Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 34

34.1

#caturthe 'dhyāye tṛtīyaḥ pāṭhaḥ#
#arcirādinā tatprathiteḥ# /
bhinnaprakaraṇasthatvādbhinnopāsanayogataḥ /
anapekṣā mitho mārgastvarāto 'vadhṛterapi //
gantavyamekaṃ nagaraṃ prati vakreṇādhvanā gatimapekṣya ṛjunādhvanā gatistvarāvatī kalpyate /
ekamārgatve tu kamaparamapekṣya tvarā syāt /
atha taireva raśmibhirityavadhāraṇaṃ nopapadyate pathyantarasya nivartanīyasyābhāvāttasmātparānapekṣā evaite panthāna ekabrahmalokaprāptyupāyā vrīhiyavāviva vikalperanniti prāpte pratyucyate- ekatve 'pi patho 'nekaparvavasaṃbhavāt /
gauravānnaiva nānātvaṃ pratyabhijñānaliṅgataḥ //
saparvā hi panthā nagarādikamekaṃ gantavyaṃ prāpayati nābhāgaḥ /
tatra kimete raśmyaharvāyusūryādayo 'dhvanaḥ parvāṇaḥ santo 'dhvanaikena yujyante, āho yathāyathamadhvānamapi bhindantīti saṃdehe 'bhede 'pyadhvano bhāgabhedopapatterna bhāgibhedakalpanocitā, gauravaprasaṅgāt /
ekadeśapratyabhijñānācca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvopapatternānekādhvakalpanā / athaitaireva raśmibhirityavadhāraṇaṃ na tāvadarthāntaranivṛttyarthaṃ tatprāpakaireva vākyāntarairvirodhāt, tasmādanyānapekṣāmasyāvadhārayatīti vaktavyam /
na caikaṃ vākyamaprāptamadhvānaṃ prāpayati tasya cānapekṣatāṃ pratipādayatītyarthadvayāya paryāptaṃ, tasmādvidhisāmarthyaprāptamayogavyavacchedamevakāro 'nuvadatīti yuktam /
#tvarāvacanaṃ ceti# /
na khalvekasminneva gantavye pathibhedamapekṣya tvarāvakalpyate kintu gantavyabhedādapi tadupapattiḥ /
yathā kaśmīrebhyo mathurāṃ kṣipraṃ yāti caitra iti tathehāpyanyataḥ kutaścidgantavyādanenopāyena brahmalokaṃ kṣipraṃ prayātīti /
#bhūyāṃsyarcirādiśrutau mārgaparvāṇīti# /
ayamarthaḥ-ekatvātprāptavyasya brahmalokasyālpaparvaṇā mārgeṇa tatprāptau saṃbhavantyāṃ bahumārgopadeśo vyarthaḥ prasajyate /
tatra cetanasyāpravṛtteḥ /
tasmādbhūyasāṃ parvaṇāmavirodhenālpānāṃ tadanupraveśa eva yukta iti

34.2

#vāyumabdādaviśeṣaviśeṣābhyām# /
'śrutyādyabhāve pāṭhasya kramaṃ prati niyantṛtā /
ūrdhvākramaṇamātre ca śrutā vāyornimittatā //
' 'sa vāyumāgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā rathacakrasya khaṃ tena sa ūrdhvamākramate' iti hi vāyunimittamūrdhvākramaṇaṃ śrutaṃ na tu vāyunimittamādityagamanaṃ 'sa ādityaṃ gacchati' ityādityagamanamātrapratīteḥ /
naca tenetyanantaraśrutordhvīkramaṇakriyāsaṃbandhi nirākāṅkṣamādityagamanakriyayāpi saṃbanddhumarhati /
na cādityāgamanasya teneti vinā kācidanupapattiryenānyasaṃbaddhamapyanuṣajyate /
tatrāgnilokamāgacchati sa vāyulokamityādisaṃdarbhagatasya pāṭhasya kvacinniyāmakatvena kḷptasāmarthyādagnivāyuvaruṇakramaniyāmakaśrutyādyabhāvāditi prāpte pratyucyate- ūrdhvaśabdo na lokasya kasyacitpratipādakaḥ /
tadbhedāpekṣayā yuktamādityena viśeṣaṇam //
bhavedetadevaṃ yadyūrdhvaśabdātkaścillokabhedaḥ pratīyeta sa tūparideśamātravācī lokabhedādvināparyavasyaṃllokabhedavācināditye vyavasthāpyate /
tathā cādityalokagamanameva vāyunimittamiti śrautakramaniyame, pāṭhaḥ padārthamātrapradarśanārtho na tu kramāya prabhavati śrutivirodhāditi siddham /
vājasaneyināṃ saṃvatsaraloko na paṭhyate chāndogyānāṃ devaloko na paṭhyate tatrobhayānurodhādubhayapāṭhe māsasaṃbandhātsaṃvatsaraḥ pūrvaḥ paścimo devalokaḥ /
nahi māso devalokena saṃbadhyate kintu saṃvatsareṇa /
tasmāttayoḥ parasparasaṃbandhānmāsārabhyatvācca saṃvatsarasya māsānantarye sthite devalokaḥ saṃvatsarasya parastādbhavati /
tatrādityānantaryāya vāyoḥ saṃvatsarādityasya sthāne devalokādvāyumiti paṭhitavyam /
vāyapamabdāditi tu sūtramatrāpi vācakameva /
tathāpi saṃvatsarātparāñcamādityādarvāñcaṃ vāyumabhisaṃbhavantīti chāndogyapāṭhamātrāpekṣayektaṃ, tadidamāha- #vāyumabdāditi tviti#

34.3

#taḍito 'dhi varuṇaḥ saṃbandhāt# /
taḍidante 'rcirādye 'dhvanyappatistaḍitaḥ paraḥ /
tatsaṃbandhāttathendrādirappateḥ para īṣyate //
āgantūnāṃ niveśo 'nte sthānābhāvātprasādhitaḥ /
tathā cendrādirāgantuḥ paṭhyate cāppateḥ paraḥ

34.4

#ativāhikāstalliṅgāt# /
mārgacihnasarūpatvāccihnānyevārcirādayaḥ /
bhartṛbhogabhuvo vā syurlokatvānnātivāhikāḥ //
arcirādiśabdā hi jvalanādāvacetaneṣu nirūḍhavṛttayo loke /
na caiṣāṃ tvāvadhikānāmiva niyamavatī saṃvahanasvarūpā svatanantrakriyā buddhipūrvā saṃbhavatyacetanānām /
tasmāllokaśabdavācyatvādbharturjīvātmano bhogabhūmaya eveti manyāmahe /
api cārciṣa ityasmādapādānāṃ pratīyate /
na heturnāguṇe hetau pañcamī dṛśyate kvacit //
jāḍyādbaddha ityādiṣu guṇavacaneṣu jāḍyādiṣu hetupañcamī dṛṣṭā /
na cārcirādiśabdā guṇavācino yena pañcamyā teṣāṃ vahanaṃ prati hetutvamucyate /
apādānatvaṃ cācetaneṣvapyastīti nātivāhikāḥ /
na cāmānavasya puruṣasya vidyudādiṣu voḍhṛtvadarśanādarcirādīnāmapi voḍhṛtvānnāmānavaḥ puruṣo voḍhā śrūyate /
yataḥ śrūyate tato 'vagacchāmo vidyudādivannārcirādīnāṃ voḍhṛtvamiti /
tasmādbhogabhūmaya evārcirādayo nātivāhikā iti prāpte pratyucyate -saṃpiṇḍakaraṇānāṃ hi sūkṣmadehavatāṃ gatau /
na svātantryaṃ na cāgnyādyā netāro 'cetanāstu te //
īdṛśī hi niyamavatī gatiḥ svayaṃ vā prekṣāvato 'prekṣāvato vā prekṣāvatprayuktasya /
na tāvadvigalitasthūlakalevarāḥ sūkṣmadehavantaḥ saṃpiṇḍitakaraṇagrāmā utkrāntimanto jīvātmāno mattamūrcchicavatsvayaṃ prekṣāvanto yadevaṃ svātantryeṇa gaccheyustadyadyarcirādayo 'pi mārgacihnāni vā śamīkāraskarādivadbhogabhūmayo vā sumeruśailalāvṛttādivadubhayathāpyacetanatayā na nayanaṃ pratyeṣāmasti svātantryam /
na caitebhyo 'nyasya cetanasya netuḥ kalpanā sati śrutānāṃ caitanyasaṃbhave /
naca parameśvara evāstu neteti yuktam /
tasyātyantasādhāraṇatayā lokapālagrahādīnāmakiñcitkaratvāt /
tasmādvyavasthita eva parameśvarasya sarvādhyakṣatve yathā yathātvaṃ lokapālādīnāṃ svātantryamevamihāpyarcirādīnāmātivāhikatvameva darśanānusārācchabdārtha iti yuktam /
imamevārthamamānavapuruṣātivāhanalakṣaṇaṃ liṅgamupodvalayatītyuktam /
#anavasthitatvādarcirādīnāmiti# /
avasthitaṃ hi mārgacihnaṃ bhavatyavyabhicārānnānavasthitaṃ vyabhicārāditi /
arciṣa iti ca hetau pañcamī nāpādāne /
guṇatvaṃ cāśritatayā /
naca vaiśeṣikaparibhāṣayā niyama āstheyo lokavirodhāt /
apica te 'rcirabhisaṃbhavantīti saṃbandhamātramuktamiti /
sāmānyavacane śabde viśeṣākāṅkṣiṇi sphuṭam /
yadviśeṣapadaṃ tena tatsāmānyaṃ niyamyate //
yathā brāhmaṇamānaya bhojayitavya iti tadviśeṣāpekṣāyāṃ yadā tatsaṃnidhāvupanipatati padaṃ kaṇṭhādi(?) tadā tenaitanniyamyate evamihāpīti

34.6

#vaidyutenaiva tatastacchruteḥ# /
vidyullokamāgato 'mānavaḥ puruṣo vaidyutastenaiva na tu varuṇādinā svayamuhyate /
tacchrutestasyaiva svayaṃ voḍhṛtvaśruteḥ /
varuṇādayastu tatsāhāyake vartamānā voḍhāro bhavantīti ca vaiṣamyaṃ na voḍhṛtve iti sarvamavadātam

34.7

pāṭhakramādarthakramo balavānitiyathārthakramaṃ paṭhyante sūtrāṇi- #paraṃ jaiminirmukhyatvāt# /
sa etān brahma gamayatīti vicikitsyate /
kiṃ paraṃ brahma gamayatyāhosvidaparaṃ kāryaṃ brahmeti /
mukhyatvādamṛtaprāpteḥ paraprakaraṇādapi /
gantavyaṃ jaiminirmene paramevārcirādinā //
brahma gamayatītyatra hi napuṃsakaṃ brahmapadaṃ parasminneva brahmaṇi nirūḍhatvādanapekṣatayā mukhyamiti sati saṃbhave na kārye brahmaṇi guṇakalpanayā vyākhyātumucitam /
api cāmṛtatvaphalāvartirna kāryabrahmaprāptau yujyate /
tasya kāryatvena maraṇadharmavattvāt /
kiñca tatra tatra parameva brahma prakṛtya prajāpatisadmapratipattyādaya ucyamānā nāparabrahmaviṣayā bhavitumarhanti prakaraṇavirodhāt /
na ca parasmintsarvagate gatirnopapadyate prāptatvāditi yuktam /
prāptepi hi prāptiphalā gatirdṛśyate /
yathaikasminnyagrodhapādape mūlādagramagrācca mūlaṃ gacchataḥ śākhāmṛgasyaikenaiva nyagrodhapādapena nirantaraṃ saṃyogavibhāgā bhavanti /
na caite tadavayavaviṣayī na tu nyagrodhaviṣayā iti sāmprataṃ tathā sati na śākhāmṛgo nyagrodhena yujyate /
nyagrodhāvayavasya tadavayavayogāt /
evaṃ dṛśyamānānāmapi tadavayavānāṃ na yogastadavayavayogāttadantena krameṇa tadavayaveṣu paramāṇuṣu vyavatiṣṭhate /
te cātīndriyā iti kasminnu nāmāyamanubhavapaddhatimadhyāstāṃ saṃyogatapasvī /
tasmādakāmenāpyanubhavānurodhena prāpta eva prāptiphalatvāvagatireṣitavyā /
tadbrahma prāptamapi prāptiphalāyāvagategocaro bhaviṣyati /
brahmalokeṣviti ca bahuvacanamekasminnapi prayogasādhutāmātreṇa gamayitavyam /
lokaśabdaścālokane prakāśe vartayitavyo na tu sanniveśavati deśaviśeṣe /
tasmāt parabrahmaprāptyarthaṃ gatyupadeśasāmarthyādayamartho bhavati /
yathā vidyākarmavaśādarcirādinā gatasya satyalokamatikramya paraṃ jagatkāraṇaṃ brahma lokamālokaṃ svayaṃ prakāśakamiti yāvat /
prāptasya tatraiva liṅgaṃ pralīyate na tu gatimevaṃbhūtāṃ vinā liṅgapravilaya iti /
ata eva śrutiḥ- puruṣamāṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti /
tadanenābhisandhinā paraṃ brahma gamayatyamānava iti mene jaiminirācāryaḥ /
#kāryaṃ bādarirasya gatyupapatteḥ# /
tattvadarśīṃ bādarirdadarśa- kāryamaprāptapūrvatvādaprāptaprāpaṇī gatiḥ /
prāpayedbrahma na paraṃ prāptatvājjagadātmakam //
tattvamasivākyārthasākṣātkārātprākkila jīvātmāvidyākarmavāsanādyupādhyavacchedādvastuto 'navacchinno 'vacchinnamivābhinno 'pi lokebhyo bhinnamivātmānamabhimanyamānaḥ svarūpādanyānaprāptānarcirādīṃllokāngatyāpnotīti yujyate /
advaitabrahmatattvasākṣātkāravatastu vigalitanikhilaprapañcāvabhāsavibhramasya na gantavyaṃ na gatirna gamayitāra iti kiṃ kena saṃgatam /
tasmādanidarśanaṃ nyagrodhasaṃyogavibhāgā nyayagrodhavānaratadgatitatsaṃyogavibhāgānāṃ mitho bhedāt /
naca tatrāpi prāptaprāptiḥ karmajena hi vibhāgena niruddhāyāṃ pūrvaprāptāvaprāptasyaivottaraprāpterutpatteḥ /
etadapi vastuto vicārasahatayā sarvamanirvacanīyaṃ vijṛmbhitamavidyāyāḥ samutpannādvaitatattvasākṣātkāro na vidvānabhimanyate /
viduṣo 'pi dehapātātpūrvaṃ sthitaprajñasya yathābhāsamātreṇa sāṃsārikadharmānuvṛttirabhyupeyate evamāliṅgaśarīrapātādviduṣastaddharmānuvṛttiḥ /
tathācāprāptaprāptergatyupapattistaddeśaprāptau ca liṅgadehanivṛttermuktiḥ śrutiprāmāṇyāditi cet /
na /
paravidyāvata utkrāntipratiṣedhāt 'brahmaiva sanbrahmāpyeti na tasmātprāṇā utkrāmanti atraiva samavanīyante' iti /
yathā vidyābrahmaprāptyoḥ samānakālatā śrūyate- 'brahma veda brahmaiva bhavati' 'ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti' 'tadātmānameva vedāhaṃ brahmāsmīti tatsarvamabhavat' 'tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ' iti paurvāparyāśravaṇāt paravidyāvato muktiṃ prati nopāyāntarāpekṣeti lakṣyate 'bhisaṃdhiḥ śruteḥ /
upapannaṃ caitat /
na khalu brahmaivedaṃ viśvamahaṃ brahmāsmīti paribhāvanābhuvā jīvātmano brahmabhāvasākṣātkāreṇonmūlitāyāmanavayavenāvidyāyāmasti gantavyagantṛvibhāgo viduṣastadabhāve kathamayamarcirādimārge pravarteta /
naca chāyāmātreṇāpi sāṃsārikadharmānuvṛttistatra pravṛttyaṅgaṃ yādṛcchikapravṛtteḥ /
śraddhāvihīnasya dṛṣṭārthāni karmāṇi phalanti na phalanti ca /
adṛṣṭārthānāṃ tu phale kā kathetyuktaṃ prathamasūtre /
na cārcirādimārgabhāvanāyāḥ parabrahmaprāptyarthamaviduṣaḥ pratyupadeśastathā ca karmāntareṣviva nityādiṣu tatrāpi syāttasya pravṛttirapi sāmpratam /
vikalpāsahatvāt /
kimiyaṃ paravidyānapekṣā parabrahmaprāptisādhanaṃ tadapekṣā vā /
na tāvadanapekṣā 'tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya' iti parabrahmavijñānādanyasyādhvanaḥ sākṣātpratiṣedhāt /
paravidyāpekṣatve tu mārgabhāvanāyāḥ kimiyaṃ vidyākārye mārgabhāvanā sāhāyakamācaratyatha vidyotpāde /
na tāvadvidyākārye tayā saha tasyā dvaitādvaitagocaratayā mitho virodhena sahāsaṃbhavāt /
nāpi yajñādivadvidyotpāde sākṣātbrahmaprāptyupāyatvaśravaṇādetānbrahma gamayatīti /
yajñādestu vividiṣāsaṃyogena śravaṇādvidyotpādāṅgatvam /
tasmādupanyastabahuśrutyanurodhādupapatteśca brahmaśabdo 'saṃbhavanmukhyavṛttirbrahmasāmīpyādaparabrahmaṇi lakṣaṇayā netavyaḥ /
tathāca lokeṣviti bahuvacanopapatteḥ kāryabrahmalokasya /
parasya tvanavayavatayā taddvāreṇāpyanupapatteḥ /
lokatvaṃ celāvṛttādivatsanniveśaviśeṣavati bhogabhūmau nirūḍhaṃ na kathañcidyogena prakāśe vyākhyātaṃ bhavati /
tasmātsādhudarśī sa bhagavānbādarirasādhudarśī jaiminiriti siddham /
aprāmāṇikānāṃ bahupralāpāḥ sarvagatasya dravyasya guṇāḥ sarvagatā eva caitanyānandādayaśca guṇinaḥ paramātmano bhedābhedavanto guṇā ityādayo dūṣaṇāyānubhāṣyamāṇā apyaprāmāṇikatvamāvahantyasmākamityupekṣitāḥ /
granthayojanā tu #pratyagātmatvācca gantṝṇāṃ#pratiprati añcati gacchatīti pratyak pratibhāvavṛtti brahma tadātmatvādgantṝṇāṃ jīvātmanāmiti /
#gauṇī tvanyatreti# /
yaugikyapi hi yogaguṇāpekṣayā gauṇyeva /
#viśuddhopādhisaṃbandhamiti# /
manomayatvādayaḥ kalpanāḥ kāryāḥ /
kāryatvādaviśuddhā api śreyohetutvādviśuddhāḥ /
pratisaṃcaro mahāpralayaḥ pratipattyabhisaṃdhiḥ pratipattirgatiḥ padergatyarthatvāt /
abhisaṃdhistātparyam /
yasya brahmaṇo nāmābhidhānaṃ yaśa iti /
#pūrvavākyavicchedeneti# /
śrutivākye balīyasī prakaraṇāt /
#saguṇe 'pi ca brahmaṇīti# /
praśaṃsārthamityarthaḥ /
codayati- #nanu gatasyāpi pāramārthikī gantavyatā deśāntaraviśiṣṭasyeti# /
nyagrodhavānaradṛṣṭānta upapāditaḥ /
pariharati- #na /

pratiṣiddhasarvaviśeṣatvādbrahmaṇa iti# /
ayamabhisaṃdhiḥ-yathātathā nyagrodhāvayavī pariṇāmavānupajanāpāyadharmabhiḥ karmajaiḥ saṃyogavibhāgaiḥ saṃyujyatāmayaṃ punaḥ paramātmā nirastanikhilabhedaprapañcaḥ kūṭasthanityo na nyagrodhavatsaṃyogavibhāgabhāg bhavitumarhati /
kālpanikasaṃyogavibhāgastu kālpanikasyaiva kāryabrahmalokasyopapadyate na parasya /
śaṅkate- #jagadutpattisthitipralayahetutvaśruteriti# /
nahyutpattyādihetubhāvo 'pariṇāminaḥ saṃbhavati tasmātpariṇāmīti /
tathā ca bhāvikamasyopapadyate gantavyatvamityarthaḥ /
nirākaroti- #na /
viśeṣanirākaraṇaśrutināmiti# /
viśeṣanirākaraṇaṃ samastaśokādiduḥkhaśamanatayā puruṣārthaphalavat /
aphalaṃ tūtpattyādividhānam /
tasmātphalavataḥ saṃnidhāvāmnāyamānaṃ tadarthamevocyata ityupapattiḥ /
tadvijijñāsasveti ca śrutiḥ /
tasmācchrutyupapattibhyāṃ nirastasamastaviśeṣabrahmapratipādanaparo 'yamāmnāyo na tūtpattyādipratipādanaparaḥ /
tasmānna gatistāttvikī /
api ceyaṃ gatirna vicāraṃ sahata ityāha- #gatikalpanāyāṃ ceti# /
anyānanyatvīśrayāvavayavavikārapakṣau /
#anyo vā#tyantam /
atha kasmādātyantikamananyatvaṃ na kalpyata ityata āha- #atyantatādātmya iti# /
mṛdātmatayā hi svabhāvena ghaṭādayo bhāvāstadvikārā vyāptāḥ, tadabhāve na bhavanti śiṃśapeva vṛkṣatvābhāva iti /
#vikārāvayavapakṣayośca tadvataḥ#saha vikārāvayavaiḥ #sthiratvā#dacalatvādbrahmaṇaḥ saṃsāralakṣaṇaṃ gamanaṃ vikārāvayavayeranupapannam /
nahi sthirātmakamasthiraṃ bhavati /
anyānanyatve api caikasya virodhādasaṃbhavantī iti bhāvaḥ /
#athānya eva jīvo brahmaṇaḥ# /
tathāca brahmaṇyasaṃsaratyapi jīvasya saṃsāraḥ kalpyata iti /
etadvikalpya dūṣayati- #so 'ṇuriti# /
#madhyamaparimāṇatva iti# /
madhyamaparimāṇānāṃ ghaṭādīnāmanityatvadarśanāt /
#na /
mukhyaikatveti# /
bhedābhedayorvirodhinorekatrāsaṃbhavādbuddhivyapadeśabhedādarthabhedaḥ /
ayutasiddhatayopacāreṇābhinnamucyata ityamukhyamasyaikatvamityarthaḥ /
apica jīvānāṃ brahmāvayavatvapariṇāmātyantabhedapakṣeṣu tāttvikī saṃsāriteti muktau svabhāvahānājjīvānāṃ vināśaprasaṅgaḥ /
brahmavivartatve tu brahmaivaiṣāṃ svabhāvaḥ pratibimbānāmiva bimbaṃ taccāvināśīti na jīvavināśa ityāha- #sarveṣveteṣviti# /
matāntaramupanyasyati dūṣayitum- #yattu kaiścijjalpyate#vinaiva brahmajñānaṃ #nityanaimittikānīti# /
yathā hi kaphanimitto jvara upāttasya kaphasya viśeṣaṇādibhiḥ prakṣaye kaphāntarotpattinimittadadhyādivarjane praśānto 'pi na punarbhavati /
evaṃ karmanimitto bandha upāttānāṃ karmaṇāmupabhogātprakṣaye praśāmyati /
karmāntarāmaṇāṃ ca bandhahetūnāmananuṣṭhānātkāraṇābhāve kāryānupapatterbandhābhāvātsvabhāvasiddho mokṣa ārogyamiva /
upāttaduritanibarhaṇāya ca nityanaimittikakarmānuṣṭhānādduritanimittapratyavāyo na bhavati /
pratyavāyānutpattau ca svasthasvānto na niṣiddhānyācarediti /
tadetaddūṣayati- #tadasat /
pramāṇābhāvāditi# /
śāstraṃ khalvasminpramāṇaṃ tacca mokṣamāṇasyātmajñānamevopadiśati natūktamācāram / na cātropapattiḥ prabhavati saṃsārasyānāditayā karmāśayasyāpyasaṃkhyeyasyāniyatavipākakālasya bhogenocchettumaśakyatvādityāha- #na caitattarkayitumapīti# /
codayati- #syādetaditi /
nityeti# /
pariharati- #tanna virodhābhāvāditi# /
yadi hi nityanaimittikāni karmāṇi sukṛtamapi duṣkṛtamiva nirvaheyustataḥ kāmyakarmopadeśā dattajalāñjalayaḥ prasajyeran /
nahyasti kaściccāturvarṇye cāturāśramye vā yo na nityanaimittikāni karmāṇi karoti /
tasmānnaiṣāṃ sukṛtavirodhiteti /
abhyuccayamātramāha- #naca nityanaimittikānuṣṭhānāditi /
na cāsati samyagdarśane iti# /
samyagdarśī hi viraktaḥ kāmyaniṣiddhe varjayannapi pramādādupanipatite tenaivasamyagdarśanena kṣapayati /
jñānaparipāke ca na karotyeva ajñastu nipuṇo 'pi pramādātkaroti /
kṛte ca na kṣapayituṃ kṣamata iti viśeṣaḥ /
#na cānabhyupagamyamāne jñānagamye brahmātmatva iti# /
kartṛtvabhoktṛtve samākṣiptakriyābhoge te cedātmanaḥ svabhāvāvadhārite na tvāropite tato na śakyāvapanetum /
nahi svabhāvādbhāvo 'varopayituṃ śakyo bhāvasya vināśaprasaṅgāt /
na ca bhogo 'pi satsvabhāvaḥ śakyo 'satkartuṃ, no khalu nīlamanīlaṃ śakyaṃ śakreṇāpi kartuṃ tadidamuktaṃ- #svabhāvasyāparihāryatvāditi# /
samāropitasya tvanirvacanīyasya tatsvabhāvasya śakyastattvajñānenāvaropaḥ kartuṃ sarpasyeva rajjutattvajñāneneti bhāvaḥ /
bhāvamimamavidvānparicodayati- #syādetat /
kartṛtvabhoktṛtvakāryamiti# /
aprakāśitabhāvo yathoktameva samādhatte- #tacca neti# /
kartṛtvabhoktṛtvayornimittasaṃbandhasya ca śaktidvāreṇa nityatvādbhaviṣyati kadācideṣāṃ samudācāro yataḥ sukhaduḥkhe bhojyete iti saṃbhāvanātaḥ kutaḥ kaivalyaniścaya ityarthaḥ /
bhūyonirastamapi matidraḍhimne punarupanyasya dūṣayati- #parasmādananyatve 'pīti# /
śeṣamatirohitārtham

34.15

#apratīkālambanānnayatīti bādarāyaṇa ubhayathā doṣāttatkratuśca# /
abrahmakratavo yānti yathā pañcāgnividyayā /
brahmalokaṃ prayāsyanti pratīkopāsakāstathā //
santi hi mano brahmetyupāsītetyādyāḥ pratīkaviṣayā vidyāḥ /
tadvanto 'pyarcirādimārgeṇa kāryabrahmopāsakā iva gantumarhanti 'aniyamaḥ sarvāsām' ityaviśeṣeṇa vidyāntareṣvapi gateravadhāraṇāt /
na caiṣāṃ parabrahmavidāmiva gatyasaṃbhava iti /
naca brahmakratava eva brahmalokabhājo nātatkratava ityapyekāntaḥ /
atatkratūnāmapi pañcāgnividāṃ tatprāpteḥ /
na caite na brahmakratavo mano brahmetyupāsītetyādau sarvatra brahmānugamena tatkratutvasyāpi saṃbhavāt /
phalaviśeṣasya brahmalokaprāptāvapyupapatteḥ, tasya sāvayavatayotkarṣanikarṣasaṃbhavāditi prāpte pratyucyate- uttarottarabhūyastvādabrahmakratubhāvataḥ /
pratīkopāsakān brahmalokaṃ nāmānavo nayet //
bhavatu pañcāgnividyāyāmabrahmakratūnāmapi brahmalokanayanaṃ, vacanāt /
kimiva hi vacanaṃ na kuryāt nāsti vacanasyātibhāra iha tu tadabhāvāt /
'taṃ yathāyathopāsate tadeva bhavati' iti śruterautsargikyānnāsati viśeṣavacane 'pavādo yujyate /
naca pratīkopāsako brahmopāste satyapi brahmetyanugame /
kintu nāmādiviśeṣaṃ brahmarūpatayā /
tathā khalvayaṃ nāmāditantro na brahmatantraḥ /
āśrayāntarapratyayasyāśrayāntare prakṣepaḥ pratīka iti hi vṛddhāḥ /
brahmāśrayaśca pratyayo nāmādiṣu prakṣipta iti nāmatantraḥ /
tasmānna tadupāsako brahmakratuḥ kintunāmādikratuḥ /
na ca brahmakratutve nāmādyupāsakānāmaviśeṣāduttarottarotkarṣaḥ saṃbhavī /
naca brahmakratustadavayavakraturyena tadavayavāpekṣayotkarṣo varṇyeta /
tasmātpratīkālambanānviduṣo varjayitvā sarvānanyānvikārālambanānnayatyamānavo brahmalokam /
na hyevamubhayathābhāva ubhayathārthatve kāṃścitpratīkālambanānna nayati vikāralambanānviduṣastu nayatītyabhyupagame kaściddoṣo 'sti 'aniyamaḥ sarvāsām' ityasya nyāyasyeti sarvamavadātam

34.3

iti śrīvācaspatimiśraviracite bhagavatpādabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ caturthasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ

Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc