Language

ENहिગુ
Scripture Library

bhāradvājagṛhyasūtram · Chapter 1

1

prathamaḥ praśnaḥ
upanayanaṃ vyākhyāsyāmaḥ / sa purastādeva saṃbhārānupakalpayate pālāśamidhmaṃ
khādiramaudumbaraṃ vaikaṅkataṃ vaitadvṛkṣīyāmeva darvīṃ karoti tvagbilāṃ mūladaṇḍāratnīṃ caturaṅgulaṃ bilaṃ karoti / sādayācārikaṃ karmeti vijñāyate / garbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayīta garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyaṃ garbhanavameṣu brāhmaṇamityaparaṃ vāsāṃsi samāmanantyaiṇeyaṃ brāhmaṇo vasīta rauravaṃ rājanyo bastājinaṃ vaiśyo yadajinaṃ dhārayedbrahmavarcavṛdvāso dhārayetkṣatraṃ vardhayedubhayaṃ dhāryamubhayorvṛddhyā iti vijñāyate vasante brāhmaṇamupanayīta grīṣme hemante vā rājanyaṃ śaradi vaiśyaṃ varṣāsu rathakāraṃ śiśire vā sarvānāpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre viśeṣeṇa puṃnāmadheya āśitasya kumārasya keśānvāpayitvā snātamalaṃkṛtamahataṃ vāsaḥ paridhāpya prācīnapravaṇa udīcīnapravaṇe same vā deśe sthaṇḍilamuddhatyāvokṣyāgniṃ mathitvā laukikaṃ vāhṛtya nyupyopasamādadhāti

2

prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇātyapi vodagagrāḥ paścātpurastācca bhavanti dakṣiṇaḥ pakṣa upariṣṭādbhavatyadhastāduttaro dakṣiṇenāgniṃ brahmāyatane darbhānsaṃstīrya mayi gṛhṇāmyagre agnimiti dvābhyāmātmanyagniṃ dhyātvottareṇāgniṃ pātrebhyaḥ saṃstīrya yathārthaṃ dravyāṇi prayunaktyaśmānamahataṃ vāso'jinaṃ mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛtaṃ brāhmaṇasya maurvīṃ rājanyasya sautrīṃ vaiśyasya bailvaṃ pālāśaṃ vā daṇḍaṃ brāhmaṇasya naiyagrodhaṃ rājanyasyaudumbaraṃ vaiśyasyaikaviṃśatidārumidhmaṃ saṃnahyatyāhutiparimāṇaṃ vā tasmiñchamyāḥ paridhīnupasaṃnahyati darvīṃ kūrcamājyasthālīṃ praṇītāpraṇayanaṃ prokṣaṇīpātramupaveṣaṃ yena cārthaḥ sakṛdeva sarvāṇi yathopapādaṃ vaitasminkāle brahmā yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamyāpareṇāgnimatikramya dakṣiṇato brahmāyatanāttṛṇaṃ nirasyāpa upaspṛśyāgnimabhimukha upaviśatyapareṇāgniṃ prāṅmukha upaviśya samāvaprachinnāgrau darbhau prādeśamātrau pavitre kṛtvānyena nakhācchittvādbhiranumṛjya

3

pavitrāntarhite pātre'pa ānīyopabilaṃ pātraṃ pūrayitvodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūya samaṃ prāṇairdhārayamāṇo'viṣiñcanharatyuttareṇāgniṃ praṇītāḥ sādayitvā darbhairapidadhāti praṇītāvatprokṣaṇīḥ saṃskṛtya bilavantyuttānāni kṛtvā viṣāyedhmaṃ triḥ sarvābhiḥ prokṣati darvīṃ niṣṭapya saṃmṛjya punarniṣṭapya nidadhāti saṃmārgānabhyukṣyāgnāvādadhāti pavitrāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ nirupyottareṇāgnimaṅgārānnirūhya teṣvadhiśrityāvadyotya darbhataruṇābhyāṃ pratyasya triḥ paryagni kṛtvodagudvāsyāṅgārānpratyūhyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāraṃ trirutpūya pavitre agnāvādhāya śamyābhiḥ paridadhātyapareṇāgnimudīcīnakumbāṃ śamyāṃ nidadhāti saṃspṛṣṭe madhyamayā prācīnakumbe dakṣiṇāmuttarāṃ cāpareṇāgnimudagagraṃ kūrcaṃ nidhāya tasminprāṅmukha upaviśati yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya dakṣiṇataḥ kumāra upaviśyānvārabhate

4

atha pariṣiñcatyadite'numanyasveti dakṣiṇato'numate'numanyasveti paścātsarasvate'numanyasvetyuttarato deva savitaḥ prasuveti samantamevaṃ hutvā pariṣiñcati kṛtavanmantrānnamatīdhmaṃ tredhābhyajya sakṛdevādadhātyayaṃ ta idhma ātmā jātavedastena vardhasva cenddhi vardhaya cāsmānprajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena samedhaya svāhetyuttaraṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya darvīṃ dakṣiṇāprāñcamāsīnaḥ saṃtatamṛjumāghāramāghārayati prajāpatiṃ manasā dhyāyanna ca svāhā karoti dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtyendrāya svāheti prāñcamudañcaṃ saṃtatamṛjumāghāramāghāryājyabhāgau juhotyagnaye medhapataye svāhetyuttarārdhapūrvārdhe somāya medhapataye svāheti dakṣiṇārdhapūrvārdhe tāvantareṇetarā āhutīrjuhoti sarvadarvihomāṇāmeṣa kalpo mantrānte nityaḥ svāhākāro'mantrāsvamuṣmai svāheti yathādevatamādiṣṭadevate'thānādiṣṭadevate'gnaye svāhā somāya svāhā prajāpataye svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhāgnaye sviṣṭakṛte svāheti vyāhṛtībhirjuhotyekaikaśaḥ samastābhiśca

5

tata etā āhutīrjuhoti yā tiraścī nipadyase'haṃ vidharaṇī iti / tāṃ tvā ghṛtasya dhārayā juhomi vaiśvakarmaṇīṃ svāhā / yānūcī nipadyase'haṃ saṃrādhanī iti / tāṃ tvā ghṛtasya dhārayāgnau saṃrādhanīṃ yaje svāhā / saṃrādhanyai devyai svāhā / prasādhanyai devyai svāhā / sadasaspatimadbhutaṃ priyamindrasya kāmyam / saniṃ medhāmayāsiṣaṃ svāhā / yukto vaha jātavedaḥ purastādagne viddhi karma kriyamāṇaṃ yathedam / tvaṃ bhiṣagbheṣajasyāsi kartā tvayā gā aśvānpuruṣānsanema svāhā / āyurdā deva jarasaṃ gṛṇāno ghṛtapratīko ghṛtapṛṣṭho agne / ghṛtaṃ pibannamṛtaṃ cāru gavyaṃ piteva putraṃ jarase nayemaṃ svāhetyatha vāsaso'ntānsaṃmārṣṭi yā akṛntannavayanyā atanvata yāśca devīrantānabhito'dadanta / tāstvā devīrjarase saṃvyayantvāyuṣmānidaṃ paridhatsva vāsa ityathainaṃ paridhāpayati paridhatta dhatta vāsasainaṃ śatāyuṣaṃ kṛṇuta dīrghamāyuḥ / bṛhaspatiḥ prāyacchadvāsa etatsomāya rājñe paridhātavā u / jarāṃ gacchāsi paridhatsva vāso bhavā kṛṣṭīṇāmabhiśastipāvā /
śataṃ ca jīva śaradaḥ suvarcā rāyaśca poṣamupasaṃvyayasveti

6

parihitamabhimantrayate parīdaṃ vāso adhidhāḥ svastaye'bhūrāpīnāmabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcīrvasūni cāryo vibhajāsi jīvannityathāsya prathamavāsyamādatte yasya te prathamavāsyaṃ harāmastaṃ tvā viśve avantu devāḥ / taṃ vā bhrātaraḥ suhṛdo vardhamānamanujāyantāṃ bahavaḥ sujātamityathainaṃ mauñjyā mekhalayā trivṛtā madhyataḥ saṃnahyati yā bṛhatī duritā rarāṇā śarma varūthaṃ punatī na āgāt / prāṇāpānābhyāṃ balamābharantī svasā devānāṃ subhagā mekhaleyamiti granthiṃ grathnāti prāṇānāṃ granthirasi sa mā visrasa ityathājinamuttaraṃ paridhatte mitrasya cakṣurdharuṇaṃ balīyastejo yaśasvi sthaviraṃ samiddham / anāhanasyaṃ vasanaṃ jariṣṇu parīdaṃ vājyajinaṃ dadhe'hamiti jayābhyātānānnāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti pūrṇā paścādimaṃ me varuna tattvā yāmi tvaṃ no'gne sa tvaṃ no agne tvamagne'yāsyayāścāgne'syanabhiśastīśca yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ prajāpata
ityuttamāṃ hutvā gurave varaṃ dadāti

7

apareṇāgniṃ dvayāndarbhānpūrvāparānudagagrānstṛṇāti teṣu pūrvāparāvupatiṣṭhete prāṅmukhaḥ pratyaṅmukhasya hastaṃ gṛhṇīyādityekaṃ pratyaṅmukhaḥ prāṅmukhasyetyaparamathainayoḥ praiṣakṛdañjalī udakena pūrayatyathāsyāñjalināñjalāvadukamānayati śaṃ no devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye / śaṃ yorabhisravantu na ityathāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastamabhīvāṅguṣṭhamabhīva lomāni gṛhṇāti devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ hastena te hastaṃ gṛhṇāmi savitrā prasūtaḥ ko nāmāsītyasāvitītaraḥ pratyāha tasya nāmābhipadya japatyasau savitā te hastamagrabhīdagniṣṭa ācāryaḥ kasya brahmacāryasi kasmai tvā kāya tvā kamupanayāmyāgantā mā riṣeṇyataḥ prasthāvāno bhāvasthātu samanyavo dṛḍhāścidamariṣṇavaḥ kṛśāścidamariṣṇava ā ganta saṃrabhāvahai preto mṛtyuṃ nudāvahai na
mṛtyuścaratīha

8

prāṇāya tvācāryāya paridadāmi kuberāya tvā mahārājāya paridadāmi takṣakāya tvā vaiśāleyāya paridadāmyagnaye tvā paridadāmi vāyave tvā paridadāmi sūryāya tvā paridadāmi prajāpataye tvā paridadāmi prajāpata imaṃ gopāyāmumiti paridāyāthāsya dakṣiṇamaṃsaṃ prati bāhumanvavahṛtya nābhideśamabhimṛśati yuvā suvāsāḥ parivīta āgātsa u śreyānbhavati jāyamānaḥ / taṃ dhīrāsaḥ kavaya annayanti svādhiyo manasā devayanta ityathāsya dakṣiṇaṃ karṇamājapati bhūstvayi dadhāmi bhuvastvayi dadhāmītyuttaraṃ suvastvayi dadhāmīti dakṣiṇamapi vottarameva dviḥ sakṛdeva dakṣiṇamathainamaśmānamāsthāpayatyātiṣṭhemamaśmānamaśmeva tvaṃ sthiro bhava pramṛṇīhi durasyūnsahasva pṛtanyata iti tataḥ samidhamādhāpayatyagnaye samidhamāhāriṣaṃ bṛhate jātavedase yathā tvamagne samidhā samidhyasa evaṃ māmāyuṣā varcasā sanyā medhayā prajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena samedhaya svāhetyekāmādadhāti tisra eke saptaike pradakṣiṇamagniṃ parikramya dakṣiṇata
udagāvṛtyopaviśyopasaṃgṛhya pṛcchati

9

sāvitrīṃ bho anubrūhīti tasmai sāvitrīṃ paccho'nvāha bhūstatsaviturvareṇyaṃ bhuvo bhargo devasya dhīmahi suvardhiyo yo naḥ pracodayādityatha dvitīyaṃ dve ca vyāhṛtī sāvitrīṃ cārdharcaśo'tha tṛtīyaṃ sarvāśca vyāhṛtīḥ sāvitrīṃ cānavānaṃ purastātpratyaṅmukhāyaika āhustāṃ khalvimāṃ sāvitrīṃ saṃvatsarādeka āhurdvādaśarātrādeke trirātrādeke sadya eke'thainaṃ pauroḍāśīyānāṃ prathamamupakārayatyathāsmai daṇḍaṃ prayacchannāha brahmacāryasi samidha ādhehyapo'śāna karma kuru mā divā suṣupthā bhikṣācaryaṃ carācāryādhīno vedamadhīṣvetyapa evācāryakule'śnīyādityekamaparaṃ kāmamaśnīśveti hārtho bhavatīti śālmalīmūlo bhāradvājo vāthāsyāṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi purāṇaṃ vedabrahmacaryaṃ saṃpradiśantyā vedādhyayanādityeka āhurā godānakarmaṇa ityeke'thainaṃ dakṣiṇe pāṇāvabhipadyotthāpayatyudāyuṣā svāyuṣetyādityamudīkṣayati taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccaratpaśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃ nandāma śaradaḥ śataṃ modāma śaradaḥ śataṃ bhavāma śaradaḥ śataṃ śṛṇavāma śaradaḥ śataṃ prabravāma śaradaḥ śatamajītāḥ syāma śaradah śataṃ jyokca sūryaṃ dṛśa
iti

10

tato bhikṣate yāṃ manyata iyaṃ mā na pratyākhyāsyatīti tāmāhṛtyopanidhāyācāryāya prāha tisro bhikṣate'parimitā vā trirātramakṣāralavaṇāśyadhaḥśāyī bhavatyathāsya caturthyāṃ medhājananaṃ kurvanti yatraikamūlaḥ palāśaḥ prācīṃ vodīcīṃ vā diśaṃ taṃ parisamūhya prakṣālya pradakṣiṇamājyenābhyañjañjapati suśravaḥ suśravasaṃ mā kuru yathā tvaṃ suśravaḥ suśravā asyevaṃ māṃ suśravaḥ suśravasaṃ kuru yathā tvaṃ suśravo devānāṃ vedeṣu nidhigopo'syevamahaṃ brāhmaṇānāṃ vedeṣu nidhigopo bhūyāsamityathāsya ṣoḍaśavarṣasya godānaṃ kurvanti tasya cauḍena kalpo vyākhyāta etāvannānā sarvānkeśānvāpayate gurave gāṃ varaṃ dadāti na prāggodānakarmaṇa snānīyamabhiharate
na gandhānsaṃvatsaraṃ kṛtagodāno brahmacaryaṃ caratyagnigodāno vā bhavati

11

catvāri vivāhakaraṇāni vittaṃ rūpaṃ prajñā bāndhavamiti tāni cetsarvāṇi na śaknuyādvittamudasyettato rūpaṃ prājñāyāṃ ca tu bāndhave ca vivadante bāndhavamudasyedityeka āhuraprajñena hi kaḥ saṃvāso'thaitadaparaṃ na khalviyamarthebhya ūhyate prajananārtho'syāṃ pradhānaḥ sa yo'laṃ saṃlakṣaṇāya syātsa tāmāvaheta yasyāṃ praśastā jāyeranna svapantīmupagṛhṇīta na carantīṃ prathamamabhyāgacchaṃstāṃ maṅgalyāni paripṛccheccaturo loṣṭānāharedvediloṣṭaṃ gomayaloṣṭaṃ sītāloṣṭaṃ śmaśānaloṣṭamiti tāmāhaiṣāmekamādatsveti sā cedvediloṣṭamādadītādhyāpakaṃ yāyajūkaṃ janayiṣyatīti vidyādyadi gomayaloṣṭaṃ bahupaśuṃ janayiṣyatīti vidyādyadi sītāloṣṭaṃ kṛṣṭarādhikaṃ janayiṣyatīti vidyādyadi śmaśānaloṣṭamādahanaśīkṣṇī parikhyāteti vidyānnaināmupagṛhṇītātha khalu bahūni lakṣaṇāni bhavanti ślokaṃ tu lākṣaṇā udāharanti yasyāṃ mano'nuramate cakṣuśca pratipadyate / tāṃ vidyātpuṇyalakṣmīkāṃ kiṃ jñānena kariṣyatītyudagayana upagṛhṇīta vijñāyata udagayanaṃ devānāmiti daivaṃ
punaridaṃ karma

12

dakṣiṇāyana ityaparaṃ vijñāyate dakṣiṇāyanaṃ pitṝṇāmiti pitṛsaṃyuktaṃ punaridaṃ karma pūrvapakṣa upagṛhṇīta vijñāyate pūrvapakṣo devānāmiti daivaṃ punaridaṃ karmāparapakṣa ityaparaṃ vijñāyate'parapakṣaḥ pitṝṇāmiti pitṛsaṃyuktaṃ punaridaṃ karma pūrvāhṇa upagṛhṇīta vijñāyate pūrvāhṇo devānāmiti daivaṃ punaridaṃ karma madhyaṃdina upagṛhṇīta vijñāyate madhyaṃdinamṛṣīṇāmityṛṣisaṃyuktaṃ punaridaṃ karmāthāpi vijñāyate tasmānmadhyaṃdine sarvāṇi puṇyāni saṃnipatitāni bhavantītyaparāhṇa upagṛhṇīta vijñāyate'parāhṇaḥ pitṝṇāmiti pitṛsaṃyuktaṃ punaridaṃ karmāthāpi vijñāyate bhagasyāparāhṇa iti bhagasaṃyuktaṃ punaridaṃ karmāthāpi vijñāyate tasmādaparāhṇe kumāryo bhagamicchamānāścarantīti puṇyāha upagṛhṇītāpi vai khalu loke puṇyāha eva karmāṇi cikīrṣante tasmādaślīlanāmaṃścitre nāvasyenna yajeta yathā pāpāhe kurute tādṛgeva taditi paricaṣṭa eva pāpāhaṃ vijñāyate tu khalvekeṣāminvakābhiḥ prasṛjyante te varāḥ pratininditā maghābhirgāvo gṛhyante phalgunībhyāṃ vyūhyata iti yāṃ kāmayeta duhitaraṃ priyā syāditi tāṃ niṣṭyāyāṃ dadyātpriyaiva bhavati naiva tu
punarāgacchatīti vijñāyate

13

tata āha snāpayataināmiti snātāyai vāsasī prayacchati yā akṛntannavayanyā atanvata yāśca devīrantānabhito'dadanta / tāstvā devīrjarase saṃvyayantvāyuṣmatīdaṃ paridhatsva vāsa ityathaināṃ paridhāpayati paridhatta dhatta vāsasaināṃ śatāyuṣīṃ kṛṇuta dīrghamāyuḥ / bṛhaspatiḥ prayacchadvāsa etatsomāya rājñe paridhātavā u / jarāṃ gacchāsi paridhatsva vāso bhavā kṛṣṭīnāmabhiśastipāvatī / śataṃ ca jīva śaradaḥ suvarcā rāyaśca poṣamupasaṃvyayasveti parihitāmabhimantrayate parīdaṃ vāso adhidhāḥ svastaye'bhūrāpīnāmabhiśastipāvatī / śataṃ ca jīva śaradaḥ punṛcīrvasūni cāryā vibhajāsi jīvatītyathāsyā agreṇa jñātikulamagnimupasamādhāyāghārāvāghāryājyabhāgau juhotyagnaye janivide svāhetyuttarārdhapūrvārdhe somāya janivide svāheti dakṣiṇārdhapūrvārdhe tata etā āhutīrjuhoti bhūḥ svāhā bhuvaḥ svāhā suvaḥ svāhā bhūrbhuvaḥ suvaḥ svāhā / yā tiraścī yānūcī saṃrādhanyai prasādhanyai sadasaspatiṃ yukto vaha jātaveda iti
jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti

14

agniraitu prathamo devatānāṃ so'syai prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt / tadayaṃ rājā varuṇo'numanyatāṃ yatheyaṃ strī pautramaghaṃ na rodātsvāhā / imāmagnistrāyatāṃ gārhapatyaḥ prajāmasyai nayatu dīrghamāyuḥ / aśūnyopasthā jīvatāmastu mātā pautramānandamabhiprabudhyatāmiyaṃ svāhā / mā te gṛhe niśi ghoṣa utthādanyatra tvadrudatyaḥ saṃviśantu / mā tvaṃ vikeśyura āvadhiṣṭhā jīvapatnī patiloke virāja paśyantī prajāṃ sumanasyamānāṃ svāhā / dyauste pṛṣṭhaṃ rakṣatu vāyurūrū aśvinau ca stanaṃ dhayantaṃ savitābhirakṣatu / ā vāsasaḥ paridhānādbṛhaspatirviśve devā abhirakṣantu paścātsvāhā / aprajastāṃ pautramṛtyuṃ pāpmānamuta vāgham / śīrṣṇaḥ srajamivonmucya dviṣadbhyaḥ pratimuñcāmi pāśaṃ svāheti pūrṇā paścādimaṃ me varuṇa tattvā yāmi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tvamagne ayāsyayāścāgne'syanabhiśastīśca yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ prajāpata ityuttamāṃ hutvā gurave varaṃ dadāti

15

apareṇāgniṃ dvayāndarbhānpūrvāparānudagagrānstṛṇāti teṣu pūrvāparāvupatiṣṭhete prāṅmukhaḥ pratyaṅmukhyā hastaṃ gṛhṇīyādityekaṃ pratyaṅmukhaḥ prāṅmukhyā ityaparamathainayoḥ praiṣakṛdañjalī udakena pūrayatyathāsyāñjalināñjalāvudakamānayati śaṃ no devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye / śaṃ yorabhisravantu na ityathāsyā dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastamabhīvāṅguṣṭhamabhīva lomāni gṛhṇāti devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām / hastena te hastaṃ gṛhṇāmi saubhagatvāya mayā patyā jaradaṣṭiryathāsaḥ / bhago aryamā savitā puraṃdhiste tvā devā adurmahyaṃ patnīm / aghoracakṣurapatighnyedhi śivā paśubhyaḥ śantamā prajāyai / kṣurapavirjārebhyo jīvasūrvīrasūḥ syonā mahyaṃ tvādurgārhapatyāya devāḥ / tāṃ naḥ pūṣañchivatamāmerayasva yasyāṃ bījaṃ manuṣyā vapanti / yā na ūnū uśatī visrayātai
yasyāmuśantaḥ praharema śepham

16

somaḥ prathamo vivide gandharvastato'paraḥ
tṛtīyo agniṣṭe patisturīyaste manuṣyajāḥ
somo dadadgandharvāya gandharvo'gnaye dadat
rayiṃ ca putrāṃścādādagnirmahyamatho imām
sarasvati predamava subhage vājinīvati
tāṃ tvā viśvasya bhūtasya pragāyāmasyagrata
ityathainau brahmābhimantrayate samitaṃ saṃkalpethāṃ saṃ vāṃ sṛjāmi hṛdaye / saṃsṛṣṭaṃ
mano astu vāṃ saṃsṛṣṭaḥ prāṇo astu vāmityathaināmaśmānamāsthāpayatyātiṣṭhemamaśmānamaśmeva tvaṃ sthirā bhava / pramṛṇīhi durasyūnsahasva pṛtanāyata iti pradakṣiṇamagniṃ pariṇayati viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva / atigāhemahi dviṣa ityathāsyā bhrātāñjalināñjalāvupastīrṇābhighāritānlājānāvapatīyaṃ nāryupabrūte'gnau lājānāvapantī / dīrghāyurastu me patiredhantāṃ jñātayo mama / bhagena tvā saṃsṛjāmi māsareṇa surāmivetyathaināṃ vācayatīmānlājānāvapāmi samṛddhikaraṇānmama / tubhyaṃ ca saṃvananāṃstadagniranumanyatāmiyaṃ svāhetyevameva
trirāsthāpayati triḥ pariṇayati trirāvapatyathaināṃ prācīṃ vodīcīṃ vā

17

sapta padāni prakramayatyekamiṣe viṣṇustvānvetu dve ūrje viṣṇustvānvetu trīṇi vratāya viṣṇustvānvetu catvāri māyobhavāya viṣṇustvānvetu pañca paśubhyo viṣṇustvānvetu ṣaḍrāyaspoṣāya viṣṇustvānvetu sapta saptabhyo hotrābhyo viṣṇustvānvetviti saptame pade samīkṣamāṇo japati sakhā saptapadā bhava sakhāyau saptapadāvabhūva / sakhyaṃ te gameyaṃ sakhyātte mā yoṣaṃ sakhyānme mā yoṣṭhā ityathāsyā dakṣiṇamaṃsaṃ prati bāhumanvavahṛtya hṛdayadeśamabhimṛśati mama hṛdaye hṛdayaṃ te astu mama citte cittamastu te / mama vācamekamanā śṛṇu māmevānuvratā bhava
sahacaryā mayā bhavetyathāsyā dakṣiṇaṃ karṇamājapati
māṃ te cittaṃ praviśatu māṃ cakṣurmāmu te manaḥ
mayi sarvāṇi bhūtāni mayi prajñānamastu te
madhu he madhvāgāhe jihvā me madhuvādinī
mukhe me sāraghaṃ madhu datsu saṃvananaṃ kṛtam
cākravākaṃ saṃvananaṃ yannadībhya udāhṛtam
yaddevagandharvo vittastena saṃvaninau svaḥ
māṃ caiva paśya sūryaṃ ca mānyeṣu manaḥ kṛthā iti

18

athāsyāḥ svadhitiṃ mūrdhni dhārayanhiraṇyaṃ vodakumbhenāvasiñcatyāpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhirhiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ suvarjana ityetenānuvākenāvasicya yathārthaṃ vahantyuhyamānāmanumantrayate ye vadhvaścandraṃ vahataṃ yakṣmā yanti janāmanu / punastānyajñiyā devā nayantu yata āgatā ityathaināṃ gṛhānuhyānaḍuhe rohite carmaṇyupaveśayatīha gāvo niṣīdantvihāśvā iha puruṣāḥ / iho sahasradakṣiṇo'bhi pūṣā niṣīdatvityathaināmāgneyena sthālīpākena yājayatyathaitasya sthālīpākasyopahatyābhighārya juhotyagnaye svāhāgnaye'gnivate svāhāgnaye'nnādāya svāhāgnaye sviṣṭakṛte svāheti yāvajjīvametamagniṃ vrīhibhiryavairvā sāyaṃ prātaḥ paricaratyagnaye svāheti sāyaṃ pūrvāmāhutiṃ juhoti prajāpataye svāhetyuttarāṃ saurīṃ pūrvāṃ prātareke samāmanantyaupāsano nityo dhāryo'nugato
manthyaḥ śrotriyāgārādvāhāryo'nyatarasya caitadaharupavāsaḥ

19

aṣṭamyaḥ parvāṇi copavasatyāgneyena sthālīpākena parvasu yajate vāgyata āsta ā nakṣatrāṇāmudayāduditeṣu nakṣatreṣu vatsamanvārabhyotthāpayatyudāyuṣā svāyuṣetyathaināṃ dhruvamarundhatīmanyāni ca nakṣatrāṇyabhivīkṣayati namo brahmaṇe dhruvāyācyutāyāstvityetenānuvākena dhruvamupatiṣṭhate dhruvakṣitirdhruvayonirdhruvamasi dhruvata sthitam / tvaṃ nakṣatrāṇāṃ methyasi sa mā pāhi pṛtanyata iti saptarṣayaḥ prathamāṃ kṛttikānāmarundhatīṃ dhruvatāṃ ye ha ninyuḥ / ṣaṭkṛttikā mukhyayogaṃ vahantīyamasmākaṃ bhrājatvaṣṭamītyarundhatīṃ trirātramakṣāralavaṇāśināvadhaḥśāyinau brahmacāriṇau bhavato'tha caturthyāmapararātre'ntarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhotyagne prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇāstvā nāthakāmaḥ prapadye / yāsyāṃ patighnī tanūḥ prajāghnī paśughnī lakṣmighnī jāraghnīmasyai tāṃ kṛṇomi svāhā / vāyo prāyaścitta āditya prāyaścitte prajāpate prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāmaḥ prapadye / yāsyai
ninditā tanūstāmito nāśayāmasi svāheti

20

athaināṃ tūṣṇīṃ hiṃkṛtya vāgyata upetyāmūhamasmi sā tvaṃ dyaurahaṃ pṛthivī tvaṃ sāmāhamṛktvaṃ tāvehi saṃbhavāva saha reto dadhāvahai puṃse putrāya vettavai rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāyetyathāsyā apavṛttārtho'pavṛttārthāyai mukhena mukhaṃ saṃnidhāya prāṇityetaṃ prāṇamapānihīti taṃ sā pratyapānityathāsyā ācāntodakāyai pāṇī prakṣālyābhimṛśati karaddadhacchivena tvā pañcaśākhena hastenāvidviṣāvatā sāhasreṇa yaśasvinābhimṛśāmi suprajāstvāyeti bhasaddeśaṃ yadā malavadvāsā syādathaināṃ brāhmaṇapratiṣiddhāni vratāni saṃśāsti yāṃ malavadvāsasamiti caturthyāṃ snātāṃ prayatavastrāṃ brāhmaṇasaṃbhāṣāṃ saṃ te manasā mana ityetenānuvākenopasaṃviśati sarvāṇyupāyanāni mantravanti bhavantītyāśmarathyo yaccādau yaccartāvityā
lekhanaḥ

21

athāsyāḥ prathamagarbhiṇyāścaturthe māsi sīmantaṃ kurvantyāpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre payasi sthālīpākaṃ śrapayitvāntarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti bhūrbhuvaḥ suvaḥ prajāpata iti catasrastreṇyā śalalyā trīṇi darbhapuñjīlāni śalālugrapsamityupaniyamyordhvaṃ sīmantamunnayati bhūrbhuvaḥ suvo rākāmahaṃ yāste rāke / soma eva no rājetyāhurbrāhmaṇīḥ prajāḥ / vivṛttacakrā āsīnāstīreṇa yamune taveti tīreṇāsau taveti vā yasyāstīre vasati purastādagneretāni nidhāya trīnodanānuddhṛtya sarpiṣopasicyopanidadhātyudaśarāvaṃ caturthaṃ teṣāmekaikamavekṣamāṇāṃ pṛcchati kiṃ paśyasīti putrāṃśca paśūṃśceti pratyāha teṣāmekaṃ brāhmaṇānbhojayedekaṃ brāhmaṇīrekaṃ saha kumāraiḥ sā prāśnāti vāgyata
āsta ā nakṣatrāṇāmudayāduditeṣu nakṣatreṣviti samānam

22

atha puṃsavanaṃ tṛtīye māsi caturthādau vā tiṣyeṇa vā hastena vānurādhairvottarairvā proṣṭhapadairnyagrodhāvarodhamāhṛtyānavasnātayā kumāryā dṛṣatputre dṛṣatputreṇa peṣayitvāntarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti yastvā hṛdā kiriṇeti catasro'pareṇāgniṃ prācīmuttānāṃ nipātyāthāsyā dakṣiṇe nāsikāchidre'ṅguṣṭhenānunayati puṃsavanamasyamuṣyā iti sā hetyāha pumāṃsameva janayatyatha kṣipraṃsuvanaṃ yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamyānāprītena śarāveṇānusrotasamudakamāhṛtya pattastūryantīṃ nidhāya mūrdhañchoṣyantīmabhimṛśati daśabhistvāṅgulibhirabhimṛśāmi daśamāsyāya sūtavā ityathaināmadbhiravokṣati yathaiva vātaḥ pavate yathā samudra ejati / evaṃ kumāra ejatu saha jarāyuṇāvapadyatāmityatha yadyaparā na patetpāṇinodakamādāya mūrdhanyenāmavasiñcettilade'vapadyasva na māṃsamasi no dalamavapadyasvāsāviti yadi garbhaḥ sraṃsedārdreṇa pāṇinā trinūrdhvaṃ nābherunmṛjetparāñcaṃ tvā nārvāñcaṃ tvaṣṭā badhnātu bandhanaiḥ / sa ṛtūnupaśeṣva daśamāso'vīraheti

23

vijātāyāḥ paridāṃ karoti dakṣiṇārdhe'gārasyāgnimupasamādhāya sarṣapānphalīkaraṇamiśrānañjalāvadhyupya juhoti śaṇḍo marka upavīrastuṇḍikera ulūkhalaḥ / cyavano naśyatāditaḥ svāhetyevaṃ dvitīyāmevaṃ tṛtīyāmathāparāṃ keśinī śvalominī khajābojopakāśinī / apeta naśyatāditaḥ svāhetyevaṃ dvitīyāmevaṃ tṛtīyāmathāparāmaryamṇaḥ kumbhīpātraḥ pātrapāṇirnipuṇiḥ / apeta naśyatāditaḥ svāhetyevaṃ dvitīyāmevaṃ tṛtīyāmathāparāṃ miśravāsasaḥ kauberakā rakṣorājena preṣitāḥ / grāmaṃ sajānayo gacchantīcchanto'paridākṛtānsvāhā / etānghnataitāngṛhṇītetyayaṃ brāhmaṇo dūtaḥ / tānagniḥ paryasarattānindrastānbṛhaspatiḥ / tānahaṃ veda brāhmaṇaḥ pramṛśataḥ kūṭadantānvikeśānlambanastanānsvāhā / naktaṃcāriṇa uraspeśāñchūlahastānkapālapān / pūrva eṣāṃ pitaityuccaiḥ śrāvyakarṇakaḥ / mātā jaghanyā sarpati grāme vidhuramicchantī svāhā / pradoṣacāriṇī svasā saṃdhinā prekṣate kulam / yā svapantaṃ bodhayati yasyai vijātāyāṃ manaḥ / tāsāṃ tvaṃ kṛṣṇavartmane klomānaṃ hṛdayaṃ yakṛt / agne akṣīṇi nirdaha svāhetyevameva
niṣkrāmati ca prapadyāmāne cāvapatāharaharā nirdaśatāyā iti

24

sā yadi pumāṃsaṃ janayati tamabhimṛśati vṛdhaditi madhyamaṃ palāśapalāśaṃ saṃveṣṭya tenāsya dakṣiṇaṃ karṇamājapati bhūstvayi dadhāmīti bhuvastvayi dadhāmītyuttaraṃ suvastvayi dadhāmīti dakṣiṇamapi vottarameva dviḥ sakṛdeva dakṣiṇamathainamabhimantrayate'śmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava / vedo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam / medhāṃ te devaḥ savitā medhāṃ devī sarasvatī / medhāṃ te aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau / vedo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamityathainaṃ dadhi madhu ghṛtamiti saṃsṛjya tribhirdarbhapuñjīlairhiraṇyena vā triḥ prāśayatyapāṃ tvauṣadhīnāṃ rasaṃ prāśayāmyāyurvarco yaśo medhāṃ tvayi dadhāmi savitrā prasūtastvaṣṭā vīramadhātsa me śatāyuredhi bhūrbhuvaḥ suvarityathāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastamabhīvāṅguṣṭhamabhīva lomāni gṛhṇātyagnirāyuṣmānityetairmantrairnavanītena
pāṇī abhyajya hiraṇyaṃ haste kṛtvā

25

agnau pratāpyābhimṛśatyagnestvā tejasā sūryasya varcasendrasyendriyeṇa viśveṣāṃ tvā devānāṃ kratunābhimṛśāmi / aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhi jāyase / ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamityathainaṃ vātsapreṇābhimṛśati divasparītyanuvākena yatra śete tadabhimṛśati veda te bhūmi hṛdayaṃ divi candramasi śritam / vedāmṛtasya goptāraṃ māhaṃ pautramaghaṃ rudamityathainaṃ māturupastha ādadhāti mā te putraṃ rakṣo vadhīnmā dhenuratyāsāriṇī / priyā dhanasya bhūyā edhamānā sve vaśa iti stanaṃ pratidhāpayatyayaṃ kumāro jarāṃ dhayatu dīrghamāyuḥ / tasmai tvaṃ stana prapyāyāyurvarco yaśo balamiti saṃviṣṭābhyāṃ paridāṃ karoti nāmayati na rudati yatra vayaṃ vadāmasi yatra cābhimṛśāmasīti śirasta udakumbhaṃ nidadhātyāpaḥ supteṣu jāgrata rakṣāṃsi nirito nudadhvamiti naitāsāmapāmudakārthaṃ kurvantyatha yadi ciraṃ na vijāyate srajamenāṃ darśayetparimuktāyāṃ kṣipramevopanirharedyadā yadā sūtikārogaḥ syāddakṣiṇasya padastaptodakena pārṣṇiṃ kledayitvā tadā tadā taṃ deśamavamārṣṭi yatrāsyā duḥkhaṃ bhavati dhanurmaṭacī puruṣasya hastayorekaśataṃ śṛṇoraṅga te dhāpayitārastvaṃ rogasyeśiṣe tvamu rogasya sūtikārogabhaiṣajyamasyamuṣyā iti

26

upanirharanti sūtikāgnimaupāsanamatiharanti sa eṣa uttapanārtho bhavati nāsminkiṃ cana karma kriyate daśamyāṃ snātau mātāputrau śucyagāraṃ kurvantyupanirharantyaupāsanaṃ sūtikāgnimatiharantyantarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti dhātā dadātu no rayimityaṣṭau daśamyāṃ putrasya nāma dadhāti dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā ghoṣavadādyantarantasthaṃ dīrghābhiniṣṭānāntaṃ taddhi pratiṣṭhitamiti vijñāyate pitā mātetyagre'bhivyāhareyātāṃ vijñāyate mama nāma prathamaṃ jātavedaḥ pitā mātā ca dadhaturyadagra iti dve nāmanī kuryādvijñāyate ca tasmāddvināmā brāhmaṇo'rdhuka iti nakṣatranāma dvitīyaṃ
syādanyataradguhyaṃ syādanyatareṇainamāmantrayeran

27

viproṣya hariṇī dūrve ādāya gṛhānupodeti gṛhā mā bibhīta mā vepiḍhvamūrjaṃ bibhrata emasi / ūrjaṃ bibhradvaḥ sumanāḥ suvarcā gṛhānemi manasā modamānaḥ / yeṣāṃ pravasannadhyeti yeṣu saumanaso bahuḥ / gṛhānupahvayāmahe te no jānantu jānataḥ / ime gṛhāḥ prati jīveṣvasthurūrjaṃ bibhrato jagataḥ suśevāḥ / eha vatsaḥ krandatvā kumāra ā dhenavo bahulā nityavatsāḥ / upahūtaṃ goaśvamupahūtā ajāvayaḥ / atho annasya kīlāla upahūto gṛheṣu me / ūrjaṃ bibhrata emasyūrjā vaḥ saṃsṛjāmi ramadhvaṃ mā bibhītaneti tṛṇe prāsyati śivā upamitaḥ pramitaśca santviti dvārye saṃmṛśati kṣemāya vaḥ śivaḥ śāntyai prapadya iti prapadyate dakṣiṇapūrvābhyāmanuvīkṣate'bhayaṃ vo'stvabhayaṃ me astviti bhāryāṃ saṃgacchamnānāmanumantrayate viśvā uta tvayā vayamityetayā putraṃ saṃgacchamānamanumantrayate'ṅgādaṅgātsaṃbhavasīti dvābhyāmathainaṃ mūrdhaṃstriravajighretpaśūnāṃ tvā hiṃkāreṇābhijighrāmi prajāpataye tvā hiṃkāreṇābhijighrāmi prajāpatista āyurdadhātu sa me śatāyuredhi bhūrbhuvaḥ suvariti sarvebhyaḥ prāṇebhyo jātāsi sā jīva śaradaḥ śatamiti duhiturathainaṃ ṣaṣṭhe māsyannaṃ prāśayati tasya sa eva prāśanakalpo yo medhājanana etāvannānā bhūrityagre prāśayati bhuva iti dvitīyaṃ suvariti tṛtīyam

28

athāsya sāṃvatsarikasya cauḍaṃ kurvanti yatharṣi yathopajñaṃ vā vijñāyate ca yatra bāṇāḥ saṃpatanti kumārā viśikhā iveti bahuśikhā ivetyathānnaṃ saṃskṛtya brāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayitvāntarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti pūrṇā paścādimaṃ me varuṇa tattvā yāmi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tvamagne'yāsyanabhiśastīśca yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ prajāpata ityuttamāṃ hutvā gurave varaṃ dadātyapareṇāgniṃ gomayapiṇḍaṃ sarvabījānītyupaniyamya sarvabījānāmagraṃ gomayapiṇḍe nyupya śītoṣṇā apaḥ samānīya tābhirasya dakṣiṇaṃ godānamunattyāpa undantu jīvase dīrghāyutvāya varcasa iti treṇyā śalalyā vinīya trīṇi darbhapuñjīlānyūrdhvāgrāṇyupaniyacchatyoṣadhe trāyasvainaṃ svadhite mainaṃ hiṃsīriti lohitāyasaṃ kṣuraṃ tiryañcaṃ nidhāya pravapati yadṛṣīṇāṃ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣam / yaddevānāṃ tryāyuṣaṃ tanme'stu tryāyuṣam / yena pūṣā bṛhaspateragnerindrasya cāyuṣe'vapattena te vapāmyasau dīrghāyutvāya varcasa ityevamevottaraṃ godānaṃ vāpayate keśānvāpayitvā gomayapiṇḍe nidadhātyathainaṃ gomayapiṇḍaṃ goṣṭha udakānta udumbaramūle darbhastambe vā
nidadhātyathainaṃ snātamalaṃkurvanti

1

iti bhāradvājasūtre prathamaḥ praśnaḥ
dvitīyaḥ praśnaḥ
śravaṇakarma vyākhyāsyāmaḥ śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmupakalpayate'kṣatadhānāścākṣatasaktūṃśca jātyaṃ cāñjanamastamita āditye'ntarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvākṣatadhānānāṃ cākṣatasaktūnāṃ ca samavadāyābhighārya juhotyāgneyāya pāṇḍarāya pārthivānāmadhipataye svāheti prathamāmāhutiṃ juhoti śvetāya vāyavyāyāntarikṣāṇāmadhipataye svāheti dvitīyāmabhibhuve sūryāya divyānāmadhipataye svāheti tṛtīyāmupaniṣkramya sthaṇḍila evaitā āhutīrjuhotyapi vā samīcī nāmāsi prācī digiti sarpāhutīḥ prāśanārthā dhānā upakalpyākṣatadhānāścākṣatasaktūṃśca jātyaṃ cāñjanaṃ sthaṇḍile nyupyābhimantrayate namo'stu sarpebhya iti tisṛbhistato yāvantaṃ deśaṃ kāmayata imaṃ sarpā nāgaccheyuriti taṃ saṃtatayodadhārayānupariṣiñcatyapa śveta padā jahi pūrveṇa cāpareṇa ca / sapta ca mānavairimāstisraśca rājabandhavaiḥ / na vai śvetasyādhyācāre'hirdadaṃśa kāṃ cana / śvetāya vaidarvyāya nama iti tata etā dhānā asametyāvagiranti yāvanto havirucchiṣṭāśā bhavanti tata etāṃścaturo māsānsarpebhyo baliṃ haranti
saktūnvaivamarthānkurvantyapi vā yadyadannaṃ kriyate tasya tasya

2

tata āgrahāyaṇyāṃ paurṇamāsyāmevamevaitatkarma kriyate yadanyaddhānāprāśanātpariṣecanāditi sarvaṃ tatkriyata āgneyena sthālīpākena parvasu yajate tasya purastātsviṣṭakṛta etā āhutīrjuhotīḍāyāḥ padaṃ ghṛtavaccarācaraṃ jātavedo
haviridaṃ juṣasva / ye grāmyāḥ paśavo viśvanūpāsteṣāṃ saptānāmiha rantirastu
puṣṭyai svāhā
yāṃ devāḥ pratinandanti rātriṃ dhenumivāyatīm
saṃvatsarasya yā patnī sā no astu sumaṅgalī svāhā
paurṇamāsī pūrayantyāyātyaparāparam
ardhamāsānvibhajantī sā naḥ pūrṇābhirakṣatu svāhā
śivā paśubhyo dārebhyaḥ śivā naktaṃ śivā divā
saṃvatsaraṃ kalpayantī sā naḥ kāmadughā bhavatsvāhā
pūrṇā paścāttvamagne ayāsi prajāpata iti tisrastataḥ sauviṣṭakṛtaṃ juhotyagnaye
sviṣṭakṛte svāhetyatha hemantapratyavarohaṇaṃ yatra pratyavarokṣyanbhavati tadupatiṣṭhate prati kṣatre prati tiṣṭhāmi rāṣṭre pratyaśveṣu prati tiṣṭhāmi goṣu / prati prajāyāṃ prati tiṣṭhāmi bhavye / syonā pṛthivi no bhavānṛkṣarā niveśanī / yacchā naḥ śarma
saprathā iti

3

śālākarma vyākhyāsyāmaḥ śālāṃ kārayiṣyamāṇa āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre brāhmaṇānannena pariviṣya parilikhyehaiva dhruvāṃ niminomi śālāṃ kṣeme tiṣṭhatu ghṛtamukṣamāṇā / tāṃ tvā śāle sarvavīrāḥ suvīrā ariṣṭavīrā anusaṃcaremeti dakṣiṇāṃ dvārasthūṇāmucchrayatīhaiva dhruvā pratitiṣṭha śāle'śvavatī gomatī sūnṛtāvatī / ūrjasvatī payasvatī ghṛtavatyucchrayasva mahate saubhagāyetyuttarāmā tvā kumārastaruṇa ā vatso jagatā saha / ā tvā parisrutaḥ kumbha ā dadhnaḥ kalaśīrayanniti saṃmite abhimṛśatyevameva sthūṇārājāvucchrayatyevamabhimṛśatyṛtena sthūṇāvadhiroha vaṃśogro virājannapasedha śatrūn / athāsmabhyaṃ sarvavīrāṃ rayiṃ dā iti pṛṣṭhavaṃśamadhiropayati mānasya patni śaraṇā syonā devebhirvimitāsyagre / tṛṇaṃ vasānā sumanā asastvaṃ śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpada iti
channāmabhimṛśati

4

agārapraveśaṃ vyākhyāsyāma āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre'ntarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti vāstoṣpata iti dve vāstoṣpate prataraṇo na edhi gayasphāno gobhiraśvebhirindo / ajarāsaste sakhye syāma piteva putrānprati no juṣasva svāhā / paraṃ mṛtyo anuparehi panthāṃ yaste sva itaro devayānāt / vāstoṣpate śṛṇvate te bravīmi mā naḥ prajāṃ rīriṣo mota virānsvāheti bhūmimabhimṛśati prati kṣatre prati tiṣṭhāmi rāṣṭra iti dvābhyāmidaṃ śreyo'vasānaṃ yadāgāṃ syone me dyāvāpṛthivī abhūtām / anamīvāḥ pradiśaḥ santu mahyaṃ gomaddhanavadaśvavadūrjasvatsuvīravaditi caitayāhataṃ vāsa ācchādya tadvāstu parimāpayedṛtaṃ vṛṇīṣva māvāryaṃ mā no hiṃsīḥ kadācana / syonā pṛthivi bhavānṛkṣarā niveśanī / yacchā naḥ śarma saprathā ityudāyuṣā svāyuṣetyupotthāyopasamūhya brāhmaṇānannena pariveṣayet

5

tatpūrvaṃ vāstuśamanamathānyaccharaṇe kṛta udumbarapalāśāni sasuṣirāṇi yavaiḥ saha gomayaṃ śāḍvalaṃ rāsabhaṃ madhu caivātra saptamaṃ tairagāraṃ vāstu ca pariprokṣetpūrṇa udadhirbhavati prajvalito'gnirbhavati brāhmaṇamagre praveśayati brāhmaṇamāha praviśānīti praviśatu bhavānāyuṣā varcasā śriyāvṛta iti brāhmaṇānumataḥ praviśati bhūḥ prapadye bhuvaḥ prapadye śriyaṃ prapadye śrīrmā praviśatviti brāhmaṇamanu praviśya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvāgniṃ devānāṃ mahayatyagnirdevānāmadhipatiḥ purīṣyo havyavāhanaḥ / taṃ tvaimi śaraṇaṃ deva saputraḥ saha jñānibhiḥ svāhā / sadāsabhāryaḥ sāmātyaḥ sāyāmagnaye svāhetyagniṃ mahayitvātha rājānamīḍate tvaddattaṃ vai balaṃ rājye tvatpūrtamiha jīvate / hiraṇyavarṇa haryakṣa arthaṃ mahyaṃ sādhaya svāhā / kuberāya svāhā mahārājāya svāhā vaiśravaṇāya svāheti rājānaṃ mahayitvāthendraṃ devānāṃ mahayati trātāramindramindraṃ viśvā avīvṛdhannitīndraṃ mahayitvā viśvāndevānmahayati viśve devā viśve devā iti dvābhyāṃ
viśvāndevānmahayitvā

6

atha pañcedhmānabhyādhāya juhoti medhāṃ manasi juhomi svāhā / mano medhāyāṃ juhomi svāhā / śraddhāṃ tapasi juhomi svāhā / tapaḥ śraddhāyāṃ juhomi svāhā / mṛtyormukhaṃ vidadhāmi svāhā / ye devāḥ puraḥ sado'gninetrā rakṣohaṇaste naḥ pāntu te no'vantu tebhyo namastebhyaḥ svāhā / śāntamidamavasānaṃ prapadye svāhā / ye devā dakṣiṇāsado ye devāḥ paścātsado ye devā uttarasado ye devā upariṣado bṛhaspatinetrā rakṣohaṇaste naḥ pāntu te no'vantu tebhyo namastebhyaḥ svāhā / śāntamidamavasānaṃ prapadye svāhā / pūrṇā paścādimaṃ me varuṇa tattvā yāmi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tvamagne ayāsyayāścāgne'syanabhiśastīśca yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ prajāpata ityuttamāṃ hutvā brāhmaṇānannena pariveṣayedyadvāstu garhitaṃ yatra vānyaḥ paribhavettatrāpi sukhamāsīta śamayanvāstvṛtāvṛtāvetaddhaumyasya vacanamasitasya turaṅgasya ca muneḥ kāvyasya dālbhyasya naitadvidvānparābhavet

7

śvagrahaprāyaścittaṃ śvopaspṛṣṭe tadyajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamyānāprītena śarāveṇānusrotasamudakamāhṛtyātha sabhāyāṃ madhye'dhidevanamuddhatyāvokṣyākṣānnyupyākṣeṣu hiraṇyaṃ nidhāyopariṣṭātsabhāyāṃ vyūhya tṛṇāni tena kumāramanvavahṛtyākṣeṣūttānaṃ nipātya dadhnā lavaṇodakamiśreṇābhyukṣya japatyāghnanti kaṃsaṃ dakṣiṇataḥ
kurkuraḥ sukurkuraḥ kurkuro bālabandhanaḥ
upariṣṭādyadejāyatṛtīyasyāmito divi
aulaba ittamupāhvayāthārjīcchyāmaḥ śabalaḥ
adhorāma ulumbalaḥ sārameyo ha dhāvati samudramiva cākaśat
bibhranniṣkaṃ ca rukmaṃ ca śunāmagraṃ subīriṇaḥ
subīriṇa sṛja sṛjaikavrātya śunaka sṛja chat
tatsatyaṃ yattvendro'bravīdrā spāśayasveti tāstvaṃ spāśayitvāgacchastaṃ tvābra
vīdavidahā ityavidaṃ hīti varaṃ vṛṇīṣveti kumāramevāhaṃ varaṃ vṛṇa ityabravīḥ
nigṛhya bāhū plavase dyāmiva cākaśat
bibhranniṣkaṃ ca rukmaṃ ca śunāmagraṃ subīriṇaḥ
subīriṇa sṛja sṛjaikavrātya śunaka sṛja chat
tatsatyaṃ yatte saramā mātā lohitaḥ pitā
amī ye ke sarasyakā avadhāvati tṛtīyasyāmito divi
tekaśca sasaramataṇḍulaḥ kulaśca vikulaścārjunaśca lohitaśca
utsṛjemaṃ śucīmanastvaṃ piśaṅgalohitaḥ
dulā ha nāma vo mātā maṇḍākako ha vaḥ pitā
chadapehi sīsarama sārameya namaste astu sīsara
saṃ takṣā hanti cakrī vo na sīsarīdata
chadapehi sīsarama sārameya namaste astu sīsara
samaśvā vṛṣaṇaḥ pado na sīsarīdata
śvānamicchādanna puruṣaṃ chaditi triḥ prātarmadhyaṃdine sāyamagado haiva bhavatītyāha
tataḥ kuryādyadi nāgadaḥ syāt

8

śūlagavaṃ vyākhyāsyāma āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre payasi sthālīpākaṃ śrapayitvā prācīṃ vodīcīṃ vā diśamupaniṣkramya sthaṇḍilaṃ kalpayitvāgnimupasamādhāya saṃparistīryāpareṇāgniṃ dve kuṭī kṛtvā śūlagavamāvāhayatyā tvā vahantu harayaḥ sucetasaḥ śvetairaśvaiḥ saha ketumadbhiḥ / vātājirairmama havyāya śarvomiti dakṣiṇasyāṃ śūlagavamuttarasyāṃ mīḍhuṣīṃ madhye jayantaṃ yathoḍhamudakāni pradāya trīnodanānuddhṛtya yathoḍhamevopasparśayatyupaspṛśatu mīḍhvānmīḍhuṣe svāhopaspṛśatu mīḍhuṣī mīḍhuṣyai svāhā jayantopaspṛśa jayantāya svāheti śūlagavasyāgnimabhyudāhṛtya juhoti bhavāya devāya svāhā śarvāya devāya svāheśānāya devāya svāhogrāya devāya svāhā bhīmāya devāya svāhā rudrāya devāya
svāhā paśupataye devāya svāhā mahate devāya svāheti

9

patnyodanasya patnībhyo juhoti bhavasya devasya patnyai svāhā śarvasya devasya patnyai svāheśānasya devasya patnyai svāhograsya devasya patnyai svāhā bhīmasya devasya patnyai svāhā rudrasya devasya patnyai svāhā paśupaterdevasya patnyai svāhā mahato devasya patnyai svāheti jayantāya svāheti madhyamasya juhoti sarveṣāmodanānāṃ sakṛtsakṛtsamavadāyābhighārya juhotyagnaye sviṣṭakṛte svāhetyathopatiṣṭhate svasti naḥ pūrṇamukhaḥ parikrāmatvityathātaḥ parṇavihāro gṛhapopaspṛśa gṛhapāya svāhā gṛhapyupaspṛśa gṛhapyai svāhā jayantopaspṛśa jayantāya svāheti ṣaṭ palāśānyathāparāṇi ghoṣiṇa upaspṛśata ghoṣibhyaḥ svāhā śvāsina upaspṛśata śvāsibhyaḥ svāhā vicinvanta upaspṛśata vicinvadbhyaḥ svāhā pracinvanta upaspṛśata pracinvadbhyaḥ svāhā samaśnanta upaspṛśata samaśnadbhyaḥ svāheti daśāthāparāṇi devasenā upaspṛśata devasenābhyaḥ svāheti daśaivāthāparāṇi yā
ākhyātā devasenā yāścānākhyātāśca tā upaspṛśata tābhyaḥ svāheti daśaiva

10

athāparāṇi dvārapopaspṛśa dvārapāya svāhā dvārapyupaspṛśa dvārapyai svāheti catvāryatha parṇapuṭaṃ kṛtvā tasminnupastīrṇābhighāritamodanapiṇḍaṃ samavadāya parogoṣṭhe vṛkṣa āsajati niṣaṅgiṇa upaspṛśata niṣaṅgibhyaḥ svāhetyathopatiṣṭhate namo niṣaṅgiṇa iṣudhimata ityapratīkṣametyāthānvāsāribhyo juhotyanvāsāriṇa upaspṛśatānvāsāribhyaḥ svāheti dve palāśe athopatiṣṭhate namaste rudra manyava ityetairekādaśabhiranuvākaiḥ prathamottamābhyāṃ vābhita etamagniṃ gā sthāpayati yathā dhūmamājighreyurityājyaśeṣamodanaśeṣamudakumbhaśeṣamityekadhā samavanīyodumbaraśākhayā pradakṣiṇaṃ gāstriḥ prokṣati śivaṃ gobhyaḥ śivaṃ gopataya ityṛṣabhasya pṛṣṭhe śeṣaṃ ninayatyetaṃ yuvānamityetābhiḥ pañcabhirathātaḥ kṣaitrapatyasya gavāṃ mārge'nagnau kṣetrasya patiṃ yajate kṣetrasya pataye svāheti caturṣu saptasu vā palāśeṣu taṃ tathāvāhayati yathā śūlagavaṃ tūrṇaṃ yajate pāko deva upatiṣṭhate kṣetrasya patinā vayamiti dvābhyāmathainaṃ kṣaitrapatyaṃ ye sanābhayo bhavanti te prāśnanti yathā vaiṣāṃ
kuladharmo bhavati

11

amāvāsyāyāmaparāhṇe māsiśrāddhamaparapakṣasya vāyukṣvahaḥsu pitṛbhyo'nnaṃ saṃskṛtya prācīnāvītaṃ kṛtvāgnimupasamādhāya dakṣiṇāprāgagrairdarbhairagniṃ paristīrya dakṣiṇapūrvamavāntaradeśamabhimukhaḥ pitṝnāvāhayatyāyāta pitaraḥ somyā gambhīraiḥ pathibhiḥ pūrvyaiḥ / prajāmasmabhyaṃ dadato rayiṃ ca dīrghāyutvaṃ ca śataśāradaṃ ca / āyāta pitāmahāḥ prapitāmahāścānugaiḥ saha / asuṃgamāḥ satyayujo'vṛkāsaḥ / ā no havaṃ pitaro'dyāgamantu / eha gacchantu pitaro haviṣe attavā ityetāmeva diśamabhyapaḥ prasiñcatyāpo devīḥ prahiṇutemaṃ yajñaṃ pitaro no juṣantāṃ māsīnāmūrjamuta ye bhajante te no rayiṃ sarvavīrāṃ niyacchantviti pariṣicya juhoti yāḥ prācīḥ saṃbhavantyāpa uttarataśca yāḥ / adbhirviśvasya bhuvanasya dhartrībhirantaranyaṃ piturdadhe'muṣmai svāhā / antardadhe parvatairantarmahyā pṛthivyā / divā digbhiranantābhirūtibhirantaranyaṃ pitāmahāddadhe'muṣmai svāhā / antardadha ṛtubhihorātraiḥ sasaṃdhikaiḥ / ardhamāsaiśca māsaiścāntaranyaṃ prapitāmahāddadhe'muṣmai svāhā / yadvaḥ kravyādaṅgamadahallokānayaṃ praṇayañjātavedāḥ / tadvo ahaṃ punarāveśayāmyariṣṭāḥ sarvairaṅgaiḥ saṃbhavata pitaraḥ svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāheti

12

athānnasya juhotyagnaye pitṛmate svāhā somāya pitṛmate svāhā yamāyāṅgirasvate pitṛmate svāhā svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāhāgnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāheti pariṣicya dakṣiṇato darbhamuṣṭiṃ nidhāya tasmindakṣiṇāpavargāṃstrīnudakāñjalīnupaninayatyasāvavanenikṣveti pitaramasāvavanenikṣveti pitāmahamasāvavanenikṣveti prapitāmahamatraiva nāmādeśamavācīnapāṇistasmindakṣiṇāpavargāṃstrīnpiṇḍānnidadhātyetatte tatāsau madhumadannaṃ sarasvato yāvānagniśca pṛthivī ca tāvatyasya mātrā tāvatīṃ ta etāṃ mātrāṃ bhūtāṃ dadāmi yathāgnirakṣito'nupadasta evaṃ mahyaṃ pitre'kṣito'nupadastaḥ svadhā bhavatāṃ tvaṃ svadhāmakṣitaṃ taiḥ sahopajīva yāṃśca tvamatrānvasi ye ca tvāmanu / etatte pitāmahāsau madhumadannaṃ sarasvato yāvānvāyuścāntarikṣaṃ ca tāvatyasya mātrā tāvatīṃ ta etāṃ mātrāṃ bhūtāṃ dadāmi yathā vāyurakṣito'nupadasta evaṃ mahyaṃ pitāmahāyākṣito'nupadastaḥ svadhā bhavatāṃ tvaṃ svadhāmakṣitaṃ taiḥ sahopajīva yāṃśca
tvamatrānvasi ye ca tvāmanu

13

etatte prapitāmahāsau madhumadannaṃ sarasvato yāvānādityaśca dyauśca tāvatyasya mātrā tāvatīṃ ta etāṃ mātrāṃ bhūtāṃ dadāmi yathādityo'kṣito'nupadasta evaṃ mahyaṃ prapitāmahāyākṣito'nupadastaḥ svadhā bhavatāṃ tvaṃ svadhāmakṣitaṃ taiḥ sahopajīva yāṃśca tvamatrānvasi ye ca tvāmanu / atra pitaro yathābhāgaṃ mandadhvamityuktvā parāṅāvartata oṣmaṇo vyāvṛta upāste vyāvṛtta ūṣmaṇyabhiparyāvartate'vyāvṛtte vāmīmadanta pitaraḥ somyā ityabhiparyāvṛtya namaskārairupatiṣṭhate namo vaḥ pitaro rasāyeti pratipadyāhaṃ teṣāṃ vasiṣṭho bhūyāsamityantenādbhiḥ pātraṃ prakṣālya pūrayitvā prasavyaṃ triḥ pariṣiñcati putrānpautrānabhitarpayantīrāpo bhadhumatīrimāḥ / svadhāṃ pitṛbhyo amṛtaṃ duhānā āpo devīrubhayāṃstarpayantu / ūrjaṃ vahantīḥ kṣīramudakaṃ ghṛtaṃ payaḥ kīlālaṃ parisrutaṃ nadīrimā udanvatīrvetasvinīḥ sutīrthyā amuṣminloka upa vaḥ kṣarantu / ūrjasvatīḥ payasvatīrmadhunā ghṛtena svadhā stha tarpayata
me pitṝnityapratīkṣametya

14

athānnamabhimṛśati pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brahmaṇastvā mukhe juhomi brāhmaṇānāṃ tvā prāṇāpānayorjuhomyakṣitamasi maiṣāṃ kṣeṣṭhā amutrāmuṣminloke pṛthivī samā tasyāgnirupadraṣṭarcaste mahimā / pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brahmaṇastvā mukhe juhomi brāhmaṇānāṃ tvā prāṇāpānayorjuhomyakṣitamasi maiṣāṃ kṣeṣṭhā amutrāmuṣminloke antarikṣāṃ samaṃ tasya vāyurupadraṣṭā sāmāni te mahimā / pṛthivī te pātraṃ dyaurapidhānaṃ brahmaṇastvā mukhe juhomi brāhmaṇānāṃ tvā prāṇāpānayorjuhomyakṣitamasi maiṣāṃ kṣeṣṭhā amutrāmuṣminloke dyauḥ samā tasyāditya upadraṣṭā yajūṃṣi te mahimeti brāhmaṇānannena pariviṣya pradiṣṭamudapātraṃ cādāya dakṣiṇapūrvamavāntaradeśaṃ gatvā pradiṣṭamudapātreṇopapravartayati parāyāta pitaraḥ somyā gambhīraiḥ pathibhiḥ pūrvyaiḥ / atha māsi punarāyāta no gṛhānhavirattuṃ suprajasaḥ suvīrā iti sarvataḥ samavadāya śeṣasya prāśnātīdamannaṃ pūryatāṃ cāpūryatāṃ
ca tannaḥ saha devairamṛtamastu prāṇeṣu tvāmṛtaṃ juhomi svāheti

15

aṣṭakāṃ vyākhyāsyāma upariṣṭānmāghyāḥ prākphālgunyā yo bahulastasyāṣṭamī jyeṣṭhayā saṃpadyate tāmekāṣṭaketyācakṣate tasyāṃ saṃbhārānupakalpayate gāṃ praśasyāṣṭakāpūpaṃ catuḥśarāvaṃ tūṣṇīṃ nirvapati ṣaṭkapālo bhavatyekakapālo vā tasya dārvihomikaḥ saṃskārastamaupāsane śrapayitvaupāsana eva juhotyulūkhalā grāvāṇo ghoṣamakrata haviḥ kṛṇvantaḥ parivatsarīṇam / ekāṣṭake suprajā vīravanto vayaṃ syāmaḥ patayo rayīṇāṃ svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāhā / ayaṃ catuḥśarāvā ghṛtavānapūpaḥ payasvānagne rayimānpuṣṭimāṃśca / pratigṛhṇantu pitaraḥ saṃvidānāḥ sviṣṭaḥ suhuto'yaṃ mamāstu svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāhā / vahāpūpaṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatrainānvettha nihitānparāke / apūpakulyā upa tānkṣarantu satyā eṣāmāśiṣaḥ santu kāmaiḥ svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāheti purastātsviṣṭakṛta etā āhutīrjuhoti pūrṇā paścāttvamagne ayāsi prajāpata iti tisrastataḥ sauviṣṭakṛtaṃ
juhotyagnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāheti

16

śvo bhūte pitṛbhyo gāmālabhate'gnimupasamādhāya yathā purastādājyena prāyaścittaṃ hutvaikena barhiṣaikaśūlayā ca vapāśrapaṇyopākaroti pitṛbhyastvā juṣṭāmupākaromītīmāṃ pitṛbhyo gāmupākarotyūrjasvatīṃ payasvatīṃ tāṃ me juṣantāṃ pitaraḥ sametāḥ / medasvatī ghṛtavatī svadhāvatī sā me pitṛnsāṃparāyai dhinotvityupākaraṇīyāṃ hutvā pitṛbhyastvā juṣṭāṃ prokṣāmīti prokṣitāṃ paryagnikṛtāṃ pratyakśirasaṃ dakṣiṇāpadīṃ saṃjñapayanti saṃjñaptāyā adbhiḥ prāṇānāpyāyya tūṣṇīmeva vapāmuddhṛtya hṛdayamuddharati prajñāte ca matasne audumbaryāṃ vapāśrapaṇyāṃ vapāṃ śrapayitvaudumbareṣu śūleṣu pṛthagitarāṇi śrapayitvaudumbaryā darvyopastīrṇābhighāritāṃ vapāṃ juhoti vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatrainānvettha nihitānparāke / medasaḥ kulyā upa tānkṣarantu satyā eṣāmāśiṣaḥ santu kāmaiḥ svadhā namaḥ
pitṛbhyaḥ svāheti

17

upasthite'nne odanasya māṃsānāmiti samavadaya sarpirmiśrasya juhotyekāṣṭakāṃ paśyata dohamānāmannaṃ māṃsavadghṛtavatsvadhāvat / tadbrāhmaṇairatipūtamanantamakṣayyaṃ me astu svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāhā / ekāṣṭakā tapasā tapyamānā saṃvatsarasya patnī duduhe prapīnā / tāṃ dohamupajīvātha pitaraḥ sahasradhā mucyamānāṃ purastātsvadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāhā / vahānnaṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatrainānvettha nihitānparāke / annasya kulyā upa tānkṣarantu satyā eṣāmāśiṣaḥ santu kāmaiḥ svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāheti purastātsviṣṭakṛta etānupahomānjuhotīyameva sā yā prathamā vyaucchadekāṣṭakā tapasā tapyamānā yā prathamā vyaucchatsaṃvatsarasya pratimāṃ prajāpata iti pañca tataḥ sauviṣṭakṛtaṃ juhotyagnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ pitṛbhyaḥ svāheti śvo bhūte pitṛbhyo māṃsaśeṣeṇa māsiśrāddhasyāvṛtā
śrāddhaṃ karoti

18

vedamadhītya snātyannupakalpayate pālāśīṃ samidhamudapātraṃ cairakāṃ cīpabarhaṇaṃ ca snānīyapiṇḍaṃ ca sārvasurabhipiṣṭaṃ candanaṃ ca sūtraṃ sopadhānaṃ maṇiṃ sapāśaṃ bādaraṃ maṇimuttarāsaṅgaṃ ca sāntaramahate ca pravartau ca srajaṃ cāñjanaṃ cādarśopānahau daṇḍaṃ ca chatraṃ cātha nakṣatrāṇi tiṣya uttare phalgunī hastaścitrā svāti viśākhe ityeteṣāmekasminpurodayādādityasya vrajaṃ prapadyata etadahaḥsnātānāṃ ha vā eṣa etattejasā tapati tasmādenametadaharnābhitapedantarlomnā carmaṇā dvāramapidhāya pūrvārdhe vrajasyāgnimupasamādhāya madhyaṃdine pālāśīṃ samidhamādadhātīmaṃ stomamarhate jātavedase rathamiva saṃmahemā manīṣayā / bhadrā hi naḥ pramatirasya saṃsadyagne sakhye mā riṣāmā vayaṃ tava svāheti tata etānsaṃbhārānsakṛdeva sarvānāhṛtya tānuttarato'gnernidhāyāpareṇāgnimuttarataḥpariṣevanāmerakāmāstīrya tasyāmudakśirā
nipadyate

19

dakṣiṇato nāpita upaviśati tasya kṣuramabhimantrayate śivo nāmāsi svadhitiste pitā / namaste astu mā mā hiṃsīrityadbhirudyamānamabhimantrayate śivā me bhavatha saṃspṛśa iti kṣuramabhinidhīyamānamabhimantrayate yadṛṣīṇāṃ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣam / yaddevānāṃ tryāyuṣaṃ tanme astu tryāyuṣamiti vapantaṃ yatkṣureṇa marcayatā supeśasā vaptrā vapasi varcasā mukhaṃ mā na āyuḥ pramoṣīriti śmaśrūṇi vāpayitvopapakṣau nivāpayate'tha keśānyathopapādamaṅgānyevamevāta ūrdhvaṃ vāpayate paścārdhe vrajasyopaviśya mekhalāṃ visrasya parikarmaṇe prayacchatīmāṃ hṛtvā stamba upagūheti tāṃ sa hṛtvā stamba upagūhatīdamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasya dviṣantaṃ bhrātṛvyamupagūhāmyuttaro'sau dviṣadbhya iti tata āpa upaśerata uṣṇāśca śītāśca śītāsūṣṇā ānayati daivamānuṣasya vyāvṛtyā iti vijñāyate saṃsṛṣṭābhiradbhirabhiṣiñcatyāpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhirhiraṇyavarṇāḥ śrucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ suvarjana ityetenānuvākena
snānīyena pratāpya

20

dantānprakṣālayate'nnādyāya vyūhadhvaṃ somo rājedamāgamat / sa mā praviśatvannādyena bhagena ca dīrghāyurahamannādo bhūyāsamiti sārvasurabhiṇā pralepsyamānaḥ prokṣati namaḥ śākajañjabhābhyāṃ namastābhyo devatābhyo yā abhigrāhiṇīrityathānulimpedyadvarco apasarāsu ca gandharveṣu ca yadyaśaḥ / divyo yo mānuṣo gandhaśca sa māviśatādiheti samunnīya candanenānulepsyamāna evaṃ prokṣatyevamanulimpedathāhatamantaraṃ paridhatta āyurasīti jarāmaśīyetyuttaraṃ yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti dīkṣā tapo manaso mātariśvā bṛhaspatirvāco asyāḥ sa yoniḥ / vedāṃsi vidyā mayi santu cāravo'gniṣomā yaśo asmāsu dhattam / agniryena virājati somo yena virājati sūryo yena virājati virāḍyena virājati tenāhaṃ viśvataḥ
parivirājyāsamihaikavṛtsvāheti

21

apareṇāgniṃ prāṅmukha upaviśya sopadhānaṃ maṇiṃ pravayati sapāśaṃ bādaraṃ maṇimudapātre'vadhāya pradakṣiṇaṃ paryāplāvayatīyamoṣadhe trāyamāṇā sahamānā sahasvatī sā mā hiraṇyavarcasaṃ brahmavarcasinaṃ mā karotvityuddhṛtyākṣṇayaiva paryāhṛtya pratimuñcate'pāśo'sītyurasi sthāpayatyuro me mā saṃśārīḥ śivo mopaśeṣva mahyaṃ dīrghāyutvāya śataśāradāyeti hastena bādaraṃ maṇimūrgasītyarkī maṇirbrāhmaṇasya pulako vaiśyasya rājño gardabhasugrīvo'rko maṇirbrāhmaṇasya vaiśyasya pulako maṇiḥ / rājño gardabhasugrīvo yasya kasya kapitthaka iti maṇidhāraṇe gāthā bhavati nidhāyāhatamantaraṃ paridhatta āyuṣe tveti jarāmaśīyetyuttaramahatasya daśāyāṃ pravartau prabadhya darvyāmādhāyājyasyopaghātaṃ juhotyāyuṣyaṃ varcasyaṃ suvīryaṃ rāyaspoṣamaudbhidyamidaṃ
hiraṇyamāyuṣe varcase
jaitriyāyāviśatānmāṃ svāhā
uccairvāji pṛtanājitsatrāsāhaṃ dhanaṃjayam
sarvāḥ samṛddhīrṛddhayo hiraṇye'sminsamāhitāḥ svāhā
śunamaḍaṃ hiraṇyasya pituriva nāmāgrabhaiṣam
taṃ mā hiraṇyavarcasaṃ puruṣu priyaṃ kuru svāhā
priyaṃ mā deveṣu kuru priyaṃ mā brāhmaṇe kuru
priyaṃ viśveṣu śūdreṣu priyaṃ rājasu mā kuru svāhā
saṃrājaṃ ca svarājaṃ cābhiṣṭīryā ca no gṛhe
lakṣmī rāṣṭrasya yā mukhe tayā mā saṃsṛjāmasi svāheti

22

uddhṛtya prakṣālya dakṣiṇamevāgre pratimuñcata āyuṣyaṃ varcasyamityetadeva
maṇikuṇḍalabandhane vidyādatha srajaṃ pratimuñcate
śrubhike śira āroha śobhayantī mukhaṃ mama /
mukhaṃ hi mama śobhaya bhūyāṃsaṃ ca bhagaṃ kuru //
yāmāharajjamadagniḥ śraddhāyai kāmāyānyai /
imāṃ tāṃ pratimuñce'haṃ bhagena saha varcaseti
athāṅkte yadāñjanaṃ traikakudaṃ jātaṃ himavata upari mayi parvatavarcasamityādarśamavekṣate yanme varcaḥ parāpatitamātmānaṃ paripaśyataḥ / idaṃ tatpunarādade bhagena saha varcaseti vāgyata āsta ā nakṣatrāṇāmudayāduditeṣu nakṣatreṣūpānahāvupamuñcate dyaurasīti dakṣiṇāṃ pṛthivyasītyuttarāmupamucyābhimantrayate pratiṣṭhe stho devate mā mā saṃtāptamiti daṇḍamādatte loke vedāyāsmi dviṣato vadhāya sapatnāñchvāpadānsarīsṛpānhastinaśceti chatramādatte prajāpateḥ śaraṇamasi brahmaṇaḥ chadirityupaniṣkramya diśo'nuvīkṣate devīḥ ṣaḍurvīruru naḥ kṛṇoteti candramasamudīkṣate mā radhāya dviṣate soma rājanniti yatrāsya rātirbhavati tena saṃbhāṣya yatharthametītyekamathaitadaparaṃ tūṣṇīmeva tīrthe snātvodetya tūṣṇīṃ pālāśīṃ samidhamādadhāti
saṃvatsaraṃ na maithunaṃ carati dvādaśarātraṃ trirātraṃ vā sarvā sthitayaḥ

23

athārghyaṃ jihīrṣannardhyaṃ vedayate jihīrṣāmeti kurutetyāha kaṃse dadhyānīya madhvānayati hrasīyasyānīya varṣīyasāpidadhāti pūrvaḥ kūrcena pratipadyate'nvaṅpādyenānvaṅṅarghyeṇānvaṅṅācamanīyenānvaṅmadhuparkeṇānusaṃvrajatyathāsmā āsanamiti vedayate tatpratimantrayate rāṣṭrabhṛdasyācāryāsandī mā tvadyoṣamiti rājā brāhmaṇo vā rāṣṭrabhṛdasyadhipatyāsandī mā tvadyoṣamiti grāmaṇīḥ senānīrvāthāsmai pādyamiti vedayate tatpratimantrayata āpaḥ pādāvanejanīrdviṣantaṃ nāśayantu me / asminkule brahmavarcasyasāni mayi maho mayi yaśo mayīndriyaṃ vīryam / ā mā ganyaśasā varcasā saṃsṛja payasā tejasā ca taṃ mā priyaṃ prajānāṃ kurvadhipatiṃ paśūnāmiti savyaṃ pādaṃ pratigṛhya dakṣiṇaṃ pratigṛhṇīyāddakṣiṇaṃ
rājā grāmaṇīḥ senānīrvā

24

athāsmā arghyamiti vedayate tadetenaiva pratimantrya virājo doho'si virājo dohamaśīya mayi dohaḥ padyāyai virāja iti pratigṛhya ninayati samudraṃ vaḥ prahiṇomi svāṃ yonimapigacchata / achidraḥ prajayā bhūyāsaṃ mā parāseci matpaya matpaya ityathāsmā ācamanīyamiti vedayata ācāmatyamṛtopastaraṇamasītyācāntodakāyāthāsmai madhuparka iti vedayate tatpratimantrayate yanmadhuno madhavyaṃ paramamannādyaṃ rūpaṃ tenāhaṃ madhuno madhavyena parameṇānnādyena rūpeṇa paramo'nnādo madhavyo bhūyāsamiti pratigṛhya prāśnāti trayyai vidyāyai yaśo'si yaśaso yaśo'si brahmaṇo dīptirasi taṃ mā priyaṃ prajānāṃ kurvadhipatiṃ paśūnāmiti bhūrbhuvaḥ suvariti trirācamyātha rātaye prayacchati svayaṃ vā sarvaṃ prāśnātyathāsmā ācamanīyamiti vedayata ācāmatyamṛtāpidhānamasītyācāntodakāyāthāsmai gauriti vedayate tāṃ pratimantrayate gaurasyapahatapāpmāpa pāpmānaṃ jahi pāpmānaṃ mama
cāmuṣya ca jahi dviṣantaṃ hanīthā mama dviṣaṃ kuruteti

25

athāsmā annaṃ saṃskṛtya bhūtamiti vedayate tata āha brāhmaṇāṃścaturo nānāgotrānbhojayateti teṣu bhuktavatsvannamāharanti tadetenaiva pratimantrya pratigṛhya pratyavaruhya prāśnāti yathā madhuparkaṃ pratyavaruhyaivāta ūrdhvamannāni prāśnīyādityekamathaitadaparamardhyeṣvevaiṣa niyamaḥ syādyathākāmītareṣvatha yadi gāmutsṛjettāmabhimantrayate gaurdhenubhavyā mātā rudrāṇāṃ duhitā vasūnāṃ svasādityānāmamṛtasya nābhiḥ / pra ṇu vocaṃ cikituṣe janāya mā gāmaditiṃ vadhiṣṭa / pibatūdakaṃ tṛṇānyattu / omutsṛjatetyatha somapravākāya yatrāsmai somaṃ prāha tadyajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya prāṅvodaṅvā tiṣṭhañjapatyāsīno vā bhūrbhuvaḥ suvarāyurme prāvoco varco me prāvoco yaśo me prāvocaḥ śriyaṃ me prāvoca āyuṣmānahaṃ varcasvī yaśasvī śrīmānapacitimānbhūyāsaṃ bhūrbhuvaḥ suvaḥ sarvaṃ bhūyāsamityuktvā prati vācaṣṭe prati vāṃ jānīta etenaiva bhūtapravākāyaॐ tanmā
kṣāyītyantena

26

athāsmā annaṃ sanimitvābhimantrayate'nnamiva te dṛśe bhūyāsaṃ vittamiva te dṛśe bhūyāsaṃ śrīrasyarvācyāviśāsmānsaṃsravantu diśo mahīḥ samāgacchantu sūnṛtāḥ / sarve kāmā abhiyantu mā priyā abhirakṣantu mā priyāḥ / yaśo'si yaśo'haṃ tvayi bhūyāsamasāvityabhimantryārthaṃ bruvate vyavajihīrṣamāṇaḥ paṇyasyāvadāya juhoti yadahaṃ dhanena prapaṇaṃ carāmi dhanena devā dhanamicchamānaḥ / tasminsomo rucamādadhātvagnirīśāna indro bṛhaspatiśca svāhetyatha saṃvādajayanaṃ saṃvādameṣyannāttachatraḥ savyena hastena chatraṃ samāvṛtya dakṣiṇena phalīkaraṇamuṣṭiṃ juhotyavajihvaka nijihvakāva tvā haviṣā yaje / tatsatyaṃ yadahaṃ vadāmyadharo madasau vadātsvāheti yena saṃvadate tamabhimantrayata ā te vācamāsyāṃ dada ā manasyāṃ hṛdayādadhi / aṅgādaṅgātte vācamādade yatra yatra te vāṅnihitā tāṃ
ta ādade / tatsatyaṃ yadahaṃ vadāmyadharo matpadyasvāsāviti

27

yadyasmai subhṛtyāḥ pravrajeyuragnimupasamādhāyeṇḍvāni juhuyādanu po'hvadanuhvayo nivṛtto vo nyavīvṛtat / aindraḥ parikrośo vaḥ parikrośatu sarvataḥ / yadi māmatimanyadhvamadevā devavattaram / indraḥ pāśena sitvā vo mahyamitpunarānayāditi vadedvā khādiraṃ śaṅkuṃ nihatya nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāmapasavyaistriḥ pariveṣṭayedāvartana vartayetyapi vai yadi dūragā bhavantīha haiva vartante yaṃ kāmayeta nāyaṃ matpadyeteti dakṣiṇe pāṇāvabhipadyeta yasminbhūtaṃ ca bhavyaṃ ca viśve devāḥ samāhitāḥ / tena gṛhṇāmi tvāmahaṃ mahyaṃ gṛhṇāmi tvāmahaṃ brahmaṇe tvā gṛhṇāmīti na haivāsmātpadyate yaṃ kāmayeta nāyaṃ macchidyetetyamāvāsyāṃ rātriṃ suptaṃ jīvaviṣaṇe svaṃ mūtramānīyāpasavyaistriḥ pariṣiñcanparīyātpari tvā gireramihaṃ pari bhrātuḥ pari ṣvasuḥ / pari sarvebhyo jñātibhyaḥ pariṣītaḥ dveṣyasi // śaśvatparikupitena saṃkrāmeṇāvachidā / ulena parimīḍho'si parimīḍho'syuleneti na haivāsmātpadyate
dīrghasattramāsiṣyamāṇaḥ

28

pravāsameṣyanbhāryāyāḥ paridāṃ karoti sthūlāḍhārikā jīvacūrṇāni kārayitvāmāvāsyāyāṃ rātryāṃ suptāyāmupasthaṃ prativapati somāvāsya parighamanyebhyaḥ puruṣebhyo'nyatra maditi yadyasyāṃ bahutayāpīcchanti na haiva sidhyanti yadi kāmayeta sidhyeyuriti babhrumūtreṇa pakṣālayasvetyenāṃ brūyātpravāsameṣyannāmantrayata idaṃ vatsyāmaḥ prāṇa āyuṣi vatsyāma ityathainamabhimantrayata ā mandrairindra haribhiryāhi mayūraromabhiḥ / mā tvā ke cinnyemurinna pāśinaḥ / dadhanveva tā ihi / prāṇa āyuṣi vasāsau pṛthivyāmagnau pratitiṣṭha vāyāvantarikṣe sūrye divi yāṃ svastimagnirvāyuḥ sūryaścandramā āpo'nusaṃcaranti tāṃ svastimanusaṃcarāsau / pracyavasva bhuvaspata iti pratipadya śyeno bhūtvā parāpatetyantena yaṃ kāmayeta svastyayaṃ punarāgacchediti tametena tryṛcenānvīkṣeta mahi trīṇāmavo'stvitīhaiva punarāgacchati yaṃ kāmayeta nāyaṃ punarāgacchediti tamanvīkṣeta sākaṃ yakṣma prapatetyetayāthainamabhimantrayate paramāṃ tvā parāvatamindro nayatu vṛtrahā
/ yato na punarāyasi śāśvatībhyaḥ samābhya iti na haiva punarāgacchati

29

atha rathārohaṇaṃ yadi rathaṃ labhata āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre yojayitvāsthāsyanpakṣasī abhimṛśati bṛhadasīti dakṣiṇaṃ rathaṃtaramasītyuttaraṃ vāmadevyamasīti madhyamamaśvamāsthāya cakre saṃmārṣṭyaṅkau nyaṅkāvabhita ityanuvākaśeṣeṇa yadi śamaratho bhavati tadyajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya bhūmimabhimṛśatīha dhṛtiriha svadhṛtiriha rantiriha ramatirityatha hastyārohaṇaṃ yadi hastinaṃ labhata āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre kalpayitvābhyupaviśatīdamahamamumāmuṣyāyaṇamindrasya vajreṇābhiviśāmyuttaro'haṃ dviṣadbhya ityathainamabhikrāmayati vaha kāla vaha śriyaṃ mābhivaheti samānaṃ śamarathena yadyanupastīrṇe sthaṇḍila upaviśettadanumantrayate namaḥ pṛthivīṣade rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāya pṛthivīṣada iti sarpasṛtau sṛjati namaḥ sarpasṛte rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāya sarpasṛta iti śakṛdrītau japati namaḥ śakṛtsade rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāya śakṛtsada iti yadi navāni gomayānyantarātikrāmedgoṣṭhamasītyuktvātikrāmet

30

yadi catuṣpathaṃ samayā vrajettadanumantrayate namaḥ pṛthivīṣade rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāya pṛthivīṣada iti yadi śmaśānaṃ samayā vrajettadanumantrayate namastatsade rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāya tatsada iti nadīmudranvatīṃ dṛṣṭvā japati namo'psuṣade rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāyāpsuṣada iti yadyenaṃ saṃvartavāta āgacchettadanumantrayate namo'ntarikṣasade rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāyāntarikṣasada iti yadyenaṃ sicopasṛjettadanumantrayate sigasi na sigasi vajro namaste astu mā mā hiṃsīrityadbhirabhyukṣedyadyenaṃ vayo'bhivikṣipettadanumantrayate ye pakṣiṇaḥ prathayanti bibhyato nirṛtaiḥ saha / te mā śivena tigmena tejasondantu varcasetyadbhirabhyukṣedyadyenaṃ phalamabhinipatettadanumantrayate yadi vṛkṣādabhyapatatphalaṃ yadyantarikṣāttadu vāyureva / yatrāspṛkṣattanuvaṃ yatra vāsa āpo bādhantāṃ nirṛtiṃ parācīrityadbhirabhyukṣedyadyenamavarṣe pruṣitamavavarṣettadanumantrayate divo nu mā bṛhato antarikṣādapāṃ stoko abhyapatacchivena samindriyeṇa manasāhamāgāṃ brahmaṇā
kḷptaḥ sukṛtenetyadbhirabhyukṣet

31

citryaṃ vanaspatiṃ dṛṣṭvā japatyārātte agnirjvalatvārātparaśurastu te / nivāte tvābhivarṣatu jīva varṣasahasraṃ tvam / namaste'stu vanaspate svasti me'stu vanaspata iti prāṅmadhyaṃdinātkṣīriṇo vṛkṣānupaspṛśennityaṃ nyagrodhaṃ ca sarvatra svayaṃprajvalite'gnau samidhāvādadhyāduddīpyasva jātavedo'paghnannirṛtiṃ mama / paśūṃśca mahyamāvaha jīvanaṃ ca diśo diśaḥ svāhā / mā no hiṃsīrjātavedo gāmaśvaṃ puruṣaṃ paśum / ahiṃsannagna āgahi śriyaṃ mayi paripālaya svāhetyādhāyopatiṣṭhate namo agniṣade rudrāya vāteṣave rudrāya namo rudrāyāgniṣada ityanubhavaṃ paribhavaṃ parivādaṃ parikṣavam / duḥsvapnaṃ duruditaṃ śakunaistaddviṣadbhyo diśāmyaham / anubhūtaṃ paribhūtaṃ śakunairyadaśākunam / mṛgasya sṛtamakṣṇayā taddviṣadbhyo diśāmyaham / pareṇaitu pāpaśakuniḥ pareṇaitu parikṣavaḥ / akṣispando duḥsvapna iṣṭirasaṃpadyo no dveṣṭi tamṛcchatvityetaṃ mantraṃ japatyupabādha upabādhe ca
yathāliṅgaṃ sarvatraivāpa upaspṛśet

32

athaitānyadbhutaprāyaścittāni bhavanti kuptvāṃ kapota upāvekṣīnmadhvāgāra upāvekṣītsthūṇā vyaraukṣīdvalmīka udeti so'haḥkṣāntaḥ prayatavastro brāhmaṇasaṃbhāṣo'stamita āditye'ntarāgāre'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti pūrṇā paścādimaṃ me varuṇa tattvā yāmi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tvamagne ayāsyayāścāgne'syanabhiśastīśca yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ prajāpata ityuttamāṃ hutvā brāhmaṇānannena pariveṣayedathaiva payasi sthālīpākaḥ pautryaḥ paśavyaḥ svargya āyuṣyaḥ svayaṃbhojyastena yajeta sarveṣu parvasvaudumbaramidhmamabhyādhāyaudumbaryā darvyopastīrṇābhighāritaṃ sthālīpākaṃ juhoti sahasrametu prathamaṃ babhrūya yaśasā saha / āgatya babhruḥ piṅgākṣaḥ sahasreṇāvakāṅkṣatu svāhā / diśo diśo jātavedo mahyaṃ jīvanamāvaha / paśūnāṃ viśvarūpāṇāṃ yathāhaṃ sumate vasāni svāhā / devānāṃ saṃbhṛto rasaḥ prājāpatyaṃ yaśo mahat / juhomyannānāṃ rasamachidrā kīrtirastu me svāhā / agnāvagniścarati praviṣṭa ṛṣīṇāṃ putro'dhirājā eṣaḥ / svāhākṛtya brahmaṇā te juhomi mā devānāṃ mithuyā karbhāgadheyam / mo'smākaṃ momuhadbhāgadheyaṃ svāheti yathopadeśaṃ kāmyāni
balayaśca

1

iti bhāradvājasūtre dvitīyaḥ praśnaḥ
tṛtīyḥ praśnaḥ
ekāgnirdvādaśāhaṃ vichinnaḥ punarādheyaḥ sa eṣa aupanāyaniko'gniruktastasya paricaryā samidbhirbrahmacarye sāyaṃ prātaryathopadeśaṃ snāta oṣadhībhiryathopapannena vānnena strī caivaṃ bhartari pramīte pāṇigrahaṇādūrdhvaṃ pārvaṇaḥ paurṇamāsyāmamāvāsyāyāṃ vā rohiṇyāṃ mṛgaśirasi punarvasvorvā madhyaṃdina ādadhītoddhate'vokṣite sikatopopte pariśrite nidadhāti yājñikātkāṣṭhādagniṃ mathitvā laukikaṃ vāhṛtya praṇavenāharati brahmā praṇavena prasautyāsīno vyāhṛtībhiḥ praṇavenādadhāti bhūrbhuvaḥ suvaraॐ pṛthivyāṃ tvāmṛta ādadhāmi satye tvāmṛta ādadhāmyṛte tvāmṛta ādadhāmyamṛte tvāmṛta ādadhāmi vihāya dauṣkṛtyaṃ sādhukṛtyamiti tata etaiḥ pṛthivyāṃ tvāmṛta ādadhāmi satye tvāmṛta ādadhāmyṛte tvāmṛta ādadhāmyamṛte tvāmṛta ādadhāmītyājyena cauṣadhībhiśca śamanīyābhirahutībhistisṛbhiḥ śamayati yā te agne pavamānā paśuṣu priyā tanūryā pṛthivyāṃ yāgnau yā rathaṃtare yā gāyatre chandasīdaṃ te tāmavarundhe tasyai te svāhā / yā te agne pāvakāpsu priyā tanūryāntarikṣe yā vāyau yā vāmadevye yā traiṣṭubhe chandasīdaṃ te tāmavarundhe tasyai te svāhā / yā te agne sūrye śuciḥ priyā tanūryā divi yāditye yā bṛhati yā jāgate chandasīdaṃ te tāmavarundhe tasyai te svāheti tisra āśvatthīḥ samidho ghṛtānvaktā ādadhātyagna āyūṃṣi pavasa iti tisṛbhiḥ samudrādūrmirmadhumām̐ udāraditi tisraḥ śamīmayīḥ preddho agne dīdihi puro na ityaudumbarīṃ vidhema te parame janmannagna iti vaikaṅkatīṃ tāṃ saviturvareṇyasya citrāmiti śamīmayīṃ tatastūṃṣṇīmaupāsanaṃ hutvā yāste agne ghorāstanuvaḥ snikca snīhitiścetyetābhyāmanuvākābhyāmupasthāya samānaṃ dārvihomikā pariceṣṭā
dārvihomikāṃ pariceṣṭāṃ kṛtvā

2

ājyamadhiśrityotpūya sruvaṃ ca juhūṃ ca niṣṭapya saṃmṛjya caturgṛhītena srucaṃ pūrayitvā dvādaśagṛhītena vā pūrṇāhutiṃ juhoti sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā ityetāmanudrutya svāhākāreṇa juhoti hutāyāṃ pūrṇāhutau varaṃ dadāti dhenuṃ vāso'naḍvāhaṃ hiraṇyaṃ vā sruci caturgṛhītaṃ gṛhītvā tisrastantumatīrjuhoti tantuṃ tanvannudbudhyasvāgne trayastriṃśattantava ityaparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā catasro'bhyāvartinīrjuhotyagne'bhyāvartinnagne aṅgiraḥ punarūrjā saha rayyetyaparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvānukhyāṃ juhotyanvagniruṣasāmagramakhyadityetayāparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā manasvatyā juhoti mano jyotirjuṣatāmityetayāparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā prājāpatyā juhoti prajāpataya ityetayāparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā vyāhṛtībhirjuhotyekaikaśaḥ samastābhiśca pratyekaṃ caturgṛhītaṃ juhuyādityekaṃ yathā samādiṣṭamityaparaṃ yathākāmī sarvadarvihomeṣu jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvā

3

etasminnevāgnāvodanaṃ śrapayitvā catasro'nnāhutīrjuhotyagnaye svāhāgnaye pavamānāya svāhāgnaye pāvakāya svāhāgnaye śucaye svāheti navena ca sasye sasye tatremābhya āgrayaṇadevatābhyaḥ sviṣṭakṛccaturthībhyaḥ sviṣṭakṛtpañcamībhyo vā juhotīndrāgnibhyāṃ svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā somāya svāhā dyāvāpṛthivībhyāṃ svāhāgnaye sviṣṭakṛte svāheti purastātsviṣṭakṛta upahomaṃ juhoti śatāyudhāya śatavīryāyeti pañca tato brāhmaṇānbhojayedyāvajjīvametamagniṃ vrīhibhiryavairvā sāyaṃ prātaḥ paricaratyagnaye svāheti sāyaṃ pūrvāmāhutiṃ juhoti prajāpataye svāhetyuttarāṃ sūryāya svāheti prātaḥ prajāpataye svāhetyuttarāmatha yadi prayiyāsetpravasathakalpo vyākhyātaḥ samitsamāropaṇopāvarohaṇamātmanyaraṇyorvā samitsamāropaṇameke samāmananti laukike copāvarohaṇaṃ vyākhyātamekāgnividhānaṃ saṃtiṣṭhata aupāsanakalpaḥ saṃtiṣṭhata aupāsanakalpaḥ

4

athāto vratādeśavisarjane vyākhyāsyāmaḥ parvaṇyudagayana āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre'gnerupasamādhānādyājyabhāgānte hotṛbhyaḥ svāhā prajāpataye svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā svayaṃbhuve svāheti hotṛṣu sāṃhitībhyo devatābhya upaniṣadbhyaḥ svāhā vāruṇībhyo devatābhya upaniṣadbhyaḥ svāhā sarvābhyo devatābhya upaniṣadbhyaḥ svāhetyupaniṣatsu catasraḥ pālāśīḥ samidho ghṛtānvaktā ādadhāti yājñikānāṃ vā vṛkṣāṇāmanyatamasyāgne vratapate hotṛbhyo vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ svāhā / vāyo vratapata āditya vratapate vratānāṃ vratapate hotṛbhyo vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ svāhetyupaniṣatsūpaniṣadbhyo vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ svāheti cittaṃ ca cittiśceti jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvāthainaṃ saṃśāsti brahmacāryasi samidha ādhehyapo'śāna karma kuru mā divā suṣupthā bhikṣācaryaṃ carācāryādhīno vedamadhīṣveti

5

catvāriṃśatamaṣṭau caturviṃśatireva vā sarvadaiva brahmacaryaṃ grahaṇāntaṃ vā varṣāṇi dvādaśāvarārdhyamityaparaṃ saṃvatsarametadvrataṃ caretsaṃvatsare paryavete'gnerupasamādhānādyājyabhāgānte yanma ātmano mindābhūtpunaragniścakṣuradāditi dve mindāhutī juhoti pūrvavatpradhānāhutīrhutvā vratapatibhya ādhāpayatyagne vratapate hotṛbhyo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tanme'rādhi svāhā / vāyo vratapata āditya vratapate vratānāṃ vratapate hotṛbhyo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tanme'rādhi svāhetyupaniṣatsūpaniṣadbhyo vratamacāriṣaṃ tadaśakaṃ tanme'rādhi svāheti cittaṃ ca cittiśceti jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvāthainaṃ vratānte'dhyāpayate śrāvayate vā mahā hotāra upaniṣada iti saṃtiṣṭhate vratādeśavisarjane saṃtiṣṭhate vratādeśavisarjane

6

athāto'vāntaradīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ parvaṇyudagayana āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre'parāhṇe keśaśmaśrū vāpayitvā prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya khile'chadirdarśe'gnimupasamādhāya saṃparistīrya pūrvavadupākṛtya madantīrupaspṛśya prathamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā catasra audumbarīḥ samidho ghṛtānvaktā ādadhāti pṛthivī samidityetairmantrairatha devatā upatiṣṭhate'gne vratapate śukriyaṃ vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ vāyo vratapata āditya vratapate vratānāṃ vratapate śukriyaṃ vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāmityathainaṃ sarveṣāmanuvākānāṃ prabhṛtīrabhivyāhārayati prathamottamayorvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvā madantīrupaspṛśyottamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā tataḥ saṃmīlayati vācaṃ ca yacchatyathāsyāhatena vāsasā śiraḥ saṃmukhaṃ veṣṭayatyastamita āditye grāmaṃ prapādayati vāgyata etāṃ rātriṃ tiṣṭhatyāste vā śvo bhūte khile'chadirdarśe'gnimupasamādhāya saṃparistīryāthāsya ṣaṭtrayamabhividarśayati saptatayamityeke'gnimādityamudakumbhamaśmānaṃ vatsaṃ mahānagnāṃ hiraṇyaṃ saptamamapi vāditastrīṇyamividarśayati tata ādityamupatiṣṭhate vayaḥ suparṇā ityetayātraitadvāso gurave dattvāthāsya brahmacaryamadhi nitye na naktaṃ bhuñjīta yadi bhuñjītāpajvalitaṃ bhuñjīta na mṛnmayaṃ prati dhayīta na striyā na śūdreṇa sambhāṣeta na cakrīvantamārohenna kūpamavarohennopānahau na chatraṃ dhārayīta na samājamīkṣeta na harmyāṇi na śarīrāṇi na
śavaṃ nāntāvasāyinam

7

saṃvatsarametadvrataṃ caretsaṃvatsare paryavete khile'chadirdarśe'gnerupasamādhānādyājyabhāgānte dve mindāhutī hutvā pūrvavatpradhānāhutīrjuhuyānmadantīrupaspṛśya prathamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā tata āvṛttaiḥ pṛthivī samidityetairmantraiścatasra odumbarīḥ samidha ādhāyāvṛttairdevatā upatiṣṭhate'thainaṃ sarveṣāmanuvākānāṃ prabhṛtīrabhivyāhārayati prathamottamayorvottamena śāntiṃ kṛtvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvāthainaṃ saṃśāsti brahmacāryasītyādyantāvasāyinamityantaṃ
pūrvavadādeśaḥ

8

athāta upākaraṇavisarjane vyākhyāsyāmaḥ śravaṇāpakṣa oṣadhīṣu jātāsu hastena paurṇamāsyāṃ vopākarmāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte kāṇḍarṣīnjuhoti kāṇḍanāmāni vā prajāpataye kāṇḍarṣaye svāheti prājāpatyānāṃ prajāpataye svāheti vā somāya kāṇḍarṣaye svāheti saumyānāṃ somāya svāheti vāgnaye kāṇḍarṣaye svāhetyāgneyānāmagnaye svāheti vā viśvebhyo devebhyaḥ kāṇḍarṣibhyaḥ svāheti vaiśvadevānāṃ viśvebhyo devebhyaḥ svāheti vā svayaṃbhuve svāheti sarveṣāṃ sadasaspatirdvitīyastrīnādito'nuvākānadhīyante kāṇḍādīnvā sarvāṃstryahamekāhaṃ vākṣāmyetāthādhīyīta māsaṃ pradoṣe nādhīyīta taiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ paurṇamāsyāṃ votsargo'pi vā māghyāṃ sahāntevāsibhiḥ prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya yatrāpaḥ sukhāvagāhā avakinyaḥ śaṃkhinyastatra gatvāpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhirhiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ
suvarjana ityetenānuvākena mārjayitvā

9

aghamarṣaṇena trīnprāṇāyāmāndhārayantyṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso'dhyajāyata /
tato rātrirajāyata tataḥ samudro arṇavaḥ
samudrādarṇavādadhi saṃvatsaro ajāyata
ahorātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī
sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat
divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho suvariti
darbhānanyo'nyasmai pradāyāthāsanāni kalpayante brahmaṇe prajāpataye'gnaye bṛhaspataye
vāyave sūryāya candramase nakṣatrebhya indrāya rājñe somāya rājñe yamāya rājñe varuṇāya rājñe vaiśravaṇāya rājñe rudrāya skandāya viṣṇave'śvibhyāṃ dhanvantaraye vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyaḥ sādhyebhya ṛbhubhyo bhṛgubhyo marudbhyo'tharvabhyo'ṅgirobhya iti gaṇānām

10

viśvāmitrāya jamadagnaye bharadvājāya gautamāyātraye vasiṣṭhāya kaśyapāyārundhatyai kalpayāmīti dakṣiṇato'gastyāya kalpayantyuttarataḥ kṛṣṇadvaipāyanāya jātūkarṇāya tarukṣāya bṛhadukthāya tṛṇabindave somaśravase somaśuṣmiṇe vājaśravase vājaratnāya varmiṇe varūthine satvavate haryajvane vāmadevāyodamayāyarṇaṃjayāyartaṃjayāya kṛtaṃjayāya dhanaṃjayāya babhrave tryaruṇāya trivarṣāya tridhātave'śvayajñāya parāśarāya vasiṣṭhāyendrāya mṛtyave kartre tvaṣṭre dhātre vidhātre savitre suśravase satyaśravase sāvitryai chandobhya ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvāṅgirobhya itihāsapurāṇebhyaḥ sarpadevajanebhyaḥ sarvabhūtebhyaśca kalpayāmīti

11

dakṣiṇataḥ prācīnāvītī vaiśampāyanāya phaliṅgave tittiraya ukhāyātreyāya padakārāya kauṇḍiṇyāya vṛttikārāya kaṇvāya bodhāyanāya bharadvājāya sūtrakārāyāpastambāya sarvebhyaḥ sūtrakārebhya ācāryebhyaḥ ṛṣibhyo vānaprasthebhya ūrdhvaretobhya ekapatnībhyaśca kalpayāmīti yathāsvaṃ pitṛbhyaśca kalpayanti mātāmahebhyaśca pṛthakpṛthagityetaireva nāmadheyairgandhapuṣpadhūpadīpānnaphalodakairamaṣmai namo'muṣmai nama iti gandhapuṣpadhūpadīpairamuṣmai svāhāmuṣmai svāhetyannenāmuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmīti phalodakenātra namasyanti trīnādito'nuvākānadhīyante kāṇḍādīnvā sarvānkrāṇḍātkāṇḍātprarohantīti dvābhyāmudakānte dūrvā ropayantyathodadhiṃ kurvantyunnambhaya pṛthivīmiti hastena saṃsargāstrirudvidhyā tamitorājiṃ dhāvantyevaṃ pārāyaṇasamāptāvanaśnatpārāyaṇamadhītyaitatkurvantyudakānte dūrvāropaṇodadhidhāvanavarjaṃ pratyetya gṛhānbrāhmaṇānbhojayedapūpairdhānābhiḥ saktubhirodanenetyevamevādbhiraharahardevānṛṣīnpitṝṃśca tarpayettarpayet

12

sarveṣu pākayajñeṣu striyāścānupetasya balimantro na vidyate'pi vā strī juhuyānmantravarjaṃ na cānupeta upeto vyākhyāto gṛhapedhino yadaśanīyasya homā balayaśca svargapuṣṭisaṃyuktāsteṣāṃ mantrāṇāmupayoge dvādaśāhamadhaḥśayyā brahmacaryaṃ kṣāralavaṇavarjanaṃ cottamasyaikarātramupavāsaḥ strī vaiśvadevaṃ nirvapedyukto vā svayaṃ nirvapeddevasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ viśvebhyo devebhyo juṣṭaṃ nirvapāmīti triryajuṣā tūṣṇīṃ caturthaṃ patnī prayatā phalīkaroti patnyā upadiśati prakṣālitapāṇipādādhiśrayīta śṛtaṃ vedayīta bhūtamiti bhartuḥ prativedayate tatsubhṛtaṃ virāḍannaṃ tanmā kṣāyīti vacanamabhighāryodvāsya pratiṣṭhitamabhighāryopariṣṭādadbhirmārjayitvādhastādgomayena nātredhmābarhirbhavati nāghārau nājyabhāgau vyāhṛtībhiścatasraḥ samidho'bhyādhāya pariṣicya hastena juhotyagnaye svāhā somāya svāhā prajāpataye svāhā dhanvantaraye svāhā dhruvāya svāhā dhruvāya bhaumāya svāhā dhruvakṣitaye svāhācyutakṣitaye svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā sarvābhyo devatābhyaḥ svāhāgnaye svāhāgnaye'mavate svāhāgnaye'nnādāya svāhāgnaye sviṣṭakṛte svāheti vyāhṛtībhirjuhotyekaikaśaḥ samastābhiśca mā nastoke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā no aśveṣu rīriṣaḥ / vīrānmā no rudra bhāmito vadhirhaviṣmanto namasā vidhema te svāhā / kāmāya svāhā manyave svāhetyatha pariṣiñcati mantrāṃśca saṃnamati

13

apareṇāgniṃ hastena parimṛjya dharmāya svāhādharmāya svāhā dhruvāya svāhā kṣayāya svāhetyannaṃ prāṇaḥ prajāpatiḥ parameṣṭhine svāhetyukhāyāmadbhyaḥ svāhā varuṇāya svāhetyudadhānyāṃ rudrāṇyai svāhā rudrāya svāheti rudrāṇyāṃ bhūḥ svāheti sarvadevatābhyo'ntarikṣāya svāhauṣadhivanaspatibhyaḥ svāheti madhye'gāre kāmāya svāheti śayanadeśe vanaspatibhyaḥ svāheti sthūṇādeśa oṣadhivanaspatibhyaḥ svāheti sthūṇārājayorgṛhyābhyaḥ svāhā gṛhapatibhyaḥ svāhāvasānebhyaḥ svāhāvasānapatibhyaḥ svāhetyuttarapūrve deśe bhūtebhyaḥ svāhetyudghāṭe yadejati jagati yacca ceṣṭati nāmno bhāgo yannāmne svāheti saṃvadānyāmatha dehalyāṃ marudbhyaḥ svāheti madhye dhātre svāhā vidhātre svāheti dvayorvāhayorgṛhādupaniṣkramyāhne svāhā rātryai svāhetyathopalabdhe piṅkṣāṇyai svāhā piṅkṣāṇyai svāheti piṅkṣāṇyāṃ viṣṇave svāhā viṣṇave svāhetyulūkhalamusale'nase svāheti śakaṭe somāya svāheti dhānye śriyai svāhā puṣṭyai svāheti dhānyanicate'tha pradakṣiṇaṃ baliṃ ninayati prācyai diśe svāhā dakṣiṇāyai diśe svāhā pratīcyai diśe svāhodīcyai diśe svāhordhvāyai diśe svāhāgneyyai diśe svāhā nairṛtyai diśe svāhā vāyavyai diśe svāhaiśānyai diśe svāhā brahmaṇe svāhā prajāpataye svāheti madhye

14

indrāya svāhendrapuruṣebhyaḥ svāheti purastādyamāya svāhā yamapuruṣebhyaḥ svāheti dakṣiṇato varuṇāya svāhā varuṇapuruṣebhyaḥ svāheti paścātsomāya svāhā somapuruṣebhyaḥ svāhetyuttarato'gnaye svāheti purastādyamāya svāheti dakṣiṇato varuṇāya svāheti paścātsomāya svāhetyuttarataḥ saptarṣibhyaḥ svāhā sarvabhūtebhyaḥ svāhetyuttarapūrve deśe'tha dakṣiṇataḥ prācīnāvītī juhoti pitṛbhyaḥ svadhā namaḥ pitāmahebhyaḥ svadhā namaḥ prapitāmahebhyaḥ svadhā namo mātāmahebhyaḥ svadhā namo mātuḥ pitāmahebhyaḥ svadhā namo mātuḥ prapitāmahebhyaḥ svadhā nama iti trīnanugebhyaḥ svadhā nama iti madhye'pa upaspṛśyottarato yajñopavītī juhotyṛgvedāya svāhā yajurvedāya svāhā sāmavedāya svāhātharvavedāya svāhātharvāṅgirobhyaḥ svāhetihāsapurāṇebhyaḥ svāhā sarvadevajanebhyaḥ svāhā sarvabhūtebhyaḥ svāhetyathordhvaṃ baliṃ ninayati ye bhūtāḥ pracaranti divā balimicchanto vitudasya preṣyāḥ / tebhyo baliṃ puṣṭikāmo harāmi mayi puṣṭiṃ puṣṭipatirdadhātu svāheti naktaṃ balimicchanta iti rātryāmathārkeṇaikaparṇena balim ninayati yeṣāṃ na mātā pacate yeṣāṃ rātryāṃ samāgamam / teṣāmahaṃ tu bhūtānāṃ piṇḍaṃ dāsyāmyayācitaḥ / bhaye me'bhayamastu durbhikṣe ca subhikṣaṇam / jananamārake mṛtyujātiprāye ca kālyatāṃ svāheti pātrasaṃkṣālanaṃ ninayati niśi śritebhyaḥ svāhā rudrāya svāheti vā vaiśvadevaṃ hutvātithimākāṅkṣetāgodohanakālamagraṃ voddhṛtya nidadhyādyajño vā eṣa pañcamo yadatithiḥ

15

apareṇa gārhapatyamupaviśyādhīhi bho ityuktvā sāvitrīṃ sahasrakṛtva āvartayecchatakṛtvo vā daśavāraṃ vedādīnjapecchandāṃsi kūśmāṇḍāni cādhiyītāgnimīle purohitamityṛgvedasyeṣe tvorje tveti yajurvedasyāgna āyāhi vītaya iti sāmavedasya śanno devīrabhiṣṭaya ityatharvavedasyāgnirmūrdheti chandāṃsi yaddevā devaheḍanamiti kūśmāṇḍyo yadadhīte sa brahmayajño yajjuhoti sa devayajño yatpitṛbhyaḥ svadhā karoti sa pitṛyajño yadbhūtebhyo baliṃ harati sa bhūtayajño yadatithibhyo'nnaṃ dadāti sa manuṣyayajña ityete vai pañca mahāyajñāḥ satati suprayuktā nayanti paramāṃ gatim etebhyo yasya pañcabhyo yajña eko'pi hīyate / manasvatyāhutistasya prāyaścittaṃ vidhīyate / dvyahaṃ tryahaṃ vāpi pramādādakṛteṣu tisrastantumatīrhutvā catasro vāruṇīrjapeddaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā vichinneṣu svastyayaneṣu tu sarvaśaścatasro'bhyāvartinīrhutvā kāryastāntumataścaruḥ
yasya strī vānupeto vā gṛheṣvetānbalīnharet
kūśmāṇḍyastatra hotavyā hutvā yajñasamṛddhaye
pravāsaṃ gacchato yasya gṛhe kartā na vidyate
pañcānāṃ mahatāmeṣāṃ sa yajñaiḥ saha gacchati
pravāse kurute caitānyadannamupapadyate
na cedutpadyate tvannamadbhirenānsamāpayet
aḍbhireva vrataṃ kṛtvā yathālābhamanuvrataḥ
devānāṃ devayajñena dvijā gacchanti sātmatām
pitṝṇāṃ pitṛyajñena bhūtiyajñena bhūtīnām
manormanuṣyayajñena brahmayajñena brahmaṇaḥ
eteṣāṃ sātmatāṃ gatvā devatānāṃ śataṃ samāḥ
ānandaṃ brahma gacchanti dhruvaṃ śāśvatamavyayamiti

16

nāndīśrāddhasya pūrvapakṣe yathopadeśaṃ pūrvedyurvā yugmānbrāhmaṇānbhojayetpradakṣiṇamupacāro'gnimiddhvā dūrvābhiḥ saṃstīrya bhojanasthāneṣu ca pavitre kṛtvā pātre nidhāyotpūya yavānnidhāya praṇītāvadupacāraṃ haviṣyaṃ ca dadhyodanaṃ cāsādya nāndīmukhāḥ pitaraḥ priyantāmityapāṃ pratigrahaṇaṃ visarjanaṃ ca paścādevaṃ viśvebhyo devebhyo nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ svāheti hutvopastīrya sarvaṃ dvirdviravadyatyabhighārya vaiṣṇavyarcopasparśayitvācānteṣu pūrṇapātraṃ dattvā gomayenopalipya dadhyodanaśeṣaṃ yavodakenāvokṣya nyupya paścātpariṣecanaṃ saṃpannamiti pṛṣṭveḍā deva
hūrityanuvākaśeṣaṃ japedbrāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayati

17

saṃvatsare sapiṇḍīkaraṇamekādaśe māsi ṣaṣṭhe caturthe dvādaśe'hani yadi puṇyāhakāla upavyāvarteta pitṝṇāmāvāhanaṃ savyasya pāṇeraṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyālabhya pṛthivīṃ japedye pārthivāsaḥ pitaro ye antarikṣe ye divi ye vāmṛtā babhūvuḥ / te'sminyajñe'mṛtā mādayantāmiti catvāri pātrāṇi satilagandhodakena pūrayitvaikaṃ pretasya trīṇi pitṝṇāmekaṃ vā pitṝṇāṃ pretapātraṃ pitṛpātreṣvāsiñcati ye samānā ye sajātā iti dvābhyāmasau pitṛbhiḥ pitāmahebhiḥ prapitāmahebhiḥ sahaitatte tilodakaṃ tasmai te svadhā nama iti tilodakapradānamagnaukaraṇamanudeśanīyaṃ ca yathārthamūhedāsecane sapiṇḍī vyākhyātā yathāśraddhaṃ
dakṣiṇā bhavantyata ūrdhvaṃ māsiśrāddhena

18

atha gṛhyaprāyaścittāni yāni smaryante tāni vakṣyāmaḥ śeṣāṇi vaitānikāni syurhomadevatāyāḥ samāmnānātphalaśruteśca yā evāgnihotre devatāstā aupāsane ya evāhitāgnerdharmaḥ sa eva dharmo ya evāhitāgnerlokaḥ sa evaupāsanikasyeti śāṭyāyanibrāhmaṇaṃ bhavati tatra ye puroḍāśāsta iha caravaḥ payodadhipṛṣadājyānāmājyavatsaṃskāro na dadhno'dhiśrayaṇaṃ pratyasane paripecanamadbhī raudrarākṣasanairṛtapaitṛkachedanabhedanakhanananirasanāvaghrāṇātmābhimarśanāni ca kṛtvāpa upaspṛśetsarvatra skanne bhinne kṣāme dagdhe viparyāse'ntarite ca dve mindāhutī juhoti yanma ātmano mindābhūtpunaragniścakṣuradāditi dvābhyāmatha skanne saṃ tvā siñcāmīti skannamabhimantryonnambhaya pṛthivīmityapo'bhyavahṛtya bhūrityupasthāyāskāndyauḥ pṛthivīmityāhutiṃ juhotyathājyaṃ ceddevāñjanamaganyajña iti cānumantraṇaṃ kiṃ cicca dadyādbhinne bhūmirbhūmimagāditi bhinnamabhimantryonnambhaya pṛthivīmityapo'bhyavahṛtya trayastriṃśattantava ityetayā juhuyādagnauprakṣepaṇaṃ dārumaye'tha kṣāme nirṛtyai tveti vidagdhamabhimantrya tvaṃ parācī tvamavācī tvaṃ rakṣāṃsi gaccheti dakṣiṇāparamuttarāparaṃ vā diśaṃ taṃ prati nirasyatyagnī rakṣāṃsi
sedhatīti tisra ājyāhutīrjuhuyāt

19

ahaviṣya āgamanamanyasyaikadeśaśceduddhṛtyaitatkṛtvaitayā juhuyādetenāśṛtaduḥśṛte vyākhyāte apo'bhyavaharedyatra kva cendhanamagnāvādadhyātsvāhākāreṇādadhātīti vijñāyate rudrāya tvetyaśṛtamabhimantrya yamāya tveti duḥśṛtamatha paristaraṇadāhe'gnaye kṣāmavate namo namaḥ kṣāmavānmā mā hiṃsīnmā me gṛhaṃ mā me dhanaṃ mā me prajāṃ mā me paśūnityabhimantryāgnaye kṣāmavate namo nama ityāhutiṃ juhuyādindraṃ vo viśvataḥ parīti punaḥ paristīryendrāya svāhetyāhutiṃ juhuyādatha paridhidāhe pradāvyāyāgnaye namo namaḥ pradāvyāyeti samānamata ūrdhvamagneḥ samidasīti paścārdhaṃ yamasya samidasīti dakṣiṇārdhaṃ somasya samidasītyuttarārdhamindhānāstvā śataṃ himā ityāhutiṃ juhuyādduṣṭe'nyaṃ paridadhyādgandharvo'sīti pratimantramatha viparyāse tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tvamagne ayāsi prajāpata iti catasra āhutīrjuhuyādetā evāntarite mano jyotirjuṣatāmiti pañcamīmantaritaṃ ca kuryātsaṃsthite cejjānīyātkiṃ cicca dadyāt

20

uttarasminkāla āgate homaśceti nivṛttaḥ pūrvasya seyaṃ kālātipattistasyāṃ prāyaścittaṃ mano jyotiriti pūrvasya hutvāparasya juhuyādevaṃ pratihomamā daśarātrātprāṇāyāmaścaikādaśīprabhṛtyā viṃśatirātrādupavāsaścā triṃśadrātrādata ūrdhvamā ṣaṣṭirātrāttisro rātrīrupavasedata ūrdhvaṃ prājāpatyaṃ vihitamekādaśīprabhṛti tisraśca tantumatīstantuṃ tanvannudbudhyasvāgne trayastriṃśattantava ityuktamanugata ityapi vāyāścāgne'sīti juhuyādā trirātrānmano jyotirityā saptarātrādata ūrdhvamā dvādaśarātrāttisro rātrīrupavasedata ūrdhvaṃ prājāpatyaṃ vihitamekādaśīprabhṛti tisraśca
tantumatīruktaṃ dvādaśāhaṃ vichinna ityekādaśīprabhṛtyupavāsaḥ pūrvavat

21

atha parvaṇyatīte mano jyotirayāścāgne yadasminnagne svasti na indra iti catasra ājyāhutīrjutvā sthālīpākaṃ ca kuryātprāgaṣṭamyā ata ūrdhvaṃ sopavāsaḥ kāryo dvayordvau triṣu traya ityevaṃ naimittikeṣvatīteṣu prāyaścittaṃ pārvaṇavaddhomaḥ pitṛyajñe'tīte pakṣātyaye sopavāsaḥ kārya iti siddhaṃ nityeṣu caivameva syādatha mahāyajñānāṃ mano jyotiriti dvayostrayāṇāṃ caturṇāṃ pañcānāṃ vā ṣaṣṭhaprabhṛti tisrastantumatīrhutvā catasro vāruṇīrjapedimaṃ me varuṇa tattvā yāmi yacciddhi te yatkiṃ cetyā navarātrādata ūrdhvamā daśarātrāccatasro'bhyāvartinīrhutvā kāryastāntumataścaruḥ snātakasyāpi homavichittāvuktaṃ prāpte prājāpatye tasya vichittistasya tu punarādheyaṃ mano jyotistantumatīḥ punastvādityā rudrā iti ca pūrṇāhutiṃ pratīyādetāmagnyupaghāteṣu sarvatra striyāścaivaṃ homābhigamanasthālīpākeṣu
sarveṣāmantato vyāhṛtīriti siddhaṃ nama ācāryebhyo nama ācāryebhyaḥ

iti bhāradvājasūtre tṛtīyaḥ praśnaḥ samāptaḥ
bhāradvājīyaṃ gṛhyasūtraṃ samāptam

Original text: bhāradvājagṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc