bhasmajābālopaniṣat · Chapter 1
bhasmajābālopaniṣat
yatsāmyajñānakālāgnisvātiriktāstitābhramam /
karoti bhasma niḥśeṣaṃ tadbrahmaivāsmi kevalam //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ //
atha jābālo bhusuṇḍaḥ kailāsaśikharāvāsamoṃkārasvarūpiṇaṃ
mahādevamumārdhakṛtaśekharaṃ somasūryāgninayanamanantenduraviprabhaṃ
vyāghracarmāmbaradharaṃ mṛgahastaṃ bhasmoddhūlitavigrahaṃ
tiryaktripuṇḍrarekhāvirājamānabhālapradeśaṃ smitasaṃpūrṇapañcavidha
pañcānanaṃ vīrāsanārūḍhamaprameyamanādyanantaṃ niṣkalaṃ nirguṇaṃ
śātaṃ nirañjanamanāmayaṃ huṃphaṭkurvāṇaṃ śivanāmānyaniśamuccarantaṃ
hiraṇyabāhuṃ hiraṇyarūpaṃ hiraṇyavarṇaṃ hiraṇyanidhimadvaitaṃ caturthaṃ
brahmaviṣṇurudrātītamekamāśāsyaṃ bhagavantaṃ śivaṃ praṇamya
muhurmuhurabhyarcya śrīphaladalaistena bhasmanā ca natottamāṅgaḥ
kṛtāñjalipuṭaḥ papracchādhīhi bhagavanvedasāramuddhṛtya
tripuṇḍravidhiṃ yasmādanyānaprekṣameva mokṣopalabdhiḥ /
kiṃ bhasmano dravyam / kāni sthānāni / manavo'pyatra ke vā /
kati vā tasya dhāraṇam / ke vātrādhikāriṇaḥ / niyamasteṣāṃ
ko vā / māmantevāsinamanuśāsayāmokṣamiti / atha sa hovāca
bhagavānparameśvaraḥ paramakāruṇikaḥ pramathānsurānapi
so'nvīkṣya pūtaṃ prātarudayādgomayaṃ brahmaparṇe nidhāya
tryambakamiti mantreṇa śoṣayet / yena kenāpi tejasā
tatsvagṛhyoktamārgeṇa pratiṣṭhāpya vahniṃ tatra tadgomayadravyaṃ
nidhāya somāya svāheti mantreṇa tatastilabrīhibhiḥ sājyairjuhuyāt /
ayaṃ tenāṣṭottarasahasraṃ sārdhametadvā / tatrājyasya parṇamayī
juhūrbhavati / tena na pāpaṃ śṛṇoti / tadghomamantrasryambakamityeva
ante sviṣṭakṛtpūrṇāhutistenaivāṣṭadikṣu balipradānam /
tadbhasma gāyatryā saṃprokṣya taddhaime rājate tāmre mṛṇmaye
vā pātre nidhāya rudramantraiḥ punarabhyukṣya śuddhadeśe saṃsthāpayet /
tato bhojayedbrāhmaṇān / tataḥ svayaṃ pūto bhavati / mānastoka iti sadyo
jātamityādi pañcabrahmamantrairbhasma saṃgṛhyāgniriti bhasma vāyuriti
bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasma devā bhasma
ṛṣayo bhasma / sarvaṃ ha vā etadidaṃ bhasma / pūtaṃ pāvanaṃ namāmi
sadyaḥ samastāghaśāsakamiti śirasābhinamya / pūte vāmahaste
vāmadevāyeti nidhāya tryambakamiti saṃprokṣya śuddhaṃ śuddheneti
saṃmṛjya saṃśodhya tenaivāpādaśīrṣamuddhūlanamācaret /
tatra brahmamantrāḥ pañca / tataḥ śeṣasya bhasmano viniyogaḥ /
tarjanīmadhyamānāmikābhiragnerbhasmāsīti bhasma saṃgṛhya
mūrdhānamiti mūrdhanyagre nyaset / tryambakamiti lalāṭe
nīlagrīvāyeti kaṇṭhe kaṇṭhasya dakṣiṇe pārśve tryāyuṣamiti
vāmeti kapolayoḥ kālāyeti netrayostrilocanāyeti śrotrayoḥ
śṛṇavāmeti vaktre prabravāmeti hṛdaye ātmana iti nābhau
nābhiriti mantreṇa dakṣiṇabhujamūle bhavāyeti tanmadhye rudrāyeti
tanmaṇibandhe śarvāyeti tatkarapṛṣṭhe paśupataya iti vāmabāhumūle
ugrāyeti tanmadhye agrevadhāyeti tanmaṇibandhe dūrevadhāyeti
tatkarapṛṣṭhe namo hantra iti aṃse śaṅkarāyeti yathākramaṃ
