ભામતિ · અધ્યાય 34

#ચતુર્થે ઽધ્યાયે તૃતીયઃ પાઠઃ#
#અર્ચિરાદિના તત્પ્રથિતેઃ# ।
ભિન્નપ્રકરણસ્થત્વાદ્ભિન્નોપાસનયોગતઃ ।
અનપેક્ષા મિથો માર્ગસ્ત્વરાતો ઽવધૃતેરપિ ॥
ગન્તવ્યમેકં નગરં પ્રતિ વક્રેણાધ્વના ગતિમપેક્ષ્ય ઋજુનાધ્વના ગતિસ્ત્વરાવતી કલ્પ્યતે ।
એકમાર્ગત્વે તુ કમપરમપેક્ષ્ય ત્વરા સ્યાત્ ।
અથ તૈરેવ રશ્મિભિરિત્યવધારણં નોપપદ્યતે પથ્યન્તરસ્ય નિવર્તનીયસ્યાભાવાત્તસ્માત્પરાનપેક્ષા એવૈતે પન્થાન એકબ્રહ્મલોકપ્રાપ્ત્યુપાયા વ્રીહિયવાવિવ વિકલ્પેરન્નિતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે- એકત્વે ઽપિ પથો ઽનેકપર્વવસંભવાત્ ।
ગૌરવાન્નૈવ નાનાત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાનલિઙ્ગતઃ ॥
સપર્વા હિ પન્થા નગરાદિકમેકં ગન્તવ્યં પ્રાપયતિ નાભાગઃ ।
તત્ર કિમેતે રશ્મ્યહર્વાયુસૂર્યાદયો ઽધ્વનઃ પર્વાણઃ સન્તો ઽધ્વનૈકેન યુજ્યન્તે, આહો યથાયથમધ્વાનમપિ ભિન્દન્તીતિ સંદેહે ઽભેદે ઽપ્યધ્વનો ભાગભેદોપપત્તેર્ન ભાગિભેદકલ્પનોચિતા, ગૌરવપ્રસઙ્ગાત્ ।
એકદેશપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ વિશેષણવિશેષ્યભાવોપપત્તેર્નાનેકાધ્વકલ્પના । અથૈતૈરેવ રશ્મિભિરિત્યવધારણં ન તાવદર્થાન્તરનિવૃત્ત્યર્થં તત્પ્રાપકૈરેવ વાક્યાન્તરૈર્વિરોધાત્, તસ્માદન્યાનપેક્ષામસ્યાવધારયતીતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ચૈકં વાક્યમપ્રાપ્તમધ્વાનં પ્રાપયતિ તસ્ય ચાનપેક્ષતાં પ્રતિપાદયતીત્યર્થદ્વયાય પર્યાપ્તં, તસ્માદ્વિધિસામર્થ્યપ્રાપ્તમયોગવ્યવચ્છેદમેવકારો ઽનુવદતીતિ યુક્તમ્ ।
#ત્વરાવચનં ચેતિ# ।
ન ખલ્વેકસ્મિન્નેવ ગન્તવ્યે પથિભેદમપેક્ષ્ય ત્વરાવકલ્પ્યતે કિન્તુ ગન્તવ્યભેદાદપિ તદુપપત્તિઃ ।
યથા કશ્મીરેભ્યો મથુરાં ક્ષિપ્રં યાતિ ચૈત્ર ઇતિ તથેહાપ્યન્યતઃ કુતશ્ચિદ્ગન્તવ્યાદનેનોપાયેન બ્રહ્મલોકં ક્ષિપ્રં પ્રયાતીતિ ।
#ભૂયાંસ્યર્ચિરાદિશ્રુતૌ માર્ગપર્વાણીતિ# ।
અયમર્થઃ-એકત્વાત્પ્રાપ્તવ્યસ્ય બ્રહ્મલોકસ્યાલ્પપર્વણા માર્ગેણ તત્પ્રાપ્તૌ સંભવન્ત્યાં બહુમાર્ગોપદેશો વ્યર્થઃ પ્રસજ્યતે ।
તત્ર ચેતનસ્યાપ્રવૃત્તેઃ ।
તસ્માદ્ભૂયસાં પર્વણામવિરોધેનાલ્પાનાં તદનુપ્રવેશ એવ યુક્ત ઇતિ

#વાયુમબ્દાદવિશેષવિશેષાભ્યામ્# ।
ઽશ્રુત્યાદ્યભાવે પાઠસ્ય ક્રમં પ્રતિ નિયન્તૃતા ।
ઊર્ધ્વાક્રમણમાત્રે ચ શ્રુતા વાયોર્નિમિત્તતા ॥
ઽ ઽસ વાયુમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર વિજિહીતે યથા રથચક્રસ્ય ખં તેન સ ઊર્ધ્વમાક્રમતેઽ ઇતિ હિ વાયુનિમિત્તમૂર્ધ્વાક્રમણં શ્રુતં ન તુ વાયુનિમિત્તમાદિત્યગમનં ઽસ આદિત્યં ગચ્છતિઽ ઇત્યાદિત્યગમનમાત્રપ્રતીતેઃ ।
નચ તેનેત્યનન્તરશ્રુતોર્ધ્વીક્રમણક્રિયાસંબન્ધિ નિરાકાઙ્ક્ષમાદિત્યગમનક્રિયયાપિ સંબન્દ્ધુમર્હતિ ।
ન ચાદિત્યાગમનસ્ય તેનેતિ વિના કાચિદનુપપત્તિર્યેનાન્યસંબદ્ધમપ્યનુષજ્યતે ।
તત્રાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકમિત્યાદિસંદર્ભગતસ્ય પાઠસ્ય ક્વચિન્નિયામકત્વેન કૢપ્તસામર્થ્યાદગ્નિવાયુવરુણક્રમનિયામકશ્રુત્યાદ્યભાવાદિતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે- ઊર્ધ્વશબ્દો ન લોકસ્ય કસ્યચિત્પ્રતિપાદકઃ ।
તદ્ભેદાપેક્ષયા યુક્તમાદિત્યેન વિશેષણમ્ ॥
ભવેદેતદેવં યદ્યૂર્ધ્વશબ્દાત્કશ્ચિલ્લોકભેદઃ પ્રતીયેત સ તૂપરિદેશમાત્રવાચી લોકભેદાદ્વિનાપર્યવસ્યંલ્લોકભેદવાચિનાદિત્યે વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તથા ચાદિત્યલોકગમનમેવ વાયુનિમિત્તમિતિ શ્રૌતક્રમનિયમે, પાઠઃ પદાર્થમાત્રપ્રદર્શનાર્થો ન તુ ક્રમાય પ્રભવતિ શ્રુતિવિરોધાદિતિ સિદ્ધમ્ ।
વાજસનેયિનાં સંવત્સરલોકો ન પઠ્યતે છાન્દોગ્યાનાં દેવલોકો ન પઠ્યતે તત્રોભયાનુરોધાદુભયપાઠે માસસંબન્ધાત્સંવત્સરઃ પૂર્વઃ પશ્ચિમો દેવલોકઃ ।
નહિ માસો દેવલોકેન સંબધ્યતે કિન્તુ સંવત્સરેણ ।
તસ્માત્તયોઃ પરસ્પરસંબન્ધાન્માસારભ્યત્વાચ્ચ સંવત્સરસ્ય માસાનન્તર્યે સ્થિતે દેવલોકઃ સંવત્સરસ્ય પરસ્તાદ્ભવતિ ।
તત્રાદિત્યાનન્તર્યાય વાયોઃ સંવત્સરાદિત્યસ્ય સ્થાને દેવલોકાદ્વાયુમિતિ પઠિતવ્યમ્ ।
વાયપમબ્દાદિતિ તુ સૂત્રમત્રાપિ વાચકમેવ ।
તથાપિ સંવત્સરાત્પરાઞ્ચમાદિત્યાદર્વાઞ્ચં વાયુમભિસંભવન્તીતિ છાન્દોગ્યપાઠમાત્રાપેક્ષયેક્તં, તદિદમાહ- #વાયુમબ્દાદિતિ ત્વિતિ#

#તડિતો ઽધિ વરુણઃ સંબન્ધાત્# ।
તડિદન્તે ઽર્ચિરાદ્યે ઽધ્વન્યપ્પતિસ્તડિતઃ પરઃ ।
તત્સંબન્ધાત્તથેન્દ્રાદિરપ્પતેઃ પર ઈષ્યતે ॥
આગન્તૂનાં નિવેશો ઽન્તે સ્થાનાભાવાત્પ્રસાધિતઃ ।
તથા ચેન્દ્રાદિરાગન્તુઃ પઠ્યતે ચાપ્પતેઃ પરઃ

#અતિવાહિકાસ્તલ્લિઙ્ગાત્# ।
માર્ગચિહ્નસરૂપત્વાચ્ચિહ્નાન્યેવાર્ચિરાદયઃ ।
ભર્તૃભોગભુવો વા સ્યુર્લોકત્વાન્નાતિવાહિકાઃ ॥
અર્ચિરાદિશબ્દા હિ જ્વલનાદાવચેતનેષુ નિરૂઢવૃત્તયો લોકે ।
ન ચૈષાં ત્વાવધિકાનામિવ નિયમવતી સંવહનસ્વરૂપા સ્વતનન્ત્રક્રિયા બુદ્ધિપૂર્વા સંભવત્યચેતનાનામ્ ।
તસ્માલ્લોકશબ્દવાચ્યત્વાદ્ભર્તુર્જીવાત્મનો ભોગભૂમય એવેતિ મન્યામહે ।
અપિ ચાર્ચિષ ઇત્યસ્માદપાદાનાં પ્રતીયતે ।
ન હેતુર્નાગુણે હેતૌ પઞ્ચમી દૃશ્યતે ક્વચિત્ ॥
જાડ્યાદ્બદ્ધ ઇત્યાદિષુ ગુણવચનેષુ જાડ્યાદિષુ હેતુપઞ્ચમી દૃષ્ટા ।
ન ચાર્ચિરાદિશબ્દા ગુણવાચિનો યેન પઞ્ચમ્યા તેષાં વહનં પ્રતિ હેતુત્વમુચ્યતે ।
અપાદાનત્વં ચાચેતનેષ્વપ્યસ્તીતિ નાતિવાહિકાઃ ।
ન ચામાનવસ્ય પુરુષસ્ય વિદ્યુદાદિષુ વોઢૃત્વદર્શનાદર્ચિરાદીનામપિ વોઢૃત્વાન્નામાનવઃ પુરુષો વોઢા શ્રૂયતે ।
યતઃ શ્રૂયતે તતો ઽવગચ્છામો વિદ્યુદાદિવન્નાર્ચિરાદીનાં વોઢૃત્વમિતિ ।
તસ્માદ્ભોગભૂમય એવાર્ચિરાદયો નાતિવાહિકા ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે -સંપિણ્ડકરણાનાં હિ સૂક્ષ્મદેહવતાં ગતૌ ।
ન સ્વાતન્ત્ર્યં ન ચાગ્ન્યાદ્યા નેતારો ઽચેતનાસ્તુ તે ॥
ઈદૃશી હિ નિયમવતી ગતિઃ સ્વયં વા પ્રેક્ષાવતો ઽપ્રેક્ષાવતો વા પ્રેક્ષાવત્પ્રયુક્તસ્ય ।
ન તાવદ્વિગલિતસ્થૂલકલેવરાઃ સૂક્ષ્મદેહવન્તઃ સંપિણ્ડિતકરણગ્રામા ઉત્ક્રાન્તિમન્તો જીવાત્માનો મત્તમૂર્ચ્છિચવત્સ્વયં પ્રેક્ષાવન્તો યદેવં સ્વાતન્ત્ર્યેણ ગચ્છેયુસ્તદ્યદ્યર્ચિરાદયો ઽપિ માર્ગચિહ્નાનિ વા શમીકારસ્કરાદિવદ્ભોગભૂમયો વા સુમેરુશૈલલાવૃત્તાદિવદુભયથાપ્યચેતનતયા ન નયનં પ્રત્યેષામસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
ન ચૈતેભ્યો ઽન્યસ્ય ચેતનસ્ય નેતુઃ કલ્પના સતિ શ્રુતાનાં ચૈતન્યસંભવે ।
નચ પરમેશ્વર એવાસ્તુ નેતેતિ યુક્તમ્ ।
તસ્યાત્યન્તસાધારણતયા લોકપાલગ્રહાદીનામકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
તસ્માદ્વ્યવસ્થિત એવ પરમેશ્વરસ્ય સર્વાધ્યક્ષત્વે યથા યથાત્વં લોકપાલાદીનાં સ્વાતન્ત્ર્યમેવમિહાપ્યર્ચિરાદીનામાતિવાહિકત્વમેવ દર્શનાનુસારાચ્છબ્દાર્થ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ઇમમેવાર્થમમાનવપુરુષાતિવાહનલક્ષણં લિઙ્ગમુપોદ્વલયતીત્યુક્તમ્ ।
#અનવસ્થિતત્વાદર્ચિરાદીનામિતિ# ।
અવસ્થિતં હિ માર્ગચિહ્નં ભવત્યવ્યભિચારાન્નાનવસ્થિતં વ્યભિચારાદિતિ ।
અર્ચિષ ઇતિ ચ હેતૌ પઞ્ચમી નાપાદાને ।
ગુણત્વં ચાશ્રિતતયા ।
નચ વૈશેષિકપરિભાષયા નિયમ આસ્થેયો લોકવિરોધાત્ ।
અપિચ તે ઽર્ચિરભિસંભવન્તીતિ સંબન્ધમાત્રમુક્તમિતિ ।
સામાન્યવચને શબ્દે વિશેષાકાઙ્ક્ષિણિ સ્ફુટમ્ ।
યદ્વિશેષપદં તેન તત્સામાન્યં નિયમ્યતે ॥
યથા બ્રાહ્મણમાનય ભોજયિતવ્ય ઇતિ તદ્વિશેષાપેક્ષાયાં યદા તત્સંનિધાવુપનિપતતિ પદં કણ્ઠાદિ(?) તદા તેનૈતન્નિયમ્યતે એવમિહાપીતિ

#વૈદ્યુતેનૈવ તતસ્તચ્છ્રુતેઃ# ।
વિદ્યુલ્લોકમાગતો ઽમાનવઃ પુરુષો વૈદ્યુતસ્તેનૈવ ન તુ વરુણાદિના સ્વયમુહ્યતે ।
તચ્છ્રુતેસ્તસ્યૈવ સ્વયં વોઢૃત્વશ્રુતેઃ ।
વરુણાદયસ્તુ તત્સાહાયકે વર્તમાના વોઢારો ભવન્તીતિ ચ વૈષમ્યં ન વોઢૃત્વે ઇતિ સર્વમવદાતમ્

પાઠક્રમાદર્થક્રમો બલવાનિતિયથાર્થક્રમં પઠ્યન્તે સૂત્રાણિ- #પરં જૈમિનિર્મુખ્યત્વાત્# ।
સ એતાન્ બ્રહ્મ ગમયતીતિ વિચિકિત્સ્યતે ।
કિં પરં બ્રહ્મ ગમયત્યાહોસ્વિદપરં કાર્યં બ્રહ્મેતિ ।
મુખ્યત્વાદમૃતપ્રાપ્તેઃ પરપ્રકરણાદપિ ।
ગન્તવ્યં જૈમિનિર્મેને પરમેવાર્ચિરાદિના ॥
બ્રહ્મ ગમયતીત્યત્ર હિ નપુંસકં બ્રહ્મપદં પરસ્મિન્નેવ બ્રહ્મણિ નિરૂઢત્વાદનપેક્ષતયા મુખ્યમિતિ સતિ સંભવે ન કાર્યે બ્રહ્મણિ ગુણકલ્પનયા વ્યાખ્યાતુમુચિતમ્ ।
અપિ ચામૃતત્વફલાવર્તિર્ન કાર્યબ્રહ્મપ્રાપ્તૌ યુજ્યતે ।
તસ્ય કાર્યત્વેન મરણધર્મવત્ત્વાત્ ।
કિઞ્ચ તત્ર તત્ર પરમેવ બ્રહ્મ પ્રકૃત્ય પ્રજાપતિસદ્મપ્રતિપત્ત્યાદય ઉચ્યમાના નાપરબ્રહ્મવિષયા ભવિતુમર્હન્તિ પ્રકરણવિરોધાત્ ।
ન ચ પરસ્મિન્ત્સર્વગતે ગતિર્નોપપદ્યતે પ્રાપ્તત્વાદિતિ યુક્તમ્ ।
પ્રાપ્તેપિ હિ પ્રાપ્તિફલા ગતિર્દૃશ્યતે ।
યથૈકસ્મિન્ન્યગ્રોધપાદપે મૂલાદગ્રમગ્રાચ્ચ મૂલં ગચ્છતઃ શાખામૃગસ્યૈકેનૈવ ન્યગ્રોધપાદપેન નિરન્તરં સંયોગવિભાગા ભવન્તિ ।
ન ચૈતે તદવયવવિષયી ન તુ ન્યગ્રોધવિષયા ઇતિ સામ્પ્રતં તથા સતિ ન શાખામૃગો ન્યગ્રોધેન યુજ્યતે ।
ન્યગ્રોધાવયવસ્ય તદવયવયોગાત્ ।
એવં દૃશ્યમાનાનામપિ તદવયવાનાં ન યોગસ્તદવયવયોગાત્તદન્તેન ક્રમેણ તદવયવેષુ પરમાણુષુ વ્યવતિષ્ઠતે ।
તે ચાતીન્દ્રિયા ઇતિ કસ્મિન્નુ નામાયમનુભવપદ્ધતિમધ્યાસ્તાં સંયોગતપસ્વી ।
તસ્માદકામેનાપ્યનુભવાનુરોધેન પ્રાપ્ત એવ પ્રાપ્તિફલત્વાવગતિરેષિતવ્યા ।
તદ્બ્રહ્મ પ્રાપ્તમપિ પ્રાપ્તિફલાયાવગતેગોચરો ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્મલોકેષ્વિતિ ચ બહુવચનમેકસ્મિન્નપિ પ્રયોગસાધુતામાત્રેણ ગમયિતવ્યમ્ ।
લોકશબ્દશ્ચાલોકને પ્રકાશે વર્તયિતવ્યો ન તુ સન્નિવેશવતિ દેશવિશેષે ।
તસ્માત્ પરબ્રહ્મપ્રાપ્ત્યર્થં ગત્યુપદેશસામર્થ્યાદયમર્થો ભવતિ ।
યથા વિદ્યાકર્મવશાદર્ચિરાદિના ગતસ્ય સત્યલોકમતિક્રમ્ય પરં જગત્કારણં બ્રહ્મ લોકમાલોકં સ્વયં પ્રકાશકમિતિ યાવત્ ।
પ્રાપ્તસ્ય તત્રૈવ લિઙ્ગં પ્રલીયતે ન તુ ગતિમેવંભૂતાં વિના લિઙ્ગપ્રવિલય ઇતિ ।
અત એવ શ્રુતિઃ- પુરુષમાણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ ।
તદનેનાભિસન્ધિના પરં બ્રહ્મ ગમયત્યમાનવ ઇતિ મેને જૈમિનિરાચાર્યઃ ।
#કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ# ।
તત્ત્વદર્શીં બાદરિર્દદર્શ- કાર્યમપ્રાપ્તપૂર્વત્વાદપ્રાપ્તપ્રાપણી ગતિઃ ।
પ્રાપયેદ્બ્રહ્મ ન પરં પ્રાપ્તત્વાજ્જગદાત્મકમ્ ॥
તત્ત્વમસિવાક્યાર્થસાક્ષાત્કારાત્પ્રાક્કિલ જીવાત્માવિદ્યાકર્મવાસનાદ્યુપાધ્યવચ્છેદાદ્વસ્તુતો ઽનવચ્છિન્નો ઽવચ્છિન્નમિવાભિન્નો ઽપિ લોકેભ્યો ભિન્નમિવાત્માનમભિમન્યમાનઃ સ્વરૂપાદન્યાનપ્રાપ્તાનર્ચિરાદીંલ્લોકાન્ગત્યાપ્નોતીતિ યુજ્યતે ।
અદ્વૈતબ્રહ્મતત્ત્વસાક્ષાત્કારવતસ્તુ વિગલિતનિખિલપ્રપઞ્ચાવભાસવિભ્રમસ્ય ન ગન્તવ્યં ન ગતિર્ન ગમયિતાર ઇતિ કિં કેન સંગતમ્ ।
તસ્માદનિદર્શનં ન્યગ્રોધસંયોગવિભાગા ન્યયગ્રોધવાનરતદ્ગતિતત્સંયોગવિભાગાનાં મિથો ભેદાત્ ।
નચ તત્રાપિ પ્રાપ્તપ્રાપ્તિઃ કર્મજેન હિ વિભાગેન નિરુદ્ધાયાં પૂર્વપ્રાપ્તાવપ્રાપ્તસ્યૈવોત્તરપ્રાપ્તેરુત્પત્તેઃ ।
એતદપિ વસ્તુતો વિચારસહતયા સર્વમનિર્વચનીયં વિજૃમ્ભિતમવિદ્યાયાઃ સમુત્પન્નાદ્વૈતતત્ત્વસાક્ષાત્કારો ન વિદ્વાનભિમન્યતે ।
વિદુષો ઽપિ દેહપાતાત્પૂર્વં સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય યથાભાસમાત્રેણ સાંસારિકધર્માનુવૃત્તિરભ્યુપેયતે એવમાલિઙ્ગશરીરપાતાદ્વિદુષસ્તદ્ધર્માનુવૃત્તિઃ ।
તથાચાપ્રાપ્તપ્રાપ્તેર્ગત્યુપપત્તિસ્તદ્દેશપ્રાપ્તૌ ચ લિઙ્ગદેહનિવૃત્તેર્મુક્તિઃ શ્રુતિપ્રામાણ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
પરવિદ્યાવત ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધાત્ ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિ ન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ અત્રૈવ સમવનીયન્તેઽ ઇતિ ।
યથા વિદ્યાબ્રહ્મપ્રાપ્ત્યોઃ સમાનકાલતા શ્રૂયતે- ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ ઽઆનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન બિભેતિઽ ઽતદાત્માનમેવ વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ તત્સર્વમભવત્ઽ ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ ઇતિ પૌર્વાપર્યાશ્રવણાત્ પરવિદ્યાવતો મુક્તિં પ્રતિ નોપાયાન્તરાપેક્ષેતિ લક્ષ્યતે ઽભિસંધિઃ શ્રુતેઃ ।
ઉપપન્નં ચૈતત્ ।
ન ખલુ બ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમહં બ્રહ્માસ્મીતિ પરિભાવનાભુવા જીવાત્મનો બ્રહ્મભાવસાક્ષાત્કારેણોન્મૂલિતાયામનવયવેનાવિદ્યાયામસ્તિ ગન્તવ્યગન્તૃવિભાગો વિદુષસ્તદભાવે કથમયમર્ચિરાદિમાર્ગે પ્રવર્તેત ।
નચ છાયામાત્રેણાપિ સાંસારિકધર્માનુવૃત્તિસ્તત્ર પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં યાદૃચ્છિકપ્રવૃત્તેઃ ।
શ્રદ્ધાવિહીનસ્ય દૃષ્ટાર્થાનિ કર્માણિ ફલન્તિ ન ફલન્તિ ચ ।
અદૃષ્ટાર્થાનાં તુ ફલે કા કથેત્યુક્તં પ્રથમસૂત્રે ।
ન ચાર્ચિરાદિમાર્ગભાવનાયાઃ પરબ્રહ્મપ્રાપ્ત્યર્થમવિદુષઃ પ્રત્યુપદેશસ્તથા ચ કર્માન્તરેષ્વિવ નિત્યાદિષુ તત્રાપિ સ્યાત્તસ્ય પ્રવૃત્તિરપિ સામ્પ્રતમ્ ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કિમિયં પરવિદ્યાનપેક્ષા પરબ્રહ્મપ્રાપ્તિસાધનં તદપેક્ષા વા ।
ન તાવદનપેક્ષા ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ ઇતિ પરબ્રહ્મવિજ્ઞાનાદન્યસ્યાધ્વનઃ સાક્ષાત્પ્રતિષેધાત્ ।
પરવિદ્યાપેક્ષત્વે તુ માર્ગભાવનાયાઃ કિમિયં વિદ્યાકાર્યે માર્ગભાવના સાહાયકમાચરત્યથ વિદ્યોત્પાદે ।
ન તાવદ્વિદ્યાકાર્યે તયા સહ તસ્યા દ્વૈતાદ્વૈતગોચરતયા મિથો વિરોધેન સહાસંભવાત્ ।
નાપિ યજ્ઞાદિવદ્વિદ્યોત્પાદે સાક્ષાત્બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયત્વશ્રવણાદેતાન્બ્રહ્મ ગમયતીતિ ।
યજ્ઞાદેસ્તુ વિવિદિષાસંયોગેન શ્રવણાદ્વિદ્યોત્પાદાઙ્ગત્વમ્ ।
તસ્માદુપન્યસ્તબહુશ્રુત્યનુરોધાદુપપત્તેશ્ચ બ્રહ્મશબ્દો ઽસંભવન્મુખ્યવૃત્તિર્બ્રહ્મસામીપ્યાદપરબ્રહ્મણિ લક્ષણયા નેતવ્યઃ ।
તથાચ લોકેષ્વિતિ બહુવચનોપપત્તેઃ કાર્યબ્રહ્મલોકસ્ય ।
પરસ્ય ત્વનવયવતયા તદ્દ્વારેણાપ્યનુપપત્તેઃ ।
લોકત્વં ચેલાવૃત્તાદિવત્સન્નિવેશવિશેષવતિ ભોગભૂમૌ નિરૂઢં ન કથઞ્ચિદ્યોગેન પ્રકાશે વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
તસ્માત્સાધુદર્શી સ ભગવાન્બાદરિરસાધુદર્શી જૈમિનિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
અપ્રામાણિકાનાં બહુપ્રલાપાઃ સર્વગતસ્ય દ્રવ્યસ્ય ગુણાઃ સર્વગતા એવ ચૈતન્યાનન્દાદયશ્ચ ગુણિનઃ પરમાત્મનો ભેદાભેદવન્તો ગુણા ઇત્યાદયો દૂષણાયાનુભાષ્યમાણા અપ્યપ્રામાણિકત્વમાવહન્ત્યસ્માકમિત્યુપેક્ષિતાઃ ।
ગ્રન્થયોજના તુ #પ્રત્યગાત્મત્વાચ્ચ ગન્તૄણાં#પ્રતિપ્રતિ અઞ્ચતિ ગચ્છતીતિ પ્રત્યક્ પ્રતિભાવવૃત્તિ બ્રહ્મ તદાત્મત્વાદ્ગન્તૄણાં જીવાત્મનામિતિ ।
#ગૌણી ત્વન્યત્રેતિ# ।
યૌગિક્યપિ હિ યોગગુણાપેક્ષયા ગૌણ્યેવ ।
#વિશુદ્ધોપાધિસંબન્ધમિતિ# ।
મનોમયત્વાદયઃ કલ્પનાઃ કાર્યાઃ ।
કાર્યત્વાદવિશુદ્ધા અપિ શ્રેયોહેતુત્વાદ્વિશુદ્ધાઃ ।
પ્રતિસંચરો મહાપ્રલયઃ પ્રતિપત્ત્યભિસંધિઃ પ્રતિપત્તિર્ગતિઃ પદેર્ગત્યર્થત્વાત્ ।
અભિસંધિસ્તાત્પર્યમ્ ।
યસ્ય બ્રહ્મણો નામાભિધાનં યશ ઇતિ ।
#પૂર્વવાક્યવિચ્છેદેનેતિ# ।
શ્રુતિવાક્યે બલીયસી પ્રકરણાત્ ।
#સગુણે ઽપિ ચ બ્રહ્મણીતિ# ।
પ્રશંસાર્થમિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ- #નનુ ગતસ્યાપિ પારમાર્થિકી ગન્તવ્યતા દેશાન્તરવિશિષ્ટસ્યેતિ# ।
ન્યગ્રોધવાનરદૃષ્ટાન્ત ઉપપાદિતઃ ।
પરિહરતિ- #ન ।

પ્રતિષિદ્ધસર્વવિશેષત્વાદ્બ્રહ્મણ ઇતિ# ।
અયમભિસંધિઃ-યથાતથા ન્યગ્રોધાવયવી પરિણામવાનુપજનાપાયધર્મભિઃ કર્મજૈઃ સંયોગવિભાગૈઃ સંયુજ્યતામયં પુનઃ પરમાત્મા નિરસ્તનિખિલભેદપ્રપઞ્ચઃ કૂટસ્થનિત્યો ન ન્યગ્રોધવત્સંયોગવિભાગભાગ્ ભવિતુમર્હતિ ।
કાલ્પનિકસંયોગવિભાગસ્તુ કાલ્પનિકસ્યૈવ કાર્યબ્રહ્મલોકસ્યોપપદ્યતે ન પરસ્ય ।
શઙ્કતે- #જગદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયહેતુત્વશ્રુતેરિતિ# ।
નહ્યુત્પત્ત્યાદિહેતુભાવો ઽપરિણામિનઃ સંભવતિ તસ્માત્પરિણામીતિ ।
તથા ચ ભાવિકમસ્યોપપદ્યતે ગન્તવ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ- #ન ।
વિશેષનિરાકરણશ્રુતિનામિતિ# ।
વિશેષનિરાકરણં સમસ્તશોકાદિદુઃખશમનતયા પુરુષાર્થફલવત્ ।
અફલં તૂત્પત્ત્યાદિવિધાનમ્ ।
તસ્માત્ફલવતઃ સંનિધાવામ્નાયમાનં તદર્થમેવોચ્યત ઇત્યુપપત્તિઃ ।
તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વેતિ ચ શ્રુતિઃ ।
તસ્માચ્છ્રુત્યુપપત્તિભ્યાં નિરસ્તસમસ્તવિશેષબ્રહ્મપ્રતિપાદનપરો ઽયમામ્નાયો ન તૂત્પત્ત્યાદિપ્રતિપાદનપરઃ ।
તસ્માન્ન ગતિસ્તાત્ત્વિકી ।
અપિ ચેયં ગતિર્ન વિચારં સહત ઇત્યાહ- #ગતિકલ્પનાયાં ચેતિ# ।
અન્યાનન્યત્વીશ્રયાવવયવવિકારપક્ષૌ ।
#અન્યો વા#ત્યન્તમ્ ।
અથ કસ્માદાત્યન્તિકમનન્યત્વં ન કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- #અત્યન્તતાદાત્મ્ય ઇતિ# ।
મૃદાત્મતયા હિ સ્વભાવેન ઘટાદયો ભાવાસ્તદ્વિકારા વ્યાપ્તાઃ, તદભાવે ન ભવન્તિ શિંશપેવ વૃક્ષત્વાભાવ ઇતિ ।
#વિકારાવયવપક્ષયોશ્ચ તદ્વતઃ#સહ વિકારાવયવૈઃ #સ્થિરત્વા#દચલત્વાદ્બ્રહ્મણઃ સંસારલક્ષણં ગમનં વિકારાવયવયેરનુપપન્નમ્ ।
નહિ સ્થિરાત્મકમસ્થિરં ભવતિ ।
અન્યાનન્યત્વે અપિ ચૈકસ્ય વિરોધાદસંભવન્તી ઇતિ ભાવઃ ।
#અથાન્ય એવ જીવો બ્રહ્મણઃ# ।
તથાચ બ્રહ્મણ્યસંસરત્યપિ જીવસ્ય સંસારઃ કલ્પ્યત ઇતિ ।
એતદ્વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- #સો ઽણુરિતિ# ।
#મધ્યમપરિમાણત્વ ઇતિ# ।
મધ્યમપરિમાણાનાં ઘટાદીનામનિત્યત્વદર્શનાત્ ।
#ન ।
મુખ્યૈકત્વેતિ# ।
ભેદાભેદયોર્વિરોધિનોરેકત્રાસંભવાદ્બુદ્ધિવ્યપદેશભેદાદર્થભેદઃ ।
અયુતસિદ્ધતયોપચારેણાભિન્નમુચ્યત ઇત્યમુખ્યમસ્યૈકત્વમિત્યર્થઃ ।
અપિચ જીવાનાં બ્રહ્માવયવત્વપરિણામાત્યન્તભેદપક્ષેષુ તાત્ત્વિકી સંસારિતેતિ મુક્તૌ સ્વભાવહાનાજ્જીવાનાં વિનાશપ્રસઙ્ગઃ ।
બ્રહ્મવિવર્તત્વે તુ બ્રહ્મૈવૈષાં સ્વભાવઃ પ્રતિબિમ્બાનામિવ બિમ્બં તચ્ચાવિનાશીતિ ન જીવવિનાશ ઇત્યાહ- #સર્વેષ્વેતેષ્વિતિ# ।
મતાન્તરમુપન્યસ્યતિ દૂષયિતુમ્- #યત્તુ કૈશ્ચિજ્જલ્પ્યતે#વિનૈવ બ્રહ્મજ્ઞાનં #નિત્યનૈમિત્તિકાનીતિ# ।
યથા હિ કફનિમિત્તો જ્વર ઉપાત્તસ્ય કફસ્ય વિશેષણાદિભિઃ પ્રક્ષયે કફાન્તરોત્પત્તિનિમિત્તદધ્યાદિવર્જને પ્રશાન્તો ઽપિ ન પુનર્ભવતિ ।
એવં કર્મનિમિત્તો બન્ધ ઉપાત્તાનાં કર્મણામુપભોગાત્પ્રક્ષયે પ્રશામ્યતિ ।
કર્માન્તરામણાં ચ બન્ધહેતૂનામનનુષ્ઠાનાત્કારણાભાવે કાર્યાનુપપત્તેર્બન્ધાભાવાત્સ્વભાવસિદ્ધો મોક્ષ આરોગ્યમિવ ।
ઉપાત્તદુરિતનિબર્હણાય ચ નિત્યનૈમિત્તિકકર્માનુષ્ઠાનાદ્દુરિતનિમિત્તપ્રત્યવાયો ન ભવતિ ।
પ્રત્યવાયાનુત્પત્તૌ ચ સ્વસ્થસ્વાન્તો ન નિષિદ્ધાન્યાચરેદિતિ ।
તદેતદ્દૂષયતિ- #તદસત્ ।
પ્રમાણાભાવાદિતિ# ।
શાસ્ત્રં ખલ્વસ્મિન્પ્રમાણં તચ્ચ મોક્ષમાણસ્યાત્મજ્ઞાનમેવોપદિશતિ નતૂક્તમાચારમ્ । ન ચાત્રોપપત્તિઃ પ્રભવતિ સંસારસ્યાનાદિતયા કર્માશયસ્યાપ્યસંખ્યેયસ્યાનિયતવિપાકકાલસ્ય ભોગેનોચ્છેત્તુમશક્યત્વાદિત્યાહ- #ન ચૈતત્તર્કયિતુમપીતિ# ।
ચોદયતિ- #સ્યાદેતદિતિ ।
નિત્યેતિ# ।
પરિહરતિ- #તન્ન વિરોધાભાવાદિતિ# ।
યદિ હિ નિત્યનૈમિત્તિકાનિ કર્માણિ સુકૃતમપિ દુષ્કૃતમિવ નિર્વહેયુસ્તતઃ કામ્યકર્મોપદેશા દત્તજલાઞ્જલયઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
નહ્યસ્તિ કશ્ચિચ્ચાતુર્વર્ણ્યે ચાતુરાશ્રમ્યે વા યો ન નિત્યનૈમિત્તિકાનિ કર્માણિ કરોતિ ।
તસ્માન્નૈષાં સુકૃતવિરોધિતેતિ ।
અભ્યુચ્ચયમાત્રમાહ- #નચ નિત્યનૈમિત્તિકાનુષ્ઠાનાદિતિ ।
ન ચાસતિ સમ્યગ્દર્શને ઇતિ# ।
સમ્યગ્દર્શી હિ વિરક્તઃ કામ્યનિષિદ્ધે વર્જયન્નપિ પ્રમાદાદુપનિપતિતે તેનૈવસમ્યગ્દર્શનેન ક્ષપયતિ ।
જ્ઞાનપરિપાકે ચ ન કરોત્યેવ અજ્ઞસ્તુ નિપુણો ઽપિ પ્રમાદાત્કરોતિ ।
કૃતે ચ ન ક્ષપયિતું ક્ષમત ઇતિ વિશેષઃ ।
#ન ચાનભ્યુપગમ્યમાને જ્ઞાનગમ્યે બ્રહ્માત્મત્વ ઇતિ# ।
કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે સમાક્ષિપ્તક્રિયાભોગે તે ચેદાત્મનઃ સ્વભાવાવધારિતે ન ત્વારોપિતે તતો ન શક્યાવપનેતુમ્ ।
નહિ સ્વભાવાદ્ભાવો ઽવરોપયિતું શક્યો ભાવસ્ય વિનાશપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ ભોગો ઽપિ સત્સ્વભાવઃ શક્યો ઽસત્કર્તું, નો ખલુ નીલમનીલં શક્યં શક્રેણાપિ કર્તું તદિદમુક્તં- #સ્વભાવસ્યાપરિહાર્યત્વાદિતિ# ।
સમારોપિતસ્ય ત્વનિર્વચનીયસ્ય તત્સ્વભાવસ્ય શક્યસ્તત્ત્વજ્ઞાનેનાવરોપઃ કર્તું સર્પસ્યેવ રજ્જુતત્ત્વજ્ઞાનેનેતિ ભાવઃ ।
ભાવમિમમવિદ્વાન્પરિચોદયતિ- #સ્યાદેતત્ ।
કર્તૃત્વભોક્તૃત્વકાર્યમિતિ# ।
અપ્રકાશિતભાવો યથોક્તમેવ સમાધત્તે- #તચ્ચ નેતિ# ।
કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોર્નિમિત્તસંબન્ધસ્ય ચ શક્તિદ્વારેણ નિત્યત્વાદ્ભવિષ્યતિ કદાચિદેષાં સમુદાચારો યતઃ સુખદુઃખે ભોજ્યેતે ઇતિ સંભાવનાતઃ કુતઃ કૈવલ્યનિશ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
ભૂયોનિરસ્તમપિ મતિદ્રઢિમ્ને પુનરુપન્યસ્ય દૂષયતિ- #પરસ્માદનન્યત્વે ઽપીતિ# ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

#અપ્રતીકાલમ્બનાન્નયતીતિ બાદરાયણ ઉભયથા દોષાત્તત્ક્રતુશ્ચ# ।
અબ્રહ્મક્રતવો યાન્તિ યથા પઞ્ચાગ્નિવિદ્યયા ।
બ્રહ્મલોકં પ્રયાસ્યન્તિ પ્રતીકોપાસકાસ્તથા ॥
સન્તિ હિ મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યાદ્યાઃ પ્રતીકવિષયા વિદ્યાઃ ।
તદ્વન્તો ઽપ્યર્ચિરાદિમાર્ગેણ કાર્યબ્રહ્મોપાસકા ઇવ ગન્તુમર્હન્તિ ઽઅનિયમઃ સર્વાસામ્ઽ ઇત્યવિશેષેણ વિદ્યાન્તરેષ્વપિ ગતેરવધારણાત્ ।
ન ચૈષાં પરબ્રહ્મવિદામિવ ગત્યસંભવ ઇતિ ।
નચ બ્રહ્મક્રતવ એવ બ્રહ્મલોકભાજો નાતત્ક્રતવ ઇત્યપ્યેકાન્તઃ ।
અતત્ક્રતૂનામપિ પઞ્ચાગ્નિવિદાં તત્પ્રાપ્તેઃ ।
ન ચૈતે ન બ્રહ્મક્રતવો મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યાદૌ સર્વત્ર બ્રહ્માનુગમેન તત્ક્રતુત્વસ્યાપિ સંભવાત્ ।
ફલવિશેષસ્ય બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તાવપ્યુપપત્તેઃ, તસ્ય સાવયવતયોત્કર્ષનિકર્ષસંભવાદિતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે- ઉત્તરોત્તરભૂયસ્ત્વાદબ્રહ્મક્રતુભાવતઃ ।
પ્રતીકોપાસકાન્ બ્રહ્મલોકં નામાનવો નયેત્ ॥
ભવતુ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયામબ્રહ્મક્રતૂનામપિ બ્રહ્મલોકનયનં, વચનાત્ ।
કિમિવ હિ વચનં ન કુર્યાત્ નાસ્તિ વચનસ્યાતિભાર ઇહ તુ તદભાવાત્ ।
ઽતં યથાયથોપાસતે તદેવ ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેરૌત્સર્ગિક્યાન્નાસતિ વિશેષવચને ઽપવાદો યુજ્યતે ।
નચ પ્રતીકોપાસકો બ્રહ્મોપાસ્તે સત્યપિ બ્રહ્મેત્યનુગમે ।
કિન્તુ નામાદિવિશેષં બ્રહ્મરૂપતયા ।
તથા ખલ્વયં નામાદિતન્ત્રો ન બ્રહ્મતન્ત્રઃ ।
આશ્રયાન્તરપ્રત્યયસ્યાશ્રયાન્તરે પ્રક્ષેપઃ પ્રતીક ઇતિ હિ વૃદ્ધાઃ ।
બ્રહ્માશ્રયશ્ચ પ્રત્યયો નામાદિષુ પ્રક્ષિપ્ત ઇતિ નામતન્ત્રઃ ।
તસ્માન્ન તદુપાસકો બ્રહ્મક્રતુઃ કિન્તુનામાદિક્રતુઃ ।
ન ચ બ્રહ્મક્રતુત્વે નામાદ્યુપાસકાનામવિશેષાદુત્તરોત્તરોત્કર્ષઃ સંભવી ।
નચ બ્રહ્મક્રતુસ્તદવયવક્રતુર્યેન તદવયવાપેક્ષયોત્કર્ષો વર્ણ્યેત ।
તસ્માત્પ્રતીકાલમ્બનાન્વિદુષો વર્જયિત્વા સર્વાનન્યાન્વિકારાલમ્બનાન્નયત્યમાનવો બ્રહ્મલોકમ્ ।
ન હ્યેવમુભયથાભાવ ઉભયથાર્થત્વે કાંશ્ચિત્પ્રતીકાલમ્બનાન્ન નયતિ વિકારલમ્બનાન્વિદુષસ્તુ નયતીત્યભ્યુપગમે કશ્ચિદ્દોષો ઽસ્તિ ઽઅનિયમઃ સર્વાસામ્ઽ ઇત્યસ્ય ન્યાયસ્યેતિ સર્વમવદાતમ્

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે ભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