Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 31

#āvṛttirasakṛdupadeśāt# /
sādhanānuṣṭhānapūrvakatvātphalasiddherviṣayakrameṇa viṣayiṇorapi tadvicārayoḥ kramamāha-- #tṛtīye 'dhyāya iti# /
muktilakṣaṇasya phalasyātyantaparokṣatvāttadarthāni darśanaśravaṇamanananididhyāsanāni codyamānānyadṛṣṭārthānīti yāvadvidhānamanuṣṭheyāni na tu tato 'dhikamāvartanīyāni pramāṇābhāvāt /
yatra punaḥ sakṛdupadeśa upāsītetyādiṣu tatra sakṛdeva prayogaḥ prayājādivaditi prāpta ucyate /
yadyapi muktiradṛṣṭacarī tathāpi savāsanāvidyocchedenātmanaḥ svarūpāvasthānalakṣaṇāyāstasyāḥ śrutisiddhatvādavidyāyāśca vidyotpādavirodhitayā vidyotpādena samucchedasyāhivibhramasyeva rajjutatvasākṣātkāreṇa samucchedasyopapattisiddhatvādanvayavyatirekābhyāṃ ca śravaṇamanananididhyāsanābhyāsasyaiva svagocarasākṣātkāraphalatvena lokasiddhatvāsakaladuḥkhavinirmuktaikacaitanyātmako 'hamityaparokṣarūpānubhavasyāpi śravaṇādyabhyāsasādhanatvenānumānāttadarthāni śravaṇādīni dṛṣṭārthāni bhavanti /
na ca dṛṣṭārthatve satyadṛṣṭārthatvaṃ yuktam /
na caitānyanāvṛttāni satkāradīrghakālanairantaryeṇa sākṣātkāravate tādṛśānubhavāya kalpante /
na cātrāsākṣātkāravadvijñānaṃ sākṣātkāravatīmavidyāmucchettumarhati /
na khalu pittopahṛtendriyasya guḍe tiktatāsākṣātkāro 'ntareṇamādhuryasākṣātkāraṃ sahasreṇāpyupapattibhirnivartitumarhati /
atadvato narāntaravacāṃsivopapattisahasrāṇi vā parāmṛśato 'pi thūtkṛtya guḍatyāgāt /
tadevaṃ dṛṣṭārthatvaddhyānopāsanayoścāntanīrtāvṛttikatvena lokataḥ pratīterāvṛttireveti siddham

adhikaraṇārthamuktvā nirupādhibrahmaviṣayatvamasyākṣipati-- #atrāha bhavatu nāmeti# /
sādhye hyanubhave pratyayāvṛttirarthavatī nāsādhye /
nahi brahmānubhavo brahmasākṣātkāro nityaśuddhasvabhāvādbrahmaṇo 'tiricyate /
tathāca nityasya brahmaṇaḥ svabhāvo nitya eveti kṛtamatra pratyayāvṛtyā /
tadidamuktam--- #ātmabhūtamiti# /
ākṣeptāraṃ pratiśaṅkate #---sakṛcchrutāviti# /
ayamabhisaṃdhiḥ--
na ca brahmātmabhūtastatsākṣātakāro 'vidyāmucchinanti tayā sahānuvṛtteravirodhāte /
virodhe vā tasya nityatvānnāvidyodīyeta kuta eva tu tena sahānuvarteta /
tasmāttannivṛttaye āgantukastatsākṣātkāra eṣitavyaḥ /
tathāca pratyayānuvṛttirarthavatī /
ākṣeptā sarvapūrvoktākṣepeṇa pratyavatiṣṭhate #---na āvṛttāvapīti# /
na khalu jyotiṣṭomavākyārthapratyayaḥ śataśo 'pyāvartamānaḥ sākṣātkārapramāṇaṃ svaviṣaye janayati /
utpannasyāpi tādṛśo dṛṣṭavya bhicāratvena prātibhatvāt /
#brahmātmatvapratītiṃ#brahmatmasākṣātkāram /
