Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 32

iti śrīvācaspatimiśraviracite śārīrakabhagavatpādabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ caturthasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ samāptaḥ //
#caturthe 'dhyāye dvitīyaḥ pādaḥ# /
#vāṅmanasi darśanācchabdācca# /
athāsmin phalavicāralakṣaṇe vāṅmanasi saṃpadyata ityādivicāro 'saṃgata ityata āha-- #athāparāsu vidyāsu phalaprāptaya iti# /
aparavidyāphalaprāptyarthadevayānamārgārthatvādutkrāntestadgato vicāraḥ pāramparyeṇa bhavati phalavicāra iti nāsaṃgata ityarthaḥ /
nanvayamutkrāntikramo viduṣo nopapadyate 'na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva samavanīyante' iti śravaṇāttatkathamasya vidyādhikāra ityata āha-- #samānā hi vidvadaviduṣoriti# /
viṣayamāha-- #astīti# /
vimṛśati-- #kimiheti# /
viśayaḥ saṃśayaḥ /
pūrvapakṣamāha-- #tatra vāgeveti# /
śratilakṣaṇāviśaye saṃśaye /
siddhāntasūtraṃ pūrayitvā paṭhati-- #vāgvṛttirmanasi saṃpadyate iti# /
vṛttyadhyāhāraprayojanaṃ praśnapūrvakamāha #kathamiti# /
uttarādhikaraṇaparyālocanenaivaṃ pūritamityarthaḥ /
tattvasya dharmiṇo vācaḥ pralayavivakṣāyāṃ tviha sarvatraiva paratreha cāvibhāgasāmyātkiṃ paratraiva viṃśiṣyādavibhāga iti na tvatrāpi /
tasmādihāvibhāgenāviṃśiṣato 'tra vṛttyupasaṃhāramātravivakṣā sūtrakārasyeti gamyate /
siddhāntahetuṃ praśnapūrvakamāha-- #kasmāditi# /
satyāmeva manovṛttau vāgvṛtterupasaṃhāradarśanāt /
vācastūpasaṃhāramadṛṣṭaṃ nāgamo 'pi gamayitumarhati /
āgamaprabhavayuktivirodhāśca /
āgamo hi dṛṣṭānusārataḥ prakṛtau vikārāṇāṃ layamāha /
na ca vācaḥ prakṛtirmano yenāsminniyaṃ līyate /
tasmātvṛttivṛttimatorabhedavivakṣayā vākpadaṃ tadvṛttau vyākhyeyam /
saṃbhavati ca vāgvṛttervāgaprakṛtāvapi manasi layaḥ /
tathā tatra tatra darśanādityāha-- #vṛttyudbhavābhibhavāviti

ata eva ca sarvāṇyanu# /
yata eva prakṛtivikārabhāvābhāvanmanasi na svarūpalayo vāco 'pi tu vṛttilayaḥ, ata eva ca sarveṣāṃ cakṣurādīnāmidriyāṇāṃ satyeva savṛttike manasi vṛtteranugatirlayo na svarūpalayaḥ /
vācastu pṛthak grahaṇaṃ pūrvasūtre udāharaṇāpekṣaṃ na tu tadeveha vivakṣitamityarthaḥ

#tanmanaḥ prāṇa uttarāt# /
yadi svaprakṛtau vikārasya layastato manaḥ prāṇe saṃpadyate ityatra manaḥsvarūpasyaiva prāṇe saṃpattyā bhavitavyam /
tathā hi manaḥ iti nopacārato vyākhyānaṃ bhaviṣyati /
saṃbhavati hi prakṛtivikārabhāvaḥ prāṇamanasoḥ /
annamayaṃ hi somya mana ityannātmatāmāha manasaḥ śrutirāpomayaḥ prāṇa iti ca prāṇasyābātmatām /
prakṛtivikārayostādātmyāt /
tathā ca prāṇo manasaḥ prakṛtiriti manaso vṛttimataḥ prāṇe laya iti prāpte 'bhidhīyate-- satyam, āpo 'nnamasṛjanta iti śruterabannayoḥ prakṛtivikārabhāvo 'vagamyate /
na tu tadvikārayoḥ prāṇamanasoḥ /
khayoniprāṇāḍikayā tu mitho vikārayoḥ prakṛtivikārabhāvābhyupagame saṃkarādatiprasaṅgaḥ syāt /
tasmādyo yasya sākṣādvikārastasya tatra laya ityannasyāpsu layo na tvabvikāre prāṇe 'nnavikārasya manasaḥ /
tathā cātrāpi manovṛttervṛttimati prāṇe layo na tu vṛttimato manasa iti siddham

#so 'dhyakṣe tadupagamādibhyaḥ# /
prāṇastejasīti tejaḥśabdasya bhūtaviśeṣavacanatvādvijñānātmani cāprasiddheḥ prāṇasya jīvātmanyupagamānugamāvasthānaśrutīnāṃ ca tejoddhāreṇāpyupapatteḥ /
tejasi samāpannavṛttiḥ khalu prāṇaḥ /
tejastu jīvātmani samāpannavṛtti /
tadvārā jīvātmasamāpannavṛttiḥ prāṇa ityupapadyate /
tasmāttejasyeva prāṇavṛttipravilaya iti prāpte 'bhidhīyate--- sa prakṛtaḥprāṇo 'dhyakṣe vijñānātmanyavatiṣṭhate tattantravṛttirbhavati /
kutaḥ-- upagamānugamāvasthānebhyo hetubhyaḥ /
tatropagamaśrutimāha-- #evamevemamātmānamiti# /
anugamanaśrutimāha-- #tamutkrāmantamiti# /
avasthānaśrutimāha- #savijñāno bhavatīti ceti# /
vijñāyate 'neneti vijñānaṃ pañcavṛttiprāṇasahita indriyagrāmastena sahāvatiṣṭhata iti savijñānaḥ /
codayati-- #nanu prāmastejasīti śrūyata iti# /
adhikāvāpo 'śabdārthavyākhyānam /
pariharati-- #naiṣa doṣa iti# /
yadyapi prāṇastejasītyatastejasi prāṇavṛttilayaḥ pratīyate, tathāpi sarvaśākhāpratyayatvena vidyānāṃ śrutyantarālocanayā vijñānātmani layo 'vagamyate /
na ca tejasastatrāpi laya iti sāmpratam /
tasyānilākāśakrameṇa paramātmani tatvalayāvagamāt /
tasmāttejograhaṇenopalakṣyate tejaḥ sahacaritadehabījabhūtapañcabhūtasūkṣmaparicārādhyakṣo jīvātmā tasmin prāṇavṛttirapyetīti /
codayati-- #nanu ceyaṃ śrutiriti# /
tejaḥsahacaritāni bhūtānyupalakṣyantāṃ tejaḥśabdenādhyakṣe tu kimāyātaṃ tasya tadasāhacaryādityarthaḥ /
pariharati-- #so 'dhyakṣa ityadhyakṣasyāpīti# /
yadā hyayaṃ prāṇo 'ntarāle 'dhyakṣaṃ prāpyādhyasaṃparkavaśādeva tejaḥprabhṛtīni bhūtasūkṣmāṇi prāpnoti tadopapadyate prāṇastesīti /
atraiva dṛṣṭāntamāha--- #yo 'pi srughnāditi#

sūtrāntaramavatārayituṃ pṛcchati-- #kathaṃ tejaḥsahacariteṣviti /
naikasmindarśayato hi# /
atra bhāṣyakāro 'numānadarśanamāha-- #kāryasya śarīrasyeti# /
sthūlaśarīrānurūpamanumeyaṃ sūkṣmamapi śarīraṃ pañcātmakamityarthaḥ /
darśayata iti sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe-- #darśayataścaitamarthamiti# /
praśnaprativacanābhiprāyaṃ dvivacanaṃ śrutismṛtyabhiprāyaṃ vā /
aṇvyo mātrāḥ sūkṣmā daśārdhānāṃ pañcabhūtānāmiti /
śrutyantaravirodhaṃ codayati-- #nanu copasaṃhṛteṣu vāgādiṣviti# /
karmāśrayateti pratīyate na bhūtāśrayatetyarthaḥ /
pariharati-- #atrocyata iti# /
grahā indriyāṇi atigrahāstadviṣayāḥ /
karmaṇāṃ prayojakatvenāśrayatvaṃ bhūtānāṃ tūpādānatvenetyavirodhaḥ /
praśaṃsāśabdo 'pi karmaṇāṃ prayojakatayā prakṛṣṭamāśrayatvaṃ brūte sati nikṛṣṭa āśrayāntare tadupapatterityāha-- #praśaṃsāśabdādapi tatreti

samānā cāsṛtyupakramādamṛtatvaṃ cānupoṣya# /
atrābhṛtatvaprāptiśruteḥ paravidyāvantaṃ pratyetaditi manvānasya pūrvaḥ pakṣaḥ /
#viśayānānāṃ#saṃdihānānāṃ puṃsām /
codayati-- #nanu vidyāprakaraṇa iti# /
pariharati-- #na svāpādivaditi# /
paravidyayaivāmṛtatvaprāptyavasthāmākhyātuṃ tatsadharmāśca tadvidharmāścānyā apyavasthāstadanuguṇatayākhyāyante /
sādharmyavaidharmyābhyāṃ hi sphuṭataraḥ pratipipādayiṣite vastuni pratyayo bhavatīti /
na tu viduṣaḥ sakāśādviśeṣavanto 'vidvāṃso vidhīyante yena vidyāprakaraṇavyākhyāto bhavedapi tu vidyāṃ pratipādayituṃ lokasiddhānāṃ tadanuguṇatayā teṣāmanuvāda iti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate--- #samānā caiṣotkrāntirvāṅmanasītyādyā vidvadaviduṣoḥ# /
kutaḥ-- #āsṛtyupakṛmāt# /
sṛtiḥ saraṇaṃ devayānena pathā kāryabrahmalokaprāptirāsṛterākāryabrahmalokaprāpteḥ /
ayaṃ vidyopakrama ārambhaḥ prayatna iti yāvat /
tasmādetaduktaṃ bhavati-- neyaṃ parā vidyā yato nāḍīdvāramāśrayate /
api tvaparavidyeyam /
na cāsyāmātyantikaḥ kleśapradāho yato na tatrotkrāntirbhavet /
tasmādaparavidyāsāmarthyādāpekṣikabhābhūtasaṃplavasthānamamṛtatvaṃ prepsate puruṣārthāya saṃbhavatyeṣa utkrāntibhedavān sṛtyupakramopadeśaḥ /
upapūrvāduṣa dāha ityasmādupoṣyeti prayogaḥ

#tadāpīteḥ saṃsāravyapadeśāt# /
siddhāṃ kṛtvā bījabhāvāvaśeṣaṃ paramātmasaṃpattiṃ vidvadaviduṣorutkrāntiḥ samarthitā /
saiva saṃprati cintyate /
kimātmani tejaḥprabhṛtīnāṃ bhūtasūkṣmāṇāṃ tatvapravilaya eva saṃpattirāhosvidbījabhāvāvaśeṣeti /
yadi pūrvaḥ pakṣaḥ,
notkrāntiḥ /
athottaraḥ tataḥ seti /
tatrāprakṛtau na vikāratatvapravilayo yathā manasi na vāgādīnām /
sarvasya ca janimataḥ prakṛtiḥ parā devateti tattvapralaya evātyantikaḥ syāttejaḥprabhṛtīnāmiti prāpte 'bhidhīyate-- 'yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ /
sthāṇumanye 'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam //
' ityavidyāvataḥ saṃsāramupadiśati śrutiḥ seyamātyantike tattvalaye nopapadyate /
na ca prāyaṇasyaivaiṣa mahimā vidvāsamavidvāṃsaṃ vā pratīti sāṃpratamityāha-- #anyathā hi sarvaḥ prāyaṇasamaya eveti# /
vidhiśāstraṃ jyotiṣṭomādiviṣayamanarthakaṃ prāyaṇādevātyantikapralaye punarbhavābhāvāt /
mokṣaśāstraṃ cāprayatnalabhyātprāyaṇādeva jantumātrasya mekṣaprāpteḥ /
na kevalaṃ śāstrānarthakyamayuktaśca prāyaṇamātrānmokṣa ityāha-- #mithyājñāneti# /
nāsati nidānapraśame praśamastadvato yujyata ityarthaḥ

athetarabhūtasahitaṃ tejo jīvasyāśrayabhūtamutkrāntamaddehāddehāntaraṃ vā saṃcaratkasmādasmābhirna nirīkṣyate /
taddhi mahattvādvānekadravyatvādvā rūpavadupalabdavyam /
kasmānna mūrtāntaraiḥ pratibadhyata iti śaṅkāmapākartumidaṃ sūtram-- #sūkṣmaṃ pramāṇataśca tathopalabdheḥ# /
cakāre bhinnakramaḥ /
na kevalamāpītestadavatiṣṭhate /
tacca sūkṣmaṃ svarūpataḥ parimāṇataśca svarūpameva hi tasya tādṛśamadṛśyam /
yathā cākṣuṣasya tejaso mahato 'pi adṛṣṭavaśādanudbhūtarūpasparśaṃ hi tat /
parimāṇataḥ saukṣmyaṃ yato nopalabhyate yathā trasareṇavo jālasūryamarīcibhyo 'nyatra pramāṇatastathopalabdhiriti vyācaṣṭe-- #tathāhi nāḍīniṣkramaṇa iti# /
ādigrahaṇena cakṣuṣṭo vā mūrdho vā anyebhyo vā śarīradeśebhya iti saṃgṛhītam /
apratighāte hetumāha-- #svacchatvācceti# /
etadapi hi sūkṣmatvenaiva saṃgṛhītam /
yathā hi kācābhrapaṭalaṃ svacchasvabhāvasya na tejasaḥ pratidhātam /
evaṃ sarvameva vastujātamasyeti

#nopamardenātaḥ# /
ata eva ca svacchatālakṣaṇātsaukṣmyādasaktatvāparanāmnaḥ

#asyaiva copapattereṣa ūṣmā# /
upapattiḥ prāptiḥ /
etaduktaṃ bhavati-- dṛṣṭaśrutābhyāmūṣmaṇo 'nvayavyatirekābhyāmasti sthūlāddehādatiriktaṃ kiñciccadāmātsūkṣmaṃ śarīramiti

#pratiṣedhāditi cenna śārīrāt# /
adhikaraṇatātparyamāha-- #amṛtatvaṃ cīnupoṣyetyato viśeṣaṇāditi# /
viṣayamāha-- #athākāmayamāna iti# /
siddhāntimatamāśaṅkya tannirākaraṇena pūrvapakṣī svamatamavasthāpayati-- #ataḥ paravidyāviṣayātpratiṣedhāditi# /
yadi hi prāṇopalakṣitasya sūkṣmaśarīrasya jīvātmanaḥ sthūlaśarīrādutkrāntiṃ pratiṣedhecchrutiḥ tata etadupapadyate /
na tvetadasti /
na tasmātprāṇa utkrāmantīti hi tadā sarvanāmnā pradhānāvamarśinābhyudayaniḥ śreyasādhikṛto dehi pradhānaṃ parāmṛśyate /
tathā ca tasmāddehino na prāṇaḥ sūkṣmaṃ śarīramutkrāmantyapi tu tatsahitaḥ kṣetrajña evotkrāmatīti gamyate /
sa punaratikramya brahmanāḍya saṃsāramaṇḍalaṃ hiraṇyagarbhaparyantaṃ saliṅgo jīvaḥ parasminbrahmaṇi līyate tasmātparāmapi devatāṃ viduṣa utkrāntirata eva mārgaśrutayaḥ, smṛtiśca mumukṣoḥ śukasyādityamaṇḍalaprasthānaṃ darśayatīti prāptam

evaṃ prāpte pratyucyate-- #spaṣṭo hyekeṣām# /
nāyaṃ dehyapādānasya pratiṣedhaḥ /
api tu dehāpādānasya /
tathā hi -- ārtabhāgapraśnottare hyekasminpakṣe saṃsāriṇa eva jīvātmano 'nutkrāntiṃ parigṛhya na tarhyeṣa bhṛtaḥ prāṇānāmanutkrānteriti svayamāśaṅkya prāṇānāṃ pravilayaṃ pratijñāya tatsiddhyarthamutkrāntyavadherucchvayanādhmāne bruvanyasyocchvayanādhmāne tasya tadavadhitvamāha /
śarīrasya ca te itiśarīrameva tadapādānaṃ gamyate /
nanvevamapyastvaviduṣaḥ saṃsāriṇo viduṣastu kimāyātamityata āha-- #tatsāmānyāditi# /
nanu tadā sarvanāmnā pradhānatayā dehi parāmṛṣṭaḥ tatkathamatra dehāvagatirityata āha-- #tatsāmānyaditi# /
nanu tadā sarvanāmnā pradhānatayā dehī parāmṛṣṭaḥ tatkathamatra dehāvagatirityata āha-- #abhedopacāreṇa# /
dehadehinordehiparāmarśinā sarvanāmnā deha eva parāmṛṣṭa iti pañcamīpāṭhe vyākhyeyam /
ṣaṣṭhīpāṭhe tu nopacāra ityāha-- #yeṣāṃ tu ṣaṣṭhīti# /
api ca prāptipūrvaḥ pratiṣedho bhavati nāprāpte /
aviduṣo hi dehādutkrāmaṇaṃ dṛṣṭamiti viduṣo 'pi tatsāmānyāddehādutkramaṇe prāpte pratiṣedha upapadyate na tu prāṇānāṃ jīvāvadhikaṃ kvacidutkramaṇaṃ dṛṣṭaṃ yena tanniṣidhyate /
apicādvaitaparibhāvanābhuvā prasaṃkhyānena nirmṛṣṭanikhilaprapañcāvabhāsajātasya gantavyābhāvādeva nāsti gatirityāha-- #naca brahmavida iti# /
apadasya hi brahmavido mārge padaiṣiṇo 'pi devā iti yojanā /
codayati-- #nanu gatirapīti# /
pariharati-- #saśarīrasyaivāyaṃ yogabalena# /
aparavidyābaleneti

#tāni pare tathāhyāha# /
pratiṣṭhāvilayanaśrutyorvipratipattervimarśastamapanetumayamārambhaḥ /
tāni punaḥ prāṇaśabdoditānīndriyāṇyekādaśa sūkṣmāṇi ca bhūtāni pañca /
#brahmavidastasminneva parasminnātmanīti# /
ārambhabījaṃ vimarśamāha-- #nanu gatāḥkalā iti# /
ghrāṇamanasorekaprakṛtitvaṃ vivakṣitvā pañcadaśatvamuktam. /
atra śrutyorviṣayavyavasthayā vipratipattyabhāvamāha--- #sā khalviti# /
vyavahāro laukikaḥ. sāṃvyavahārikapramāṇāpekṣeyaṃ śrutiḥ /
na tāttvikapramāṇāpekṣā /
itarā tu evamevāsya paridṛṣṭuḥ ityādikā vidvatpratipattyapekṣā tāttvikapramāṇāpekṣā /
tasmādviṣayabhedādavipratipattiḥ śrutyoriti

#avibhāgo vacanāt# /
nimittāpāye naimittikasyātyantikāpāyaḥ /
avidyānimittaśca vibhāgo nāvidyāyāṃ vidyayā samūlaghātamapahatāyāṃ sāvaśeṣo bhavitumarhati /
tathāpi pravilayasāmānyāt sāvaśeṣatāśaṅkāmatimandāmapanetumidaṃ sūtram

#tadokograjvalavaṃ tatprakāśitadvāro vidyāsāmarthyāttaccheṣagatyanusmṛtiyogācca hārdānugṛhītaḥ śatādhikayā# /
aparavidyāvido 'viduṣaścotkrāntiruktā /
tatra kiṃ vidvānavidvāṃścāviśeṣeṇa mūrdhādibhya utkrāmatyāho vidvānmūrdhasthānādeva, apare tu sthānāntarebhya iti /
atra vidyāsāmarthyamapaśyataḥ pūrvapakṣaḥ /
tasyopasaṃhṛtavāgādikalāpasyocciktamiṣato vijñānātmanā oka āyatanaṃ hṛdayaṃ tasyāgraṃ tasya jvalanaṃ yattatprakāśitadvāro viniṣkramadvāro vidvānmūrdhasthānādeva niṣkrāmati nānyebhyaścakṣurādisthānebhyaḥ /
kutaḥ-- vidyāsāmarthāt hārdavidyāsāmarthyāt /
utkṛṣṭasthānapratilambhāya hi hārdavidyopadeśaḥ /
mūrdhasthānādaniṣkramaṇe ca notkṛṣṭadeśaprāptiḥ /
atha sthānāntarebhyo 'pyutkrāmamankasmāllokamutkṛṣṭaṃ na prāpnotītyata āha-- #taccheṣagatyanusmṛtiyogācca# /
hārdavidyāśeṣabhūtā hi mūrdhanyā nāḍī gatyai upadiṣṭā /
tadanuśīlanena khalvayaṃ jīvo hārdena sūpāsitena brahmaṇānugṛhītastasyānusmaraṃstadbhāvamāpanno mūrdhanyayaiva śatādhikayā nāḍya niṣkrāmati /
hṛdayādudgatā hi brahmanāḍī bhāsvarā tālumūlaṃ bhittvā mūrdhānametya raśmibhirekībhūtā ādityamaṇḍalamanupraviṣṭā tāmanuśīlayatastayaivāntakāle nirgamanaṃ bhavatīti

#raśmyanusārī# /
rātrāvahani cāviśeṣeṇa raśmyanusārī sannādityamaṇḍalaṃ prāpnotīti siddhāntapakṣapratijñā

pūrvapakṣamāśaṅkate sūtrāvayavena-- #niśi neti cet# /
sūtrāvayavāntareṇa nirākaroti--- #na saṃbandhasya yāvaddehabhāvitvāddarśayati#pramāṇāntarātpratīyate /
darśayati caitamarthaṃ śrutirapyaśeṣeṇa /
amuṣmādādityātpratāyante raśmayanta āsu nāḍīṣu sṛptā bhavanti ya ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante #a#vistāryante te raśmayo 'muṣminnāditye sṛptāḥ /
#pratāpādikāryadarśanāditi# /
ādigrahaṇena candrāpaḥ saṃgṛhyante /
candramasā khalvaṃmayena saṃbadhyamānānāṃ sūrīṇāṃ bhāsāṃ candrikātvam /
tasmādapyasti niśi sauryaraśmipracāra iti /
ye tyāhuḥ-- sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchediti nirapekṣaśravaṇādrātrau prete nāsti raśmyapekṣeti /
tānpratyāha--
#yadi ca rātrau preta iti /
nahyetadviśiṣyādhīyate '#dhyetāraḥ /
ye tu manyante vidvānapi rātriprāyaṇāparādhena nordhvamākramata iti tānpratyāha-- #atha tu vidvānapīti# /
nityavatphalasaṃbandhena vihitā vidyā na pākṣikaphalā yukteti /
ye tu rātrau pretasya viduṣo 'harapekṣāṃ sūryamaṇḍalaprāptirācakṣate tanmatamāśaṅkyāha--- #athāpi rātrāviti# /
yāvattāvadupabandhenānapekṣā gatiḥ śrutā /
na cāpekṣā śakyāvagamā upabandhavirodhāditi

#ataścāyane 'pi dakṣiṇe# /
ata evetyuktahetuparāmarśa ityāha-- #ata eva codīkṣānupapatteriti# /
pūrvapakṣabījamāha-- #uttarāyaṇamaraṇaprāśastya iti# /
apanodamāha-- #prāśastyaprasiddhiriti# /
ataḥpadaparāmṛṣṭahetubalādaviduṣo maraṇaṃ praśastamuttarāyaṇe viduṣastūbhayatrāpyaviśeṣo vidyāsāmarthyāditi /
viduṣo 'pi ca bhīṣmasyottarāyaṇapratīkṣaṇamaviduṣa ācāraṃ grāha- yati 'yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ' iti nyāyāt /
āpūryamāṇapakṣādityādyā ca śrutirna kālaviśeṣapratipattyarthā, api tvātivāhikīrdevatāḥ pratipādayatīti vakṣyati /
tasmādavirodhaḥ

sūtrāntarāvataraṇāya codayati-- #nanu ca yatra kāle tviti# /
kāla evātra prādhānyenocyate na tvātivāhikī devatetyarthaḥ /
#yoginaḥ prati ca smaryate smārte caite# /
smārtīmupāsanāṃ pratyayaṃ smārtaḥ kālabhedaviniyogaḥ pratyāsatteḥ na tu śrautīṃ pratītyarthaḥ /
atra yadi smṛtau kālabhedavidhiḥ śrautau cāgnijyotirādividhistatrāgnyādīnāmātivāhikatayā viṣayavyavasthayā virodhābhāva uktaḥ /
atha pratyabhijñānaṃ tathāpi yatra kāla ityatrāpi kālābhidhānadvāreṇātivāhikya eva devatā uktā ityavirodha eveti