bhasma dhṛtvā somāyeti śivaṃ natvā tataḥ prakṣālya tadbhasmāpaḥ
punantviti pibet / nādho tyājyaṃ nādho tyājyam /
etanmadhyāhnasāyāhneṣu trikāleṣu vidhivadbhasmadhāraṇamapramādena
kāryam / pramādātpatito bhavati / brāhmaṇānāmayameva dharmo'yameva
dharmaḥ / evaṃ bhasmadhāraṇamakṛtvā nāśnīyādāpo'nnamanyadvā /
pramādāttyaktvā bhasmadhāraṇaṃ na gāyatrīṃ japet / na juhuyādagnau
tarpayeddevānṛṣīnpitrādīn /
ayameva dharmaḥ sanātanaḥ sarvapāpanāśako mokṣahetuḥ / nityo'yaṃ dharmo
brāhmaṇānāṃ brahmacārigṛhivānaprasthayatīnām / etadakaraṇe
pratyavaiti brāhmaṇaḥ / akṛtvā pramādenaitadaṣṭottaraśataṃ
jalamadhye sthitvā gāyatrīṃ japtvopoṣaṇenaikena śuddho bhavati /
yatirbhasmadhāraṇaṃ tyaktvaikadopoṣya dvādaśasahasrapraṇavaṃ
japtvā śuddho bhavati / anyathendro yatīnsālāvṛkebhyaḥ
pātayati / bhasmano yadyabhāvastadā naryabhasmadāhanajanyamanyadvāvaśyaṃ
mantrapūtaṃ dhāryam /
etatprātaḥ prayuñjāno ratrikṛtātpāpātpūto bhavati /
svarṇasteyātpramucyate / madhyandine mādhyandinaṃ
kṛtvopasthānāntaṃ dhyāyamāna ādityābhimukho'dhīyānaḥ
surāpānātpūto bhavati / svarṇasteyātpūto bhavati /
brāhmaṇavadhātpūto bhavati / govadhātpūto bhavati /
aśvavadhātpūto bhavati / guruvadhātpūto bhavati /
mātṛvadhātpūto bhavati / pitṛvadhātpūto bhavati /
trikālametatprayuñjānaḥ sarvavedapārāyaṇaphalamavāpnoti /
sarvatīrthaphalamaśnute / anapabruvaḥ sarvamāyureti /
vindate prājāpatyaṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyam /
evamāvartayedupaniṣadamityāha bhagavānsadāśivaḥ
sāmbaḥ sadāśivaḥ sāmbaḥ //
iti prathamo'dhyāyaḥ // १//
atha bhusuṇḍo jābālo mahādevaṃ sāmbaṃ praṇamya punaḥ
papraccha kiṃ nityaṃ brāhmaṇānāṃ kartavyaṃ yadakaraṇe
pratyavaiti brāhmaṇaḥ / kaḥ pūjanīyaḥ / ko vā dhyeyaḥ / kaḥ
smartavyaḥ / kathaṃ dhyeyaḥ / kva sthātavyametadbrūhīti / samāsena
taṃ hovāca / prāgudayānnirvartya śaucādikaṃ tataḥ snāyāt /
mārjanaṃ rudrasūktaiḥ / tataścāhataṃ vāsaḥ paridhatte pāpmanopahṛtyai /
udyantamādityamabhidhyāyannuddhūlitāṅgaṃ kṛtvā yathāsthānaṃ
bhasmanā tripuṇḍraṃ śvetenaiva rudrākṣāñchvetānbibhṛyāt /
naitatsaṃmarśaḥ / tathānye / mūrdhni catvāriṃśat / śikhāyāmekaṃ
trayaṃ vā / śrotrayordvādaśa / kaṇṭhe dvātriṃśat / bāhvoḥ
ṣoḍaśaṣoḍaśa / dvādaśadvādaśa maṇibandhayoḥ / ṣaṭṣaḍaṅguṣṭhayoḥ /
tataḥ sandhyāṃ sakuśo'haraharupāsīta / agnirjyotirityādibhiragnau juhuyāt /
śivaliṅgaṃ trisandhyamabhyarcya kuśeṣvāsīno dhyātvā sāmbaṃ
māmeva vṛṣabhārūḍhaṃ hiraṇyabāhuṃ hiraṇyavarṇaṃ hiraṇyarūpaṃ
paśupāśavimocakaṃ puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalamūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ
viśvarūpaṃ sahasrākṣaṃ sahasraśīrṣaṃ sahasracaraṇaṃ viśvatobāhuṃ
viśvātmānamekamadvaitaṃ niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ śivamakṣaramavyayaṃ
hariharahiraṇyagarbhasraṣṭāramaprameyamanādyantaṃ rudrasūktairabhiṣicya
sitena bhasmanā śrīphaladalaiśca triśākhairārdrairanārdrairvā /
naitatra saṃsparśaḥ / tatpūjāsādhanaṃ kalpayecca naivedyam /
tataścaikādaśaguṇarudro japanīyaḥ / ekaguṇo'nantaḥ / ṣaḍakṣaro'ṣṭākṣaro
vā śaivo mantro japanīyaḥ / omityagre vyāharet / nama iti paścāt /
tataḥ śivāyetyakṣaratrayam / omityagre vyāharet / nama iti paścāt /
tato mahādevayeti pañcākṣarāṇi / nātastārakaḥ paramo mantraḥ / tārako'yaṃ
pañcākṣaraḥ / ko'yaṃ śaivo manuḥ / śaivastārako'yamupadiśyate
manuravimukte śaivebhyo jīvebhyaḥ / śaivo'yameva mantrastārayati /
sa eva brahmopadeśaḥ /
brahma somo'haṃ pavanaḥ somo'haṃ pavate somo'haṃ
janitā matīnāṃ somo'haṃ janitā pṛthivyāḥ somo'haṃ
janitā'gneḥ somo'haṃ janitā sūryasya somo'haṃ
janitendrasya somo'haṃ janitota viṣṇoḥ somo'hameva
janitā sa yaścandramaso devānāṃ bhūrbhuvasvarādīnāṃ
sarveṣāṃ lokānāṃ ca / viśvaṃ bhūtaṃ bhuvanaṃ citraṃ
bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ ca yatsarvasya somo'hameva
janitā viśvādhiko rudro maharṣiḥ / hiraṇyagarbhādīnahaṃ
jāyamānānpaśyāmi / yo rudro agnau yo apsu ya oṣadhīṣu
yo rudro viśvā bhuvanā viveśaivameva / ayamevātmāntarātmā
brahmajyotiryasmānna matto'nyaḥ paraḥ / ahameva paro viśvādhikaḥ /
māmeva viditvāmṛtatvameti / tarati śokam / māmeva viditvā
sāṃsṛtikīṃ rujaṃ drāvayati / tasmādahaṃ rudro yaḥ sarveṣāṃ
paramā gatiḥ / so'haṃ sarvākāraḥ / yato vā imāni bhūtāni jāyante /
yena jātāni jīvanti / yatprayantyabhisaṃviśanti / taṃ māmeva
viditvopāsīta / bhūtebhirdevebhirabhiṣṭuto'hameva / bhīṣāsmādvātaḥ
pavate / bhīṣodeti sūryaḥ / bhīṣāsmādagniścendraśca / somo'ta
eva yo'haṃ sarveṣāmadhiṣṭhātā sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ
pālakaḥ / so'haṃ pṛthivī / so'hamāpaḥ / so'haṃ tejaḥ / so'haṃ vāyuḥ /
so'haṃ kālaḥ / so'haṃ diśaḥ / so'hamātmā / mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam /
brahmavidāpnoti param / brahmā śivo me astu sadāśivom /
acakṣurviśvataścakṣurakarṇo viśvataḥ karṇo'pādo
viśvataḥpādo'pāṇirviśvataḥpāṇirāhamaśirā viśvataḥśirā
vidyāmantraikasaṃśrayo vidyārūpo vidyāmayo viśveśvaro'hamajaro'ham /
māmevaṃ viditvā saṃsṛtipāśātpramucyate / tasmādahaṃ
paśupāśavimocakaḥ / paśavaścāmānavāntaṃ madhyavartinaśca
yuktātmāno yatante māmeva prāptum / prāpyante māṃ na punarāvartante /
triśūlagāṃ kāśīmadhiśritya tyaktāsavo'pi mayyeva saṃviśanti /
prajvalavahnigaṃ haviryathā na yajamānamāsādayati tathāsau tyaktvā
kuṇapaṃ na tattādṛśaṃ purā prāpnuvanti / eṣa evādeśaḥ / eṣa
upadeśaḥ / eṣa eva paramo dharmaḥ / satyāttatra kadācinna pramaditavyaṃ
tatroddhūlanatripuṇḍrābhyām / tathā rudrādyākṣadhāraṇāttathā
madarcanācca / pramādenāpi nāntardevasadane purīṣaṃ kuryāt /
vratānna pramaditavyam / taddhi tapastaddhi tapaḥ kāśyāmeva muktikāmānām /
na tattyājyaṃ na tattyājyaṃ mocako'hamavimukte nivasatām /
nāvimuktātparamaṃ sthānam / nāvimuktātparamaṃ sthānam /
kāśyāṃ sthānāni catvāri / teṣāmabhyarhitamantargṛham /
tatrāpyavimuktamabhyarhitam / tatra sthānāni pañca / tanmadhye
śivāgāramabhyarhitam / tatra prācyāmaiśvaryasthānam /
dakṣiṇāyāṃ vicālanasthānam / paścimāyāṃ vairāgyasthānam /
uttarāyāṃ jñānasthānam / tasminyadantarnirliptamavyayamanādyanta
maśeṣavedavedāntavedyamanirdeśyamaniruktamapracyavamāśāsyamadvaitaṃ
sarvādhāramanādhāramanirīkṣyamaharaharbrahmaviṣṇupurandarādyamaravarasevitaṃ
māmeva jyotiḥsvarūpaṃ liṅgaṃ māmevopāsitavyaṃ tadevopāsitavyam /
naiva bhāvayanti talliṅgaṃ bhānuścandro'gnirvāyuḥ /
svaprakāśaṃ viśveśvarābhidhaṃ pātālamadhitiṣṭhati /
tadevāham / tatrārcito'ham / sākṣādarcitaḥ /
triśākhairbilvadalairdīptairvā yo'bhisaṃpūjayenmanmanā
mayyāhitāsurmayyevārpitākhilakarmā bhasmadigdhāṅgo
rudrākṣabhūṣaṇo māmeva sarvabhāvena prapanno
madekapūjānirataḥ saṃpūjayet / tadahamaśnāmi /
taṃ mocayāmi saṃsṛtipāśāt / aharaharabhyarcya
viśveśvaraṃ liṅgaṃ tatra rudrasūktairabhiṣicya tadeva
snapanapayastriḥ pītvā mahāpātakebhyo mucyate / na
śokamāpnoti / mucyate saṃsārabandhanāt / tadanabhyarcya
nāśnīyātphalamannamanyadvā / yadaśnīyādretobhakṣībhavet /
nāpaḥ pibet / yadi pibetpūyapo bhavet / pramādenaikadā
tvanabhyarcya māṃ bhuktvā bhojayitvā keśānvāpayitvā
gavyānāṃ pañca saṃgṛhyopoṣya jale rudrasnānam /
japettrivāraṃ rudrānuvākam / ādityaṃ paśyannabhidhyāya
nsvakṛtakarmakṛdraudrereva mantraiḥ kuryānmārjanam /
tato bhojayitvā brāhmaṇānpūto bhavati / anyathā pareto
yātanāmaśnute / patraiḥ phalairvā jalairvānyairvābhipūjya
viśveśvaraṃ māṃ tato'śnīyāt / kāpilena payasābhiṣicya
rudrasūktena māmeva śivaliṅgarūpiṇaṃ brahmahatyāyāḥ
pūto bhavati / kāpilenājyenābhiṣicya svarṇasteyātpūto bhavati /
madhunābhiṣicya gurudāragamanātpūto bhavati / sitayā
śarkarayābhiṣicya sarvajīvavadhātpūto bhavati /
kṣīrādibhiretairabhiṣicya sarvānavāpnoti kāmān /
ityekaikaṃ mahānprasthaśataṃ mahānprasthaśatamānaiḥ
śatairabhipūjya mukto bhavati saṃsārabandhanāt / māmeva
śivaliṅgarūpiṇamārdrāyāṃ paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ
vā mahāvyatīpāte grahaṇe saṃkrāntāvabhiṣicya tilaiḥ
sataṇḍulaiḥ sayavaiḥ saṃpūjya bilvadalairabhyarcya kāpilenājyānvita
gandhasāradhūpaiḥ parikalpya dīpaṃ naivedyaṃ sājyamupahāraṃ
kalpayitvā dadyātpuṣpāñjalim / evaṃ prayato'bhyarcya mama
sāyujyameti / śatairmahāprasthairakhaṇḍaistaṇḍulairabhiṣicya
candralokakāmaścandralokamavāpnoti / tilairetāvadbhirabhiṣicya
vāyulokakāmo vāyulokamavāpnoti / māṣairetāvadbhirabhiṣicya
varuṇalokakāmo varuṇalokamavāpnoti / yavairetāvadbhirabhiṣicya
sūryalokakāmaḥ sūryalokamavāpnoti / etairetāvadbhirdviguṇairabhiṣicya
svargalokakāmaḥ svargalokamavāpnoti / etairetāvadbhiścaturguṇairabhiṣicya
caturjālaṃ brahmakośaṃ yanmṛtyurnāvapaśyati / tamatītya mallokakāmo
mallokamavāpnoti nānyaṃ mallokātparam / yamavāpya na śocati /
na sa punarāvartate na sa punarāvartate / liṅgarūpiṇaṃ māṃ saṃpūjya
cintayanti yoginaḥ siddhāḥ siddhiṃ gatāḥ / yajanti yajvānaḥ /
māmeva stuvanti vedāḥ sāṅgāḥ sopaniṣadaḥ setihāsaḥ /
na matto'nyadahameva sarvam / mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam /
tataḥ kāśyāṃ prayatairevāhamanvahaṃ pūjyaḥ / tatra gaṇā
raudrānanā nānāmukhā nānāśastradhāriṇo nānārūpadharā
nānācihnitāḥ / te sarve bhasmadigdhāṅgā rudrākṣābharaṇāḥ
kṛtāñjalayo nityamabhidhyāyanti / tatra pūrvasyaṃ diśi brahmā
kṛtāñjaliraharniśaṃ māmupāste / dakṣiṇasyāṃ diśi
viṣṇuḥ kṛtvaiva mūrdhāñjaliṃ māmupāste / pratīcyāmindraḥ
sannatāṅga upāste / udīcyāmagnikāyamumānuraktā hemāṅgavibhūṣaṇā
hemavastrā māmupāsate māmeva vedāścaturmūrtidharāḥ / dakṣiṇāyāṃ diśi
muktisthānaṃ tanmuktimaṇḍapasaṃjñitam / tatrānekagaṇāḥ pālakāḥ
sāyudhāḥ pāpaghātakāḥ / tatra ṛṣayaḥ śāṃbhavāḥ pāśupatā
mahāśaivā vedāvataṃsaṃ śaivaṃ pañcākṣaraṃ japantastārakaṃ
sapraṇavaṃ modamānāstiṣṭhanti / tatraikā ratnavedikā / tatrāhamāsīnaḥ
kāśyāṃ tyaktakuṇapāñchaivānānīya svasyāṅke saṃniveśya
bhasitarudrākṣabhūṣitānupaspṛśya mā bhūdeteṣāṃ janma
mṛtiśceti tārakaṃ śavaṃ manumupadiśāmi /
tataste muktā māmanuviśanti vijñānamayenāṅgena /
na punarāvartante hutāśanapratiṣṭhaṃ haviriva tatraiva
muktyarthamupadiśyate śaivo'yaṃ mantraḥ pañcākṣaraḥ /
tanmuktisthānam / tata oṅkārarūpam / tato madarpitakarmaṇāṃ
madāviṣṭacetasāṃ madrūpatā bhavati / nānyeṣamiyaṃ
brahmavidyeyaṃ brahmavidyā / mumukṣavaḥ kāśyāmevāsīnā
vīryavanto vidyāvantaḥ / vijñānamayaṃ brahmakośam /
caturjālaṃ brahmakośam / yanmṛtyurnāvapaśyati / yaṃ brahmā
nāvapaśyati / yaṃ viṣṇurnāvapaśyati / yamindrāgnī nāvapaśyetām /
yaṃ varuṇādayo nāvapaśyanti / tameva tatteja pluṣṭaviḍbhāvaṃ
haimamumāṃ saṃśliṣya vasantaṃ candrakoṭisamaprabhaṃ
candrakirīṭaṃ somasūryāgninayanaṃ bhūtibhūṣitavigrahaṃ
śivaṃ māmevamabhidhyāyanto muktakilbiṣāstyaktabandhā
mayyeva līnā bhavanti / ye cānye kāśyāṃ purīṣa kāriṇaḥ
pratigraharatāstyaktabhasmadhāraṇāstyaktarudrākṣadhāraṇāstyakta
somavāravratāstyaktagrahayāgāstyaktaviśveśvarārcanāstyakta
pañcākṣarajapāstyaktabhairavārcanā bhairavīṃ ghorādiyātanāṃ
nānāvidhāṃ kāśyāṃ paretā bhuktvā tataḥ śuddhā māṃ prapadyante
ca / antargṛhe reto mūtraṃ purīṣaṃ vā visṛjanti tadā tena siñcante
pitṝn / tameva pāpakāriṇaṃ mṛtaṃ paśyannīlalohito bhairavastaṃ
pātayatyasramaṇḍale jvalajjvalanakuṇḍeṣvanyeṣvapi / tataścāpramādena
nivasedapramādena nivasetkāśyāṃ liṅgarūpiṇyāmityupaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti bhasmajābālopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: bhasmajābālopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0