punaḥ śaṅkate-- #na kevalaṃ vākyamiti# /
ākṣeptā dūṣayati #---tathāpyāvṛtyānarthakyamiti# /
vākyaṃ cedyuktyapekṣaṃ sākṣātkārāya prabhavatitathā sati kṛtamāvṛtyā /
sakṛtpravṛttasyaiva tasya sopapattikasya yāvatkartavyakaraṇāditi /
punaḥ śaṅkate #---athāpi syāditi# /
na yuktivākye sākṣātkāraphale pratyakṣasyaiva pramāṇasya tatphalatvāt /
te tu parokṣārthāvagāhinī sāmānyamātramabhiniviśate natu viśeṣaṃ sākṣātkuruta iti tadviśeṣasākṣātkārāyāvṛttirupāsyate /
sā hi satkāradīrghakālanairantaryasevitā satī dṛḍhabhūmirviśeṣa sākṣātkārāya prabhavati kāminībhāvaneva straiṇasya puṃsa iti /
ākṣeptāha #--na /
asakṛdapīti# /
sa khalvayaṃ sākṣātkāraḥ śāstra yuktiyonirvā syādbhāvanāmātrayonirvā /
na tāvatparokṣābhāsavijñānaphale śāstrayuktī sākṣātkāralakṣaṇaṃ pratyakṣapramāṇaphalaṃ prasotumarhataḥ /
na khalu kuṭajabījādvaṭāṅkuro jāyate /
naca bhāvanāprakarṣaparyantajamaparokṣāvabhāsamapi jñānaṃ pramāṇaṃ vyabhicārādityuktam /
ākṣeptā svapakṣamupasaṃharati-- #tasmādyadīti# /
ākṣeptākṣepāntaramāha #---naca sakṛtpravṛtte iti# /
kaścitkhalu śuddhasatvogarbhastha iva vāmadevaḥ śrutvā ca matvā ca kṣaṇamavadhāya jīvātmano brahmātmatamanubhavati /
tato 'pyāvṛttiranarthiketi /
ataścāvṛranarthikā yanniraṃśasya grahaṇamadrahaṇaṃ vā na tu vyaktāvyaktatve sāmānyavaśeṣavatpadmarāgādivadityata āha #--api cānekāṃśeti# /
samādhatte -- #atrocyate--bhavedāvṛtyānarthakyamiti# /
ayamabhisandhiḥ---satyaṃ na brahmasākṣātkāraḥ sākṣādāgamayukttiphalamapi tu yuktyāgamārthajñānāhitasaṃskārasacivaṃ citameva brahmaṇi sākṣātkāravartīṃ buddhivṛttiṃ samādhatte /
sā ca nānumānitavahmisākṣātkāravatprātibhatvenāpramāṇaṃ tadānīṃ vahnisvalakṣaṇasyaparokṣatvātsadātanaṃ tu brahmasvarūpasyopādhirūṣitasya jīvasyāparokṣatvam /
nahi śuddhabuddhatvādayo vastutastato 'tiricyate /
tasmādyathā gāndharvaśāstrārthajñānābhyāsāhitasaṃskāraḥ sacivena śrotreṇa ṣaḍjādisvaragrābhamūrcchanābhedamadhyakṣeṇekṣate evaṃ vedāntārthajñānāhitasaṃskāro jīvasya brahmasvabhāvamantaḥkaraṇeneti /
#yastatvamasīti sakṛduktameveti# /
śrutvā matvā kṣaṇamavadhāya prāgbhavīyābhyāsajātasaṃskārādityarthaḥ /
#yastu na śaknotīti# /
prāgbhavīyabrahmābhyāsarahita ityarthaḥ /
#nahi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāmeti# /
yatra parokṣapratibhāsini vākyārthe 'pi vyaktāvyaktatvatāratamyaṃ tatra mananottarakālamādhyāsanābhyāsanikarṣaprakarṣakramajanmani pratyayapravāhe sākṣātkārāvadhau vyaktitāratamyaṃ prati kaiva katheti bhāvaḥ /
tadevaṃ vākyamātrasyārthe 'pi na drāgityeva pratyaya ityuktam /
tatvamasīti tu vākyamatyantadurgrahapadārthaṃ na padārthajñānapūrvake svārthe jñāne drāgityeva pravartate /
kintu bilambitatamapadārthajñānamativilambenetyāha #---apica tatvamasītyetadvākyaṃ tvaṃpadārthasyeti# /
syādetat padārthasaṃsargātmā vākyārthaḥ padārthajñānakrameṇa tadadhīnanirūpaṇīyatayā kramavatpratītiryujyate /
brahma tu niraṃśatvenāsasṛṣṭanānātvapadarthakamiti kasyānukramema kramavatī pratītiriti sakṛdeva tadgṛhyeta na vā gṛhyatetyuktamityata āha #---yadyapi ca pratipattavya ātmā niraṃśa iti# /
niraṃśo 'pyahamaparokṣo 'pyātmā tattaddehādyāropavyudāsābhyāmaṃśavānivātyantaparokṣa iva /
tataśca vākyārthatayā kramavatpratyaya upapadyate /
tatkiṃmiyameva vākyajanitā pratītirātmani tathāca na sākṣātpratītirātmanyanāgataphalatvādasya ityata āha #---tattu pūrvarūpamevātmapratipatteḥ#sākṣātkāravatyāḥ /
etaduktaṃ bhavati ---vākyārthaśravaṇamananottarakālā viśeṣaṇatrayavatī bhāvanā brahma sākṣātkārāya kalpate iti vākyārthapratītiḥ sākṣātkārasya pūrvarūpamiti /
śaṅkate #--satyamevamiti# /
samāropo hi tatvapratyayenāpodyate na tatvapratyayaḥ /
duḥkhitvādipratyayaścātmani sarveṣāṃ sarvadotpadyata ityabādhitatvātsamīcina iti balavānna śakyo 'panetumityarthaḥ /
nirākaroti #---na /
dehādyabhimānavaditi# /
nahi sarveṣāṃ sarvadotpadyata ityetāvatā tātvikatvam /
dehātmābhimānasyāpi satyatvaprasaṅgātso 'pi sarveṣāṃ sarvadotpadyate /
uktaṃ cāsya tatra tatropapatyā bādhanamevaṃ duḥkhitvādyabhimāno 'pi tathā /
nahi nityaśuddhabuddhasvabhāvasyātmanā upajanāpāyadharmaṇo duḥkhaśokādaya ātmano bhavitumarhanti /
nāpi dharmāḥ teṣāṃ tato 'tyantabhinnānāṃ taddharmatvānupapatteḥ, nahi gauraśvasya dharmaḥ saṃbandhasyāpi vyatirekāvyatirekābhyāṃ saṃbandhāsaṃbandhābhyāṃ ca vicārāsahatvāt /
bhedābhedayośca parasparavirodenaikatrāsaṃbhavatvāt /
iti sarvametadupahitaṃ dvitīyādhyāye /
tadidamuktaṃ #---dehādivadeva caitanyādbahirupalabhyamānatvāditi# /
itaśca duḥkhitvādīnāṃ na tādātmyamityāha #----suṣuptādiṣu ceti# /
syādetat /
kasmādanubhavārtha evāvṛtyabhyupagamo yāvatā draṣṭavyaḥ śrotavya ityādibhistatvamasivākyaviṣayādanyaviṣayaivāvṛttirvidhāsyata ityata āha #---tatrāpi na tatvamasivākyārthāditi /
. #ātmā vā are draṣṭavya ityādyātmaviṣayaṃ darśanaṃ vidhīyate /
na ca tattvamasīvākyaviṣayādanyadātmadarśanamāmnātaṃ yenopakramyate yena copasaṃhriyate sa vākyārthaḥ /
sadeva somyedamiti copakramya tattvamasītyupasaṃhṛta iti sa eva vākyārthaḥ /
taditaḥ prācyāvyāvṛttimanyatra vidadhānaḥ pradhānamaṅgena vihanti /
varo hi karmaṇābhiprāyamāṇatvātsaṃpradānaṃ pradhānam /
tamudvāhena karmaṇāṅgena na vighnantīti /
nanu vidhipradhānatvādvākyasya na bhūtārthapradhānatvaṃ bhūtastvarthastadaṅgatayā pratyāyyate /

yathāhuḥ 'codanā hi bhūtaṃ bhavantam' ityādi śābaraṃ vākyaṃ vyācakṣāṇāḥ--'kāryamarthamavagamayantū codanā taccheṣatayā bhūtādikamavagamayati' ityāśaṅkyāha--- #niyuktasya cāsminnadhikṛto 'hamiti# /
yathā tāvadbhūtārthaparyavasitā vedāntā na kāryavidhiniṣṭāstathopapāditaṃ 'tattu samanvayāt'
ityatra /
pratyuta vidhiniṣṭhatve muktiviruddhapratyotpādānmuktivihantṛtvamevāsyetyabhyuccayamātramatroktamiti

#ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca# /
yadyapi tatvamasūtyādyāḥ śrutayaḥ saṃsāriṇaḥ paramātmabhāvaṃ pratipādayanti tathāpi tayorapahatapāpmatvānapahatapāpmatvādilakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargeṇa nānatvasya viniścayācchruteśca tatvamasītyadyāyā 'mano brahma , 'ādityo brahma,' ityādivatpratīkopadeśaparatayāpyupapatteḥ pratīkopadeśa evāyam /
naca yathā samāropitaṃ sarpatvamanūdya rajjutvaṃ purovartino dravyasya.vidhīyata evaṃ prakāśātmano jīvabhāvamanūdya paramātmatvaṃ vidhīyata iti yuktam /
yuktaṃ hi purovartini dravye drāghīyasi sāmānyarūpeṇālocite viśeṣarūpeṇāgṛhīte viśeṣāntarasamāropaṇam /
iha tu prakāśātmano nirviśeṣasāmānyasyāparādhīnaprakāśasya nāgṛhītamasti kiñcidrupamiti kasya viśeṣasyāgrahe kiṃ viśeṣāntaraṃ samāropyatām /
tasmādbrahmaṇo jīvabhāvāropāsaṃbhavājjīvo jīvo brahma ca hrahmeti tatvamasīti pratīkopadeśa eveti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate---śvetaketorātmaiva parameśvaraḥpratipattavyo na tu śvetaketorvyatiriktaḥ parameśvaraḥ /
bhede hi gauṇatvāpattirna ca mukhyasaṃbhave gauṇatvaṃ yuktam /
apica pratīkopadeśe sakṛdvacanaṃ tu pratīyate bhedadarśananindā ca(?) /
abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati,nālpatvamatidavīya evopacaritatvam /
tasmātpaurvāparyalocanayā śrutestāvajjīvasya paramātmatā vāstavītyetatparatā lakṣyate /
mānāntaravīrodhādatrāprāmāṇyaṃ śruteḥ /
naca mānāntaravirodha ityādi tu sarvamupāditaṃ prathamādhyāye /
niraṃśasyāpi cānādyanirvācyāvidyātatatadvāsanāsamāropitavividhaprapañcātmanaḥ sāṃśasyeva kasyacidaṃśasyāgrahaṇādvibhrama iva paramārthastu na vibhramo nāma kaścinna ca saṃsāro nāma /
kintu sarvametatsarvānupapattibhājanatvenānirvacanīyamiti yuktamutpaśyāmaḥ /
tadanenābhisaṃdhinoktam---- #yadyevaṃ pratibaddho 'si nāsti kasyacidapratibodha iti# /
anye 'pyāhuḥ---'yadyadvaite toṣo 'sti mukta evāsi sarvadā ' iti /
atirehitārthamanyaditi

#na pratīke nahi saḥ# /
yathā hi śāstroktaṃ śuddhamukcatasvabhāvaṃ brahmātmatvenaiva jīvenopāsyate 'haṃ brahmāsmi tatvamasi śvetaketo ityādiṣu tkasya hetorjīvātmano brahmarūpeṇa tātvikatvādadvitīyamiti śruteśca /
jīvātmanaścāvidyādarpaṇā yathā brahmapratibimbakāstathā yatra yatra mano brahmādityo brahmetyādiṣu brahmadṛṣṭerupadeśastatra sarvatrāhaṃ mana ityādi draṣṭavyaṃ brahmaṇo mukhyamātmatvamiti /
upapannaṃ ca manaḥprabhṛtīnāṃ brahmavikāratvena tādātmyam /
ghaṭaśarāvodañcanādīnāmiva mṛdvikārāṇāṃ mṛdātmakatvam /
tathāca tādṛśānāṃ pratīkopadeśānāṃ kvacit kasyacidvikārasya pravilayāvagamādbhedaprapañcapravilayaparatvameveti prāpta ucyate---na tāvadahaṃ brahmetyādibhiryathāhaṅkārāspadasya brahmātmatvamupadiśyate evaṃ mano brahmetyādibhirahaṅkārāspadatvaṃ manaḥprabhṛtīnāṃ, kintveṣāṃ brahmatvenopāsyatvam /
ahaṅkārāspadasya brahmatayā brahmatvenopāsanīyeṣu manaḥprabhṛtiṣvapyahaṅkārāspadatvenopāsanamiti cet /
na /
evamādiṣvahamityaśravaṇāt /
brahmātmatayā tvahaṅkārāspadakalpane tatpratibimbasyeva tadvikārāntarasyāpyākāśādermanaḥprabhṛtiṣūpāsanaprasaṅgaḥ /
tasmādyasya yanmātrātmatayopāsanaṃ vihitaṃ tasya tanmātrātmatayaiva pratipattavyaṃ 'yāvadvacanaṃ vācanikam 'iti nyāyāt /
nādhikamadhyāhartavyamatiprasaṅgāt /
naca sarvasya vākyajātasya prapañcasya vilayaḥ prayojanam /
tadarthatve hi mana iti pratīkagrahaṇamanarthakaṃ viśvamiti vācyaṃ yathā sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti /
naca sarvopalakṣaṇārthaṃ manograhaṇaṃ yuktam /
mapukhyārthasaṃbhave lakṣaṇayā ayogāt /
ādityo brahmetyādīnāṃ cānarthakyāpatteḥ /
#nahyupāsakaḥ pratīkānīti# /
anubhavadvā pratīkānāṃ manaḥprabhṛtīnāmātmatvenākalan śrutervā, na tvetadubhayamastītyarthaḥ /
#pratīkābhāvaprasaṅgāditi# /
nanu yathāvacchinnasyāhaṅkarāspadasyānavacchinnabrahmātmatayā bhavatyābhāva evaṃ pratīkānāmapi bhaviṣyatītyata āha--- #svarūpopamarde ca nāmādīnāmiti# /
iha hi pratīkānyahaṅkārāspadatvenopāsyatayā pradhānatvena vidhitsitāni /
natu tatvamasītyādāvahaṅkārāspadamupāsyamavagamyate /
kintu sarpatvānuvādena rajjutatvaśjñāpana ivāhaṅkārāspadasyāvacchinnasya pravilayo 'vagamyate /
kimato yadyevam /
etadato.bhavati---pradhānībhūtānāṃ na pratīkānāmucchedo yukto naca taducchede vidheyasyāpyupapattiriti /
apica #naca brahmaṇa ātmatvāditi# /
nahyupāsanavidhānāni jīvātmano brahmasvabhāvapratipādanaparaistatvamasyādisaṃdarbhairekavākyabhāvamāpadyante yena tadekavākyatayā brahmadṛṣṭyupadeśeṣvātmadṛṣṭiḥ kalpeta bhinnaprakaraṇatvāt. tathāca tatra yathālokapratītivyavasthito jīvaḥ kartā bhoktā ca saṃsārī na brahmeti kathaṃ tasya brahmātmatayābrahmadṛṣṭyupadeśeṣvātmadṛṣṭirupadiśyatetyarthaḥ /
#ataścopāsakasya pratīkaiḥ samatvāditi# /
yadyapyupāsako jīvātmā na brahmavikāraḥ, pratīkāni tu manaḥprabhṛtīnibrahmavikārastathāpyavacchinnatayā jīvātmanaḥ pratīkaiḥ sāmyaṃ dṛṣṭavyam

#brahmadṛṣṭirutkarṣāt# /
yadyapi sāmānādhikaraṇmubhayathāpi ghaṭate tathāpi brahmaṇaḥ sarvādhyakṣatayā phalaprasavasāmarthyena phalavatvātprādhānyena tadevādityādidṛṣṭibhiḥ saṃskartavyamityādityādidṛṣṭayo brahmaṇyeva kartavyā na tu brahmadṛṣṭirādityādiṣu /
na caivaṃvidhe 'vadhṛte śāstrārthe nikṛṣṭadṛṣṭinorkṛṣṭa iti laukiko nyāyo 'pavādāya prabhavatyāgamavirodhena tasyaivāpoditatvāditi pūrvapakṣasaṃkṣepaḥ /
satyaṃ sarvādhyakṣatayā phalādātṛtvena brahmaṇa eva sarvatra vāstavaṃ prādhānyaṃ tathāpi śabdagatyanurodhena kvacitkarmaṇa eva prādhānyamavasūyate /
yathā 'darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta svargakāmaḥ', 'citrayā yajeta paśukāmaḥ' ityādau /
atra hi sarvatra yāgādyārādhitā devataiva phalaṃ prayacchatīti sthāpitaṃ tathāpi śabdataḥ karmaṇaḥ karaṇatvāvagamane phalavatvapratūte- prādhānyam /
kvacidravyasya yathā vrīhīnprokṣatītyādau /
taduktaṃ ----'yaistu dravyaṃ saṃcikīrṣyate guṇastatra pratīyate' iti /
tadiha yadyapi sarvādhyakṣatayā vastuto brahmaiva phalaṃ prayacchati tathāpi śāstraṃ brahmabuddhyā'dityādau pratika upāsyamāne brahma phalāya kalpate ityabhivadati kiṃvādityādibuddhyā brahmaiva viṣayīkṛtaṃ palāyetyubhayathāpi brahmaṇaḥ sarvādhyakṣasya phaladānopapatteḥ śāstrārthasaṃdehe lokānusārato niścīyate /
tadidamuktam-- #nirdhārite śāstrārtha etadevaṃ syāditi# /
na kevalaṃ laukiko nyāyo niścaye heturapi tu ādityādiśabdānāṃ prāthamyena mukhyārthatvamapītyāha #---prāthamyācceti# /
iti paratvamapi brahmaśabdasyāmumeva nyāyamavagamayati /
tathāhi ----svaravṛtyā ādityādiśabdā yathā svārthe vartante tathā brahmaśabdo 'pi svārthe vartsyati yadi svārtho 'sya vapavakṣitaḥsyāt /
tathācetiparatvamanarthakaṃ tasmāditinā svārthātpracyāvya brahmapadaṃ jñānaparaṃ svarūpaparaṃ vā kartavyam /
naca brahmapadamādityādipadārtha iti ,pratūtipara evāyamitiparaḥśabdo yathā gauriti me gavayo 'bhavaditi /
tathāca ādityādayo brahmeti pratipattavyā ityartho bhavatītyāha--- #itiparatvādapi brahmaśabdasyeti# /
śeṣamatirohitārtham

//
#ādityādimatayaścāṅga upapatteḥ /
athavā niyamenodgīthādimataya ādityādiṣvadhyasyeranniti# /
satsvapi ādityādiṣu phalānutpādādutpattimataḥ karmaṇa eva phaladarśanātkarmaiva phalavat /
tathā cādityādimatibhiryadyudgīthādikarmāṇi viṣayīkriyeraṃstata ādityādidṛṣṭibhiḥ karmarūpāṇyabhibhūyeran //
evañca karmarūpeṣvasatkalpeṣu kutaḥ phalamutpadyeta /
ādityadiṣu punarudgīthādidṛṣṭāvudgīthādibudyopāsyamānā ādityādayaḥ karmātmakaḥsantaḥ phalāya kalpiṣyanta iti /
ata eva ca pṛthvyagnyorṛksāmaśabdaprayoga upapanno yataḥ pṛthvyāmṛgdṛṣṭiradhyastāgnau ca sāmadṛṣṭiḥ /
sāmni punaragnidṛṣṭau ṛci ca pṛthvīdṛṣṭau viparītaṃ bhavet /
tasmādapyetadeva yuktamityāha--- #tathācāyameveti# /
upapattyantaramāha--- #apica lokeṣviti# /
evaṃ khalvadhikaraṇanirdeśo viṣayatvapratipādanapara upapadyate yadi lokeṣu sāmadṛṣṭiradhyasyeta nālyatheti /
pūrvādhikaraṇarāddhantopapattimatraivārthe brūte--- #prathamanirdiṣṭeṣu ceti# /
siddhāntamatra prakramate--- #ādityādimataya eveti# /
yadyudgīthādimataya ādityādiṣukṣipyeraṃstata ādityādīnāṃsvayamakāryatvādudgīthādimatestatra vaiyarthyaṃ prasajyeta /
nahyādityādibhiḥ kiñcitkriyate yadvidyayā viryavattaraṃ bhavatītyādityamatīnāmupapadyate udgīthādiṣu saṃskārakatvenopayogaḥ /
codayati--- #bhavatu karmasamṛddhiphaleṣvevamiti# /
yatra hi karmaṇa- phalaṃ tatraivaṃ bhavatu yatra tu guṇātaphalaṃ tatra guṇasya siddhatvenākāryatvātkarotītyeva nāstītyatra vidyāyāḥ kva upayoga ityarthaḥ /
pariharati--- #teṣvapīti# /
na tāvadguṇaḥ siddhasvabhāvaḥ kāryāya phalāya paryāptaḥ, mā bhūtprakṛtakarmāniveśino yatkiñcitphalotpādaḥ, tasmātprakṛtāpūrvasaṃniveśinaḥ phalotpāda iti tasya kriyamāṇatvena vidyayā vīryavattaratvopapattiriti /
#phalātmakatvāccādityādīnāmiti# /
yadyapi brahmavikāratvenādityodgīthayoraviśeṣastathāpi phalātmakatvenādityādīnāmastyudgīthā dibhyo viśeṣa ityarthaḥ /
dvitīyanirdeśādapyudgīthādīnāṃ prādhānyamityāha--- #api comitīti# /
svayamevopāsanasya karmatvātphalavatvopapatteḥ /
nanūktaṃ siddharūpairādityādibhiradhyastaiḥ sādhyabūtatvamabhibhūtaṅkarmaṇāmityata āha--- #ādityādibhāvenāpi ca dṛśyamānānāmiti# /
bhavedetavaṃ yadyadyāsena kramarūpamabhibhūyeta /
api tu māṇavaka ivāgnidṛṣṭiḥ kenacittīvratvādinā guṇena gauṇyanabhibhūtamāṇavakatvāttathehāpi /
nahīyaṃ śuktikāyāṃ rajatadhīriva vahnidhīryena māṇavakattvamabhibhavet /
kintu gauṇī /
tatheyamapyudgīthādāvādityadṛṣṭirgauṇīti bhāvaḥ /
#tadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃsāmeti tviti# /
anyathāpi lakṣaṇopapattau na ṛksāmetyadhyāsakalpanā pṛthvyagnayorityarthaḥ /
akṣaranyāsālocanayā tu vaniparītamevetyāha--- #iyamevargiti# /
'lokeṣupañcavidhaṃ sāmopāsīta' iti dvitīyānirdeśātsāmnāmupasyatvamavagamyate /
tatra yadi sāmadhīradhyasyeta tato na sāmānyupāsyeran api tu lokāḥ pṛthivyādayaḥ /
tathā ca dvitīyārthaṃ parityajya tṛtīyārthaḥ parikalpayeta sāmneti /
lokeṣviti saptamī dvitīyārtheṃ kathañcinnīyate /
akāre gāvo vāsyantāṃ prāvāre kusumānītivat tenoktanyānurodhena saptamyāścobhayathāpyavaśyaṃ kalpanīyārthatvādvaraṃ yathāśrutadvitīyārthānurodhāya tṛtīyārthe saptamī vyākhyātavyā /
lokapṛthvyādibuddhyā pañcavidhaṃ hiṅaraprastāvoṅkārodgīthapratihāropadravanidhanaprakāraṃ sāmopāsīteti nirṇīyate /
nanu yatrobhayatrāpi dvitīyānirdeśo yathā khalvamumevādityaṃ saptavidhaṃ hiṅkāraprastāvoṅkārodgīthapratīhāropadravanidhanaprakāraṃ sāmopāsīteti, tatra ko vinigamanāyāṃ heturityata āha #---tatrāpīti# /
tatrāpi samastasya saptavidhasya sāmna upāsanamiti sāmna upāsyatvaśruteḥ sādhviti pañcavidhasya /
sādhutvaṃ cāsya dharmatvam /
tathāca śrutiḥ --'sādhukārī sādhurbhavati 'iti /
hiṅkārānuvādena pṛthivīdṛṣṭividhāne hiṅkāraḥ pṛthivīti prāpte viparītanirdeśaḥ pṛthivī hiṅkāraḥ

#āsīnaḥ saṃbhavāt# /
karmāṅgasaṃmandhiṣu yatra hi tiṣṭhataḥ karma coditaḥ tatra tatsaṃbaddhopāsānāni tiṣṭhataiva kratavyā /
yatra tvāsīnasya tatrapāsanāpyāsīnenaiveti /
nāpi samyagdarśane vastutantratvātpramāṇatantratvāñca /
pramāṇatantrā ca vastuvyavasthā pramāṇaṃ ca .....nāpekṣata iti tatrāpyaniyamaḥ(?) /
yanmahatā prayatnena vinopāsitumaśakyaṃ yathā pratīkādi , yathā vā samyagdarśanamapi tatvamasyādi,tatraiṣā cintā /
tatra codakaśāstrābhāvādaniyame prāpte yathā śakāyata ityupabhandhādāsīnasyaiva siddham /
nanu yasyāmavasthāyāṃ dhyāyatirupacariyate prayujyate kimasau tadā tiṣṭhato na bhavati na bhavatītyāha /
āsīnaścāvidyamānāyāso bhavatīti /
atirohitārthamitarat

#yatraikāgratātatrāviśeṣāt# /
same śucau śarkarāvahnivālukāvivarjita ityādivacanānniyame siddhe digdeśādiniyamamavācanikamapi prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajetetivadvaidikārambhasāmānyātkvacitkaścitadāśaṅkate /
tamanugrahītumācāryaḥ suhṛdbhāvenaiva tadāha sma /
yatraikāgratā manastatraiva bhāvanaṃ prayojayat /
oviśeṣāt /
nahyatrāsti vaiśvadevādivadvacanaṃ viśeṣekaