતિ ।
સંયમિતાત્મનાં તપસ્વિ વિશેષાણામ્ આત્માલોચનસિદ્ધય
ઇત્યાત્મસ્વરૂપજ્ઞાન નિષ્પત્તયે । ગંધર્વ ઇત્યાદિ । કોણ ઇતિ પિતૃસ્થાને વિકલ્પતો
વા ગૃહક્ષતયમગંધર્વ ભૃગાંહ્વ ચતુષ્ટયે યત્પ્રાગુક્તં તત્ કુર્યયાત્ ।
મઠં વા વિકલ્પતઃ કુર્યયાત્ તાંબૂલેત્યાદિ । રુજીતિરોગસ્થાને । ગંધવહ ઇતિ
વાયુસ્થાને । પુષ્પાયનમિતિ । પુષ્પગૃહમ્ અહિ ત્રય ઇતિ નાગમુખ્યભલ્લાટાખ્યે
સોમ ઋગ્યાખ્યે કોશગૃહમિતિ ભાંડાગારં અદિતિ દ્વય ઇતિ અદિતિ દિત્યાખ્યે
અંતર્મધ્યે બ્રહ્માદિષુ પદેષુ દેવગૃહગર્ભોમંડપઃ કાર્યયઃ
પ્રાગુદ્દિષ્ટાયાઃ પુરોન્યનિર્માર્માણાંતરં ચિહ્નસંશ્રયમિતિ ।
ધ્વજધામ । વર્મેત્યાદિ । વર્વેત્યાદિ । વર્વેત્યાદિ । વર્મધામેતિ સત્રહન
ગૃહમ્ કાંચનં કૃતાકૃતમિતિ । ઘટિતા ઘટિતં સુવર્ણં સત્યેત્યાદિ ।
ભિષજામિતિ । વૈદ્યાનાં વ્યોમેતિ । અનુતાંબૂલાદિતિ । પિતૃપદાદનંતરં
દૌચારિકપદ ઇત્યર્થઃ । અવરોધયધૂમહન્તરિકાદ્યાઃ પાલકા
અંતઃપુરરક્ષિણઃ સ્ત્રિનિયંતારો મહન્તરકાઃ તે ચ શબ્દતઃ પુષ્પદંતપદ
ઇત્યર્થઃ । તત ઇત્યાદિ । તત પદ દ્વયે અસુરશોષાખ્યે બલવતિ મંત્રિણાં
પ્. ૪૭બ્) સ્થાને રુજિરોગપદે આરોગ્યપદમિત્યૌષધસ્થાનં વાયાવિતિ વાયુપદે
ગંધોવજીવિનાં નૃતોપજીવિનાં ચ સ્થાનમ્ સ્થાનમિત્યાદિ ।
ફણભૃતીતિનાગેમણિતત્વવિદાં સ્થાનં પુષ્પાયનવાં મુખ્યેત્યાદિ ।
તદગ્રત ઇતિ ભલ્લાટાદનંતરં સોમપદ ઇત્યર્થઃ । ગવાદિ
ગૃહસંયુક્તમિત્યત્ર દેવતાનામિત્યભિધાનાત્ તદગ્રત ઇત્યનુમંતવ્યં
તેનાયમર્થો યથા સોમપદાદગ્રતો ઋગ્યાક્ષે ગવાદિ સંયુક્તમિત્યાદિ
ગ્રહણાન્મેષાજ મહિષરક્ષકાણાં ગૃહમ્ । અદિતાવિત્યાદિ । તત્સારકાલયમિતિ
મંત્રચર્ચાગૃહં યાષ્ટીકાનાં વા ગૃહં ।
અથ ષટ્પદદેવસ્થાન વિનિયોગઃ ॥
વેવસ્વતેત્યાદિ । રાજવેશ્મનૌ દક્ષિણસ્યાં દિશ્યા સ્થાન ગૃહમિત્યર્થઃ ।
શયનં યમ ઇતિ । પૂર્વોક્તાનુવાદઃ યતઃ પૂર્વં તત્રાંતઃ
પુરમુક્તમિદાનીં શયનં તદ સંગમેવ અર્યયમાભિધાને મરીચાચેવ
ગુરૂણાં સમાગમસ્થાનં પૃથ્વીભૃતીત્યાદિ । વામદિક્સ્થ પૃથ્વીધરાખ્યે
વરવાર્તાકરણસ્થાનમિત્યર્થઃ । રફ ઇત્યાદિ । શેષાણિ યાનિ
કોણભૃતામાપાદીનાં સ્થાનાનિ તાનિ રફસિનિમિત્તં રહસ્યાણીત્યર્થઃ ।
યસ્યામિત્યાદિ પૂર્વદ્વારાયાઃ પુર એષ વિધિઃ દિગંતર દ્વારાયાઃ ક ઇતિ
તદર્થમેતત્ । યસ્યાં દિશિ પુરોદ્વારમિત્યાદિ તસ્યાઃ પુરઃ યસ્યામેવ
દિશિદ્વારં ભવેત્ । તાં પ્રાંચી પરિકલ્પ પ્રાગુક્તોય ઈશાદિતો ન્યાસઃ
સતદવસ્થ એવ કાર્યયઃ આસ્થાનશયનેન્યથેતિ તદ્વિષયો યો ન્યાસઃ સોન્યથેતિ ।
ન તસ્ય દ્વારાધનુરોધાત્ પરિવર્તનમપિત્વા સ્થાન શયનં સ્વસ્થાન એવ
કાર્યયં પૂર્વદ્વારા યઃ પુરો નિર્માણ વિનિયોગો યથોક્તં વૈવસ્વતે પદે ।
કુર્યયાદા સ્થાનં શયનં યમ ઇતિ તયોર્વિનિયોગો દિગંતર દ્વારાણામપિ
નિર્માણાનાં તત્રેત્યર્થઃ । ચતુઃશાલામિત્યાદિ । કુર્યયાદ્વેધસિતદ્ગૃહમિતિ ।
યદુક્તં ।
તદ્વિશેષણં ચતુઃશાલં ગૃહરાક્ષ્ ઇતિ । ચતસૃષ્વપિ દિક્ષુશાલા
ચતુષ્ટેનોપલક્ષિતં યચ્ચતુઃશાલં
પ્રાચ્યાશાલયાવિરહિતમુદિચ્યાચાત્રિશાલં શ્રીમત્કિરણેશસ્તં
હિરણ્યનાભાખ્યં હીનમુત્તરશાલયા । સુખેત્રં પૂર્વયાહીનં શાલયા
વૃદ્ધિદં મતમિતિ । દક્ષિણયા પશ્ચિમયા વા વિરહિતં કાર્યયમિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં । તત્રૈવ
પ્. ૪૮અ) ચુલ્લિદક્ષિણયા હીનાધનાર્થ પ્રાણનાશ કૃત્ યચ્ચાપ્યપરયાહીનં
પક્ષઘ્નં તત્સુતાંત કૃદિતિ । તદુક્તિતં વિશાલં વેત્યત્ર । તદિતિ । પૂર્વોત્તર
પરામર્શાય યદિ કદાચિદ્ વિશાલં તત્પૂર્વોત્તરશાલાદ્વયવર્જં
દક્ષિણપશ્ચિમશાખાદ્વયોપલક્ષિતમેવેત્યુક્તં ભવતિ ।
યદુક્તં તત્રૈવ ।
સિદ્ધાર્થં તદ્ભવેછુદ્ધં યામ્યા પરયુતં યદિ ।
પશ્ચિમોત્તર સંયુક્તં યમ શ્રૂર્પં તુ મૃત્યુદમ્ ॥

ઉદક્પૂર્વયુતં યત્ સ્યાદ્ દંડાખ્યં દંડકારકમ્ ।
પૂર્વયામ્યયુતં જ્ઞેયં વાતાખ્યં કલહપ્રિયમ્ ॥
પૂર્વાયુપયુતં ગેહં ચુલ્લિનામાર્થ નાશ કૃત્ ।
દક્ષિણોત્તર સંયુક્તમત્યર્થં તદ્વિરોધકૃતદતિ ॥
તત્રૈવ મધ્યે વિકલ્પિતોઽન્યદપિ રાજગૃહમાહ । ધામાનીત્યાદિ ।
યસ્મિન્નવગૃહાણિ તન્નંદ્યાવર્તાભિધાનમન્યદ્ગ્રહમંડલં તથં
તત્કાર્યમિતિ । તદર્થમાહ ।
ભૂતેત્યાદિ । પંચકોષ્ઠકાંકિતે સતિ મધ્યાનંતર વિચ્યુતેરિતિ । પ્રતિદિશ્મેકો
યો મધ્યકોષ્ઠકોષ્ટકાંકિતે તસ્ય યે અનંતરાઃ સંસક્તાસ્તદ્વિચ્યુતેઃ ।
પ્રતિલોપનાદેવં કોનકોષ્ટકચતુષ્ટયેન તથા મધ્યપ્રાગ્દક્ષિણોત્તર
પંચમકોષ્ઠકપંચકેન દશમં ન વા શિષ્યતે । તાન્યેવ
નવધામાનીત્યર્થઃ । તત્ર યન્મધ્યે પ્રાગાનનમુત્તરાનનં વામદક્ષિણ
પશ્ચિમમિત્યુક્તં ભવતિ । સર્વવીથિકમિતિ । ચતસૃષ્વપિ દિક્ષુવીથિકા પરિભ્રમ
સંસ્થાનાનિ ક્વાપિ પિંડિકેતિ યાસાં પ્રસિદ્ધિઃ યસ્ય તત્ સ્વસ્તિકાખ્યં
તત્રાપ્યુક્તં । સમંતાદ્યદિ જાતાસાસુસ્થિતમુદ્યત ઇતિ તદિતરાણિ શેષાણીતિ ।
તદાનીં મધ્યગૃહાદિતરાણાં શિષ્ટાનાં યોર્થઃ પ્રયોજનં તદુચ્યતે ।
દેવાગાર ઇત્યાદિ । યંત્ર પ્રમુખોપસ્કરાશ્રય ઇતિ । યસ્યોપસ્કરણસ્યોપકરણ
ભાંડસમૂહ યંત્રમેધયાખ્યસ્ય ભોજનવિશેષસ્ય કારણમથવા
તચ્ચક્રિકા પ્રધાનમિત્યર્થઃ । રાજ્ઞ ઇત્યાદિ । મધ્યગૃહં રાજ્ઞઃ
અષ્ટોત્તરશતં હસ્તાનાં પરમિતિ પ્રકૃષ્ઠં તતોધિકમન્યત્ર
કાર્યયમિત્યર્થઃ । અતોમાનાત્પાદ પાદનવર્ધિતાયામોદૈર્ઘ્યં યસ્ય ઇત્થં
પંચત્રિંશદધિકં શતં દૈર્ઘ્યાત્ અતોષ્ટહાન્યાવિસ્તરદૈર્ઘ્યદિશોર્દિક્ષુ
ચતુષ્ટયં કોણાશ્રયાસ્તદર્ધેનેતિ । મધ્યગૃહપ્રમાણાદર્ધતઃ
દ્વિસપ્તતેરિત્યાદિ । ગઞ્જપાલસ્ય મધ્યગૃહં દ્વિસપ્તતિ હસ્તં વિસ્તારા તથૈવૈ
તન્માનાત્યાધેનાબ્દ્ધિકં
પ્. ૪૮બ્) દૈર્ઘ્યાત્ સપ્તપરિક્ષયાદ્દિક્ષુચત્વારિ તદ્વદેવમધ્યાદર્ધેન કોણેષુ
અષ્ટેત્યાદિ । પૃતનાપતેસ્તંત્રપાલસ્ય ચતુષ્ષષ્ટિહસ્તં મધ્યે
તદ્વદાયામવૃદ્ધિત ઇત્યેત યધિકારં ન્યાયેન સ્થિતં યાવદ્ ગૃહલક્ષણોદ્
દેશઃ રસાપાય ઇતિ । ષટ્પરિલોપને સતિ ષડિત્યાદિ । વા શબ્દોત્ર સમુચ્ચયાર્થઃ
યુવરાજસ્ય ચ મધ્યગૃહમશીતિ હસ્તં ષડપાયાદ્દિક્ષુ વિદ્દિક્ષુ ચ ।
તન્મધ્યાદને તેષ્વેવાર્થેષ્વિતિ દેવાગાર ઇત્યાદિનોક્તેષુ । અતો પરમ્ ષષ્ટેરિત્યાદિ
। અર્તે યુવરાજભવનાદપરં ગૃહાદિ મંત્રિણઃ ષષ્ટિહસ્તં મધ્યગૃહં
ચતુરપાયેન દિક્ષુચત્વાર એવમસ્ય પંચૈવસુકોશેત્યાદિ । અન્યેષાં
રાજભૃત્યાનાં સ્વકસ્વકધનાનુસારેણ અથવા યથાત્મનસ્તુષ્ટિર્ભવતિ ।
દ્વાત્રિંશત ઇત્યાદિ અગ્રજન્મનો બ્રાહ્મસ્ય પ્રધાનગૃહં દ્વાત્રિંશદ્ધસ્તઃ
તતો દ્વાત્રિંશતશ્ચતુર્હાન્યેતિ ચતુરચતુરપાયેચાન્યાનિ ચત્વારિ એવં
પંચગૃહાણિ બ્રાહ્મણસ્ય દ્વાત્રિંશદષ્ટાવિંશતિ ચતુર્વિંશતિ
વિંશતિ ષોડશહસ્તાત્મકાનિ અસ્ત્રાભાનિ તેભ્યો યદૃક્ષયા યદ્યદા કરોતિ । અતો
દ્વિતીયમષ્ટાવિંશતિહસ્તં યત્ ક્ષત્રિયસ્ય પ્રધાનમ્ તૃતીયં યચ્ચતુર્વિંશતિ
હસ્તં તદ્વૈશ્યસ્ય ચતુર્થં યદ્વિંશતિ હસ્તં યત્તચ્છૂદ્રસ્ય યાવત્
ક્ષત્રિયાદીનાં પંચપંચપ્રતિપાદયતિ ત્રિદ્વ્યેકહાનિત ઇતિ
અષ્ટાવિંશતિહસ્તાત્ત્રિપરિહાનિતઃ પંચવિંશતિદ્વાવિંશતિ
એકોનવિંશતિ ષોડશહસ્તાનિ ભવંતિ । પંચક્ષત્રિયસ્યેવં દ્વિપરિહાર્યયાણિ
ભવંતિ વૈશ્યસ્ય ચતુર્વિંશતિહસ્તા દ્વાવિંશતિ વિંશતિ
અષ્ટાદશષોષશહસ્તાનિ પંચૈવ । એવમપિ વિંશતિહસ્તાદેક પરિહાનિત
એકોનવિંશત્યષ્ટાદશસપ્તાદશષોડશહસ્તાન્યેવ પંચશૂદ્રસ્યેત્યર્થઃ ।
એતદેવાગ્રે સ્ફુટીકરોતિ । ષોડશહાસ્તિકાન્માનાદધો ન શાલાસ્તિ વિનાભૂતિ
પરિક્ષુ ક્ષયાદિત્યે તેન તતો ધોયાઃશાલાગૃહાણિ વા ક્રિયંતે । તે ચ
ભૂતિપરિક્ષયં કુર્વંતિ । સ્વપાદવર્ધિતાયામ ઇતિ પૂર્વોક્તાનુવાદઃ
ઉદગિત્યાદિ । રાજન્યા એવોત્તરાદિષુ ચતસૃષુદિક્ષુ બ્રાહ્મણાદ્યાવસેયુરિત્યર્થઃ ।
ભૃતકા ઇતિ ભૃત્યાઃ ગ્રહેત્યાદિ । બાહ્યે ચરક્યાદિ સ્કંદાદિ
પ્રદેશેષ્વંત્યજાતયશ્ચર્મકારધાવક પ્રભૃતયો વસેયુઃ ચંડાલેત્યાદિ ॥
પ્. ૪૯અ) મૌષ્ટિકા ઇતિ શ્વપચાનૈ નૃત્યાં તુ વિશેષત ઇતિ અંત્યજાનાં
નૈનૃત્યાં દિશિ વિશેષાદ્ગૃહાણિ કારયિતવ્યાનિ અથેત્યાદિ । અમરાલયાઃ
પ્રાસાદાસ્તેષાં પુરોગ્રે પૂર્વોક્તમાનકામંડપાસ્તે સ્તંભસંખ્યયા
પ્રત્યેકં સંજ્ઞાભેદેન ભવંતિ । સત્સૂત્ર ઇત્યાદિ । તત્સૂત્રાદ્યા વૃદ્યંતા
નવમંડપા યવીયાંસ ઇતિ કન્યસાઃ કન્યસેષ્વેવ પ્રાસાદેષુ દ્વાદશ
અષ્ટાવિંશતિ સ્તંભાંતં યાવદ્ભવંતિ । અત એવાહ । ચતુર્ગુણમુનિ
પ્રાંતૈરિતિ । તેન સત્સૂત્રમંડપો દ્વાદશભિઃ સ્તંભૈઃ ચતુર્દશભિઃ
અભદ્ર એવં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં વિવૃદ્ધ્યા
યાવદષ્ટાવિંશતિસંખ્યયા વૃદ્ધિભિઃ સંજ્ઞક ઇત્યર્થઃ । તથેત્યાદિ
તેભ્યોનંતરં નંદનાધ્યઃ? સંવર્ધનાંતાનવૈવ દ્વિદ્વિવૃદ્ધ્યૈવ
ત્રિશત ઊર્ધ્વં ષટ્ચત્વારિંશદંદિકા મધ્યમા મધ્યમાનામેવ
પ્રાસાદાનાં મધ્યકૃત્યેષ્વિતિ ભોગપ્રાયેષુ જ્યાયાંસ ઇત્યાદિ ।
શ્રીવત્સાદ્યાઃ પુષ્પકાંતા નવજ્યેષ્ઠપ્રાસાદાનાં તથૈવ
દ્વિવૂજ્યા? ષટ્ચત્વારિંશદત ઊર્ધ્વં ચતુષ્ષષ્ટ્યંતાનવૈવેત્યર્થઃ ।
દશેત્યાદિ । દશભિરષ્ટભિઃ ષડ્ભિશ્ચતુર્ભિર્વા યુક્તામંડપાયેતે
મિશ્રકસંજ્ઞાઃ કાર્યયાઃ યવીય સામેવ પ્રાસાદાનાં વિનિયુજ્યંતે ।
મિશ્રાવાપ્ત્યૈ ઇતિ ક્ષુદ્રસાધનાયેત્યર્થઃ । દ્વાભ્યામિત્યાદિ
દ્વાભ્યાંસ્તંભાભ્યાં શુકનાસાયાઃ પુરઃ પાદમંડપે વિજ્ઞેયઃ
નિષ્ટેત્યાદિ । નિષ્ટાસિદ્ધિરિતિ । સૌખ્યપ્રાપ્તિઃ ક્ષુદ્રસંસાધનાય ચેતિ રૌદ્ર
સિદ્ધ્યર્થમ્ । ઇતીત્યાદિ । વિચિત્રાશ્ચેતિ । નામારૂપાઃ મંત્રવદ્યદ્વિધાનં
તદ્યોગાદિ? ચિત્રં યથાભિલષિતમર્પ્યં સાધયતીત્યર્થઃ
॥ ભાવચૂડામણે પ્રાસાદરચનં નામ પંચમઃ પટલઃ ॥
ઇદાનીમધિવાસ ઉચ્યતે ॥
અથેત્યાદિ । અન્યે*?ર્યાગોપક્રમોધિવાસઃ આમંત્રણમેવ ધામ્નઃ પુરસ્તાત્ ઇતિ
પ્રાસાદસ્ય પુરતો મંડપે વક્ષ્યમાણોપપત્ત્યા શુભલક્ષણે ચ કાર્યયઃ
તત્પ્રમાણમાહ । હસ્તાઅદીત્યાદિ । હસ્તમાત્રસ્ય લિંગસ્ય પ્રતિષ્ઠાયામષ્ટભિ
દ્વિહસ્તસ્યાર્ક પ્રમાણેન ત્રિહસ્તસ્ય દિક્ પ્રમાણેનેતિ દશભિરસૌ મંડપઃ
કાર્યયઃ યમેત્યાદિ । ચતુર્હસ્તાન્નવહસ્તાંતં યાવત્ પ્રત્યેકં યમવૃદ્ધ્યેતિ
હસ્તદ્વયવૃદ્ધ્યા કાર્યયાઃ । ઇત્થં નવહસ્તસ્ય દ્વાવિંશતિહસ્તોમંડપઃ
વિકલ્પેનમાનાંતરમાહ । તદિત્યાદિ । તત્પ્રમાણં હસ્તાદિકમાદૌ કૃત્વા
પ્. ૪૯બ્) અર્કાદિતો દ્વાદશ આદૌ આદિતસ્તેન હસ્તમાત્રસ્ય
દ્વાદશહસ્તાદ્દ્વિહસ્તસ્ય ચતુર્દશ યાવન્નવહસ્તસ્યાષ્ટાવિંશતિ હસ્તા
ઇત્યર્થઃ । અત્ર તુ વૃદ્ધ્યંતરાશ્રવણાદ્યમ વૃદ્ધિરેવ । તદર્ધેનેતિ ।
તન્મંડપાર્ધમાનેનેશાનદિશિ પ્રાચ્યાંદિશિ વા સ્નાનાર્થં મંડપઃ
મંડપઃ કાર્યયઃ સોપીત્યાદિ । અત્રાપિ શબ્દતો મંડપદ્વયમપિ ન
દિગ્ભ્રાંતમિતિ । સૂત્રૈઃ સમ્યક્માતદિગવષ્ટંભેન કાર્યયં તોરણાદ્યન્વિત
ઇત્યધિંવાસમંડપસ્તોરણાદ્યન્વિત ઇતિ વ્યવહિતેન સંબંધઃ
આદિગ્રહણાદ્વિતાનકપતાક પ્રાયં વક્ષ્યમાનકમુનમેયમ્ ।
મંડપસ્વરૂપમાહ । મંડપ ઇત્યાદિ । શંકરસ્ય ભગવતઃ
સદાશિવસ્યૈવ તેજઃ સ્થાનં વાસોમંડપો ન તુ વેશ્મસામાન્યેન
રૂપકયતિ મંડપં તેજશ્ચ નિવૃત્યાદ્યાશ્ચતસ્રો યાઃ શક્તયો યથા
સદ્યોજાતવામદેવા ઘોર તત્પુરુષ ભટ્ટારકાધિષ્ઠેયાસ્તા મુખાનિ યસ્ય
તેજસઃ પંચમાયાસ્તદુપરિવર્તિત્વેન પ્રકૃત્યાર્થાનુપયોગાદગ્રહણં
નાવ્યાપ્તેઃ શાંતીત્યાદિ મંડપસ્ય તુ તત્સંખ્યયા તોરણાનિ
ચત્વારીત્યર્થઃ ।
અન્યચ્ચ । પતાકાભિઃ શક્તિસંખ્યાભિર્નવભિર્લક્ષિતં ચિહ્નિતં
ભગવત્તેજસશ્ચ વામાદ્યા યતો નવાદ્યાઃ શક્તયઃ શાંત્યાદિ
સંજ્ઞયાક્ષીરવૃક્ષ સમુદ્ભવાનિ વક્ષ્યમાણોપપત્યા લક્ષણાવંતિ
ચત્વારિ તોરણાનિ । એતેષ્વેવોછ્રાયમાહ । પંચેત્યાદિ । કન્યસાનામિતિ

હસ્તાત્પ્રભૃતિ ત્રિહસ્તં યાવત્ ક્રમેણ પંચહસ્તાનિ તોરન્ણાનિ
હાસ્તિકસ્ય ષદ્ગ્રસ્તાનિ દ્વિહાસ્તિકસ્ય સપ્તહસ્તાનિ ત્રિહાસ્તિકસ્ય યાવત્ ।
વસુદેવાંગુલાગ્રાણીતિ । એષામિતિ । પરેષાં મધ્યમાનાં જ્યેષ્ઠાનાં ચ
તત્ર સપ્તહસ્તપ્રમાણ્યેવ વસ્વંગુલાગ્રાણિ પ્રત્યેકં મધ્યમાનાત્
તેનાષ્ટાંગુલાધિકાનિ સપ્તહસ્તાનિ તોરણાનિ ચતુર્હસ્તસ્ય ષોડશાંગુલાધિક
સપ્તહસ્તાનિ પંચહસ્તસ્યાષ્ટહસ્તાનિ અષ્ટહસ્તાનિ ષડ્ હસ્તસ્યેતિ યાવત્ । એવં
જ્યેષ્ઠાનાં વેદાંગુલાગ્રાણિ તતશ્ચતુર્દશાધિકા અષ્ટૌહસ્તાઃ
સપ્તહસ્તસ્ય તોરણાનિ । અષ્ટહસ્તસ્યાંગુલાધિકાનિ નવહસ્તસ્ય તુ
સાર્ધાષ્ટહસ્તપ્રમાણનીત્યર્થઃ । યદુક્તં તત્ર ।
ત્રિહસ્તાંતાત્તુ હસ્તૈકવૃદ્ધિર્ ઊર્ધ્વં ષડંતિકમ્ વસ્વંગુલાનવાંતાયા
વૃદ્ધિઃ સા ચતુરંગુલેતિ
પ્. ૫૦અ) યઃ પુનર્હસ્તાદિ ત્રિહસ્તાંતાનામિવ ચતુર્હસ્તાદિ નવહસ્તાંતાનામપિ
ચતુર્હસ્તાદિ નવહસ્તાનામપિ તથૈવ વસુવૃદ્ધિર્વસુવેદાંગુલવૃદ્ધિશ્ચેતિ ।
વ્યાચેષ્ટે તદયુક્તં । તદર્થાન્મનોવચનસ્યાશ્રવણાત્ ।
પ્રતિષ્ઠાશાસ્ત્રાંતરેણ એકવાક્યતાં સંભવાચ્ચ તથા
વક્ષ્યમાણાનાં ચતુર્હસ્તાદિ દ્વાદશહસ્તાંતાનાં નવાનાં વેદીનાં
પ્રત્યેકસ્ય વેદ્યાસ્તોરણ સ્યાત્યુન્નત્તત્વાત્તથા શખોછ્રાય સમાંતરત્વેન
પાર્શ્વાભ્યાં વેદિમાનાદ્વિસ્તૃતેશ્ચાસમંજસતા અન્યચ્ચાનંતરમેવ ।
વક્ષ્યમાણખાર્થ
પ્રમાણવાક્યસ્યાર્થાનનુગુણચોદ્યત્વેનાપ્યયુક્તમેવાનુક્તમેવ સાધુ
તેષ્વિત્યાદિ । તેષ્વિતિ હસ્તાદિષુ ત્રિષુતાવત્યરામર્ષઃ ખાતસ્તોરણાનાં
શાખાપ્રવેશાયાધઃ ક્રિયતે । સ તેષુ ત્રિષ્વપિ હસ્તમાનેન પર ઇતિ તતો
હસ્તમાનાત્ ખાતશ્ચતુર્હસ્તાદિ નવહસ્તાનાં પરઃ સ્વકાયાઃ સ્વકાયા
વૃદ્ધેરર્ધેનોપલક્ષિતઃ । ઇત્થં ચતુર્હસ્તસ્ય ચતુરંગુલાદિકે
હસ્તસ્યાષ્ટાંગુલાધિકો યાવન્નવહસ્તસ્યાંગુલાધિક ઇત્યર્થઃ ।
શાખયોરિત્યાદિ ઉછ્રાય સમમેવાંતરં તોરણાનાં
પાર્શ્વમાનમિત્યુક્તં ભવતિ । અન્યથા ક્ષય ઇતિ કામનાવિષયમન્યથા
પ્રમાણમિત્યર્થઃ । શલ્યમિત્યાદિ । શાખોપરિયછિખારૂપં
તત્પંચહસ્તતોરણાનામષ્ટાભ્યોંગુલેભ્યોધો ન કુર્યયાત્ । નવહસ્તસ્ય યાનિ
તોરણાનિ તેષાં ષોડશાંગુલાત્ પરં વા શબ્દશ્ચૈવાંતરવિભાગોત્રૈતિ
દ્વિહસ્તાદીનામષ્ટહસ્તાંતાનાં યો વિભાગાનુસારેણ
ભાગકલ્પનાસાખબુદ્ધ્યૈવ જ્ઞાતવ્યા કિં બહુનાંગુલાધિક્યેનાનુ ચ ।
શ્રીમત્પિંગલામતે ।
એકાંગુલા ચ સર્વેષાં શલ્યવૃદ્ધિઃ પ્રકીર્તિતા ।
પૂર્વાહ્યષ્ટાંગુલમાનાદિતિ ।
તત્પક્ષેત્યાદિ । તેષામેવ તોરણાનામુપરિપાર્શ્વયોર્યાનિશૃંગશૂલાનિતાનિ
વિસ્તારાત્ પંચમભાગેન તાન્યસ્ત્રેત્યાદિ । સામાન્યેન પ્રણવેન ઇતરેણેતિ ।
સાધ્યમંત્રેણ તત ઇત્યાદિ । નિશાકરમુખોવૃષઃ
દારશબ્દોબાલાભિધાયકત્વાત્કાર્તિકેય વાચકઃ અમિત ઇતિ ચંડીશઃ યતો
ગણેશ્વરાણામેવ પ્રતીહારત્વેન શ્રુતિઃ તદ્બાણાન્ સ્મરન્નિતિ । તેષાં
પ્રત્યેકં યે યસ્ય ગુણાઃ સ્વસ્વવ્યાપ્ત્યાદયઃ તતોષ્ટાવિત્યાદિ ।
પ્રશાંતાદ્યાશ્ચૈશાંતા અષ્ટૌ કલશાનાં સંજ્ઞાઃ ન્યગ્રોધેતિ ।
પ્. ૫૦બ્) ધારિકા અધિવાસમંડપવેદ્યાઃ કોણકોષ્ઠાનિ । હિમેંદ્રેત્યાદિ ।
હિમેંદ્રાયુધબંધૂકકૃષ્ણનીલઘનોપમા ઇત્યત્રોપમાશબ્દો
હિમાદીનાં ષણાં પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે । હિમોપમા ઇંદ્રાયુધોપમા
બંધૂકોપમા કૃષ્ણોપમા નીલોપમા ઘનોપમા ઇતિ શાર્વાદિતીશાનદિક્ત
એતાસાં ન્યાસઃ મધ્યે શ્વેતાથવા ચિત્રેતિ અત્ર શ્વેતશબ્દસ્ય હિમોપમેત્યુક્ત્વા
પુનરુક્તિઃ શંખદુગ્ધકુંદદંતપર્યયાયૈઃ શ્વેતવર્ણસ્ય
યુક્તત્વાદદોષઃ વારુણી યા ઘનોપમા પ્રોક્તા સા વિકલ્પેન ધવલાકાર્યયાઃ
ભવંત્યાશ યત ઇતિ કામ્યાદિ ભેદેન સ્વસ્વકાર્યયાનુપરૂપેણ ભવંતિ
ઇત્યર્થઃ । અષ્ટાંગુલેત્યાદિ । મધ્યપ્રદેશે અષ્ટાવંગુલાનિ ઉછ્રિતા સ્થલિકા
ધારિકાભિધાનાનિ કાષ્ઠાનિ ચતુર્હસ્તાનિ યસ્યાઃ સા તથા હાસ્તિકે લિંગે
દ્વિહસ્તાદીનાં નવહસ્તાનાં હસ્તસ્ય વૃદ્ધ્યૈવ કાષ્ઠાનિ સ્થલિકાયાં
ત્વંગુલેનાંગુલેન વૃદ્ધિઃ હસ્તેત્યાદિ હસ્તમાનાદિનાન્યેનાપિ માનેન
યત્કન્યસકન્યસં દ્વ્યંગુલોત્તરાવૃદ્ધિઃ તાવદ્યાવન્નવહસ્તપ્રમાણ
પરિગતસ્તૃતીયાંશો દૃક્ કરસ્ય દ્વિતીયહસ્તસ્યૈવં ષોડશાંગુલાધિકો હસ્ત
ઇત્યર્થઃ । વેદીત્યાદિ ।
વેદીતિ ચતુરશ્રં । ભગશબ્દેન યોન્યાકારમ્ મંડપસ્યેત્યાદિ એતત્
કુંડાષ્ટકં પૂર્વાદિ દિક્ ક્રમેણ અધિવાસમંડપ વેદ્યા
બહિઃપ્રાસાદસ્ય વા વહિર્ભવેદિતિ સંબંધઃ તતોન્યદ્વેદ્યા મૂર્ધનીતિ
શિવેશયોર્મધ્યે યદ્ભવતિ । તન્નવં પંચેત્યાદિ । વક્ષ્યમાણ ન યેન
બ્રહ્મભિઃ પૃથિવ્યાદિ ભિર્વાપંચભિર્યોન્યાસસ્તસ્મિઞ્ચત્વારિ ચતુદિક્ષુ
મધ્યે શિવેશયોસ્તથૈવ પંચમં આશયાદિતરાણિ વેતિ કામનાતસ્તથા
તથા તુ પાણીત્યર્થઃ તદાકારેણ ચોષ્ટેન મેખલાભ્યંતરે
ભૂમેર્ભાગાત્મનાયોગો યેષાં ચતુરશ્રયોન્યાદિ નૈવમ્ ઓષ્ઠમિત્યાદિ ।
કુંડે ચતુર્વિંશતિભાગેનોષ્ટઃ કર્તવ્યઃ અત એવ હાસ્તિકે એકાંગુલમાનેન
કુંડેત્યાદિ નાભિઃ સર્વકુંડાનાં તથૈવ સ્વમાનાદર્ધેન ત્રિભાગેન
વાહિતા સર્વેષાં ચાશ્વત્થપત્રાકારેણ એકરૂપૈવમેખલાપિ
કુંડાકારોહસ્તમાને કુંડે યદ્યેકામેખલા તત્સા ષડ્ભિરંગુલૈઃ । અથ
ભિસ્રસ્તશ્ચતુર્ભિસ્ત્રિભિર્દ્વાભ્યાં ક્રમેણાંગુલાભ્યાંત
પ્. ૫૧અ) તન્યત્ર ઇષ્ટેનુપાતતઃ ઇત્યેષ એવાર્થોનુમંતવ્યઃ શેષમધમધઃ
ખનેદિતિ । મેખલામાનસ્યાધઃ ખાતોહાસ્તિકસ્ય પંચદશાંગુલોનુપાતત
ઇત્યર્થઃ દ્વિગુણમિત્યાદિ । લિંગસ્ય યો બ્રહ્મભાગઃ તતો દ્વિગુણવિસ્તૃતિ
ભદ્રાસનં ભદ્રપીઠમ્ । ભદ્રમિતિ શોભનં ।
અથ સ્રુક્સ્રુવલક્ષણં ॥
સ્રુક્સ્રુવાવિત્યાદિ । કિં શુકઃ પલાશઃ શ્રીપર્ણીવૃક્ષ એવ
પ્રોક્તાભિધાનેદ્યોત્યેયો પાક્ષિકઃ કશ્ચિદ્વૃક્ષસ્તતો વા કુર્યયાત્ । ક્વાપ્રત્ય ભો
પિબેતિ ક્વચિત્ કામનાવિષયે અયાજ્ઞિકાદપિ વૃક્ષાદિત્યાશયઃ સ્રુક્ તાવત્
વહ્વાયામેતિ બહ્વાયામેતિ ષડ્ત્રિંશદંગુલાદૈર્ઘ્યાત્ રસાગાષ્ટવેદિકેતિ
કન્યસાદિલિંગાપેક્ષયૈ તત્ અયમર્થઃ તત્પ્રમાણાંગુલ વેદિકા સ્રુક્
કન્યસાનામ્ યુગાઃ સપ્તતત્સંખ્યાંગુલમેદિર્મધ્યાનામ્
અષ્ટાંગુલવેદિકા જ્યેષ્ઠાનાં અંગુલમાનેન ચ તાસાં
કંઠસ્ત્ર્યંગુલશ્ચ ગાંભીર્યેણ સર્વાસામાજ્યાધારોનંતરમેવ
વક્ષ્યમાણાભિધાનમવટમંડલં યતશ્ચ ત્રીણિચત્વારિ
પંચચાંગુલાનિ વા વિસ્તૃતં પરિવર્તુલત્વાત્ એવ એવ તસ્યાઃ સંહિતાંતર
દૃષ્ટલક્ષણયા વિશેષોન્યદ્દૈર્ઘ્યાદિ સર્વં સદૃશં । શ્રીમત્કિરણે ।
તદ્વિસ્તૃતિમાનં સડંગુલં યદુક્તં તત્રૈવ ષદ્વૃત્તં પુષ્કર ભ્રમાદિતિ ।
કંઠપાર્શ્વાન્મુખાંતં યાવત્ સપ્તાંગુલા મુખપ્રદેશે અર્થૈર્વિભજ્ય
મધ્યપંચમભાગ વર્જં પ્રતિપાર્શ્વં ભાગદ્વયાદ્ધ્રાસો વેણિકેણઃ
ત્રયોપરિકંથસ્ય પૃષ્ટપાર્શ્વપ્રાતાવધિર્યસ્યાઃ તથા કનિષ્ઠાપ્રમાણેન
પૃથુઃ પ્રારંભશ્ચ પ્રાંતાવધિઃ યથાયથં નિમ્ન આજ્યનિર્ગમઃ
અવટમંડલાત્ કંઠમધ્યમાર્ગેણ મુખાંતં યાવદ્યસ્યાઃ
કલશાદુદ્ગતઃ ષડંગુલપ્રમાણો યો દંડસ્તદગ્રે પ્રાતવેદિકાધઃ
શ્રુતિસાંખ્યૈશ્ચતુર્ભિરંગુલૈરન્યા સૂક્ષ્મા ચ વેદિર્યસ્યાઃ ઉક્તં ચ
મૃત્યુજિદ્વિધાને ષડંશ પરિણાહેન દંડઃ કુંભસમુત્થિત ઇતિ ઇત્થં
દીર્ઘસમાસૈર્વ્યવહિતસંબંધિપદૈશ્ચ સ્રુગેવવિવક્ષિતા ।
સ્રુવ ઇત્યાદિ ।
તદ્યોનિરિતિ । સમાનજાતીય એવ અંગુષ્ઠવત્ સ્થૂલદંડઃ
કર્ષપ્રમાણસ્યાજ્યસ્યાધારોવક્ષ્યમાણભિધાનસ્ય પુષ્કરસ્યા
વટોગાંભીર્યયં યસ્ય દંડમૂલે પ્રારંભે આહિતા વિનિર્મિતા ગંડિકા
આમલસારાનુકૃતિર્યસ્ય દ્વ્યંગુલોજ્જિત દૈર્ઘ્યોવેતિ । હસ્તમાનોથવા
પ્. ૫૧બ્) દ્વાવિંશત્યા અંગુલાનાં ગોપદાભાગ્રપુષ્કર ઇતિ
ગોપદપ્રતિબિંબાનુકારો મધ્યે શિખાંતં યાવત્ સૃષ્ટયોન્તતરેખયાયુક્તઃ
તત્પાર્શ્વાદીશદ્ગંભીરે યસ્ય પુષ્કરસ્ય પૃષ્ઠે બહિઃ કુંભદ્વયેન ચ

યુક્તઃ એવં રૂપઃ સ્રુવોથવા સ્વતંત્રે સ્વકલ્પે યથોક્તઃ એતયોરપ્યાકારઃ
સમપ્તિપત્રાદવસેયઃ સમિધ ઇતિ । યજ્ઞ વૃક્ષા અશ્વત્થાદયઃ સ્થૈલ્યમાનેન
કનિષ્ઠાયાઃ યાનાધિકાઃ અષ્ટાશ્ર ઇત્યાદિ ચરુ કૃતેયા સ્થાલી સા ઔડંબરી
તામ્રમયી તથા પ્રતિસરા ઇત્યેક હસ્તવૃદ્ધૈવ લિંગસ્ય બ્રહ્માદિ ભાગ
પ્રદર્શન સ્રગ્દામાનિ રક્ષા કુંભા નિદ્રા કલશાઃ અથેત્યાદિ ।
સબાહ્યાભ્યંતરમિતિ । યથૈવ બાહ્યે કરન્યાસાદિ કૃતં તથૈવાભ્યાંતરે
પુર્યયષ્ટકાખ્યેપીત્યર્થઃ પરાંવૃત્તિમાસ્થાયેતિ
સકલક્ષોભોપસંહારદ્વારેણ સ્વરૂપાવસ્થિતેઃ ।
શાંતરૂપાત્મિકૈવ પરાવૃતિઃ ।
તાં સમાશ્રિત્ય સહજ શુદ્ધ્યપહત સામર્થ્યત્વેન હ્યાત્મનઃ
ક્ષોભોન્મુખત્વાદ્વિમૂઢતા તદ્વિલયાચ્ચ તત્ પદાભિર્ભાવઃ ।
તદુક્તં સ્પંદકરિકાસુગુરુભિઃ ।
નિજાશુદ્ધ્યસમર્થસ્ય કર્તવ્યેષુભિલાષિણઃ ।
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્પંદર સંપદમ્ ॥
તદા સ્યાત્ કૃત્રિમો ધર્મો જ્ઞત્વ કર્તૃત્વ લક્ષણઃ ।
યતસ્તદીપ્સિતં સર્વં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ ॥
કર્માખ્યં વિધાય કરમિતિ । સંહિતાંતર પરિદૃષ્ટવિધિના યથોક્તં
રુરુસંહિતાયાં ।
સર્વાં પ્રક્ષાલ્ય હસ્તં તુ કૃત્વા ગંધાદ્યલંકૃતમ્ ।
ન્યસેદ્બ્રહ્મણિ શાખાસુ પંચપંચસ્વનુક્રમાત્ ॥
ગંધમંડલકં કૃત્વા વામાંગુષ્ઠેન મધ્યતઃ ।
વિન્યસેત્ તત્ર દેવેશં વિદ્યારાજં પરંશિવં ॥
પૂજયેચ્ચાર્ઘપાદ્યૈસ્તુ ગંધધૂપપવિત્રકૈરિતિ ।
અથવા સ્વતંત્રવિધાના વિન્યસ્ત સંપૂજિતશ્ચ શિવભટ્ટારકો યત્ર તં
કૃત્વા ઉક્ત વદિતિ પ્રાગુક્તનયેન સર્વાધરશિર ઇતિ શિસ્ત્રસંજ્ઞિતં
કલશદ્વયમીશાનદિશિ વિન્યસેદિત્યર્થઃ । મંડપસ્યેત્યાદિ ।
પૂર્વોત્તરૈશાનપશ્ચિમેભ્યઃ અન્યતમે ન વસુકેષ્ટકેષુ મધ્યાત્
પ્રાગાટીશાંતં ક્રમેણ શિવ સદાશિવ ઈશ્વર વિદ્યામાયાકાલ નિયતિ
પુરુષપ્રકૃત્યાખ્યાનિ નવૈવ તત્વાનિ વિન્યસ્તાનિ યસ્મિન્
કારકાણીત્યુપયોગદ્રવ્યાણિ સુપ્રતિષ્ઠાદીનિ રત્નાનિ
પંચાભિધાનાનિર્વિન્યસ્તેષુ પંચસુ પાત્રેષુ પવિત્રાદ્યૈરિતિ બ્રહ્મભિરાદિ
ગ્રહણાદંગૈઃ કદાચિત્
પ્. ૫૨અ) યદુક્તં શ્રીમત્પિંગલામતે ।
તદ્વક્ત્રૈશ્ચ હૃદાદ્યૈર્વેતિ ભ્રહ્મભિશ્ચ સદ્યોજાતાદિ ક્રમેણ ગો સૂત્રં
ગોમયં ક્ષીરં દધિસર્પિઃ કુશોદકાનિ ક્રમાદજાદિભિઃ કુર્યાદિતિ ।
સદ્ગોમયમિત્યાદિ । સદ્ગોમયમિત્ય પતિતં ભૂમૌ યત્ હૈમમુપસ્કરમિતિ ।
સૌવર્ણં ગૃહોપકરણભાંડપ્રાયમ્ સર્વાભરણજાતં ચેતિ
સૌવર્ણમેવાભરણવૃંદં પ્રકૃતાવિત્યાદિ । પ્રકૃતિતત્વસ્થાને
કુંકુમાદિકમિતિ । આદિગ્રહણાત્ કર્પૂરશબ્દેન મૃદ ઇત્યાદિ ગહન ઇતિ
માયાયાં નરાજનંનેવદ્ભભકખ્યયા યત્પ્રસિદ્ધં ન દુંબરેત્યાદિ ન
દુંબરાદિ વૃક્ષસંભવં ત્વક્ સંગ્રહમ્ કષાય સંગ્રહં
હરીતક્યામલકક્ષીરવૃક્ષશકલપરિપાકોત્પાદિતં ગંધાનિતિ ।
પૂર્વોદ્દિષ્ટાન્મૃગમદાદીનન્યાંશ્ચ સ્વસ્વરતીન્ નિયતાવિતિ નિયતિ
તત્ત્વપ્રદેશે તતોષ્ટાવિત્યાદિ । તદ્બાહ્યેષ્ટ સુદિક્ષુ કલશાષ્ટકં
તદ્વિશેષણં શ્વેતો મલો ગંધગર્ભ ઇતિ । શ્વેતચંદનવારિગર્ભઃ
અમલોગંગાદિ સલિલગર્ભઃ એવં યાવદેથ વિમિશ્ર સંલિલગર્ભઃ તે ચ
ક્ષારાદયો ગર્ભોદાખ્ય સમુદ્રાંતાઃ અષ્ટાવષ્ટસુખનામભિશ્ચતુર્થ્યં
તૈરિતિ । યા અસ્ય નિજામૂર્તયઃ યથા ભગવતઃ
પરમશિવસ્યાત્મમૂર્તિર્વિદ્યામૂર્તિઃ શક્તિમૂર્તિશ્ચેતિ તિસ્રઃ તત્રાત્મમૂર્તિ
બ્રહ્મભિઃ
વિદ્યામૂર્તિર્વિદ્યાંગૈરથવ્યાકરણપ્રસ્થાનેનાષ્ટાભિર્માતૃકાપર્વભિન-
વમેનકૂટાભિધાનેન ક્ષકારેણ પૂજાદિ દેવસ્ય શક્તિમૂર્ત્તિસ્તુ
વામાદ્યાભિરષ્ટાભિર્મનોન્મનીવર્જં વિભ્યાદ્યાશ્ચાષ્ટાવેવ રૌદ્રી
વર્જં તાસામભિધાનાનિ ।
શ્રીમદ્રૌરવેભિહિતાનિ યદુક્તં ॥
વિભુજ્ઞાનક્રિયે વાક્ ચ વાગીશી જ્વાલિની તથા ।
વામાજ્યેષ્ઠા ચ રૌદ્રી ચ પરમનવશક્તયઃ ॥
ઇત્યનેન ઉમાપત્ત્યાદેસ્તુ ક્ષ્માવદ્માદિભિશ્ચ શાસ્ત્રપ્રોક્તાભિઃ । યદુક્તમ્ ॥
ભૂમિરાષોગ્નિરનિલંખમાત્મા ચંદ્રભાસ્કરૌ દેવદેવસ્ય કથિતા
મૂર્તયોષ્ટૌ સ્વમાનત ઇતિ । એતેષાં યસ્યાત્મીયા
મૂર્તયસ્તન્નામભિશ્ચતુર્થ્યંતે સ્તે કલશા આલબ્ધાઃ કાર્યયાઃ । એતચ્ચ
મૂર્તિ મૂર્તીશાદિ સ્વરૂપમગ્ને પાદદેશે ભાનુઃ સ્થિત્વા મુર્ત્તિન્યાસં
ગુરુત્તમઃ । કુર્યયાદિત્યાદિના સ્ફુટમભિધાસ્યતિ ઇહ તુ
પ્રસંગાત્કિંચિદ્યવાકૃતં બહિર્ન્યસેત્ તેષાં કલશાન પરાનપિ
મહાપ્રતિમાસુ બહુજલ સ્નાના પેક્ષયા
પ્. ૫૨બ્) મંડપસ્યેત્યાદિ કષાયવર્ગેણેતિ । તદનંતરમેવ ।
પૂર્વોદિતાભિધાનવૃક્ષસમુદ્ભવેન ત્વક્ કલ્કેન ।
તથા ચ શ્રીમત્પિંગલામતે ॥
કષાયૈઃ ક્ષીરવૃક્ષોત્થૈસ્ત્વક્ કલકૈસ્તદનંતરમિતિ ।
અથ લક્ષણોદ્ધારઃ ।
વિન્યસ્યેત્યાદિ । લક્ષ્માવભાસયેદિત્યનેન પૂજાભાગમેવ બ્રહ્મરેખા
ચિહ્નિતં નવધા ભોજ્યં તત્રૈવ લક્ષણોપપત્તેઃ ।
શ્રીમન્નંદિકેશ્વરમતે તુ ॥ સ્ફુટમેતદ્યુક્તં । પૂજાભાગં ત્રિધાભાજ્યેતિ
। શ્રીમત્કિરણેપિ ॥
ઊર્ધ્વભાગં ત્રિધાભંક્ત્વેતિ ત્રિભાગનવભાગકરણાત્મક એવાત્રભેદઃ
। ભાગત્રયેત્યાદિ । ઉપરિતનભાગત્રયાદધોલંવનમિતિ લક્ષણાત્મક રેખા
દ્વયમવતારણીયં તત્રાપ્યુક્તં લક્ષણં સ્યાત્ ત્રિભાગિકમિતિ ।
શ્રીમન્નંદિકેશ્વમતેપિ ॥
દ્વિભાગાલક્ષણં ભવેદિતિ । લક્ષણરેખયોર્મધ્યપ્રમાણમાહ ।
લિંગાયામેત્યાદિ । અધુનાસમ ભવેદિતિ । અધુના સમગ્રસ્ય લિંગસ્ય
યશ્રાયામો દૈર્ઘ્યં તત્ષોડશભાગે કૃતે સતિ ભાગૈક ત્યાગાદ્
ભાગાદ્વયમાનેન લક્ષ્મદેહસ્યેતિ । લક્ષણા કૃતે વિષ્કંભો
વ્યવધાનાત્મકમંતરમિત્યર્થઃ । ઇત્થં સર્વલિંગસ્ય
ચતુર્વિંશતિભાગેનાર્થાપત્ન્યાલક્ષણ વૈપુલ્યં અતોન્યો વિષ્કંભ ઊનોધિકો
વા ભવતિ । કિં ત્વ સાવુપદ્રવો ક્ષુદ્રસિદ્ધિનિમિત્તલક્ષણરેખા
સ્થૌલ્યમાનમાહ । રેખેત્યાદિ । ઉત્તમોત્તમલિંગેષ્ટયવપૃથુલા તત્પ્રમાણેન
ગંભીરા લક્ષ્મરેખા અન્યોન્યેષ્વિત્યુત્ત્મમધ્યમાદિષુ કન્યસકન્યસાં તેષુ
ત્રૈરાશિકાદ્ગણનાપ્રકારાન્ પરિકલ્પયેત્ । નવગુણિતાનામષ્ટાનાં
યવાનાં દ્વાસપ્તતિ
ભાગસંખ્યોપલક્ષિતાનામષ્ટાષ્ટભાગાપહારતોષ્ટાવેવભાગાઃ
કન્યસકન્યસસ્યાયાંતિ નવભાગોનમેકયવપ્રમાણમિતિ યાવત્ ॥
તથાચોક્તં શ્રીમત્કિરણે ॥
જ્યેષ્ઠલિંગસ્યાયા રેખા દ્વિરષ્ટાવયવા ભવેત્ ।
ઇતરેષાં તુ હ્રાસઃ સ્યાદ્ભાગાદ્ભાગં નવક્રમાત્ ॥
તદ્વામપ્રતિભાગેન ભવેદ્યદ્વાન્યથા કુરુ યવાષ્ટકં ।
યદુક્તં । તન્નવભાગવિભાજિતમ્ ।
એકૈક હ્રાસતો રેખા જ્યેષ્ઠલિંગક્રમાદિતિ ।
પક્ષસૂત્રયોરુદ્ભવસ્થાનમાહ । ભાગત્રયાદિત્યાદિ । નવભ્યો ભાગેભ્યો
ભાગત્રયાદધોયે લંબનરેખે સ્થિતે તેપિ પુનર્ભાગત્રયાદધો યં
લંબનરેખે સ્થિતે તેપિ પુનર્ભાગત્રયાદધઃ પક્ષસૂત્રવિનિર્ગમઃ
પ્. ૫૩અ) શ્રેષ્ઠોલંવનરેખા વા નિત્યર્થઃ ।
શ્રીમત્પિંગલામતેપિ ॥
લંબસૂત્રાર્ધમાના તુ પક્ષસૂત્રાવતારણમ્ ।
ઇતિ । તસ્ય ચ સૂત્ર સૂત્રસ્ય યત્ ક્વચિદૂર્ધ્વં ક્વચિચ્ચાધઃ અર્થવ્યપાશ્રયાત્
કામનાવશાત્ પ્રથમં પક્ષસૂત્રવિનિર્ગમં સામાન્યનાભિધાય
પુનર્વિસ્તરણેણાહ ।
પક્ષેત્યાદિ ॥
તસ્મિન્ પક્ષ સૂત્રવ્યક્તિ સ્થાનાત્મકે પૂજાભાગાદધઃ સ્થે ત્રિભાગે
પક્ષસૂત્રે અષ્ટવિભક્તે સત્યધોભાગદ્વય વર્જં ષણાં ભાગાનાં
પક્ષસૂત્રોત્પાદનપૂર્વં પરિવર્તનમ્ ।
તદુક્તં તત્રૈવ ॥
તદર્ધમષ્ટધા ભંક્ત્વા ષડ્ભ્રમાન્ પૃષ્ઠતો યુતમ્ ।
ઇતિ । અત્રૈવ વિકલ્પેન લક્ષણાંતરં નવેત્યાદિ । તસ્મિન્ પક્ષસૂત્રે નવભક્તે સતિ
સપ્તભાગાનાં પરિગ્રહણાત્ સકલકામદં લક્ષણં અત્રૈવ તૃતીયઃ
પ્રકારઃ ભાગેત્યાદિ । ત્રિભિર્વિભાજિતે તસ્મિન્નેવ પક્ષક્ષેત્રે
ભાગદ્વનસાર્ધેન વિવર્જિતં વા લક્ષ્મ અયમર્થઃ । તસ્મિન્ પક્ષક્ષેત્રે
ત્રિભાજિતે અધોભાગાર્ધવર્જં સાર્ધભાગદ્વયાત્ પક્ષસૂત્રાભ્યાં
વિવર્તિતં લક્ષ્મ સંતતિમીપ્સતાં રાત્ર્યકામાનાં ચ ।
તદુક્તં તત્રૈવ ।
લંઘાર્ધં ગુણવત્ કૃત્પ્રભ્રમાદ્ભાગદ્વયસ્ય તુ સાર્ધસ્યૈ તત્ સ્મૃતં

ભોગમોક્ષાર્થં ભાવિતાત્મનામિતિ । પુનસ્તત્રૈવ
ચતુર્ભેદોપલક્ષિતશ્ચતુર્થઃ પ્રકારઃ વિકારેત્યાદિ । તસ્મિન્નેવ
પ્રદેશે ષોડશભાજિતે સતિ પ્રાગ્વદધોભાગદ્વયવર્જં તત એવાધઃ
અભૃત્યૂર્ધ્વં ક્રમેણ શરસંખ્યૈઃ પંચભિર્ભાગૈઃ
પત્રસૂત્રદ્વયમુભાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામવતારણીયં । તથૈવ
ભાગદ્વયવર્જં નવભિર્ભાગેનન્યત્ । ભાનુભિરિતિ । દ્વાદશભિસ્તદ્વદન્યત્ ।
શક્રૈરિતિ । ચતુર્દશભિશ્ચતુર્થમન્યદ્ભેદાંતરમ્ । અંશક્રમેણ વેતિ ।
તિર્યયગ્રેખાભિર્ ઊર્ધ્વરેખાભિશ્ચ તત્ક્ષેત્રં વિભજ્ય કોષ્ઠક વ્યક્તેઃ
પ્રતિકોષ્ઠકં કર્ણગત્યનુસારેણ વા પક્ષાવિતિ । પક્ષસૂત્રે અવતારણીયે
પૃષ્ઠ ઇત્યાદિ । તયોર્દ્વયોઃ પક્ષસૂત્રયો લિંગસ્ય પૃષ્ઠતો યદ્બ્રહ્મ
તત્પર્યયંતં યાવત્ સંગમઃ કાર્યયઃ સર્વસાધારણઃ ઇતિ ।
સર્વપ્રકારાણાં લક્ષણાનામધોભાગદ્વયવર્જનન્યા યેન
પક્ષસૂત્રદ્વયં યત્નેન પૃષ્ઠં બ્રહ્મસૂત્રાંતરં નયેત્ ।
ઉક્ત ચ શ્રીમન્નંદિકેશ્વરમતે ॥
સંગમઃ પક્ષસૂત્રાણાં દ્વિભાત્પૃષ્ટતો ભવેત્ ।
પ્. ૫૩બ્) બ્રહ્મસૂત્રાગમં સ્થાનં કાર્યયં યત્નાદ્વિપશ્ચિતે ॥
ભોગકામાનામન્યદપિ લક્ષણાંતરમ્ । ષષ્ટેત્યાદિ અધઃ ।
અભૃત્યૂર્ધ્વગણનયાયઃ ષષ્ઠસ્તસ્મિંલ્લક્ષણસ્ય મૂર્ધનીતિ યાવત્ । તત્ર
યવ મુખાકૃતિ વા તલ્લક્ષ્મભાગસિદ્ધમિતિ ।
ષ્ષ્ઠભાગાંતાત્ પંચમભાગાંતિકં યાવત્ પાર્શ્વહ્રાસ વિધિનેત્યર્થઃ
। તત્રૈવેત્યાદિ । તસ્મિન્ પ્રદેશે અત ઊર્ધ્વં ચ તીક્ષ્ણાશ્રં
યવાકારાનુકારેણ તચ્ચ તથા ભૂતં ભુક્તિનિમિત્તં ક્રિયતે
પક્ષસૂત્રવર્જં પ્રથમં પક્ષસૂત્રયુક્તં યદુક્તં તન્મુક્તિ નિમિત્તં
તિર્યયગિત્યાદિ । સ્તંભાદિ નિમિત્તં યત્ ક્રિયતે તત્ સપ્તમભાગે
તિર્યયગિતિતિરશ્ચીનં સ્થિત્વેત્યાનતયવાકારે દર્શિતઃ તથા સંસ્થાનેન
હસ્તિનેત્રં સપ્તમભાગે લક્ષણપૃષ્ટે પાર્શ્વદ્વયાવષ્ટંભેન
કાર્યયમિત્યર્થઃ । તસ્યેત્યાદિ ।
તસ્ય ગજાખ્યસ્ય તુ તથા રૂપસ્યૈકૈવરેખા અધો ભવતિ । બ્રહ્મસૂત્રન્યાયેન
લંબસૂત્રાંતરે પક્ષસૂત્રે ચ ભવતસ્તસ્ય રેખા ભવત્યેકેતિ । શ્રુત્યા
પ્રગુણેતિ । સુસ્પષ્ટા । હરિવારિતેતિ વિષ્ણુભાગાવધિનત્વધોવસ્થિતભાગાંતં
યાવદિત્યુક્તં ભવતિ । લોકપાલલિંગાનાં સામાન્યેન
પક્ષસૂત્રવિનિર્ગમમાહ । તથા ભાગેત્યાદિ । અન્યેષાં યત્પક્ષસૂત્રં
ક્ષેત્રં તદેવ પૂર્વોભાગસ્તત્રત્રિભાગ દિશામધ્યભાગે તત્સૂત્ર વિનર્ગમ
ઇતિ યાવત્ । તદૈદ્રેત્યાદિ । તદુક્તરૂપલક્ષણમિંદ્રપૂજિતે લિંગે
વજ્રસંબંધિના સંસ્થાનેન તત્સંસ્થાનચ્યુત્પત્ત્યનભિધાનાચ્છબ્દેના
વેદયતિ । તીક્ષણાગ્રં તસ્યૈવ શિરોવર્તનાવત્કૃશં ચ । મધ્યદેશાત્
કિંચિદુત્કરિતવ્યં । શક્ત્યેત્યાદિ । શક્તિસંસ્થલિંગં સંસ્થત્વાદપિ
લક્ષણં શક્ત્યાહ્વમ્ । અધવિષ્કંભશ્ચ્યુતમિતિ । લક્ષણ
વિષ્કંભોર્ધાદુભય પાર્શ્વવિષયેચ્યુરિતિ હ્રાસો યસ્યાત એવોન્નતમસ્તકં
તદ્ભવતિ । યામ્યેત્યાદિ ક પૂજિતે વારુણે પાશસ્યાગ્રં શિરસ્તદાભં તસ્યાપિ
શિર ઇત્યર્થઃ નૈશા ચરેત્યાદિ નૈનૃતે અસિ જિહ્વા
પ્. ૫૪અ) ખડ્ગપ્રાંતશિખા સા અગ્ને યસ્ય તત્ । સામાન્યેષ્વિત્યાદિ
લોકપાલલિંગેભ્યો યાનિ ન્યાનિ તાનિ સામાન્યાનિ ભોક્ષનિમિત્તં તેષુ યથા
છત્રાદિ ભેદેન શિરોવર્તના કૃતા । તેનૈવાકારેણ લક્ષિતં
લક્ષણમપીત્યુક્તં ભવતિ । નૈતદિત્યાદિ । ન લૌહેપિ ચલે ઇતિ । સ્થિર લૌહે
કર્તવ્યમિત્યર્થઃ । ન બાણલિંગ ઇતિ । સ્વોલિંગાત્મક આકાર એવ
બાણલિંગરોહનદીપ્રસ્રવણોદ્ભવાનાં લક્ષણમેતો નિત્યસન્નિહિતત્વેન
લક્ષણોદ્ધારા પેક્ષાપુરસ્તાદપિ વક્ષયતિ ।
બાણલિંગં પુરાસિદ્ધૈઃ સંસ્કૃતં નિત્યસન્નિધિ ।
ઇતિ । રોહ ઇતિ સ્વયં વ્યક્તેનદીપ્રસ્રવણોદ્ભવ ઇતિ ન પરં
નર્મદાપ્રવાહાદુદ્ભવો યસ્ય તસ્મિન્ યાવદન્યતોપિ કુતશ્ચિન્નદીપ્રવાહાત્ ।
રત્નલિંગાનાં ભાસ્વરં તેજ એવ તદ્ધેતુરિત્યુક્તં ભવતિ । દૃગુન્મીલનમિતિ ।
નેત્રવિકાસઃ લક્ષણમાહાત્મ્યમાહ । લક્ષ્મેત્યાદિ । જ્ઞાનક્રિયાત્મકં યત્
પારમેશં ધામતેજસ્તલ્લક્ષ્મરૂપત્વેનાત એવ તેન વિના લિંગેષુ કદાચિત્
સાન્નિધ્યં તદેવ વિશેષયતિ । માનોન્માનાદિતેત્યાદિ । માનાદિ રહિતે લિંગે
યદ્યુદિતં યથા પ્રતિપાદિતં લલ્મ અસ્તિ તત્રત્રાવશ્યમેવ દેવતા
સન્નિધાનમાયાતિ । પૂર્યયેત્યાદિ । મૃત્યુજિતા । એતેન રક્ષોઘ્નાઃ સિદ્ધાર્થાઃ
નૈરાજનં પ્રાગુક્તમેવ અપિ ચ શીતલકમિત્યપરા યસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ યત્ર
પિષ્ટકૃતઃ સર્પિસ્તથા દીપદૂર્વાક્ષતકાંચિક પિંડાદિ રુચ્યતે સુમનઃ
શબ્દેન યાનિ કાનિ ચિત્પુષ્પાણિ રત્નકરંબકમિતિ મુક્તામણિ
રત્નકનકપ્રાયંધનં । તતો વેદ્યામિતિ । વેદિમધ્યે
વાલુકારચિતસ્થાલિકાયાં કુશં યુક્તે પ્રસ્તરણે સ્વાપાર્શ્વં શયયાં
પરિકલ્પયેત્ ।
યદુક્તં શ્રીમત્કિરણે ॥
વાલુકાપૂરિતં પીઠે તન્મધ્યેસ્તરણં કુશૈઃ ।
પ્રાક્શિરઃ સ્વાપયેલ્લિંગમિતિ । આસનમંત્રૈઃ સ્વૈરિતિ । આસનમંત્રાઃ સ્વક
સ્વકસંહિતાદિ પરિદૃષ્ટાઃ ષટ્ તત્ર તાવદ્ધર્માદીનાં ચત્વારઃ અનંતસ્ય
પારમેશ્વર્યયા અધિષ્ટાતૃ શક્તેશ્ચ દ્વાવિભિતૈઃ
પ્. ૫૪બ્) સમુદાયત એવેતિ । પ્રણવેનૈવેત્યર્થઃ ગુણાધિકા ઇતિ । મૃણ્મયસ્ય યા
અન્યાગુણાધિકા તેન કૃષ્ણચિહ્ન વર્જિતં સ્વાકૃતિ ચાન્વેષ્યં । યદુક્તં ।
યત્રાકૃતિસ્તત્ર ગુણાવસંતીતિ । શતાલબ્ધમિતિ । શતાનિ મંત્રિતં શિરઃ સમીપે
નિદ્રાકલશં તમસિનેત્યસ્ત્રેણ ન્યસેત્ । ઉપાધાનં શિરોધારણં ।
પિધાનકમિતિ । તસ્યા એવસ્થાલ્યામુગસ્થગનં શિલામિતિ ભેષભાજનં
પાષાણાત્મકં । પાત્રમિતિ । ભોજનકૃતે તદાધારઃ । ગૃહોપસ્કરણાનિ યાનિ
ચેતિ સ્થાલ્યાદીન્યુક્તાનિ યાનિ ચાપ્યનુક્તાન્યપીત્યર્થઃ । પુષ્યપ્રતિસરાનીતિ ।
અછાદનપટસ્યોપરિપૂર્વોક્તનયેન બ્રહ્માદિભાગપ્રદર્શકાન્
પુષ્પસ્રગ્દામાદીન્ ભૂતિર્ભસ્મપ્રકારાનિતિ સ્વાપસ્થાને સર્વં યથોક્તં
વિનિવેદ્યતાં પશ્ચાત્ પરિખાન્યાયેન પરિકલ્પયેત્ લોકેશાનસ્ત્રસંયુક્તાનિતિ ।
અત્ર ક્રિયાંતરા શ્રવણાત્ પરિકલ્પયેદિત્યેવ ક્રિયા શિવાજ્ઞા પ્રતિબોધિતાનિતિ ।
શિવસંબંધિ યદાજ્ઞાપદં તેન બોધિતાનેવં
ભવંતસ્તિષ્ટંત્ત્વિત્યાજ્ઞાપદમ્ । પાદદેશેત્યાદિ । સગદિતઃ પૂર્વમિત્યાદિ ।
કુંભપ્રતિષ્ઠાવિધિ સમયે ક્ષ્મા વહ્નિ યજમાનાર્ક જલાનિલેત્પાદિના સ
મૂર્તિન્યાસો ગદિતઃ પુનરિહ પ્રસંગાત્ કથ્યંતે ભોગિન ઇત્યેતે
ક્ષ્માવહ્ન્યાદ્યાઃ સ્વક સ્વકેશ સહિતા મૂર્તયો ભોગાર્થિનઃ પ્રતિષ્ઠાયાં ।
અન્યચ્ચ ।
ભોગિન એવાનંતાદયો મંત્રનાયકાઃ શુદ્ધે માર્ગ ઇતિ માયોર્ધ્વં ।
સદાશિવતત્ત્વાવધિભોગકામાનાં યા પ્રતિષ્ઠા તત્રાનંતાદયો
યવાંગુષ્ઠપ્રતિષ્ઠાયામન્યેવેત્યસિતાંગાદયો ભૈરવાખ્યા
મંત્રેશ્વરા એવ ।
યથોક્તં શ્રીમત્પિંગલામતે ।
ભૈરવાન્ ક્ષુદ્રકર્મણિ । અસિતાંગો રુરુશ્ચંડઃ ક્રોધ ઉન્મુત્તકસ્તથા
કપાલી ભીષણશ્ચૈવ સંહારો ભૈરવેશ્વરા ઇતિ । ભૈરવાશ્ચ તે ઈશ્વરાશ્ચ
મંત્રાણામપીત્યર્થઃ । ક્વચિલ્લોકભૃતો પિબેતિ । તત્રૈવ શુદ્ધા
શુદ્ધાધ્વરોક્વાપિ સ્તોકેશા મૂર્તીશા ઇતિ । અન્યે તુ શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વર ઇતિ ।
સિતાસિતપ્રતિષ્ઠાયાં શૈવવેદમંત્રવિહિતાયામિતિ વ્યાકુર્વતે । તદયુક્તં
પ્. ૫૫અ) સર્વસ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાયાસ્તથારૂપત્વાત્ ॥
ધારિકેત્યાદિ ॥ યોષાર્ચા સ્થાપના ઇતિ । સ્ત્રીપ્રતિમા પ્રતિષ્ઠાયાં
ધારિકાદીપ્તિમત્યાદ્યા અષ્ટૌમૂર્ત્તિશક્તય એવ નૃત્તમૂર્તીશ્વરાઃ ।
પંચેત્યાદિ । ભોગકામસ્ય સદાશિવ પ્રતિષ્ઠાયાં ક્ષ્માદ્યા
આકાશપર્યયંતાઃ પંચમૂર્તયોર્મૂર્તીશાશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદય
આદિશબ્દાદ્ગદ્રેશ્વર સદાશિવાંતાઃ પંચમુમુક્ષોસ્તુ તત્પ્રતિષ્ઠાયાં
નિવૃત્તિ પ્રતિષ્ઠાવિદ્યાશાંતાશાંત્યતીતાખ્યાઃ પંચમૂર્ત્તયો યથા
સંખ્યં સદ્યોજાતાખ્યાઃ પંચમૂર્તીશાઃ હદાહ । સદ્યોજાતાદિ દેવત ઇતિ
અન્યે તુ પંચમૂર્ત્યાત્મકે ન્યાસ ઇતિ મંગલપ્રાસાદા ઇત્યાહુઃ । અન્યચ્ચ

મુમુક્ષોરેવ સ્ત્રીપ્રતિમા પ્રતિષ્ઠાયાં વામાજ્યેષ્ઠાક્રિયાજ્ઞાની ઇચ્છા
ઇત્યાખ્યાયાસાંતાઃ પંચ ઈશ્વરા ઇતિ મૂર્તશક્ત એવ ક્ષુદ્રકર્મનિમિત્તં
યાનુગ્રા અર્ચાઃ કાલસંકર્ષિણ્યાદ્યાસ્તાસુ મહામોહાદ્યાઃ પંચ યાવત્ ।
ત્રિખંડાદનુવર્મેતિ । ત્રિપ્રકારો મંત્રમાર્ગ તસ્માત્ત્રિખંડદનુવર્ત્મનો
મંત્રમંત્રમહેશ્વરાત્મકં સ્વેવાકલ્પેયાઃ સંસિદ્ધા અત એવોક્તં
ચાનંતાદયઃ શુદ્ધે માર્ગે મંડલિનોપિ વા । મુસુક્ષુર્વા નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ
સદ્યોજાતાદિ દેવતા ઇત્યાદિના ઇત્થમનુરૂપતયાસેશ્વરા અષ્ટાવુક્તનયેન
મૂર્તયોથવા પંચવિન્યસ્યાસ્ત્રિપદસ્પૃશ ઇતિ બ્રહ્મભાગાદિષુ ત્રિષ્વપિ પદેષુ
યુગપદેવ ન તુ પિંગલામત ઇવ મૂર્તિતચ્છક્તિર્મૂતીશાનાં ક્રમેણ
બ્રહ્મભાગાપિકો ન્યાસઃ સાધારેણેતિ પ્રણવેન પ્રાગુક્તયોપત્યાત્તસ્યાપિ
સાધારણત્ત્વાત્ ।
યદુક્તં તત્રૈવ ॥
મૂર્તિમંત્રાસ્તથાન્યેવા એકોવાથાક્ષરોવ્યય ઇતિ તદ્વ્યાપકં મહેશાનમિતિ
। નિર્દ્દિષ્ટાનેકપ્રકાર મૂતિવર્ગેભ્યોન્યતમવર્ગાદ્યા વિન્યસ્તા
સાંદ્વ્યાપકં મહેશાનમિત્યત એવતાભ્યો મહાંશ્ચૈશાનશ્ચ
સર્વતોમુખશક્તિકમિતિ । સ્વસ્વાધ્વવ્યાપ્યા પેક્ષયા વ્યાપ્યસ્યાર્થ જાતસ્ય
વાંચ્છક્તિ સમૂહસ્ત્વેન પ્રોતં તદંતરાત્મત્વેન પ્રકાશમાનં અત એવ ચ
સર્વાકારં તુષ્ટ્યાધિષ્ઠેયસ્ય ય આકારઃ સ સર્વસ્તસ્યાત્મનિ તમ્ ।
શ્રસંભિન્નમિતિ કારણગત્યા ક્રમેણોર્ધ્વં દ્વાદશાંતં
યાવન્નાદોચ્ચાર પૂર્વમ્ પુનઃ ॥
પ્. ૫૫બ્) શક્ત્યંતરપ્રવેશાદિતિ યાવત્ ભિન્નં વા સ્વાણુનેતિ
સ્વમંત્રેણાક્ષરસમૂહાત્મકેન ભિન્નમિતિ સમસ્તદ્વ્યસ્તતાં પ્રાપ્તં વા
ન્યસેત્ । નાડીસંધાનમિતિ । તેષાં દિગ્વિન્યસ્તાનાં
મૂર્તીશાનામન્વંતરત્વેનભિન્નચિતાં પ્રતિષ્ઠેય
નાડ્યાંતન્નાડિયોજનાત્મકં યેન એકનાડિ પ્રોતં સમસ્તમૂર્તિમૂર્તીશ
જાતમવભાસયેત્ । અભિન્નચિતાં તુ શિવાત્મબ્રહ્મણાં
મૂર્તીશત્વેનાત્રવિભાગેન વિન્યસ્તાનાં પુનરથવયવિનોયાનાડી
તસ્યામુક્તપ્રકારેણ સંયોજનમેવ । અભિન્નચિન્મૂર્તિપાનાં । જપનિમિત્તં
દિગ્વિભાગાવિન્યાસાદિનૈતદેવ પ્રકટયતિ । પ્રાચિતત્પુરુષમિત્યાદિનાં
વિષ્ણ્વંબિકેતિ અંબિકાપદમત્ર સમસ્તાનાં સ્ત્રીપ્રતિમાનામુપલક્ષણં
સહસ્રાંશુઃ સૂર્યયઃ સર્વાસ્વિત્યાદિ કદાચિત્ પ્રત્યેકં મૂર્તિધરેભયઃ
પ્રત્યેકં દિશ્યથવા સર્વે સમૂહેનાવસ્થિતાઃ પ્રતિદિશમિત્યર્થઃ । શિવ
એકાદસિકેતિ । શિવતદંગબ્રહ્મભેદેન નેત્રસ્યાંગત્વેપિ સંખ્યાત્રિરેકાન્ન
સર્વસંહિતાં સુતદુદ્ધારો દૃશ્યતે । તદસ્તદનુપાદાનં નાવ્યાપ્તેઃ યત્રાપિ
ક્વચિદૃશ્યતે । તત્ર તસ્ય પૃથગ્વિનિયોગઃ તથા સાર્ધશતત્રયે શ્રીમત્કાલોત્તરે
હૃદાદિવિન્યાસાદનંતરમાહ નેત્રં દત્ત્વા તદા બાહ્યો દેવદેવઃ સદાશિવ
ઇતિ વિધિપોષણાદિતિ શાસ્ત્રવિહિતં યદ્વિધાનમેવ વિધિઃ
પૂજાહોમજપાત્મકસ્તત્પોષણાદ્ધેતો મૂર્તીશાનાં સાન્નિધ્યં ભવત્યેવ
તથેત્યાદિ । બ્રહ્મશબ્દેન કારણં વાક્તત્ત્વં તસ્ય
પરાપરસૂક્ષ્મસ્થૂલચતુષ્ટયવિભાગાત્મકાવસ્થાનવિદઃ પંડિતા એવ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ।
ચત્વારિવાક્ પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણાયે મણીષિણ ઇતિ । વેદો નૈષ્ટિક
ઇતિ વેદાર્થાનુષ્ઠાનપરાઃ ન પુનરધિગત શૈવાર્થત્વેનાનપેક્ષિત
વેદાચારાઃ પઠંતો દેવતાલિંગાન્મંત્રાનિતિ દેવતાલિંગં ચિહ્નં
વશ્યત્વેન યેષાં મંત્રાણાં તાન્ પઠંતો નત્વૌદાસીન્યમાશ્રિતાઃ
સંસ્કૃતાઃ શિવશંબરૈરિતિ । શૈવમંત્રૈઃ કૃતદેવન્યાસાદિકાઃ
બહિર્બાર્સ્ત્રા ઇતિ । યાગસ્થાનાદ્બાહ્યેસ્તાવકાનણૂનિતિ
પ્. ૫૬અ) સ્તોત્રમંત્રાનિતિ । વિધિવીર્યયપ્રરોચનાદિતિ । વિધિના
શાસ્ત્રીયક્રમાનુષ્ઠાનેન શક્ત્યુતેજનતો વિઘ્નૌઘ વિનાશાય પર્યયાપ્તા
ભવંતીત્યધ્યાહારઃ મૂર્તિસ્વરૂપમાહ । નૈષ્ટિકા ઇત્યાદિ । નૈષ્ટિકા
ભૌતિકાશ્ચ મૂર્તિપાઃ કાર્યયાઃ નૈષ્ઠિકાનાં લક્ષણં જતિલિપ્રાંગાઃ
ભૌતિકાસ્તુ તદ્વર્જિતાઃ । એતેષામેવ પ્રયોજનાંતરમ્ । સ્વમૂર્તીત્યાદિ ।
સ્વસ્યામૂર્તેર્યદ્રૂપં ત્રિનેત્રચતુર્ભુજાદ્યાત્મકં સામર્થ્યે ચ
દૃક્ક્રિયાત્મકં વ્યાપ્તિશ્ચ તત્ત્વભુવનાખ્યે ધ્વનિ તથા સંધાનં
નાડીનામેવ યત્પ્રાગુક્તમેતેષુ । સ્વમૂર્ત્તિરૂપાદિષુ વિષયે વિનિયોગઃ
એકાગ્રતા યેષાં તે તદર્થં સાવધાના ઇત્યર્થઃ । સર્વસંધાનયોગકૃદિતિ ।
એકૈકાં મૂર્ત્તિવ્યક્તત્ત્વેનોક્તાનામેતેષાં સમસ્તત્વ યોગસંધાનકારી
દૈશિકશ્રેષ્ઠઃ લિંગેત્યાદિ । વેદીપીઠિકૈવત્ ક્રિયાખ્યા પીઠવિગ્રહેતિ ।
પૂર્વોક્તસ્યાથ ક્રિયાત્મકં પીઠમિત્યેવમાદેરનુવાદઃ રંધ્રે ગર્ભે
ભગાકારેણોત્કીર્ણં લક્ષણં યસ્યા નિરોધયેદિતિ । લિંગવત્તદ્વામભાગે
પૃથક્ પ્રસ્તરણે પ્રસ્વાપયેત્ બ્રહ્મશિલાલક્ષણં ગભેત્યાદિ ।
પ્રાસાદગર્ભસ્ય યશ્ચતુર્થાંશસ્તન્માનેનેત્યર્થઃ ।
શ્રીમત્કિરણેપિ ॥
કોણાત્કોણા ચ તં સૂત્રં ગર્ભમાનસ્ય યદ્ભવેદિતિ । શ્રીમદ્દિવ્યામતે તુ
હસ્તમાત્રસ્ય વિસ્તારાદ્યવંગુલાધિકા તદન્યેષાં તુ લિંગાનાં
ક્રમેણૈકાંગુલાધિકેતિ । વિશેષવિશ્વાધારામિતિ । વક્ષ્યમાણદીપ્તિશક્ત્યાદિ
ભિર્વિશ્વાધારકૈઃ શક્ત્યંતરૈર્નિચિતાં અગ્ને તુ વક્ષ્યત્યાધારધર્મિણીમિતિ
। લિંગમૂલે નિવેશયેદિતિ સ્વાપાયૈવ પૃથક્ શયયાસ્તરણે પીઠિકાવત્
સમસ્તમૂર્તિ મૂર્તીશેતિ મૂર્તિમૂર્તીશ વિન્યાશાદ્યં તસ્યા અપિ કર્તવ્યં
તત્ત્વાત્મકં ચ યત્ સ્કંધત્રય મર્મવિદ્યા શિવસંજ્ઞિતં તદન્વિતાં તથા
નવગર્તાઃ રત્નાદિ વિન્યાસસ્થનાનિ યસ્યાસ્તાં તથા ભૂતાં ન્યસેત્ ।
ક્લિપ્તામિતિ ચંદનાદિનાવિલેપનેન ચાર્ચિતાં સમાવૃતામિતિ । સદ્વસ્ત્રાદિભિઃ
સ્વમંત્રૈરિત્યાદિ । યે યત્ર વાચ્યવાચકયોગેન વ્યવસ્થિતાઃ તૈઃ અત
એવાચાર્યયવિશેષણં વિધિશાસ્ત્રવિદિતિ વિધિઃ શાસ્ત્રોક્રં યદ્વિધાનં
શાસ્ત્રં ચ મંત્રપ્રયોગાદિતિ । તે ઉભે યો જાનાતિ સ એવૈતેષાં સ્વૈર્મંત્રૈઃ
પ્. ૫૬બ્) પૂજનં નિર્વતયતિ । રત્નાદિ વિન્યાસસ્થાનાનિ યસ્યાસ્તાં રત્નાદિ
હેમતન્મૂલ ઇતિ વચનમુદ્દેશાર્થમેતસ્યાગ્રે વિનિયોગઃ । રોચનાય રુચેરિતિ ।
દીપ્તિ સંધુક્ષણાય તતઃ પ્રાગ્વદિત્યાદિ । પ્રાગ્વદિતિ ।
કુંભપ્રતિષ્ઠાયામિવન્યસ્તાસનેષુ તન્મંત્રા નિત્યાદિ આચાર્યયો
મધ્યાંશેન સમંદિગંશેષુ સ્થંડિલાદ્યધિકરણ એવાસન વિન્યાસ
પૂર્વં પૂજાં કરોતિ । તેનૈવ ક્રમેણાગ્નૌ મંત્રોપસ્થાનાદિકો હોમો
નવધૈવાષ્ટભિર્મુર્તિધરૈઃ સહિત આચરેત્ વ્યક્તપ્રાકામ્યયોગવદિતિ । વ્યક્તં
પ્રકટં યત્પ્રાકામ્યં વ્યાપકત્વં તસ્ય યોગસ્તાદાત્મ્યેનાવસ્થાનં
તત્રાભિજ્ઞ ઇત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ । મૂર્તિપાઃ સ્વવ્યાપ્ત્યા હોમં
કુર્વંતિ દૈશિકઃ સર્વવ્યાપ્ત્યેતિ । પ્રાગપ્યેતદુક્તં ।
સર્વસંધાનયોગકૃદ્દૈશિકોત્તમ ઇત્યત્ર મંત્રસંપાત સંસ્કૃતાનિતિ
ઘૃતહોમેન સ્વેત્યગ્નૌહેતિ સ્રુવમુખેન વિંદુવિન્યાસાત્મકસંસ્કારઃ કૃતો
યેષાં શાંતમિત્યનભિવ્યક્તત્વેનાંતર્ભૂત સન્નિધાનશક્તિ । યદાહ ।
તદ્વારિસાન્નિધ્યકરણમિતિ । આત્માદિ તત્ત્વત્રયવ્યાપ્તિમાહ । માયેત્યાઇ ।
માયાતત્ત્વાવધિરાત્મતત્ત્વવ્યાપ્તિઃ સદાશિવતત્ત્વાવધિર્વિદ્યાતત્ત્વવ્યાપ્તિઃ
શિવતત્ત્વાવધિસ્તુ શિવતત્ત્વસ્યેતિ । લિંગવિષયમેતત્ પીઠવિષયં તુ
વક્ષ્યમાણોપપત્ત્યા તથા પીઠં ક્રિયાવ્યાપ્ત્યેવમાત્મિકા ભગવતઃ
પરિગ્રહવર્તિનીયા ક્રિયાશક્તિસ્તદધઃ શિવવ્યાપ્તિરિત્યૂહ્યં
બ્રહ્મશિલાયાસ્ત્વાધારધર્મિણીમિત્યાધિકાદ્વક્ષ્યમાનવાક્યાદનંત
મૂર્તિત્વં ભગવદધિષ્ટાતૃશક્તિસમધિષ્ઠિતાયા યતસ્તસ્યા
વિશ્વાધારણક્ષમત્વં તેન તદ્રૂપિકાયાસ્તસ્યાઃ શુદ્ધવિદ્યાવધિરેવ
તત્ત્વત્રયસ્ય વ્યાપ્તિર્ભાવ્યા ઇત્થં તાઃ સર્વાવ્યાપ્તીઃ સંશોધ્યાનુક્રમેણ
તતઃ સર્વે સંભૂય યથા સ્વં મંત્રાજ્જપેષુઃ દર્ભસ્પૃશ ઇતિ દર્ભાગ્રેણ
તં તં ભાગં સ્પૃશં તચ્ચ જપેયુરિત્યર્થઃ । તં તં ભાગમનેન

શુદ્ધં સંતંસેશ્વરપિત્યાત્મતત્ત્વેશ્વરો બ્રહ્મા વિદ્યાતત્ત્વેશ્વરો
વિષ્ણુર્વિષ્ણ્વધિષ્ટાધિકા પારમૈરીશક્તિઃ શિવતત્ત્વે રુદ્રાધિષ્ઠાપિ કેતિ
જ્ઞેયં । ઈથં સેશ્વરં યથા સ્વમીશ્વરેણ સહિતં પરત્રતમુપસ્થાપ્યેતિ
આત્મતત્ત્વાદનંતરં પરસ્મિન્ પરત્ર વિદ્યાતત્ત્વે તદાત્મતત્ત્વમુપસ્થાપ્યતે
યોજયિત્વા
પ્. ૫૭અ) સર્વ એવ મૂર્ધિધરાઃ તદનંતરં તેનૈવ વિધાનેનાપરે
શોધયેયુઃ યાવચ્છિવ તત્ત્વં ઇત્થં તત્ત્વત્રયયોગઃ મૂલાણિ?દત્યાદિ ।
શાંતિ કુંભાદસ્ત્રમંત્રેણકરણભૂતેનાથ વા મૂલમંત્રેણ
પ્રોક્ષણાત્મકં કર્મપ્રાયશ્ચિત્તાર્થં યો વિધિસ્તત્પર્યયંતે
જપહોમાત્મકં કર્મગુરૂત્તમૈસ્તથૈવોકં હોમસમશ્ચ જપ એવ કાર્યયઃ
તથેત્યાદિ । પીઠસ્યાત્મતત્ત્વાદિ ભાગત્રયં તથેતિ । લિંગવન્સંશોધ્યં
શિલાં તથેતિ । તેનૈવ સંસ્કારેણ બ્રહ્મશિલામપિ । તથા ચ શ્રીમન્મૃગેંદ્રે
લિંગે ય ઉક્તઃ સંસ્કારઃ સોપિ કાર્યયસ્તયોરપીતિ । આધારધર્મિણીમિતિ ।
પૂર્વોક્તાનુવાદઃ અધ્વનો મૂર્તીનાં યઃ સંદોહઃ સામર્થ્યં
તલ્લક્ષણં એતદુક્તં ભવતિ । પરમેશ્વરસ્ય સમસ્તાધ્વ
મૂર્તિવ્યાપકલક્ષણાં શક્તિમેવ । તદેવાઅહ । ઇછેત્યાદિ । તત્ત્વદર્શિનઃ
પરમાર્થ વિદો યે ભગવત એવેછાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિ ત્રયરૂપાં કથયંતિ ।
આત્માદિ સંજ્ઞયા યસ્યા ઇતિ યસ્યાશ્ચ ક્રિયાશક્યાત્મકોશઃ
આત્મતત્ત્વમિત્યુચ્યતે જ્ઞાનશક્યાત્મકં વિદ્યાતત્ત્વં । ઇચ્છાશક્ત્યકં
શિવતત્વં એતચ્ચ પીઠિકાયામપિ દ્રષ્ટવ્યં શુદ્ધેત્યાદિ । લિંગપીઠિકા
બ્રહ્મશિલાત્મકે ત્રિતયેસ્મિંચ્છુદ્ધે સતિ તદાત્મકસ્ય વિધેઃ પૂરણનિમિત્તં
હોમઃ કર્તવ્યઃ કથમુપવિષ્ટૈરિતીહનોક્તત્ત્વાત્મવિધિઃ
સંહિતાંતરાદપેક્ષ્યઃ યતસ્તુદુક્તં । શ્રીમત્પ્રતિષ્ઠાપારમેશ્વરે ।
પૂર્વસ્થિતેગ્નિકુંડે તુ આગ્નેયે દક્ષિણે તથા ।
ઉદઙ્મુખૈસ્તુ હોતવ્યમાચાર્યયૈર્મૂર્તિધારકૈઃ ॥
નૈનૃતે વારુણે કુંડે વાયવ્યુત્તર ઈશગે ।
પૂર્વમુખૈસ્તુ હોતવ્યમાચાર્યયૈર્મૂર્તિ ધારકૈઃ ॥
મધ્યમે ચાગ્નિકુંડે તુ યાગમંડપસંક્ષિતેઃ ।
ઉદઙ્મુખેન કર્તવ્યં હોમં તુ ગુરુણા સદેતિ ॥
કેન મંત્રેણ ભૂર્ભુવઃ પદૈરિતિ । એતૈઃ પદૈર્વ્યસ્તૈઃ પૃથક્ પૃથક્ અથવા
શક્ત્યનુસારેણ સમસ્તૈરપિ વ્યાહૃતિ પ્રયોગેણેત્યર્થઃ । તત ઇત્યાદિ ।
શ્રોત્રાભ્યાંસ ઇતિ કર્ણનિકટે મનોવૃત્ત્યેતિ જ્ઞાનશક્ત્યા । યદુક્તં ।
શ્રીમત્પિમ્ગલામતે ॥
દક્ષિણશ્રવેણે ત્વિદં નિર્વર્તિતવિધાનં ચ જ્ઞાનશક્ત્યા સમર્પયેદિતિ ।
નિરુદ્ધ્યેતિ । તત્કર્મ શિવસમર્પિતં કૃત્વા સ્વભાસ્વરમિતિ । પાશુપતાસ્ત્રં
તસ્યૈવાતિ ભાસ્વરમ્ ॥
તેન ચ હૂં ફડંતેન પ્રાસાદગર્ભાદ્વિઘ્નાનુત્સાદયેત્ । કર્ણેત્યાદિ ।
સ્વયંભુવો બ્રહ્મણઃ સ્થાનં મધ્યમં તત્કર્ણસંપાતાત્કોણ
સૂત્રદાનાત્ નિશ્ચિત્ય જ્ઞાત્વા દ્વાઃ શબ્દેન દ્વારમ્ । તસ્ય ષડ્વિંશત્યધિક
શતભાગેન તદ્બ્રહ્મસ્થાનં
પ્. ૫૭બ્) પરિત્યજ્યોત્તરસ્યાંદિશિ કિંચિન્નાત્વા બ્રહ્મશિલાં ન્યસેદિત્યર્થઃ ।
વિન્યાસસમયે ચ મંત્રપ્રયોગાપાહ । પ્રણવમિત્યાદિ । ઓં નમો વ્યાપિનિ સ્થિરે
અચલે ધ્રુવે હ્રીં લં હ્રીં સ્વાહા । વર્ણ ૧૮ ॥
ઇત્યેતેનાષ્ટાક્ષરમંત્રેણ સ્થૈર્યયં સર્વગતં સ્મરન્નિતિ ।
પરમેશ્વરશક્ત્યધિષ્ઠાનાત્મકં । વર્ત્માખિલં તદારૂઢમિતિ ।
પ્રતિષ્ઠેય લિંગપીઠાત્મકં સાવષ્ટંભં નિરોધ્યતામિતિ ।
જ્ઞાનશક્ત્યાવલોક્ય । એવં ભગવતઃ પરમાશક્તિરસિ । તદાજ્ઞયા ચેહ
સ્થીયતામિતિ । અનેનૈવ ક્રમેણ । તદુક્તં ।
પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયે ।
તતો વિજ્ઞાપયેદ્ દેવીમાચાર્યયઃ પૂજિતાંસતીમ્ ।
ત્વમેવ પરમાશક્તિસ્ત્વમેવાસનધારિકા ॥
શિવાજ્ઞયા દેવિત્વયા સ્થાતવ્યમિવ સર્વદેતિ નિરોધ્ય ચ
વક્ષ્યમાણાભિધાનાનિ રત્નાદીનિ વિન્યસેદ્ વજ્રમિતિ । હેરકં અર્કેષ્ટઃ
સૂર્યયકાંતઃ અતિ નીલં મહાનીલં પુષ્પકઃ પુષ્પરાગઃ અબ્જરાગઃ
પદ્મરાગઃ દીપ્તિશક્તિઃ સમસ્તદીપ્ત્યધિષ્ઠાયિકાયા પારમેશ્વરી શક્તિઃ
હેમસુવર્ણમુક્તમેવ । અરુણં તામ્રશ્રયશ્વીમરમ્ વઙ્કાઅ હૂં ચ
ફુત્તારં રુપ્યં આરાખ્યંરીતિ । ધ્વનિઃ કાંસ્યં પત્રગઃ સીસઃ । તેષાં
હેમાદીનાં અભિધાનાનિ પ્રાક્શાસના લિંગવિધાનસમયે પ્રતિપાદિતાનિ
તત્પુનરિહાનુભાષણં તદપ્યતેતા પ્રસિદ્ધાભિધાનાનામવિસ્મરણાય ન
તુ પુનરુક્તત્વાદતિ વ્યાપ્તિર્ભાવ્યા પ્રાક્ત ઇતિ । પ્રત્યષ્ટકમષ્ટા સુદિક્ષુ
પ્રત્યેકં યદ્ગર્ભં ક્ષિપ્તં તાન્યેવ સમસ્તાનિ મધ્યગર્ત ઇત્યેવ કારેણ
ભિન્નક્રમેણ વ્યાખ્યેયઃ દેહશક્તિમિતિ । દેહાત્મકં સામર્થ્યં શિલેતિ
મનઃ શિલાક્વચિચ્ચ શિલાં જનાખ્યયા સૈવં કાક્ષેતિકાસીસંતાપ્યેતિ
હેમમાક્ષીકં સૂતાખ્યં પારતં અગ્નિગૈરિજં સુવર્ણગૈરિકં
ધાતૂનિત્યેતાન્વિજાનીયાત્સગંધેતિ । ગંધપાષાણાભિધાનેન યુ તુ
વિશેષેણ સહ ભૃંગોભ્રકાખ્યઃ સ્મૃતિવીર્યયાત્મકાનિતિ ।
સ્મૃતેર્વીર્યયમનુસંધાનાત્મિકાયા શક્તિસ્તત્કરાણાકાન્ તથેતિ ।
પૂર્વક્રમેણેત્યર્થઃ ।
અચ્યુતક્રાંતા વિષ્ણુક્રક્રાંતા ચંદનંશોણમિતિ । રક્તચંદનં
શાંતવારમિતિ । સિતચંદનમ્ । શંખિકા શંખપુષ્પિકા । આરોગ્યશક્તિ
પ્. ૫૮અ) સંધ્યાયેત્યારોગિતા હેતોઃ શક્તિરધિષ્ઠેયા એતા
ઇત્યનુસંધાયેત્યર્થઃ । બ્રીહીશબ્દેન ધાન્યં અંતરેખિલાનિતિ ।
પૂર્વોક્તાનુવાદઃ તૃપ્ત્યાત્મકાનેતાનિતિ । આપ્યાયનશક્ત્યધિષ્ઠેયાન્ અત એવ
વિશ્વધારણા અનેકશક્ત્યધિષ્ઠાનાદ્વિશ્વાધારામેવ । યદુક્તં ।
વિશ્વાધારામભિધ્યાયેતિ । એતાનિવલોકેશ વાચકૈર્મંત્રૈઃ પૂર્વપ્રતિપાદિતૈ
ન્યસેત્ । દિવ્યામતે તુ । પ્રણવેન હૃન્મંત્રેણ વાપીતિ વિશેષઃ । યદુક્તં । યસ્ય
યો વિહિતો મંત્રો રત્નાદીના નિવેશને ન્યસેત્ તત્ તેન મંત્રેણ અથવા પ્રણવેન
તુ સ્વદિગીશેન મંત્રેણ હૃદયે નાથ વા ગુરુરિતિ । મધ્યગર્ભે તુ હૈમં
કૂર્મં તથા પૃથ્વીમિતિ । સૌવર્ણં કૂર્મં તથેતિ । સૌવર્ણેવ પૃથ્વી દેવીતિ
તદ્વિશેષણમિવ વ્યવહિત પદેન વૃસૌ વૃષભઃ સૌવર્ણમેવ ।
શ્રીમન્મૃગેદ્રેપિ ॥
હેમકૂર્મમહીવૃષા ઇત્યત્ર હેમશબ્દસ્ત્રયાણામપિ વિશેષકઃ
શ્રીમન્નંદિકેશ્વરમતે તુ કૂર્મં તામ્રેણ કારયેત્ । પૃથિવી રાજતા કાર્યયા
વૃષં વૈ કાંચનાત્મકમિતિ ભેદાઃ લક્ષણાશંખપુષ્પિકૈવ
તત્સહિતાસહદેવાભિધાના ઓષધિઃ અનંતમનુના ચેત્યનંત
વાચકમંત્રેણૈ તન્મધ્યે ન્યસેત્ । રત્નાદીનામેતેષામલાભે વૈકલ્પિકો વિધિઃ
। વજ્રમિત્યાદિ । લોહાનામલાભે અગ્નિદૈવતમિતિ । મૃગમ્ વરા એકા એવૌષઢિઃ
સહ દેવાખ્યા શિવશાસ્ત્રે એતાનિ ચ સર્વગર્તેષ્ઠ ન્યાસં ભવે ઇતિ । યદુક્તં ।
શ્રીમત્કિરણે ॥
ન્યસેદ્વજ્રં યવાન્ હેમ સહાંચાસંભવો યદિ ।
યદુક્તં । શ્રીમત્કિરણે ॥
ન્યસેદ્વજ્રં યવાન્ હેમ સહાંચાસંભવો યદિ ।
તતો રસોત્તમં પારતં પૂર્વોક્તસ્યૈવ વિધાનાય વીજાનિ ચ સપ્તાનીતિ । ઉક્તં
યદ્વિધાનાંતરં તસ્માદૃતે સમસ્તબીજાનિ ચ સ્વલ્પાનિ તાનિ બીજગાઢ
દોષપરિહારાયેત્યર્થઃ । યદુક્તં તત્રૈવઃ ॥
બીજગાઢં ન કર્તવ્યં ગાઢે દોષો મહાન્ ભવેત્ ।
શ્વભ્રં કૃત્વા પયવૃત્તમિતિ । લિંગસ્ય બ્રહ્મભાગમાનેન બ્રહ્મશિલાયાં
નવખાતોપલક્ષિતં ખ્યાતં શુભ્રમુચ્યતે । ઉક્તં ચ પ્રતિષ્ઠા સમુચ્ચયે ।
બ્રહ્મભાગવિશેષસ્ય પ્રમાણેન ગભીરકમ્ ।
ખ્યાતં મધ્યે તથાન્યાનિ નવખાતાનિ કારયેદિતિ ॥
વર્મણાસ્ત્રેણ સંરક્ષ્યેતિ । વર્માસ્ત્રાભ્યાં સંરક્ષ્ય દિક્ પતિભ્યો બલિં
ક્ષિપેત્ કૃત
પ્. ૫૮બ્) ન્યાસ ઇતિ । બલિપક્ષ્યે પાદનંતરં કરન્યાસાદિ કૃત્વાસ્ત્રમંત્રેણ
શતસંખ્યં હોમં કુર્યયાત્ । એતત્પ્રયોજનમાહ । શિલાસૂત્રચ્યુતિ છિદ્ર
નિષેધાયેતિ બ્રહ્મશિલાયાઃ સૂત્રચ્યુતિ તોય છિદ્રં
વિઘ્નપ્રભવાવકાશસ્તન્નિવારણાયાસિનેત્ય વા શિવભટ્ટારકેણૈવ હોમઃ
અસ્ત્રેણ વાસ્તુપતે બ્રહ્મણો હોમં કૃત્વા તદનંતરં ગુરુર્વક્ષ્યમાણકં
કર્મારભેત મુહૂર્તે સદ્ગુણ ઇતિ । મુહૂર્તઃ પંઅચદશાંશો દિવસસ્ય

રાત્રેશ્ચ તેન શિવાદયસ્ત્રિશન્મુહૂર્તાઃ અહોરાત્રમધ્યે ભવંતિ
શિવભુજગમિત્રપિતૃવસુજલવિશ્વવિરિંચ પંકજપ્રભવાઃ ઇંદ્રાગ્નીં
ઇનિશાચર વરુણાર્પમયોન પશ્ચાહ્નિ ભદ્રાજાહિ બુધ્નાઃ
પૂષાદસ્રાંતકાગ્નિધાતારઃ ઇદ્વંદિતિ ગુરુહરિરવિત્વષ્ટાનિલસંજ્ઞકાઃ
ક્ષણાઃ રાત્રૌ અહ્રઃ પંચદશાંશો રાત્રેશ્ચૈવં મુહૂર્ત ઇતિ સંજ્ઞે તુ એતે
તુ યજુર્વેદાનુવાક પઠિત નક્ષત્ર દેવતા સંજ્ઞયૈવ નિબદ્ધાઃ અગ્નિર્દેવતા
કૃત્રિકાનક્ષત્રમિત્યાદિકયાં તેષાં મધ્યાયઃ સંગુણઃ કિં ચ
યજમાનાનુકૂલેંદાવિતિ । આનુકૂલમિંદોર્યથા તત્પૂર્વં પ્રતિપાદિતં
તથા સંતારત્વં નિરુપદ્રવે ચેંદાવિતિ પ્રકૃતં ઇંદ્રોરુપગ્રહઃ
પાપગ્રહયોગઃ તદ્રહિતં ધ્રુવમાર્દવેતિ । ધ્રુવમાર્દવ
નક્ષત્રસ્વરૂપાત્મકે ભોગમોક્ષ પ્રતિષ્ઠાવિષયમેતત્ ઉચ્ચાટન કર્મણિ
ચતુરાત્મકે વિપ્રકાર્યય નિમિત્તં ક્ષિપ્રાત્મકે સ્થિરે પિવેતિ ધ્રુવવિષય એવૈષુ
પર્યયાયઃ ઉગ્રકર્મનિમિત્તં મઘાયુક્તે દારુણનિમિત્તં
ત્વાદ્રામૂલયોરન્યંતરેણ સંયુક્ત ઇતિ યાવત્ સ્વકામાનુગતે પિબેતિ
પ્રાગ્યથોક્તં દારુણોચરક્ષિપ્રધ્રુવસાધારણાત્મકે
તદાત્મકાર્થસંસિદ્ધ્યે ઇતિ નુદઙ્માર્ગસ્થિતે સૂર્યય ઇતિ
ભોગાદ્યભિલાષવિષય એવ નિયમઃ તનુમુમુક્ષુવિષયો યતસ્તસ્ય સર્વદા
સૌકાર્યયા । ઉક્તં ચ પ્રતિષ્ઠા સમુચ્ચયે ।
યત્ર વા તત્ર વા કાલૈ પ્રતિષ્ઠા ક્રિયતે વિભોઃ ।
મુક્તયે નિયમો નાસ્તિ સિદ્ધ્યૈ તુ સનિગદ્યતે ।
ઇતિ । સિદ્ધ્યર્થિનસ્તૂત્તરાયણં વિનાન્યદા । યદુક્તં તત્રૈવ ।
ઉત્તરે હ્યવને લિંગં સ્થાપિતં પૂજ્યતે સદા ।
સુભિક્ષં ક્ષેમમારોગ્યં દેહિનાં કુનતે સદેતિ ॥
નિરુત્યાત ઇતિ । ઉલ્કાભૂકંપ દિગ્દાહાદિ વર્જિતે । બલીયસીતિ
પ્. ૫૯અ) બલીયસ્ત્વં રાશેર્યથા ભવતિ । તદપિ પૂર્વં પ્રતિપાદિતમધિપયુતો
દૃષ્ટો વેત્યાદિના ભૌમાદિષુ સુહૃત્સ્વર્ક્ષ ત્રિકોણોચ્ચ સ્થિતેષ્વિતિ ।
મુહૂર્તવિશેષણમિદં મુહૂર્તસ્ય ભૌમાદયઃ પાપાઃ
સુહૃત્સ્થાનનિવાસિનો યદિ ભવંતિ તેષાં ચ મિત્રામિત્રભાવો
વરાહમિહિરોક્ત્યૈવાધિગંતવ્યો યદાહ બૃહજ્વાતકે શત્રૂમંદસિતૌ સમશ્ચ
શશિજોમિત્રાણિ શેષારવેસ્તીક્ષ્ણાઅંશુર્હિમશ્મિજાશ્ચ સુહૃદો શેષાઃ સમાઃ
શીતગોઃ જીવેદૂષ્ણકરાઃ કુજસ્ય સુહૃદોજ્ઞોરિઃ સિતાર્કી સમૌમિત્રે સૂર્યયસિતૌ
બુધસ્ય હિમગુઃ સમાશ્ચાપરે સૂરૈઃ સૌમ્યસિતાવરી રવિસુતો મધ્યઃ
પરેત્વન્યથા । સૌમ્યાકી સુહૃદૌ સમઃ સુરગુરુઃ સૌરસ્ય ચાન્યેરયઃ ઇતિ । અત્ર
ભૌમાદિષ્વિતિ પાપગ્રહસંગ્રહાયાન્યથા સામાન્યેન ગ્રહસંગ્રહો
વિવક્ષિતો યદિ ભવેત્ તદા સૂર્યયાદિષ્વિતિ વચનં ભવેત્ । અથ સૂર્યસ્યાપિ
પાપત્વં તત્ર સર્વત્ર કેવલં વરાહમિહિરમત એવ । ઇત્થં
બહુવચનાનુપત્તિરિતિ ચેત્ નક્ષીણેંદુપાપસંયુત પાપાપેક્ષયાતદુપપત્તેઃ ।
યદાહુઃ । ક્ષીણૈદ્વર્કયમારાઃ પાપાસ્તૈઃ સંયુતઃ સૌમ્ય ઇતિ એવમપ્યેતેષુ
સ્વ ઋક્ષસ્થિતેષુ વા ઋક્ષશબ્દેનાત્ર રાશિર્વિવક્ષિતઃ । યદાહુઃ । રાશિક્ષેત્ર
ગૃહક્ષંભાનિ ભુવનં ચૈકાક્ત સંપ્રત્યય એવ તેન સ્વરાશિસ્થ ઇતિ યાવત્ ।
ગ્રહાણાં ચ રાશયો યથાસ્વં પૂર્વમભિહિતાઃ અથવા તેષ્વેવ ત્રિકોણ
સ્થિતેષુ ત્રિકોણાનિ ચ અર્કસ્ય સિંહઃ ચંદ્રસ્ય વૃષઃ ભૌમસ્ય મેષઃ બુધસ્ય
કન્યા ગુરોર્ધન્વી શુક્રસ્ય તુલા શનૈશ્ચરસ્ય કુંભઃ । યદુક્તં ।
સૂક્ષ્મજાતકે ।
અર્કાદીનાં ત્રિકોણસંજ્ઞાનિ સિંહવૃષાજપ્રમદાઃ કાર્મુકભૃત્તૌલિ
કુંભધરા ઇતિ । અથોચ્ચ સ્થિતેષુ પ્રત્યેકં યદુચ્ચ સ્થાનં તત્ર સૂર્યસ્ય
મેષરાશિરુચ્ચસ્થાનં ચંદ્રસ્ય વૃષઃ યસ્ત્રિકોણસ્તસ્ય પૂર્વમુક્તઃ
ભૌમસ્ય મકરઃ બુધસ્ય કન્યાયા તસ્યૈવ ત્રિકોણમુક્તઃ બૃહસ્પ્તેઃ કર્કિઃ
શુક્રસ્ય મિના શનૈશ્ચરસ્ય તુલા । યદુક્તં તત્રૈવ ।
અજવૃષમૃગાંગનાઃ કર્કિમીનવણિજાંશકેષ્વિનાદ્યુચા ઇતિ । એતેષુ
ભૌમાદિષુ પાપેષૂદ્દિષ્ટસ્થાનાનામન્યતમસ્થાનાવસ્થિતેષુ લગ્નાદેઃ
શોભનત્વમિત્યુક્તં ભવતિ । હૃદોત્તિષ્ઠેતિ
પ્. ૫૯બ્) ચોત્થાપ્યેતિ હૃન્મંત્રેણોત્તિષ્ઠ
ભગવન્નિત્યામંત્રણવિજ્ઞપ્તિકયોત્થાપ્યાથ ઋગ્વેદ પઠિતે નોત્તિષ્ટ
બ્રહ્મણસ્પતે । દેવેત્યાદિના સમુત્થાપ્યાર્ઘયિત્વા ચ તત્રૈવ તદનુ તતઃ
પ્રદેશાચ્ચાલયેત્ અસ્પૃષ્ટ્વા ચોર્ધ્વશાખકમિત્યત એવ પ્રતિષ્ઠાતોનંતરં
દ્વાર નિર્વર્તનનિપુણાઃ કેચિદિચ્છંતિ । અન્યથા સ્પૃષ્ટ્વાધ ઊર્ધ્વશાખકઃ
પ્રવેશઃ ક્લેશનિષ્પાદ્યો ભવતિ । ઉક્તં ચ પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયે ।
દ્વારબંધં વિના લિંગ દ્વારેણૈવ પ્રવેશયેત્ ।
દ્વારબંધે કૃતે લિંગમાકાશેન પ્રવેશયેદિતિ ॥
શ્વભ્રં બ્રહ્મશિલાતઃ પૂર્વોદિતઃ તસ્ય તથા દ્વારસ્યાનંતરાવસ્થાપિતેં
ભદ્રપીઠે તાવત્ તત્ક્ષણં નિવેશયેત્ । સ્થિરો ભવેત્યથેતિ ।
પ્રાસાદપ્રવેશસમય એવોપશ્રુતિ સંપાદનાય સ્થિરો ભવેતિ ચ
શબ્દમુત્પાદ્યાનંતરં શ્વભ્રમસ્ત્રેણોદ્ઘાટ્ય રેચયેદિતિ । સંસ્કરાંતર
પ્રદર્શનં । યંત્રેણ વિધૃતમિતિ ધારણાર્થં દૃઢકાષ્ઠાદિ વિન્યાસે
પ્રયત્નવિશેષો યંત્રમિતિ । પ્રસિદ્દિઃ તેન વિધૃતૈસ્તથા લંબનમાનૈઃ સૂત્રૈઃ
સમ્યક્ પ્રગુણીકૃતં સુસ્પષ્ટતાં નીતં ગુરુર્મૂર્તિપસહિતસ્તં ભગવતં
શ્વભ્રમવતારયેત્ કથમિતિ । તદથમાહ । શક્તીત્યાદિ । શક્તિર્યાપીઠ
બ્રહ્મશિલાત્મકેન રૂપદ્વયેનાવ સ્થિતા તતસ્તાવત્
પ્રથમમાધારભૂતાયા બ્રહ્મશિલાખ્યાયાઃ ક્રિયાશક્તેઃ શક્તિમતશ્ચ
લિંગાકારસ્ય વીધશક્ત્યાત્મનસ્તદાનીં સંયોગજમભેદં
નાનારૂપાવસ્થિતિ પ્રવિલયલક્ષણં ધ્યાપત્યતો ધર્મધર્મિભાવસ્તયોઃ
ધર્મધર્મિણો ભગવતઃ શક્તિઃ સાધર્મ એવતયોઃ સહાવસ્થાનાત્મકમિતિ ।
યાવત્ । અત એવ પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠાનં શિવશક્ત્યોરાતિ મુખ્યેનાવસ્થિતિઃ
લયાં તં મંત્રમુચ્ચાર્યયેતિ બિંદ્વંત ક્ષોભપૂર્વં નાદોચ્ચારણપથા
પ્રાણશક્તિપ્રેરણ સામર્થ્ય પર્યયંતમિત્યર્થઃ । એતેન સૃષ્ટિમાર્ગેણ
વિન્યસ્યેદવતારયેત્ । પીઠેત્યાદિ । તતસ્તયોર્બ્રહ્મશિલાલિંગયોઃ
સંયોગાત્મકપીઠબંધં કૃત્વા દેવીં પીઠીકા વિગ્રહાં
ક્રિયાખ્યામુદ્બોધયેત્ પ્રતિબોધયેત્ તાં ચ લિંગવત્સૂત્રૈરેવ પ્રગુણીકૃત્ય
ક્રિયામંત્રેણ ચતુર્થ્યં તેન ઓં ક્રિયાશક્ત્યૈ પીઠિકાખ્યાયૈ નમ
પ્. ૬૦અ) ઇત્યેવમાત્મકેન સન્નિવેશયે તસ્મિન્ બોધશક્ત્યાત્મક ઇતિ
જ્ઞાનશક્ત્યાત્મકે લિંગે યત્ક્રિયાશક્તિ સમર્પણમિતિ સન્નિવેશનં
પ્રતિષ્ઠાયેનેતિ । યેનાનેના સંયોગેન કૃતેન સતા પ્રતિષ્ઠા ભવતિ ।
દૃક્ક્રિયાત્મકં તત્ત્વં સંપૃક્તં ભવતીત્યર્થઃ । પ્રાક્
પીઠિકાલક્ષણારંભેપ્યેતદાવેદિતમથ ક્રિયાત્મકં પીઠં
બોધશક્ત્યાત્મનઃ પ્રભોરધિષ્ઠેયં તયોર્યોગસ્તત્તત્વં
દૃક્ક્રિયાત્મકમિત્યાદિના સા ન ચેદિત્યાદિ સા પીઠિકાય દિનપ્રગુણા
તત્તદાચાલનાદિના પ્રગુણીકાર્યયા ચાલને ચ તસ્યાહોમં યથા
કુર્યાચ્છિવેનાથ વાસ્ત્રેણ તતઃ પીઠલિંગયોઃ સંધિપૂરણાર્થં
વજ્રલેપવિધાનાહ । સર્જેત્યાદિ । સર્જાખ્યયા કુંદૂરુવૃક્ષ
નિર્યાસોલારાસર્જર સા પરાભિધાનઃ લોહમલઃ કોડાખ્યઃ
ચૈમરોદ્ભવસમયે યસ્યોત્પત્તિઃ શંખચૂર્ણં શંખાદે ચ ચૂર્ણિતાત્
એતૈર્વિશેષ પાચિતૈશ્ચ તૈલેનયારાભિધાનેન વૃક્ષનિર્યયાંસેન તસ્યૈવ
સલતૈલત્વેન ક્વચિત્પ્રસિદ્ધેઃ ।
શ્રીમત્પિંગલામતેપિ ॥
શ્વભ્રસંધી તતઃ પૂર્યસર્જલોહમલાદિભિઃ ।
લારાતૈલવિપક્વૈસ્તુ શંખચૂર્ણસમન્વિતૈરિતિ ॥
તત ઇત્યાદિ પૂર્વં લિંગે પીઠે બ્રહ્મશિલાયાં ચ પ્રત્યેકં તત્ત્વત્રય ન્યાસઃ
કૃતઃ । ઇદાનીમૈક્યે ત્રયાણાં વક્ષ્યમાણ ચદેકૈક ત્રિસ્કંધં
વર્માધાનં તદેવ વિશેષયતિ પીઠેત્યાદિ । તતસ્તસ્માદેવ ધ્વનઃ યે
પીઠમંત્રા વિદ્યાવિદ્યેશાસ્ત એવ પીઠમંત્રત્વેન યતો વ્યપદિશ્યતે
તાન્પીઠે વિદ્યાતત્ત્વેન સમમિત્યર્થઃ મૂર્તિઃ સંહિતાતર
દૃષ્ટોષ્ટાત્રિંશત્કલા કલિતઃ કાયસ્તદાદીન્ મૂર્તિમંત્રાન્ બ્રહ્માત્મકાન્
પરંતત્ત્વમિતિ । તસ્યામૂર્તેર્જીવવત્સારભૂતં યતત્સુ

શુદ્ધજ્ઞાનકિર્યાત્મકં તસ્ય ચાંગાનિ રૂપકોપદેશાય શિરઃ
શિખાદયઃ અચયવાઃ શક્તા એવ ચિચ્છક્તિં ચેતિ સકલોપાધિ વિરહાન્નિસ્તરંગ
તયા શાંતવિજ્ઞાનાત્મિકાં શિવત્તત્ત્વેન સમમ્ ક્રિયામધ ઇતિ પીઠાધો
ગણેશલોકેશાદીન્ । બ્રહ્મશિલાયામાત્મતત્ત્વેન સમમિત્યં ત્રિસ્કંધં
વર્મભાગત્રયે બ્રહ્મલિલાપીઠ લિંગાત્મકે વિન્યસ્તં ભવતિ । ગણેશ
લોકેશાનાં ચ ક્રિયાશક્ત્યધિષ્ઠેયત્વમેવ
પ્. ૬૦બ્) પ્રતિષ્ઠા સમુચ્ચયેપ્યેવમેવ વિન્યાસઃ । તદુક્તં તત્ર ।
લિંગમૂરર્ધનિ દેવેશમંગૈર્બ્રહ્મભિરન્વિતં ।
તદધઃ શક્તિસંલીનાન્ પૂજયેચ્ચક્ર વર્તિનઃ ॥
ગણેશલોકપાલાંશ્ચ લિંઅગમૂલેપ્રપૂજયેદિતિ ।
નિરોધ્ય વિધિવદિતિ । યથા શાસ્ત્રપરિદૃષ્ઠયાંગુષ્ઠગર્ભયા
નિરોધમુદ્રયા નિરોધ્યેતિ આકલ્પમનુગ્રહ કૃત્વેન ભગવન્સન્નિધાનં
ક્રિયતામિતિ । વિજ્ઞપ્તિં વિધાયેતિ યાવત્ ઉક્તં ચ પ્રતિષ્ઠા સમુચ્ચયે । તતો
વિજ્ઞાપયેત્ પ્રભું ।
મંત્રમંત્રેશસંયુક્તો લોકાનુગ્રહકામ્યયા ।
અત્ર લિંગે મહાદેવ સન્નિધી ભવ સર્વદા ॥
યાવચ્ચંદ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ યાવતિષ્ઠતિ મેદિની ।
તાવત્ત્વયાત્ર દેવેશ સ્થાતવ્યં સ્વેચ્છયા વિભો ॥
તતો નિરોધનં કુર્યયાદિતિ । ધૂપમર્ઘં વષટ્ કૃતમિતિ ।
વાસ્તુદેવતાપૂજાપ્રકરણોક્તસ્ય વિધેરનુવાદઃ પ્રણિપત્યક્ષમાપયેદિતિ ।
યથોક્તં પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચય એવ ।
તતો મૂર્તિધરૈઃ સાર્ધં કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણં ।
પ્રણિપત્ય યથા ન્યાયમિદં વિજ્ઞાપયેચ્છિવમ્ ॥
જ્ઞાનતોજ્ઞાનતો વાપિ શાસ્ત્રોક્તં ન કૃતં ચ યત્ ।
તત્સર્વં પૂર્ણમેવાસ્તુ ત્વત્પ્રસાદાન્ મહેશ્વરેતિ ॥
શ્રીમત્પરાખ્યેપિ ॥ તતો વિજ્ઞાપયેત્ પ્રભુમિતિ ।
ભવંતુ સિદ્ધયઃ સર્વાઃ સાધકસ્ય તવેચ્છયા ।
યાઃ કાશ્ચિદીતયો લોકે નાશં ગચ્છંતુતાઃ પ્રભોઃ ॥
સ્વાસ્થ્યં ભવતુ લોકસ્ય નૃપતિ શ્રીરનુત્તમા ।
એવં વિજ્ઞપ્ય દેવેશં ક્ષમ્યતામિતિ । વૈ વદેત્ ઇતિ । એવમિત્યાદિ ।
પૂજાહોમજપાદિ સર્વં પ્રથમદિન એવ ચતુર્ષ્વપિ દિનેષુ વિધેયમ્ ।
ઉક્તં ચ શ્રીમત્પિંગલામતે ॥
વસ્ત્રધૂપાન્વિશેષેણ ગંધપુષ્પવિલેપનં ।
પૂજાનૈવેદ્યદાનં ચ યાવદ્દિન ચતુષ્ટયમ્ ॥
ઇતિ ચંડીશસ્ય યાગાદિ ન કૃતં તાવન્નૈવેદ્યાદિ કસ્ય ભક્ષણાદ્વાવપિ ન
દોષઃ ચતુર્થેત્યાદિ । વિધાનવિદિતિ । પઠક્રમાનપેક્ષયાર્થેન ક્રમેણ
અનુષ્ઠાનાત્મકં વિધાનં યોજાનાતિ નૈવેદ્યાપનયનપૂર્વં ચતુર્થં
દિવસે સ્નાનાદિ કાર્યયં । અયમત્રાનુષ્ઠાનક્રમઃ સાધ્યાણું સ્વં વિસર્જ્ય
ચેતિ । સાધકાભિપ્રાયેણેદં યતો યઃ પ્રતિષ્ઠિતો મંત્રઃ સ સાધકસ્યૈવ
સાધ્યઃ તં વિશિષ્ઠતર સન્નિધાનદ્વારેણ ક્ષણમેકં ચંડેશપૂજના
ચધિ વિસર્જ્ય ન તુ વિશિષ્ટ સન્નિધાનદ્વારેણ તસ્યા પ્રતિષ્ઠિત ત્વાત્
જ્ઞાનશક્તિપદ ઇતિ । લિંગમૂર્તા ચેવમત્રૈરિતિ સંહિતાંત દૃષ્ટૈશ્ચંડેશ
પ્. ૬૧અ) વાચકૈશ્ચ હું ફડંતૈશ્ચ શિવભટ્ટારકસ્યૈવ અંગાત્મક
શિવશક્ત્યંતરં ચંડેશ્વરં પ્રાગ્વદિતિ । યથૈવ પ્રથમદિને પૂજાં
કૃત્વા તદ્વદેવતં તદા યજેત્ ।
ઉક્તં ચ શ્રીમત્પિંગલામતે ॥
નૈવેદ્યાપનયં કૃત્વા ચિદ્વિશેષં વિસર્જ્ય ચ ।
ન્યસ્ય ચંડેશ્વરં મૂર્તૌ ક્રોધં દૈવાદ્વિનિર્ગતમ્ ॥
યજેદિતિ । સંહિતાંતરે પરાખ્યેપિ । ચંડં તત્કમલેભ્યર્ચ્યં
પૂર્વવન્નામશંભરૈરિતિ । જપ્ત્વાવેદ્યેતિ । તન્મંત્રૈરેવ યથાશક્તિ જપં
કૃત્વા તમાપ્યા વેદ્ય યથોક્તં ।
રુરુ સંહિતાયાં ॥
ગુહ્યાતિ ગુહ્યગોપ્તાત્વં ગૃહાણાસ્મત્કૃતં ।
જપમ્ સિદ્ધ્યૈ ભવતુ મે યેન ત્વત્ પ્રાસાદાત્ત્વયિ સ્થિતમિત્યેતેન વિધિના
તતસ્તધાનં કણિકં કણમિતિ । સર્પકટકકેયૂરાદિ
ભૂષિતમ્ ટંકોદ્યતકરમિતિ । પરશુવ્યાપૃતહસ્તં પ્રાણયથાત્મસ્થમિતિ ।
પૂરકરેચક પ્રસરસંસ્થં મંત્રં કૃત્વેત્યર્થઃ । આધારશક્ત્યાત્મકે
કમલે અધિકરણભૂતે ઐશાન્યાંદિશિ નિવેશયેત્ ।
શ્રીમત્પિંગલામતેપિ ॥
તન્નિવેશયસમુત્કીલ્ય લિંગાદીશે નિવેશયેત્ ।
પ્રાગાધારા તુ યા શક્તિઃ સા ચલાચલરૂપિણી ॥
તદાસનં પ્રકલ્પ્યાદૌ તત્ર ચંડં નિવેશયેદિતિ ।
સમયાદિ નિયામકમિત્યાદિ । ગ્રહણાન્નિર્માલ્યસ્ય લંઘણ ભક્ષણાદ્યપિ
નિયમયતીત્યર્થઃ । અત એવ વિશેષ ઇતિ ।
શિવારૂઢા નૈવેદ્ય ભક્ષણે લંઘને સ્રજઃ ।
દાને વા દીક્ષિતસ્યાપિ નિરોધકમવારિતમેવ ॥
કૃત્વા નિરોધકમિત્યર્થઃ । ઉક્તં ચ શ્રીમત્પરાખ્યે ॥
ચંડરૂપઃ સ્વયં રુદ્રો બધ્નાતિ સમયક્ષતાનિતિ ।
પ્રાગત એવોદ્દિષ્ટં એવં દિનાનિ ચત્વારિ નાર્ચારૂઢસ્ય વસ્તુ ન ઇત્યાદિના તત
ઇત્યાદિ તતશ્ચંડેશપૂજનાદનંતરં તસ્ય સ્નાનાદિ કૃત્વા સાધારવિધા
વિધાવિતિ । સકલજગદનુગ્રહકૃત્વેન પ્રતિષ્ઠિતં યદ્ભગવતો રૂપં
તત્પ્રત્યહમભિમત ફલાય પૂજયેત્ । અથ ચલલિંગપ્રતિષ્ઠામાહ । ચલેત્યાદિ ।
યચ્ચલલિંગં પૃથક્ પીઠં તત્સંસ્કૃતમિતિ સ્થિરં
લિંગપ્રતિષ્ઠાસંસ્કારવિધિનૈવ યદ્વક્ષ્યતિ ।
પૂર્વવચ્ચ કૃતસ્નાનં ન્યસ્તાણુમભિવાસિતમિતિ ॥
અત્ર વક્ષ્યમાણવચન
નિશેધતશ્ચંડકલ્પનાવર્જમન્યત્સર્વમેવપેક્ષણીયં । યદાહ ।
પૃથક્પીઠ લિંગપ્રતિષ્ઠાવિધાનસમયે પ્રાગ્વન્મંત્રાધ્વ વિન્યાસઃ
કાર્યયશ્ચંડેશ્વરા દૃતે ઇતિ સંસ્કૃતે ન્યસેદિતિ પીઠ ઇત્યર્થઃ । અથ
પૃથક્પીઠવિ ષયમેતત્ અભેદેન સંસ્કૃતમિતિ અનાદિ સંયુક્તત્વાત્ પૂર્ણેત્યાદિ ।
પ્રતિષ્ઠાદિ વસાત્ પ્રભૃતિ પૂર્ણાહુત્યં તં ભોગાય
પ્. ૬૧બ્) દેશાંતરે પૂજિતો યઃ સ્વમંત્રસ્તં તદાનિં વિસર્જ્ય આચાર્યય
આરોપિતં પ્રતિષ્ઠિતં યજેદિત્યર્થઃ । અભિન્નેત્યાદિ શૈલમ પૃથક્ પીઠં
યચ્ચલલિંગં તન્મનઃ શિવમિત્યાહુઃ । તદભિધાનાયોપપત્તિઃ મન ઇત્યેષયો
ધાતુરિતિ । મનુ અવબોધન ઇતિ યો ધાતુરસૌ વિજ્ઞાનવાચકો યતઃ તેન તલ્લિંગં
વક્ષ્યમાણોપપત્ત્યા મુમુક્ષુણા પુત્રકેનૈવ બોધમાત્ર એવ ચિત્ત સ્થૈર્યય
નિમિત્તમદનીયં નાન્યેનાચાર્યયાદિના । યત આહ ।
ન તત્રાસ્તિ વિશેષાધ્વ ક્રિયાન્યાસોપિ વૈ દ્વિજાઃ ।
તત્રાર્ચણીયં ગુરુણા સિદ્ધ્યર્થં સાધકેનવેતિ । વિશેષાધ્વ
ક્રિયાન્યાસશ્ચ પ્રથમં યથા પ્રતિષ્ઠાયાં વ્યસ્તત્વેન દર્શિતસ્તથા તત્ર
ન કાર્યયઃ કિં તુ સમસ્તાધ્વ વ્યાપકત્વેન જ્ઞાનશક્ત્યાત્મકમેદિત્યુક્તં
ભવતિ । રૌદ્રમિત્યાદિ । ઇદમન્યત્ ક્ષુદ્રસિદ્ધ્યર્થં યતોતો રૌદ્રં
નવભાસંખ્યયા શિરઃ પ્રભૃતિ ભાગત્રયાદધોભાગે યવકમેવ ચિહ્નો
યસ્ય તથા પીઠાધિષ્ટાનલાંશકમિતિ ।
પીઠિકાયામાવિષ્ટૌતર્ભૂતોનલાંશકસ્ત્રિભાગો યસ્ય તત્ એવં ચ
ભગદ્વયેનાર્ચાપીઠે ચ ભાગ ઇત્યર્થૈઃ । પ્રાગપ્યસ્ય
લોકપાલલિંગવિધાનસમયે લક્ષણમુદ્દિષ્ટં રૌદ્રં રૌદ્રેષુ કૃત્યેષુ
યવાંકંવ્યંકમેવ ચાભાગત્રયેણ તસ્યાર્ચા ત્રિભાગઃ પિંડિકાવટ
ઇત્યાદિના લક્ષણોદ્ધારસમયે ચ ષષ્ટિયવાનનંવાસ્યાદિત્યભિધાય તત્રૈવ
વાયવાકારં પક્ષદ્વય વિવર્જિતમિત્યર્થઃ । સુરાલય ઇતિ પ્રાસાદે
હિતકામૈસ્તત્તથા વિધગૃહેપિ ન સ્થાપ્યમ્ । અત્રાવકાશક ઇતિ નિરવકાશે
શ્મશાને નિરાવર્ણ ઇત્યર્થઃ । બાણલિંગવિષયં પ્રતિષ્ઠાયા
વિહિતસંસ્કારાકરણે હેતુમાહ । બ્રાણેત્યાદિ । પૂર્વમેવ
યતસ્તત્સિદ્ધૈસ્ત્રિપુરવાસિજનાંતરૈઃ સંસ્કૃતમધો નિત્ય સન્નિધાનેન
નિત્યસંસ્કારાવક્ષ્યમાણાસ્તસ્ય ક્રિયંતે ન વા ક્રિયંતે યત આહ । તત્રાધ્વ
મૂર્તિમૂર્તીશ કલ્પના ક્રિયતે નવેતિ । તદુદ્ભવસ્થાનાન્યાહ ।
પ્રસિદ્ધમિત્યાદિ । પુણ્યશૈલાઃ શ્રીપર્વતપારિયાત્રાદયઃ સિદ્ધક્ષેત્રાણિ ચ
પુષ્કરકેદારકર્ખલપ્રભૃતીનિ । પુણ્યનદ્યશ્ચ ગંગાનર્મદાસરસ્વતી
દેવીકાદ્યાઃ પૂર્વમપ્યુક્તાઃ । એવમેતેષુ પ્રદેશેષૂદ્ભવો યસ્ય યતસ્તત્ર
તત્પૂર્વં ત્રિપુરદાહસમયે તદ્વાસિજનાર્ચિત લિંગનિપાતાઃ
શિવબાણસંજાતા ઇતિ પૌરાણિકાઃ વ તુ નર્મદાત ઇતિ લોકા
પ્. ૬૨અ) યથા તત્ર બાણેન પાર્થિવલિંગાનાં પ્રરાહિતત્ત્વા તાન્યેવૈતાનિ
તેષાં પાર્થિવત્ત્વે નદિજલાંતઃ પ્રવાહિતત્ત્વેન તત્કાલ એવ
વિશરણસંભાવનયા કલાંતર સ્થિત્યનુપ્તતેઃ કેવલં પ્રસિદ્ધિમાત્રમેવૈ

તત્ નોત્કિરેત્તત્ર લક્ષણમિતિ । ન વાણલિંગે રોહ ઇત્યેતસ્યાનુવાદઃ
સ્વસંસ્થાનં વિસંસ્થાનમિતિ । સર્વમેવ લિંગાકારં વિસંસ્થાનમિત્યેક
દેશ એવ લિંગાકારેણાન્યત્ર ઘટિતાપાષાણા કૃતીત્યર્થઃ । તત્તથા વિધમપિ
સર્વપ્રાસાદલિંગગં કુર્યયાદેતદપિ બાણલિંગે સ્વયં વ્યક્તે
સર્વપીઠગૃહાશ્રય ઇત્યેતસ્યાનુભાષણમ્ વિકલ્પાહં ન જાત્વે તદપિ
ભોગાર્થમેતત્ સ્યાન્મોક્ષાર્થં વેતિ । એવં વિકલ્પયોગ્યં ચ તન્ન
કદાચિદ્યતઃ સર્વકામાર્થસાધકં પૂર્વાનુગૃહીતત્વત એવ હોમોપિ તાવત્
સંખ્ય ઉક્તઃ સભૂતિકામૈસ્તાવત્ કાર્યયો ન વા કાર્યયઃ ચંડકલ્પના તુ ન
ક્રિયત એવ મંત્રસંકરો જાતુ સામાન્યેતર યોગત
ઇત્યેતત્સાધ્યપૂર્વનિવિષ્ટાણુ સંકરોપિ ન જાતુ ચિદિત્યસ્યાનુભાષણમ્
પુષ્પેત્યાદિ । યઃ પ્રાગુક્તઃ સ્થંડિલે
મહેશારાધનોપાયસ્તદર્થમેતત્પુષ્પાદિ કલ્પિતે પીઠ ઇતિ તસ્મિન્ સ્થંડિલે
શિવયાગાર્થં પુષ્પાદિનાકલ્પિતે પીઠ ઇત્યાધારે આદિગ્રહણાદ્ગંધૈઃ
સિદ્ધાર્થકૈવારજોભિઃ કલ્પિતે મન ઇત્યાદિ । અથવેતિ પક્ષાંતરે અથવા
તસ્મિન્નેવ સ્થંડિલે પુષ્પાદેર સંભવાન્મનસા કલ્પિતે આધારેસુ
વિશુદ્ધાયાં ભૂમાવિત્યર્થઃ । કિં ચ સ્વમૂર્તીત્યાદિ । મનોયાગવિધિના
એતેષાં પુષ્પાદિ કલ્પિતાનાં સ્વમૂર્તૌ ચ
પૂજિતાનામન્યતમેતાત્કાલિંગરૂદ્દિશ્ચલ ઇત્યર્થો યાગાવધિમંત્રાવાહન
વિસર્જનં ન તુ સ્થિર પ્રતિષ્ઠિતાનામિવ વિશેષ સન્નિધાનમાત્ર
વિસર્જનમપ્યેતદુક્તં ભવતિ । સિદ્ધિરભિપ્રેતસ્ય શિવયાગસ્ય નિષ્પતિઃ
બાણેછિદ્ર વિવર્જિત ઇતિ બાણલિંગં પુરાસિદ્ધૈઃ સંસ્કૃતં નિત્યસન્નિધીતિ
ઉત્કર્ષવચનતઃ પૂર્વોદિતાન્સછિદ્રેપિ સિદ્ધિરિત્યે તદા
શંકાનિરામાયૈતદિત્યર્થઃ । ચલમિત્યાદિ । ન કેવલં છિદ્રયુક્તે બાણેન
સિદ્ધિર્યાવદન્યદપિ ચલંધસ્તમિત્યુપઘાતાદિ નાત્રસ્તં તત્ર ક્વચિત્
સ્થિરતામિતિ । પુજ્યતાં ન યે યદ્વા કૃતિ વૈપુલ્યેન સન્નિધાનાદ્ય સંભવાત્ ।
નાચેંત્યાદિ । ભદ્રપીઠ પુષ્પ વસ્ત્રાદ્યાધારે તદર્ચનીયં ન તુ ભૂમૌ
ઇત્યુક્તં ભવતિ । શ્રીમત્પિંગલામતેપિ ॥
પ્રાગાસનમ્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુષ્પપત્રૈર્યથાહિતં ।
પ્. ૬૨બ્) તસ્યોપરિ યજેલ્લિંગં ન તુ ભૂમૌ કદાચન ॥
અભાવાદ્વાથ વસ્ત્રોર્ધ્વે સ્થિતં વાથ કરંડકે ।
ઇતિ । સાધ્યેત્યાદિ । સિદ્ધમંત્રસેવિતમ્ ન સર્વેષાં દૃષ્ટિપથં નયેત્ ।
સામાન્યમિતિ । ચંડીશયાગં વિના પ્રતિમામિવ યો વિધિરુક્તઃ સ સર્વ એવ
પીઠિકા સ્થાપનમન્યથાનુપપત્ત્યા રત્નાદ્યસ્ય ચ ધાતુ લોહૌષધિ બીજાં
તસ્ય પંચકસ્ય તથા કૂર્મં પદ્મ વૃષ પૃથિવ્યભિધાનસ્ય ચતુષ્ટયસ્ય
તદૂર્ધ્વમિતિ । પીઠિકા વિન્યાસાદૂર્ધ્વં પીઠિકાગર્ભ એવ ન્યાસઃ
બ્રહ્મપીઠ ઇતિ । બ્રહ્મશિલાયયં નદીત્યાદિ । યદિ કદાચિલ્લિંગાર્ચન
શ્રદ્ધાલુભિર્નદી પ્રવાહાલ્લિંગાકારાણિ અશ્મબિંબાનિ પ્રતિષ્ઠાપ્યંતે
તત્તેષાં પૃથક્પીઠ ચલલિંગાનાં પ્રતિષ્ઠાસમયે યો વિધિરુક્તસ્તે ચૈવ
સાન્નિધ્યાર્થં પીઠે સ્થાનમિતિ પ્રતિષ્ઠાસુ મંત્રૈરિત્યાદિ । સ્વાધ્વ પંકજ
ઇતિ યસ્ય યાવત્ય ધ્વનિવ્યાપ્તિસ્તાવદેવાત્મવિદ્યાશિવાત્મકસ્ત્રિખંડો
ધામન પંકજમધિષ્ઠેય ત્વાત્ તથાતાવત્યેવાધ્વનિયાનિ તત્ત્વાનિ યે
યથામૂર્તીશાઃ । યથોક્તં ।
શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વરેત્યેવા ક્વચિલ્લોક ભૃતોપિ વા ।
તૈઃ સંયુક્તં સ્થાપનં સાધ્યેત્યાદિ । સાધ્યાનામજનલોકનિવાસિનો
દેવવિશેષાઃ સિદ્ધાશ્ચ જ્ઞાનયોગાભ્યાસાત્ પ્રાપ્તાણિમાદ્યાઃ દેવશયા
એવ અહિમુખ્યાઃ પ્રતિમાલક્ષણેનાભ્યધોભુજગાકારાઃ
ફણાલંકૃતમસ્તકાઃ । નાગઃ શેષાદય ઇત્યેતેન
યથોદ્દિષ્ટાઃ ઋષીણામિત્યેવં મહર્ષયોન્યેપિ શિવાધિષ્ઠાનતાં ગતા
ઇત્યેતેન તત્રૈવોદ્દિષ્ટાઃ તેષામથવા ઉદાસીનાઃ સોપવીતાઃ
કમંડલ્વસૂત્રિણઃ સપ્તર્ષય ઇત્યેતેન યન્નુદ્દિષ્ટાસ્તેષાં સરિતશ્ચ
ગંગાયમુનાદ્યાઃ સ્રવંત્યશ્ચ જલેન જલસ્થિતાઃ ઇત્યેતેન
યથોદ્દિષ્ટાસ્તાસાં એતેષાં પિશાચાંતાનાં પૃથિવીતત્ત્વાન્ન પરમધ્વનિ
વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ । પરેષાં ભુવનેશાનામિત્યે તત્ સ્વમંત્રૈરન્યદેવાનાં
સ્થાપનમેતસ્યાનુભાષણં પટપતિષ્ઠામાહ । યથોક્તેત્યાદિ ।
પ્રતિપાદિતમાણાવિરહિત રૂપયુક્તાં પટે સ્થિતાં પૂજયેત્ । સંસ્કૃતાં
વિધિવન્મંત્રૈરિતિ । પ્રતિષ્ઠા સમયેનોક્તેન
પ્. ૬૩અ) વિધિના મંત્રૈશ્ચ કારણભૂતૈરાચાર્યયેણ કર્ત્રા સંસ્કૃતામિતિ
મેત્રવિન્યાસાદિના સન્નિધિં પ્રાપિતાં તથા વિધાં પૂજયેત્ તદભીપ્સિતં
પ્રાપ્નોતિ પૂજનં તુ તત્ર ધૂપમાત્રમદોષાય પુષ્પદિભિરાદિ ગ્રહણાત્
સ્નાનાર્ઘ વિલેપનાનિ તૈશ્ચ રૂપવિનાશભયાદ્ભૂ સ્થિત આદશં
પ્રતિબિંભે પૂજાકાર્યયા ન વિગ્રહે ।
ઉક્તં ચ પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયે ॥
લેપચિત્ર ગતાનાં ચ ધારણાભિર્વિશોધનં ।
સ્નાનાદિમાનસં કાર્યયં તથા રત્નશિલાદિકં ॥
નેત્રોન્મીલનમત્રાપિ આસનાદિ વિધિઃ પુનઃ ।
નિરંવુ કુસુમૈઃ કાર્યયો યથાચિત્રં ન નશ્યતિ ॥
ઇતિ । દ્વારપ્રતિષ્ઠામાહ । દ્વારેત્યાદિ ।
શાખાદ્વયમૂર્ધ્વાધ્વ ઉદુંભરે ચ એવં ચત્વારિ યાનિ દ્વારાંગાનિ તાનિ
કષાય હરીતક્યામલકશકલાનિતૈરાદિ ગ્રહણાન્ મૃદ્ભસ્મ
પંચગવ્યૈરન્યૈશ્વમુખ્યપ્રતિષ્ઠા સ્નાનોપયોગિભિઃ । પ્લુતાનીતિ સ્નપિતાનિ
વાસોભિરાછાદ્યશયને નિક્ષિપ્યમાર્ગ ઇતિ તત્ત્વત્રયાખ્યે
અનુરૂપાન્મૂર્તિમંત્રાન્ વિનિવેશયેત્ । યતદુક્તં । તે ચ નંતાદયઃ શુદ્ધે
માર્ગે મંડલિનોપી વા શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વરેન્યેવા ક્વચિલ્લોક ભૃતે પિબેતિ । તત
આત્મતત્ત્વાદિ ત્રયે પ્રતિભાગં યથાશક્તિહોમં કૃત્વા વાસ્તોષ્પતિં યજેત્ ।
અધ ઇતિ દ્વારાવયવસ્યાધઃ ચતુર્થસ્યોર્ધ્વોદુંભરાખ્યસ્યાધોદ્રવ્ય
પ્રક્ષેપસ્થાના સંભવાત્ । અનંતચિતા અનંતવાચકમંત્રેણ રત્નાદિ
પંચકં ધાતુરત્નૌષધી લોહધીજાત્મકં પ્રાગુક્તં
ક્રાંતાવિષ્ણુક્રાંતા વૃત્ત્રિઃ? ઋદ્ધાખ્યે ઔષધી પ્રાગુક્તે
મોહનવૃહત્પત્રિકાખ્યયા બહિર્દેશેષુ પ્રસિદ્ધા ગોમૃદિતિ । વૃષભશૃંગ
સમુદ્ભૂતા મૃત્તિકાદરદાખ્યયા શુંગુરુકેતી હયસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ
દેષાંતરેષુ હિંગુલુકાખ્યયા રોગેંદ્રઃ કુષ્ટઃ ઔરગ્વધ ઔષધવિશેષઃ
લક્ષણા કુમારી ઔષધિરેવ સમુદ્ધરેદિતિ । તતઃ શયયાસ્થાનાત્
પ્રતિષ્ઠાસ્થાનમાનયેત્ । તતઃ પ્રણવેકમલ ઇતિ પ્રણવાત્મક માત્રા
ત્રયાધિષ્ઠિત તત્ત્વત્રયરૂપિણિ કમલે સ વિદ્વાનાચાર્યયસ્તદ્વિન્યસેત્ । એતદેવાહ
। માયાતત્ત્વં તતોધસ્તાદિત્યાદિના । અધોદુંબર વ્યાપકત્વેન ચ વિન્યસેત્ ।
તદનંતરં ક્રિયાજાતમિત્યનુષ્ઠાનાદુત્પન્નં
પ્. ૬૩બ્) સૂત્રચાલદ્વાજાતં યત્ક્રિયામિતિ પ્રાયશ્ચિત્તં હોમેનાસ્ત્ર યુક્તેન
શમયિત્વા દક્ષિણાદિના દીક્ષિતમિત્યાચાર્યયાદીન્મૂર્તિધરાન્
કલશધરાનન્યાનપિ દીક્ષિતાન્યરિતોષયિત્વાભિયાચિતાઃ પ્રાર્થિતાઃ સંતઃ
સંબ્રૂયુરિતિ દ્વારપ્રતિષ્ઠા અથેત્યાદિ । પ્રાસદ દેહ સ્યાત્મનિ
સંબંધવિધિર્હૃદાવરણપ્રતિષ્ઠાખ્યશ્ચ સ એવ ।
ઉક્તં ચ પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયે ॥
હૃત્પ્રતિષ્ઠેતિ ચૌચ્યતે ઇતિ । શુકનાસાનિષ્પત્તૌ શિખરાર્ધ સમાપ્તાવિત્યર્થઃ ।
યત ઉક્તં પ્રાક્ । શિખરાર્ધગાશુકાચેતિ । અત એવાહ । પ્રાગ્વેદીગર્ભમસ્તક ઇતિ
પ્રથમ્યા ભૂમિકાયા યો ગર્ભસ્તન્યસ્તકે દ્વિતીય
વેદિકા પ્રારંભ ઇતિ યાવત્ । તત્ર પ્રણવેનાધાર આસનં યસ્ય શાક્તસ્ય
પદ્મસ્ય તસ્મિન્ મૂર્તિ સ્થાનીયં ઘટં ન્યસેત્ । ભૂતપેક્ષયેતિ
વિભવાનુસારેણ કૃતરક્ષં વિધાયેત્યસ્ત્રવર્માભ્યાં સંરક્ષિતાવેષ્ટિતં
કૃત્વા અણુતત્ત્વમાવાહ્ય પયભ્યંતરે યોજયેત્ । તદ્વિધાનમુપાદાનમિતિ ।
તદિત્યાત્મતત્ત્વમેવ વિશેષ્યતે વિધાનમિતિ । વિધતે કર્માદિકં નિર્મિણોતીતિ
વિધાનમ્ ઉપાદાનમિતિ । સવિકલ્પ નિર્વિકલ્પ પરામર્શાનામુત્પત્તિ હેતુરત
ઉપચરિતોયં ઉપાદાનશબ્દોન્યથાપરિણામિતા પ્રસંગઃ
આપતેરાચૈતન્યાદસ્ય ।
તથા ચ શ્રીમત્કિરણે ॥
પરિણામો ચેતનસ્ય ન યુજ્યતે ઇતિ । વ્યક્તિસ્થાનમિતિ । વ્યક્તે પ્રાકાશાખ્યાયાઃ

સ્થાનમાશ્રયઃ પ્રકાશઃ સ્વભાવત્વાદેવ યાદાહુઃ । ત્રયઃ પ્રકાશાઃ
સ્વપરપ્રકાશાઃ તદ્યથા । અયં જાતવેદાઃ યશ્ચ પુરુષેષ્વાંતરઃ
પ્રકાશ ઇતિ । પરાપરમિતિ । શુદ્ધાશુદ્ધરૂપદ્વયાત્મ
સર્વાત્મનામભિન્નં તદિત્યનાદિ મધ્યાંતાનામાત્મનામ વિશેષશ્રુતેઃ ।
તસ્મિન્ હિ વિન્યસ્તે સર્વાત્મનાં પ્રત્યવિશેષાંતે સર્વ એવ વિન્યસ્તા
ભવંતીત્યર્થઃ । સંધાયેત્યેવં સંચિત્ય અણુચિદં શકમિતિ અણુશ્ચ
ચિદંશકશ્ચેત્યેવં સંધાય તદનુપ્રાણશક્ત્યૈવ વાયુપ્રેરણદિશા
આચાર્યયઃ શિવાજ્ઞાં સંપ્રબોધયન્નિતિ શિવપ્રણીતૈઃ પ્રયોગમંત્રૈ
વ્યવહન્ સંહૃત્ય કુંભકં કૃત્વેતિ જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા સ પુષ્પમુષ્ટિના
સંપુટીકૃત્ય કુંભવસ્થયા નિસ્તરંગસ્વરૂપેણ સ્થિતા । યદાહ ॥
કિંચિતચિંતક ઇતિ યતસ્તયૈવ
પ્. ૬૪અ) પ્રાણશક્ત્યા હું ફડંતાવસ્થમિતિ । હું ફડંતિ સંપુટસ્થં
તદુત્કીયયેત્યાહૃત્ય સ્ફુરંતીયાતારાતનુસ્તયા યત્તદુપમીયતે
સંપંડિતત્ત્વત આહૃત્ત્ય દ્વાદશાંતે નીત્વા તતો રેચક પ્રયોગેન ઘટે ન્યસે
તત્ત્વાતિવાહિકમિતિ । તસ્મિન્ વક્ષ્યમાણ લક્ષણં પુર્યયષ્ટકાખ્યં ન્યસેત્ ।
તદ્ગણબોધકમિતિ । તછિદભિવ્યક્તિ કારણં કલાદિધરણિ પ્રાંતમિત્યાતિ
વાહિક સ્વરૂપમ્ સેશ્વરં સ્વપદાણુભિરિતિ । યસ્ય તત્ત્વસ્ય ય ઈશ્વરો યચ્ચ
નામપદં યચ્ચાણુર્મંત્રસ્તૈરત્રૈવ પ્રયોગાય ઓં કલાયૈ નમ ઇતિ ।
અનયાદિશા તત્ત્વદર્શિના આચાર્યયેણ સમસ્તાર્થ વિનિયોગઃ કર્તવ્યઃ ધીવ્રજ
ઇતિ । બુદ્ધિકર્મણાં સંઘઃ વિકારા પૂરકત્વેન માયા યોજ્યાઃ પ્રકૃતિત્ત્વેન
તસ્યાઃ પ્રસિદ્ધેઃ અકૃતસ્ય કરણં ભૂતસ્ય પરિવર્ધનં પ્રતિકર્મયતઃ
કાલસ્ય સ્વસાધ્યં કલનાદિ તત્સાધકત્વેન સકલો યોજ્યઃ નિયામકશબ્દેન
નિયતિતત્ત્વમ્ તસ્ય સ્વસાધ્યં કર્મફલભોગનિયમઃ તત્સાધનત્ત્વેન
તદ્યોજ્યં એતેન તત્ત્વાનાં પ્રેરકત્ત્વેઅ મંત્રપાઃ સહમંત્રૈર્યોજ્યાઃ
દેવમિતિ । મૂલમંત્રવાચ્યં સાંગં વ્યાપંકત્વેનેતિ । આત્મતત્વમૂર્ત્ત્યાદિ
વ્યાપકત્વેન સંયોજ્ય સર્વાનેતાન્ પ્રાગુક્તયા નિરોધમુદ્રયા નિરોધયેત્ ।
શ્રીમત્પિંગલામતેપ્યુક્તં ॥
સર્વભૂતાત્મવૃત્તિસ્થં વ્યાપદં ચ દિગીશ્વરં ।
તત્કર્માનુગ્રહાત્મત્વે અવિકારમખાન્વિતં ॥
માયાપ્રકૃતિ સંયુક્તં ન્યસિત્વેવં નિરોધયેદ્ ઇતિ ।
તર્પણહોમમેતેષાં કૃત્વેત્યર્થઃ । યતઃ સંતર્પિતા મંત્રાઃ સન્નિહિતા
ભવંતિ । વિધિછિદ્રમિતિ । વિધાનાનુષ્ઠાનાદપર્યયાપ્તે વાજાતં યચ્છિદ્રં
વિઘ્નાદિ પ્રભવાકાશઃ નિર્વર્તયેદિતિ । ત પ્રતિપૂરણાય હોમં કૃત્વેત્યુક્તં
ભવતિ । વિસર્જ્યાણું ક્ષમસ્વેતિ મંડલે કુંડે ચ યઃ પૂજિતો મંત્રસ્તં
ક્ષમસ્વભગવન્નિતિ પ્રયોગદિશા વિસર્જ્ય દ્વિજાન્ ભજેદિતિ ।
દક્ષિણાભોજનાદિનાસુપરિતુષ્ટાન્ કુર્યાદ્યેન શંબૂયુરમિયાચિતાઃ
પ્રાગુક્તવત્ । તતશ્ચેત્યાદિ તદનુ ચ વેદિકા બંધં સંપદ્યેત કંઠં વા
મલસારકમપિ સંપાદ્ય ચૂડાખ્યે આકાશલિંગે
પ્રાગુક્તલિંગપ્રતિષ્ઠાયાં યદુક્તં । તત્સર્વં લક્ષણોદ્ધાર ચતુર્થી
હોમચંડયાગવર્જમાચરેત્ । તસ્યાશ્ચ ચૂડાયાઃ સંવેશઃ પ્રવેશઃ
સ્વાધારે પિંડિકા પ્રતિનિધાયાઅલકોપરિબ્રહ્મણોર્ધેનેતિ ।
પ્. ૬૪બ્) સ્વાયામષદ્ભાગેનેતિ યાવત્ ઇત્થં તસ્યાઃ સ્થૈર્યયં
સિદ્ધ્યન્યથાકાશલિંગાભિધાનાનુરોધેન નિરવકાશાવસ્થિત્યાવાતાદિત્યા
સ્થૈર્યય સંભવતિ । સ ચ શંવેશ એવ પ્રતિષ્ઠાવિધિરન્યચ્ચ મૂર્ત્તિ
વક્ત્રાંગ વિન્યાસ વિશેષાધ્વક્રિયાય ઉજ્જિતશ્ચાસૌ કાર્યયઃ ન તત્ર મૂર્તિ
વિન્યાસ ક્રિયા ન ચ વિશેષાધ્વ ક્રિયા કાર્યયા યદિ ચૂડાપ્રતિષ્ઠાયાં
મૂર્તિન્યાસ લક્ષણોદ્ધરાદિ ન ક્રિયતે । કથં તર્હિ લિંગોક્તં સર્વમાચરિતં
ભવેત્ । એતદ્વર્જં ગર્ભં શુદ્ધિતશ્ચિહ્ન પ્રામાણાદિકમાકલયય
તદુક્તમિત્યદોષઃ તદિયતા હૃત્પ્રતિષ્ઠા સંહિતાંતરોક્ત
સંચરણપ્રતિષ્ઠાપરાભિધાનામુક્ત્વા પ્રાસાદપ્રતિષ્ઠામાહ ।
પ્રાસાદેત્યાદિ । યદા પ્રાસાદ સકલદેહનિષ્પત્તિઃ સંપન્ના તદાનીમસૌ
કાર્યયેત્યુક્તં ભવતિ । કથમિત્યત આહ । જંઘામર્ધોમધ્યોતરાધ્વસ્વિતિ
પ્રાસાદજંઘાપ્રાંતમાત્મતત્ત્વન્યાસઃ । તદુપરિમધ્યે પ્રાંતે વેદિ
પર્યયંતે વિદ્યા તત્વસ્ય ઉત્તરાધ્વા કંઠામલક સારકસ્તત્ર
શિવતત્ત્વન્યાસઃ ઇત્યર્થઃ । મૂર્તિસહિતાનિતિ । એતાન્ પ્રાગુક્ત ક્ષ્માવહ્ન્યાદિ
મૂર્તિ સહિતાઞ્વેતે સા સ્મરન્નિતિ । લિંગપ્રતિષ્ઠાયાં મંત્રવિન્યાસાત્મકેન
પ્રયોગેન પ્રાસાદપ્રતિષ્ઠાયાં તુ ચેતસા સ્મરન્નિતિ વિશેષઃ
સાન્નિધ્યહોમાદિ ચ સમાનં અન્યે વ્યાપકં પરં ન્યસેદિતિ । આત્માદિ
તત્ત્વત્રયાતં ભાવેન સમસ્તતત્ત્વવિન્યાસમભિસંધાય તદનુ
પરમેશ્વરં સર્વવ્યાપકત્વેન વિન્યસેદિત્યેષ સંહિતાંતરેભ્યો ભેદઃ
યતસ્તત્ર સર્વતત્ત્વમયત્ત્વેન પ્રાસાદ ઉચ્યતે । યદુક્તં
શ્રીમત્પિંગલામતે પરાખ્યે ચ ॥
સર્વતત્ત્વમયો યસ્માત્ પ્રાસાદઃ પરમેશ્વરઃ ।
યદ્યથાવસ્થિતં તત્ર તત્તથા કથ્યતે તતઃ ॥
ધારકત્વે સ્થિતા પૃથ્વી અપોસ્યાશ્માદિ સંગ્રહે ।
તત્પાકેવસ્થિતં તેજઃ પવને સ્પર્શને તથા ॥
આકાશં સુશિરેષ્વત્ર શબ્દઃ પ્રાસાદ નામનિ ।
સ્પર્શઃ કાર્કશ્ય સંસ્થોસ્ય રૂપં શુક્લાદિષુ સ્થિતં ॥
રશસ્તુ સ્પર્શના હ્લાદે ગંધો ધૂમાદિષુ સ્થિતઃ ।
ઇત્યાદયઃ । સર્વેશ્લોકાગ્રંથગૌરવાપેક્ષયા ન લિખિતાઃ ॥
અથ ધ્વજપ્રતિષ્ઠા । તત ઇત્યાદિ ભૂતિગુપ્તયે ઇતિ । ફલસમૃદ્ધિરક્ષણાર્થમ્ ।
પ્. ૬૫અ) એતચ્ચ વિશેષયતિ ક્ષેત્રચંદ્રક્ષણમિત્યાદિના । અતિ સમૃદ્ધાયાઃ
ફલશ્રિયો યથા ક્ષેત્રે સંરક્ષણં ક્રિયતે । તથેહાપિ ભોગમોક્ષાત્મિકાયાઃ
ફલશ્રિયો મહાધ્વજારોહૂઃ કર્તવ્યઃ । પ્રોક્તં ચ
શ્રીમત્પિંગલામતે ॥
યથાસુરોપિતં ક્ષેત્રં વિફલં રક્ષણં વિના ।
ધ્વજંવિના તથા પ્રોક્તા પ્રતિષ્ઠા નાયિકા વૃતેતિ ॥
પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયેપિ ।
પ્રાસાદે ધ્વજનિર્મુક્તે પૂજાહોમજપાદિકમ્ ।
વિઘ્નૈર્વિલોપ્યતે યસ્માત્ તસ્યાત્ કાયો ધ્વજોછ્રય ।
ઇતિ । ઇહાપિ વક્ષ્યતિ । વિઘ્નસંઘાતનાશનમિત્યનેન તત્પ્રમાણમાહ ।
પ્રાસાદાયતિ લક્ષિતમિતિ । પ્રાસાદાચ્છ્રાય પ્રમાણેનેત્યર્થઃ ।
અસ્યૈવમાનવિકલ્પઃ જંઘાબલંવીતિ ધ્વજશબ્દેન દુગૂલાદિ રુચ્યતે । સ ચ
પૃષ્ઠતઃ પ્રભૃતિ જંઘાપર્યયંતં યાવત્ અથવા જંઘાયા યત્પ્રમાણં
તેન પ્રમાણેન દંઢેન તાવતેતિ । તત્પ્રમાણકેનૈવ ચંડંડેન યુક્તો
નાન્યથા હિતઃ ઇત્યુક્તાત્ પ્રમાણાદથવા શોભાપેક્ષપ્રમાણાદ્વા
અન્યાદૃશો ન કાર્યયાઃ મૃદુ સ્નિગ્ધ દૃઢ ઇતિ યો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણસ્તથા સ્નિગ્ધ
અરૂક્ષસ્પર્શસ્તથારૂઢઃ પ્રદ્ધ્વં?ચ વાતાહતિ સહઃ સમૃદુ સ્નિગ્ધ
દૃઢ ઇત્યર્થઃ । અન્યચ્ચ સર્વદાવદોષવિવર્જિતઃ । અન્યેપિ યે સર્વે
દારુદોષાસ્તૈર્વિવર્જિતા યઃ સવેણુતઃ અન્યસ્માદપિ દારુતઃ સદ્વયમેતદિતિ
દુગૂલદંડાત્મકં ઘનાવૃતમિતિ । કવચમંત્રેણ પટાછાદિતં
ન્યસેદુત્તરત ઇતિ અધિવાસ દિવસે દેવં સંપૂજ્ય તસ્યોત્તર દિગ્ભાગે
મૃદુવસાવૃતાયાં શયયાયાં ન્યસેત્ત્રિખંડવર્મેતિ તતસ્તસ્મિન્
દંડદુગૂલત્મકે દ્વયે ત્રિપ્રકાર આત્મવિદ્યા શિવાત્મકો ન્યાસઃ । યથોક્તં
પ્રતિષ્ઠા સમુચ્ચયે ।
આત્મવિદ્યે ન્યસેદ્ દંડે શિવતત્વં ધ્વજે સ્થિતમ્ ।
ઇતિ તથા મૂર્તીશ ન્યાસોપિ તસ્મિન્નેવ કાર્યયઃ હોમાદિ પૂર્વવદિતિ હોમ આદિ
ગ્રહણા રત્નસ્નાનન્યાસસ્નાનવિલેપનાનિ । કિંત્વસ્ત્રેણ જપ ઇતિ
વક્ષ્યમાણાનાં ત્રયાણાં મધ્યાદન્યતમેન ચ જપ ઇતિ પુનઃ પુનશ્ચ
પ્રોક્ષણમ્ । શુદ્ધે ધ્વનિધ્વજાધાર ઇતિ । હેમજપાભ્યામધ્વ શુદ્ધિં
કૃત્ત્વા તતઃ પ્રાગુક્તો યો ધ્વજાધારઃ કંઠાધઃ પાદમાનેનેત્યનેન
સવિશેષમુક્તં । પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયેપિ ।
ધ્વજ યષ્ટિર્ગૃહપૃષ્ઠે એશાનેવાયવે ક્વચિત્ ।
પ્. ૬૫બ્) શિખરસ્ય તૃતીયાંશે કન્યસાનાંત દિષ્યતે ॥
ચતુર્થે મધ્યમાનાં તુ જ્યેષ્ઠાનાં ચૈવ પંચમે ।
ઇતિ । તત્રાધારશક્ત્યાત્મકં પદ્મં ન્યસેત્ । તત્ર તુ મૂર્ધ્નિ સ્થાનીયં

દંડમસ્ત્રાંગૈરેવ કૃત સકલીકરણં તત ઇતિ । ધ્વજમપીતિ ।
દુગુલાત્મકમસ્ત્રમંત્રેણ નિષ્કલવાચ્યેન યોજયિત્વા । યથોક્તં ।
તત્રૈવ સકલં વિન્યસેદ્ દંડે નિષ્કલં તુ ધ્વજે ન્યસેદિતિ ।
તદનુ ન્યસેત્ । અઘોરમથવેતિ । અઘોરસ્યેદમાઘોરમ્ । અથવા શિવસંબંધિ યત્
પાશુપતાસ્ત્રં પરમિતિ । તવિશેષણમેવ બ્રહ્મશિરસેતિ શિરોમંત્રેણ
વિદ્યાધિપેનેતિ । હૃદયેન પુરષ્ટુતં કવચં ।
અથ ધ્વજદેવતા ધ્યાનં ॥
મુખકંદરમિત્યાસ્યં તડિલ્લતાજિહ્વમિતિ । તદાકારયા જિહ્વયોપલક્ષિત ઈથં
ધ્યાત્વા તસ્યારોહણં તત્ર કુર્યયાદુપચારં ચેત્યારોપિતસ્ય સ્નાનેપિ
લેપનાભરણપૂજા તત્ત્વેશ્વર ન્યાસાત્મકં તત્રાપ્યુક્તં ।
શેષમસ્ય યથા પૂર્વમતિરિક્તં તુ કથ્યતે ।
નિસ્તાનિ યાનિ તત્ત્વાનિ તેષુ તત્ત્વેશ્વરાશ્ચયે ॥
આણવાઃ શાંભવાઃ શાક્તાઃ સ્વાયુધવ્યગ્રપાણયઃ ।
ધ્યાત્વા ન્યસ્યાસ્તુતે સર્વે વિઘ્નનાશાય સિદ્ધય ॥
ઇતિ । મંત્રૈઃ ફડંતૈઃ શાર્વૈર્વેતિ કદાચિદસ્ત્રમંત્રૈઃ
કદાચિચ્છિન્નમંત્રૈઃ ફટ્કારાંતૈરિતિ શેષઃ ન પરાગમવિપ્રમ ઇતિ
પરેશાં શત્રૂણામાગમનાદ્યો વિભ્રમઃ સન બહ્વતિ । તસ્મિન્ રાષ્ટ્રે
સ્વકાલવર્ષી પર્જન્ય ઇતિ શાંતાનીતિ શમનિરતાઃ પયોભૃતોગાવઃ પયસ્વિન્વ
ઇતિ બહુક્ષીરાવૃત્તિભાજઃ શિલ્પિ પ્રભૃતાન્ ભૃત્યાં વૃત્તિં વેતનમુપજીવિતોપિ
તારયેત્ રુદ્રા ઇતિ મૃતાઃ સંતો રુદ્રાણવો ભવંતીત્યર્થઃ । જીર્ણેત્યાદિ ।
ન કેવલમિદાનીં પ્રતિષ્ઠિત એવ તત્પુણ્યં યાવજ્જિર્ણેપિ સંસ્કૃત ઇતિ શીણં
પ્રાયેપિ તસ્માત્ પ્રતિષ્ઠાસમમેવ જીર્ણસંસ્કરણાત્ પુણ્યં તસ્માત્
કારણાજ્જિર્ણયોજન નિમિત્તં યત્નમાતિષ્ઠેત્ જીર્ણોદ્ધારમાહ । જીર્ણં
યદ્બહુનાકાલેન જર્જરિતપ્રાયમનંગમંગવિકલં સ ગર્ભં ચ યસ્ય
ઘટનાસમયે સર્વપ્રકારૈરપિ ગર્ભો ન જ્ઞાતઃ કાલાંતરેણ તુ
સવ્યક્તીભૂતસ્તદ્યુક્તં વ્રણદૂષિતં છિદ્રં નીતેન તન્માનેનોર્ધ્વમાનેન
તેનૈવાધિકેન યદ્યુક્તં તથૈવમાનેન નિષ્કંપાત્મકેન નીનાધિકેન વા
યુક્તં તત્ સ્વકૃત્યાનુગતં
પ્. ૬૬અ) ચ યદિતિ સ્વકૃત્યસ્ય સ્તંભતા પાદેરનુગૃહીતં તદર્થં યન્માપિતં
તન્મંત્રાંતર સાધકેન નારાધ્યં શીર્ણાદ્યાત્મનો યતો મંત્રઃ
સન્નિધાનં કરોતિ । પિશાચાદીનામાશ્રયતાં ચ યાત્યતસ્તન્નારાધ્યં
તચ્ચોદ્ધૃત્યાન્યન્નિવેશયેત્ । ઉક્તં ચ ।
શ્રીમન્નંદિકેશ્વરમતે પૈતામહે ચ ।
શીર્ણં દગ્ધં યથા દેહીત્યક્ત્વાન્યત્ પ્રતિપદ્યતે ।
એવં ત્રિશૂલં ચલિતં સ્થાનં ત્યજતિ દેવતાશૂન્યં દૃષ્ટ્વા તુ તં
સ્થાનં પિશાચગ્રહરાક્ષસાઃ પ્રેતવેતાલભૂતાનિ આશ્રયંતિ ન સંશયઃ
તસ્માદુદ્ધરણં કાર્યયં વિધિવન્મંત્રપૂર્વકમ્ । તથં તત્કાર્યમિત્યત
આહ । બહિરિત્યાદિ । અત્ર પ્રતિષ્ઠાશાસ્ત્રાંતરોક્તં પ્રારંભકાલે
બ્રાહ્મણાદીનાં ભોજનં દક્ષિણાદિ ચ દેયમિત્ય પેક્ષ્યં । યથોક્તં
તત્રૈય ॥
તસ્માદુદ્ધરણં કાર્યયં વિધિવન્મંત્રપૂર્વકમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્યાદૌ પાયસેન ઘૃતેન ચ ॥
શક્ત્યા ચ દક્ષિણાં દત્ત્વા શાંતિર્વશ્યા યથાવિધિઃ ।
પશ્ચાદુદ્ધરણં કાર્યયં ગુરુણા સર્વવેદિના ॥
ઉદ્ધૃતં ત્વવિધાનેન મંત્રહીનૈસ્તુ દૈશિકૈઃ ।
વ્યાધિના કલહે નાપિ હન્યાદ્રાષ્ટ્રં સ પાર્થિવમ્ ।
ઇતિ । તદપરે પ્રાસાદા દક્ષિણદિગ્ભાગે દિક્પતીનિત્મુપલક્ષણં પ્રકૃતિ
યોગાદેસ્તૈન શિવમાદૌ સંપૂજ્ય । યથોક્તં
પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયે ॥
દક્ષિણાયામતો મૂર્તૌ સ્થંડિલસ્થં શિવં યજેદિતિ ।
તતોપિ દિક્પતીસ્તથા વાસ્તુદેહાવસ્થિતાન્ બ્રહ્માદીન્ બહિઃ સ્થિતાંશ્ચ
ચરકીસ્કંદાંદિન્ પ્રાસાદાધઃ સંશ્રયાનેવાત્ર
જ્ઞાનદૃષ્ટ્યાભિસંધાય સંપૂજ્ય ચ બલિનૈવેદ્યાત્મકં બલિં
કિંરેન્નિક્ષિપેત્ । તતશ્ચાગ્નિ જનનં પૂર્વં મંત્રતર્પણં કૃત્વા
ભાગભાગ ઇતિ । બ્રહ્મભાગાદિ ત્રયે યથા
શક્ત્યેત્યુક્તાન્પ્રમાણતોનન્યૂનેન । યદુક્તં
શ્રીમન્નંદિકેશ્વરમતે ॥
સહસ્રેણ તુ ચાલનમિતિ । પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયેપિ ।
લિંગસંચાલનાર્થં ચ સહસ્રં જુહુયાદ્ગુરાઃ ।
પુનઃ સંસ્થાપનાર્થં તુ શતહોમો વિધીયતે ॥
ઇતિ । તત્રાસ્ત્રમંત્રહોમં કૃત્વા તદનુકુશૈઃ સ્પર્શં કુર્વન્નસ્ત્રમેવ જપેત્
તતઃ શાંતિ કુંભાંબુનાસમભ્યુક્ષ્ય વિલોમેનાર્ઘં દત્ત્વેતિ
સંહારક્રમેણ સંહિતયાર્ઘયિત્વા તથૈવ શાસ્ત્રાંતરોક્તવત્પ્રણતિ
વિજ્ઞપ્તિકાં કૃત્વા । યથોક્તં
પ્રતિષ્ઠાસમુચ્ચયે ॥ શિવે વિજ્ઞાપયેત્ તતઃ
જીર્ણં લિંગમિદં દેવ સર્વદોષાવહં નૄણામ્ ।
અસ્યોદ્ધારે કૃતે શાંતિરિત્યેવં ભાષિતં ત્વયા ॥
તત્ત્વયાધિષ્ઠિતં દેવ
પ્. ૬૬બ્) ઉદ્ધરામિત વાજ્ઞયેતિ । તતો વિસૃજેદિતિ વિસર્જયેત્ મૂર્તિ મૂર્તિપાદીન્ સ
દૃક્ક્રિયાનિતિ પીઠસ્થાન્ ન કેવલં તાન્વિસર્જયેત્ । યાવત્ પીઠે વૃત્તિર્વર્ત્તનં
યેષામણૂનાં તથા વૃત્તભાગસ્થિતાનિનિ લિંગસમાશ્રિત નણૂન્ ।
મંત્રાત્માંગં શિવમપિ તથા ત્રિખંડેનાધ્વના સહ તત્પતીનપિ
ચંડેશં ચેત્યે તત્યર્ઘ્યં તં સર્વં યત્પ્રાગાવાહિતં જાતં તદ્વિસર્જ્ય
તદનુ ખનિત્રેણહૈમેનેતિ લાંગલેન સૌવર્ણેનાસ્ત્ર યુજેતિ ન્યાસ્તાસ્ત્ર મંત્રેણ
વૃષસ્કંદ યુજારજ્જ્વેતિ વૃષભક કુદબદ્ધયાગોવલકૃતયા । યદુક્તં
શ્રીમન્નંદિકેશ્વરમતે ॥
તતસ્તુ ખાનયેલ્લિંગં સૌવર્ણૈ લાંગલૈઃ શુભૈઃ ।
વૃષસ્ય કકુદેવદ્ફા? બાલરજ્જ્વસુયંત્રિતમ્ ॥
ઇતિ । કૃતઃ સૌવર્ણઃ પાશો ગ્રથન પ્રદેશો યસ્યાઃ નયેત્ તતો બહિર્ભાગમિતિ ।
તસ્માત્ પીઠબંધસ્યાનાદ્વિહિર્ભાગં શિવં પઠં ચ તદેવ યત્ર
મંત્રતર્પણાદિ કૃતં મંડલાગ્ન્યગારાધિકમિત્યર્થઃ । તત્ર તસ્ય
વક્ષ્યમાણાત્મકોનુરૂપો વિનિયોગઃ । યદાહઃ ક્ષિપેદિત્યાદિ ।
સુવર્ણરજતાદિના કૃતં યત્તત્સમગ્રમિતિ । પૂર્વવત્પુનર્નવં કૃત્વા
વાસ્તોષ્પતિં સંપૂજ્ય દિક્પતિબલિપર્યયંતાં શાંતિ કૃત્વા પ્રાયશ્ચિત્ત
વિશુદ્ધયે હોમં કૃત્વા પૂર્ણાહુતિં ચ દત્ત્વા કૃતં યત્તન્મંડલસ્થાપ
શિવાય વિનિવેદયેત્ । યદુક્તં
શ્રીમત્પ્રતિષ્ઠાપારમેશ્વરે ॥
તતો પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્ પ્રાયશ્ચિત વિશુદ્ધયે ।
નિવેદયેત્ તતોગત્વા શિવાય વિહિતં તુ યત્ ॥
વિધિચ્છિદ્રં તુ યત્કિંચિત્ છિદ્રં પ્રદ્રં પ્રજાયતામ્ ।
રાજ્ઞઃ કર્તુઃ પ્રજાનાં ચ શાંતિર્ભવતુ સર્વદા ॥
અસ્માકં સુમહાયાનં સુપ્રીતો ભવ સર્વદે ।
પીઠેત્યાદિ । સગુણાલિંગે પીઠં યદિ વા ગુણં ભવે તદાનીં
તદુદ્ધૃત્યાન્યન્નિવેશયેત્ । ન તુ લિંગોદ્ધારઃ કાર્યયો વિગુણં તુ લિંગે
ઉદ્ધૃત્ય યેનેતિ પ્રાગુક્ત વૈધર્મ્યેણોમ્ભયમપ્યુદ્ધૃતં
સગુણમન્યન્નિવેશયેત્ । ન તુ સગુણમપિ લિંગમુદ્ધૃત્ય વિગુણપીઠોદ્ધાર ઇતિ
વ્યત્યય શબ્દસ્યાર્થઃ । એવમિત્યાદિ । ચૂલકઃ ચૂલાપ્રાગુક્તાયા મલસારકો
પરિવર્તિની ધામપ્રાસાદઃ એતદ્વિષય એવ વિધિ જીર્ણોદ્ધારો મંત્ર વિસર્જન
પૂર્વઃ કૃતશ્ચૂલકા તુ યે મંત્રાસ્તાન મલે નિષ્કલંકે ખડ્ગે વિન્યસ્તાન્
પ્રાસાદ પરિસમાપ્તિં યાવત્ તત્રતાનર્ચયેત્ લિંગં ચ રક્ષિતમિતિ
પ્રાસાદાપસનાત્ત્ત્રિરવકાશેમામવત્ત્વિતિ । અભ્યપ્રાયતો દાર્વાદિ પરિષ્કૃત્યા
પ્. ૬૭અ) રક્ષિતં કાર્યમિત્યુક્તં ભર્પડિ સમાપ્તૌ મંત્રસંયોગ ઇતિ । તસ્મિન્
પ્રાસાદે સ્માપ્તે સતિ મંત્રસંયોગનિમિત્તં સામુદાયિકે ક્રિયતેત્ર તિષ્ઠા સા
તથા વિધાકાર્યાચ્ચૂલકધ્વજધાન્નામિત્યર્થઃ । એવમુક્ત ક્રિયાયોગમિતિ।
ઉક્ત પ્રકારયા
ક્રિયયાયોગપૂર્વસાધ્વકોલિંગમાસેવમાનોઽતુલમેશ્વર્યમિતિ ।
વાંચ્છિતાર્થ સિદ્ધિફલાત્મકં પ્રાપ્નોતિ મોક્ષાર્થી મોક્ષમક્ષયં
વાપ્નોતિ । ઉક્તં ચ
શ્રીમત્કિરણે ॥
એતેન શક્રશ્ચ હુતાશનશ્ચ સ્કંધે દ્વસૂર્યય વિવિધાશ્ચ સિદ્ધાઃ વિષ્ણુઃ
પ્રજાનામધિપો યમશ્ચ યે ચાપરે ભક્તિમતાં વરિષ્ટાઃ લિંગં સમાસાદ્ય
મહાપવિત્રે નિર્માણમુખ્યં શિવભક્તિયુતઃ સોપાંશ્ચ ભુંક્ત્વાદિ વિદેવ
પૂર્વે તતઃ પરંધામ સમાશ્રયંતીતિ । આ દેહપાતમર્યાદમિતિ । લિં
આમરણાંતં લિંગાર્ચનરતાનં સુલભઃ દૈશિક ઇત્યાદિ ।

અવિજ્ઞાતાનુવિષયમિદં જીર્ણલિંગપ્રતિષ્ઠિતો મંત્રો યદિ કદાચિન્ન જ્ઞાયતે
તત્સાધારણમિતિ લોકસામાન્યં પ્રણવાખ્યમ્ એતદેવાગ્રે વિશેષવિષ્યત્તિ ।
તદન્યેષુ ભવં યોજ્યમિત્યાદિના પૂર્વં સ્વયંભુ બાણલિંગાનાં
સર્વપીઠગૃહાશ્રવ પ્રતિપાદનં પ્રસંગૈન તદ્વિષય એવ મંત્રં
સંકરનિષેધ ઉક્તઃ અનેન તુ પ્રસંગાત્ તેષુ તેષુ ચોચ્યતે । પ્રાક્ સ્થિત ઇત્યાદિ ।
પ્રાક્સિતં યસ્ય વર્ષશતાનિ બહૂનિ પ્રતિષ્ઠિતસ્ય યસ્ય વા સા પ્રતિષ્ઠા સોપિ
નસ્પર્યંતે । તસ્મિંસ્તથા સિદ્ધૈઃ પ્રાપ્તાન્યણિમાદિ યોગૈશ્વર્યં ચ પદ્ધ્ય
તિષ્ટ્તિતં વિકલ્પવાસનાતીતૈરિતિ । રાગાદિ દોષનિર્મુક્તૈર્યે નિવેશિતા મંત્રાસ્તે તુ
સર્વાથત્વાદ્ધેતોર્ન મંત્રસંકરઃ યતસ્તૈઃ સર્વહિતકારિભિઃ સર્વાથાઃ
સાધારણા એવ તત્ર મંત્રા નિવેશિતાઃ માનોન્માન ઇત્યાદિ ।
એતોભ્યોઽનુમાનાદ્યદિ લક્ષિતં તત્તજ્જ્ઞાનમિતિ । તસ્યૈવ લિંગસ્ય આધેયત્વેન
યો મંત્ર એવં તત વિન્યસ્તશકાં વિનૈવ સ્વમંત્રમર્ચયેત્ । અયમર્થઃ ।
ઐંદ્રાદિ મંત્રસાધકાઃ ઐંદ્રાદિ લિંગલક્ષણ વજ્રાદિ યુક્તંષુ
ઐંદ્રાદીન્નેવ પૂજયેત્ । પ્રાસિકમુક્ત્વા પ્રકૃતમેવ જીર્ણોદ્ધારાત્મકમાહ ।
વિજ્ઞાત ઇત્યાદિ । યત્ર પ્રતિષ્ઠિતા મંત્રા વિજ્ઞાયંતે તત્રગાનુદ્દૃત્યેતિ વિસર્જ્ય
પૂર્વોક્તેનૈવ વિધિનેતિ પદં કાકાક્ષિ ન્યાયેન ઉભયત્રાપિ વ્યાખ્યાયતે
સ્વમર્ચયેત્ પૂર્વપ્રતિષ્ઠિતમેવ । પૂર્વોક્તેન વિધિના પ્રતિષ્ઠા
પ્. ૬૭બ્) સમયોક્તેનેત્યથઃ । તદિત્યાદિ । ભવમિતિ પ્રણવં
ભવાપરાભિધાન્યસ્ય પ્રણવસ્ય પૂર્વોક્તયા સાધારણવ્યાખ્યયા
ઉપપત્તિઃ સર્વમંત્રાધ્વ વિગ્રહમિતિ । યાવંતો
મંત્રાયાવંતશ્ચાધ્વાનઃ સ્વાયંભુવાદૌ તત્ત્વાધ્વા ચ પદાધ્વા
ચેત્યેવમાદિનોદિષ્ટાઃ તે સર્વ એવાસ્ય વિગ્રહે । ઉક્તં ચ
રુરુસંહિતામંત્રવાતિકે ।
ઓં મિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ મંત્રતેત્રાદિલક્ષિતમ્ ।
મહદાદિ વિશેષાંતં વ્યાપકં પદમવ્યયં ॥
ઓં ત પ્રોતં જગતેન માત્રાભિઃ સર્વતે ભૃશમિતિ । તં તત્ર સંવોજ્ય સંપૂજ્ય
તદનુહૃન્મંત્રેણ સંહારમુદ્રયા સમાદાય પરતત્ત્વમિતિ ।
વાચ્યવાચક સંયોગં નીત્વાતદનુસ્વમણું ।
મિત્યભિપ્રેતં મંત્રં ન્યસેત્ વત્સર ઇત્યાદિ । ષટ્માસાઃ અપૂજનં યસ્ય
જાતં તદપિ ચ સ્વમંત્રેણ યોજયેત્ । શ્રિયૈ ભોગાવરત્નજં વાગ્નિ
સંસ્પૃષ્ઠમિતિ । રત્નલિંગં દૈવાન્માનુષાદ્વાપ્રતિદગ્નિના સ્પૃષ્ટં
સ્વતેજસા ચેન્ન કૃષ્ટં તત્ તદપિ સ્વમંત્રેણ યોજ્યમ્ । અથ સાધકસ્ય નિયમાતિ
વાહનાય ક્ષેત્ર પરિગ્રહ વિચારો યત્ર સામચતુષ્ટયં સંયમેન નયતિ ।
યથોક્તં
શ્રીમત્કિરણે ॥
ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્નિયમેન નયેદિતિ ।
પરિગૃહ્યેતિ કાલે પુણ્ય ઇતિ સંક્રાંતિ ષડશીતિ મુખત્ર્યહ સ્પૃગ્વિલંબિતવ્યતી
પાદાદ્યુપલક્ષિતે શુભે લક્ષણ ઇતિ લગ્ને પુણ્યદેશાનાં યે
ગુણાકૃષ્ણમૃગસંચાર પ્રાણિ વૈરત્યાગાદયસ્તૈર્વ્યાપ્તં ક્ષેત્રમેવ
વક્ષ્યમાણ નિષેધભ્યો યે દોષા વ્યાલબિંલાં?ધકૂપ
ભસ્મોષરતુષાંણરાત્મકાસ્તૈર્વર્જિતમેવં વિધં ગ્રાહ્યં । અગ્રાદ્યમાહ
। દૂરોદકેત્યાદિ ॥
ઉદકં સમિધઃ પુષ્પાણિ ચ યસ્ય દૂરે તથા અમનોજ્ઞં નમન તુષ્ટિકારિ
અસદ્રૂપમિત્ય યાજ્ઞિકં વૃક્ષં ચાપૂષ્પફલ વૃક્ષં વા
ગણેશાદિર્યત્કીલિતં ચિહ્નિતં ઉપર્યયુપરિલિંગં વેતિ ન યત્ર બહૂનિ લિંગાનિ
એકલિંગાધિષ્ઠિતં વક્ષ્યમાણયોપપત્ત્યાપીત્યર્થઃ
સાધકાંતરપાલિતમિત્યન્યેન સાધકેનાશ્રિતં । કિં ચ દક્ષિણદિગ્દ્વારેણ
દેવગૃહોત્તર દિગ્દ્વારેણ વાયદ્યુક્તં દુષ્ટાનિ સત્ત્વાનિ સિંહ વ્યાઘ્રા
જગરાદીનિ તદ્વદિતિ તદ્યુક્તં । યત્ આગામિ પ્રતિષેધકમિતિ । ભવિષ્યતામપિ
વિઘ્નાનાં નિવારણં તદંબુ પ્રોક્ષિતં ધામેતિ । ગૃહમદોષવત્તથા
પ્. ૬૮અ) વેદીપીઠિકા ગર્ભં ચ પ્રાસાદસ્યાદિ ગ્રહણાત્ પ્રાસાદં
તદ્બાહ્યાંગનં અપ્યદોષવત્ કૃત્વા યેન પ્રાસાદરૂપિણશ્ચાન્યે
શિવાશ્રયાઃ વેદિકારૂપિણો યેન્યે શોધ્યાસ્તેભ્યસ્ત્રયઃ જચાદિતિ । તતઃ
સાંગેન સાસ્ત્રેણ જુહુયાત્ તદનુ સમિત્કુશાદિ આહરણાય સ્નાનાદિ ગમના
પેક્ષયા ચ યાવત્ ક્ષેત્રં પરિગ્રાહ્યં તાવદસ્ત્ર તેજસા પરિપૂરિતં ભાવયેત્ ।
તથા તત્ તેજસૈવ નિર્દગ્ધ વિઘ્નસંઘમત એવાનામયં નિર્દોષં હુત્વા
છિદ્રમિતિ પ્રાક્ પ્રતિપાદિતમેવ તતઃ શાસ્ત્રલોકેશ મંત્રાન્ શંકૃન્
પ્રાગ્દિગ્ધ ઇતિ પૂર્વાદિ દિક્ક્રમેણ નિવેશયેદિતો બાહ્યેન નિષ્ક્રમેદિતિ ।
સંજ્ઞાર્થં ચર્મ જપ્તેનેતિ કવચ મંત્રાભિમંત્રિતેન સંધાયેત્યેકી કૃત્ય
બહિસ્તદ્બાહ્યે બીજાનિકિરેન્નિક્ષિપેત્ । શસ્ત્રજજપ્તાનીત્યસ્ત્ર જપ્તાનિ સૂત્રચર્મનેતિ
શંકુસંધાયક સૂત્રમાર્ગેણ તતશ્ચ ભસ્મનાબહિર્દીપ્તં
પ્રાકારમંડલં કૂર્યયાત્ । અંતશ્ચાભ્યંતરે ય ચાન્વિસ્તિતૈઃ કવચમિતિ
કવચમંત્રપ્રયોગેન કુર્યયાત્ । પુષ્પમૂલાનુલક્ષિતમિત્યેતત્પ્રાયં
રાક્ષસ્યામિતિ । નૈનૃત્યાં ક્ષેત્રપાલાય બલિં દદ્યાત્ । ધામનેતિ । દેવગૃહે
વાસ્તુદેવેભ્યો બલિર્દેયઃ ઉદકાંતરમિતિ । પ્રતિવસ્તુ જલેન સ્નાનમ્ ગોશકૃતાચેતિ
। ગોમયેન ક્ષૌદ્રમિતિ । માક્ષિકં સ્વમંત્રેણ સમાલભ્યેતિ
પૂર્વપ્રતિષ્ઠિતેન તદજ્ઞાનાત્ પ્રણવેનેતિ પ્રાગપ્યુક્તં તત ઇત્યાદિ । પ્રાક્
પ્રતિષ્ઠિત સમસ્તમંત્રસંયોગં કૃત્વા વિશોધ્યમિતિ । વિસર્જિતમંત્રવ્રાતં
સસાધકઃ પ્રાગ્વદિતિ વિધિવત્ સમારોપ્ય નિવેદયેત્ । સિદ્ધ્યર્થં
પીઠમંત્રાશ્રયાનપિ મંત્રાન્યથા યોગં વિન્યસ્ય તાથા જ્ઞાનક્રિયે
પ્રાગુક્તક્રમેણૈવ વિન્યસ્યે । અથ હુતકર્મછિદ્ર ઇતિ ચતુર્વિધં યત્કર્મ છિદ્ર
મૂનકરણાદધિકકરણાદન્યથાચ્ચેત્યસ્મિન્પ્રાયશ્ચિતે તસ્મિન્ હોમવિધિના
નિષ્પાદિત ઇત્યર્થઃ પુનર્ભજેત્ સ્નાનમિતિ । પ્રથમમેકસ્ય પુનરન્યત્ સ્નાનં
પુનઃ શબ્દોવ્યવહિતોપિ સંયોજ્યઃ મંત્રસાન્નિધ્યકારણં તત ઇત્યાદિ
પૂર્વાદિકરણપૂર્વં મત્તસાન્નિધ્યનિમિત્તં જપં યથાશક્તિ કૃત્વા
નિવેદ્ય ચ ત પ્રાગુક્તેનૈવ વિધિના સન્નિધ્યં પ્રાર્થયેદિતિ । યથાભિલષિત
સિદ્ધિનિમિત્તં નિયસમાપ્તિપર્યયંતમસ્મિંલ્લિંગેભગવન્સન્નિહિતો
ભવેત્યેવં વિક્ષપ્તિકયાલબ્ધેભિતશ્ચ
પ્.૬૮બ્) સાન્નિધ્યં પ્રાપ્તં વિભાવ્યેત્યર્થઃ ભૂતેભ્યઃ સ્વાનુગેશ્ચેતિ ।
સ્વસ્વસ્થાનચરેભ્ય ભૂતેભ્યો બલિં કિરેત્ ક્ષેત્રેત્યાદિ । યથૈવ સમસ્તક્ષેત્રે
લોકેશાસ્ત્રાદિ કલ્પના કૃતા તદ્વત્સાધનાકાર્યયે સ્વમઠિકાયાં પ્રદોષે
બલિપૂજાદીતિ ક્ષેત્ત્રનેમ્યાં શંકુદશકેનોત્યાદિતાયાં પર્વસુ
વક્ષ્યમાણકેષુ બલિપૂજા પ્રદોષે કાર્યયા દેવ વિષયં તુ પ્રત્યહં
પ્રભાતમધ્યાહ્ન પ્રદોષનિશાર્ધાત્મકેવરચતુષ્ટયે સમાનગુણવત્સસ્વ ઇતિ
તુલ્યગુણૈર્યયુક્તો વિશેષપૂજાદિવસાનાહ । ચતુર્દશ્યામિત્યાદિ ।
પક્ષયોરિત્યુભયપક્ષવિષયો યો વિધિર્માસવૃદ્ધિ દિનધ્વંસે ઇતિ । માસમધ્યે
યૌ દિનવૃદ્ધિ ધ્વંસૌ વ્યતીપાતો વિષ્ટ્યાદિકઃ અન્યેપિ યે યુગાદિ ષડશીતિ
મુખસંક્રાંતિ પ્રભૃતયઃ પુણ્યકાલાઃ ક્ષેત્રેત્યાદિ સ્નાનપૂજાદૌ
યદુપયુજ્યતે । તત્પરિગૃહીતે ક્ષેત્રે યદિ નાસ્તિ તદૂરતઃ સંખ્યાસમાહૃતં
ભજેત્ । તત્ત્વાત્મના તતો બહિર્ગછેત્ વિઘ્નાપ્રદર્શન સંભવાત્ । જાતીત્યાદિ ।
સ્વચર્યયવિહિતવૃત્ત્યનુષ્ઠાનં જાતિવ્યતિકરસ્તસ્મિન્વિધિ સ્થિતમિતિ
શાસ્ત્રપરિદૃષ્ટં સ્વચર્યયેત્યાદિ । જાતિવ્યતિક્ષરે કુર્યયાત્ પ્રાયશ્ચિતમિતિ ।
યદુક્તં । તદેતેન વિશેષયતિ અણુસેવિનઃ સાધકસ્ય સ્વચર્યાવિહિતા
વૃત્તિસ્તામાશ્રિતસ્ય માત્રાઃ શક્ત્યો વિભાંતિ વિજૃંભંતે જગદ્વ્યાપ્ય
ચતુર્વિધં ભૂતસર્ગમધિષ્ઠાય એતદુક્તં ભવતિ તથાવિધે જગતિ યત્ર
યત્ર યદભિલાષે સાધકો મંત્રાન્ પ્રયુંક્તે તદવશ્યં પ્રાપ્નોતિ । ઉક્તં ચ
શ્રીમજ્જ્ઞાનોત્તરે ॥
વિશ્વરૂપધરા મંત્રા યજમાનેચ્છયા સ્થિતાઃ ।
સર્વાન્ કામાન્ પ્રયચ્છંતિ ત્રૈલોક્યે દુર્લભાનપિ ॥
મંત્રીતિ સાધક એવ વિધિલંઘને વિધિપ્રકરણે પ્રાપ્તં

પ્રાયશ્ચિત્તમનાચરન્ । સિદ્ધિભ્રંશમવાપ્નોતિ દૈશિકસ્ત્વાચાર્યયો રોગભાગિતિ
વિઘ્નિતદીઘાફલભાગ્વતીત્યર્થઃ । તન્નિવૃત્ત્યાયેત્યાદિ । તસ્ય વિધિલંઘન
પ્રત્યવાયસ્ય નિવૃત્ત્યૈ વિધિર્વક્ષ્યમાણઃ પવિત્રકાખ્યઃ પરમેશાનેતિ ।
શાસ્ત્રગૌરવાપેક્ષયોદ્યુક્ત ક્રિયાત્મના ઈશ્વરભટ્ટારકેન વેધસ ઇતિ
પરપ્રજાપતયે અનંતેશાય તસ્યા એવાત્ર શાસ્ત્રાવતારાદૌ પ્રધાનગુરુત્વં
ન તુ વેધસોભિધાયકસ્ય શબ્દસ્ય
પ્. ૬૯અ) સામાન્યાત્ પદ્મજન્મન ઇતિ વ્યખ્યેયં યતૌ સૌ પ્રજાપતિઃ
સર્વજગત્પતિત્વેન સંહિતાંતરેપ્યુક્તઃ ।
એષ સર્વાનિમાં લોકાન્ પરશક્ત્યુપબૃહિતઃ ।
ઉત્સાદયતિ સંધત્તે નિરુણ દ્વિજગત્પતિરિતિ ॥
સ્કંદાયતીક્ષ્ણભાસે ચેતિ । શાસ્ત્રાવતારગુરુપ્રદર્શનાર્થમેતત્ ।
જગતાં પ્રારણપ્રોક્તમનંતેશં પરં ગુરું ।
તેનોક્તં પરમેશેન શ્રીકંઠાય મહાત્મને ॥
સુરાસુરાણાં ગુરુણા દેવ્યૈ સર્વમુદાહૃતં ।
દેવી ચ પ્રાહનંદીશ સ્કંદયોરિત્યાદિ । સમાસાન્નિબોધતેતિ સંક્ષેપસ્તં
પવિત્રાખ્યં શૃણુતેત્યર્થઃ ।
અથ તદુચ્યતે । નભસ્યેત્યાદિ । નભસ્ય નભસોર્માસોરિતિ । ભાદ્રપદ
શ્રાવણમાસોરિત્યર્થઃ । પદ્મન્નુમઃ કૃત્રિશ શત્રિભ્યો દ્વે પુત્રે
માસશબ્દસ્ય વિહિતત્વાન્માસોરિતિ ષષ્ઠી દ્વિવચનમુપપન્નં
અન્યથામાસયોરિતિ વક્તવ્યં સ્યાત્ આષાઢ્યામિતિ । આષાઢશુક્લપંચદશી
પૂર્વાષાઢાયુક્તા આષાઢેતિ દેશભાષાપ્રસિદ્ધા તસ્યામાદિ મેહ્નિ ।
ઉદ્દિષ્ટદિનાનાં પ્રત્યેકમાદ્યદિન ઇત્યપિ વાસા પેક્ષયા વા ગ્રહણં તેન
સપ્તમી ત્રયોદશાખ્યં દિનદ્વયં વિહિતં જ્ઞેયં । ઉક્તં ચ
શ્રીમત્કિરણે ॥
સત્પમ્યાં ત્રયોદશ્યામથાપિ વા પૂજાં કૃત્વા તદ્દેશે
શિવમામંત્ર્યતદ્દિન ઇતિ । તથા આષાઢશુકલચતુર્દશ્યપિ વિહિતા અન્યાશાં
સ્વપદોપાત્તત્ત્વાદવ્યાવિદ્ધમિત્યનાકુલાન્વિતં બલકલશબ્દેન
વૃક્ષત્વગુચ્યતે । તત ઉદ્ભૂતં ત્રિગુણમિત્યાદિ । નવભિસ્તંતુભિરેવ તંતું
કૃત્વા સમગ્રંથીતિ વક્ષ્યમાણયોપપત્ત્યા યથા ગમમિતિ
શાસ્ત્રાંતરદૃષ્ટં વિધાનમનતિ ક્રમ્ય આપાદ્યેતિ પ્રતિપાદ્ય પાવનં
પરમિતિ પવિત્રકાખ્યાયામુપપત્તિર્વિહિતાનનુષ્ઠાનાત્પ્રત્યવાયાત્મનઃ
પાપાદ્યતઃ પાવપત્યતઃ પવિત્રં એતદેવ સ્ફુટીકરોતિ વાર્ષિકાન્મુચ્યતે
કૃત્યવિપ્લવાત્ પૂરણાદ્વિધેરિતિ । એતસ્માદેવ વિધિપૂરણાત્ પવિત્રક
પ્રતિપાદનાખ્યાદનુષ્ઠિતાત્સતો વાર્ષિકાદિતિ । સંવત્સર કૃતાત્ ક્રિયાવિપ્લવાન્
મુચ્યતે । વિશુદ્ધિં પ્રાપ્નોતીત્યથઃ । દ્વિગુણ ઇત્યાદિ હરય ઇંદ્રાશ્ચતુર્દશ
દ્વિગુણા અષ્ટાવિંશતિસ્તંતૂનાં કન્યસકન્યસેતતે તતો દ્વિહાસ્તિક
ત્રિહાસ્તિકાદિકમતો દશદશવૃદ્ધ્યા ઉત્તમોત્તમં યાવદષ્ટોરં શતં
તંતૂનાં ભવત્યેવ
પ્. ૬૯બ્) એષવિધિર્ભોગાર્થિનાં દ્વાદશેત્યાદિ વા શબ્દોત્ર પુનઃ
શબ્દસ્યાર્થઃ કન્યસાદિષુ સિદ્ધિષ્વિતિ તન્નિમિત્તં દ્વાદશભ્યસ્તં તુભ્ય
ઊર્ધ્વં દ્વાદશાનાં દ્વાદશાનાં વૃદ્ધ્યા યાવદષ્ટોત્તરશતં
તત્ત્વંતિકા વૃદ્ધિરિત્યર્થઃ । યવીય સોમિત્યાદિ કન્યસાનાં લિંગાનાં
મોક્ષાર્થિભિઃ કલાસંખ્યાગુરવઃ અષ્ટાત્રિંશતં તવઃ કાર્યયાઃ
તારાસુતારાદ્યા અષ્ટાત્રિંશદેવકલાયતઃ મધ્યાનાં વર્ણલક્ષિતાઃ
પંચાશતં તવ ઇત્યુક્તં ભવતિ વર્ણાનાં માત્રાક્ષરાણાં પંચાશત
એવ પ્રસિદ્ધેઃ જ્યેષ્ઠાનાં પદસંખ્યાતાઃ એકાશીતિરિતિ યાવત્ ગ્રંથય
ઇત્યાદિ યાવંતસ્તં તવ સ્રાવંત એવ ગ્રંથયઃ તુલ્યાંતરા ઇતિ યાવત્
પરિમાણકો ગ્રંથિસ્તાવત્પરિમાણં વ્યવધાનં કૃત્વા પરોગ્રંથિઃ સમા
ઇતિ ન્યૂનાધિકત્વ રહિતાઃ પ્રાગપ્યુદ્દિષ્ટ સમગ્રંથીત્યેતેન
કાશ્મીરકાખ્યયા કુંકુમંગૈરિકાદ્યરુણ ઇતિ ગૈરિકાખ્યયા ધતુ વિશેષઃ
આદિશબ્દાદ્ગોરચનયાપિ । યદુક્તં
શ્રીમત્કિરણે ॥
ગોરોચના કૃતા સર્વે ગ્રંથયો ધાતુનાં પિવેતિ ।
દૃઢા ઇત્યવિશ્લથાઃ ત્રિતયમિત્યાદિ । ભોગમોક્ષાપેક્ષયા
સૃષ્ટિસંહારક્રમેણ મૂર્ધ્ની આર્ચાભાગે આત્મવિદ્યા શિવાત્મકં
પવિત્રત્રિતયં કર્તવ્યં પીઠિકાસંસૃષ્ટિ પુનશ્ચતુર્થમ્ સાર્વદૈવતમિતિ
યચ્ચતુર્થં પવિત્રકં તન્મૂર્ત્યાશ્રય પિંડિકાશ્રય દેવતાર્થત્ત્વેન
સાર્વદૈવકં આજાન્વિત્યાદિ । પ્રતિમાસ્વાજાનુપર્યયંતં ત્રિપૂર્વં તદ્વદેવ
આત્મવિદ્યા શિવાત્મક પવિત્રક ત્રિતય પૂર્વકં સ્વેષ્ટતંતુ યુક્ ચ
યથારુચિસંખ્યાત્તત્રં તુ યુક્તં ચલેષ્વિત્યાદિ ચલલિંગાનામપિ સ્વેષ્ટતંતુ
યુક્તં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ સિદ્ધ્યૈસમગ્રંથીતિ પૂર્વોક્તસ્ય દ્વાદશોત્તરં
વૃદ્ધેત્યાદ્યસ્યાનુવાદઃ વિદ્યેત્યાદિ વિદ્યાપીઠેતિ પુસ્તકાદાવેવ એવમેવ
સર્વાત્મકમિતિ । સર્વવ્યાપકત્ત્વેન વિવેષ્ટન પર્યયંતં તથૈવ સર્વાત્મકં
યથા રુચિતં તુ યુક્ ત્વશૃંગાત્ પૃષ્ઠમેકં વક્ષ્યમાણે વૃષે તથા ચ
ગ્રીવાધઃ પ્રભૃતિ ખુરસ્પર્શિ દ્વિતીયં શિવાગ્નાવિત્યાદિ સ્વિષ્ટ કૃદાખ્યં
કર્મ ઇહ બલિહોમઃ તત્પર્યયંતે હોમવ્યાપારે કૃતેસતીત્યસ્મદ્ગુરવઃ અન્યે તુ
સ્વેષ્ટકૃત્પ્રાંત ઇતિ પાઠે પ્રાતે કૃતે કર્મણિ પ્રતિપાદ્યમ્
પ્. ૭૦અ) હોમસમાપ્તાવિત્યર્થઃ કિં ભૂતં પવિત્રકં સ્વેષ્ટકૃદિતિ
સ્વસ્યાત્મન ઇષ્ટમભિલષિતં કરોતિ યદેવ વ્યાચક્ષતેઃ લિંગવદિતિ શિવાગ્ના
ચપિ પવિત્રક ચતુષ્ટયવિધાનાયાતિ દેશઃ તદ્વિધાનમાહ ત્રીણીત્યાદિ
લિંગસ્યાદૌ વિભાગેન ત્રીણ્યાત્મવિદ્યા શિવાત્મકાનિ ભોગમોક્ષાપેક્ષયા
યેન ક્રમેણ પ્રતિપાદિતાનિ ચતુર્થં દેવતાત્વેન સર્વતત્વનિમિત્તં ભગવતઃ
કાલાગ્નિ રુદ્રતઃ પ્રભૃતિ પરમશિવ પર્યયંતમથ વા પરમશિવાત્ કાલાનલ
સૃષ્ટિપર્યયંત ક્રમેણ તથૈવ વ્યાખ્યેયં પ્રતિષ્ઠાયાં દૃષ્ટં
ફલમાહ । ન કાલમૃત્યુરિત્યાદિનાયત્રેશઃ સવૃષઃ સ્થિત ઇતિ સર્વથા
વૃષપ્રતિષ્ઠા વિના કૃતા લિંગ પ્રતિષ્ઠા ન કાર્યયેત્યુક્તં ભવતિ ।
વૃષસ્વરૂપમાહ । વૃષોધર્મ ઇત્યાદિ મેદયતિ પુરુષાન્
ગુરુફલૈર્દુઃખદાહશમનૈરાહ્લાદયત્યતો ભગવતઃ સંબંધી ધર્મો
ધાત્વર્થતોપિ નિરુક્ત દૃશાપિ દેવસ્યાસૌ જ્ઞાનક્રિયાત્મકો ગુણો યસ્માદ્
ગુણાતિશયાત્ સદિદં વિદ્ધે તુ ચેતનાચેતન વર્ગં પ્રાગુક્તં સર્વં
ધારયત્યાધારશક્ત્યાત્મના તથા ધિષ્ટાતૃશક્ત્યાત્મના ચ । ઉક્તં ચ
શ્રીમત્સ્વાયંભુવે ॥
ધાતુલોકાનિમાન્સર્વાન્ પ્રીતિં ચ પુરુષાત્ પરાત્ ।
ધર્મસ્તેનોચ્યત ઇતિ । ઇતીશારાધનોપાય ઇતિ યત્પ્રાગ્યાગાધિકરણોદ્દેશ સમયે
યુક્તં યજનં શ્રેષ્ઠમેતેભ્યો લિંગ એવેતિ તદનેનોપે સંહરતિ ।
યેન ચાનેનોપાયેન સાધ્યેન બ્રહ્માદયઃ ।
સ પ્રજાકૃતઃ અદ્ભુતમાશ્ચર્યયભૂતં સર્વાતિ શાયિત્વાત્પરમૈશ્વર્યયં
પ્રાપ્તાઃ અનુકલ્પઃ પ્રવૃતોપીતિ । અનુકલ્પો ગૌણીકલ્પના તયા પ્રવૃત્તેપિ પુરુષે
રુદ્રપદપ્રાપ્તે શ્રુતેર્યદુક્તં પ્રાક્ તેપિ રુદ્રાન સંશયઃ શિલ્પિનો ગાયનાન્
ભૃત્યાન્વૃત્તિભાજોપિ તારયેદિતિ । કો નામવિદ્વાનત્ર શ્રદ્ધાં ન કુર્યયાદપિ તુ
સર્વ એવ કુર્વંતિ । અન્યસ્તિરોહિત ઇતિ યોપ્યન્યોમલોપરુદ્ધશ્રેયો દૃક્ મૂલપ્રાયો
યાવદિત્યર્થઃ । યજનાંગત્વેન ભાવો યઃ શુદ્ધાત્મક ઉક્તસ્તદર્થમાહ ।
મૃદભસ્મગોશકૃત્પિંડેત્યાદિ । શૂદ્ધાવાન્ મૃત્પિંડાદિ નિર્મિતમપિ
લિંગસંપૂજયન્ પ્રતિષ્ઠાત્મકં ફલં પ્રાપ્નોતિ સ્થંડિલેપિ
યજેન્મંત્રાનિતિ
પ્.૭૦બ્) તદાશ્વેવાભીપ્સિતં ફલં પ્રાપ્નોતિ ઇત્યર્થઃ ।
શસ્ત્રાવતારસંબંધાનાહ । એતત્સ્વયંભુર્ભગવાં નિત્યાદિના
જ્ઞાનાવૃત્તોત્તતમમિતિ । જ્ઞાનં ચ વૃત્તોત્તમં ચતુરમુક્તિ પ્રાપ્તિ
હેતુત્વાદ્ધૃતમિતિ વત્ તદેકદેશમિતિ દ્વાદશસહસ્રાન્ સહસ્રેણેત્યર્થઃ ।
ઇષ્ટાર્થ સિદ્ધયોગસમાકુલ ઇતિ ઇષ્ટેનાર્થેનાભિલષણીયેન પ્રતિષ્ઠા
શાસ્ત્રેભ્યોપ્યતિશયતા સિદ્ધાનામુક્તસ્વરૂપાણાં સ્થિર ચેતસાં વિદુષાં
વીતરાગાણાં જગત્તૃણમિવેક્ષતામિત્યનેન તેષાં યો યોગઃ સમાધિ
ધ્યેયાકારેણ વાસનંત્મરંતિ । તાભ્યામિષ્ટાર્થસિદ્ધયોગાભ્યાં
સમાકુલં વ્યાપ્તમ્ નોસ્માકં શિવમસ્તુ શ્રેયો ભવતુ ।

પ્રારબ્ધાયરતાગુરોર્નિયમતસ્તસ્યૈવ નોચો ફલાચ્છશ્ચચ્ચિત્તતઃ સમાપ્તિ
મધુનાનીતાસમાપાત્રકાત્ । સોયં ચંદ્રકલાધરસ્ય દયયા સર્વત્ર
સર્વાત્મનાં ભક્તાનાં એકદાર્થબોધ્વવિષયૈર્ભૂયાત્ સદાવલ્લભઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમહામહેશ્વરેણકૃતં ભાવચૂડામણીં નામ તંત્રં
સમાપ્તમ્ ॥ સંપૂર્ણં સમાપ્તમ્ ॥ શુભમસ્તુ ॥ શુભમસ્તુ ॥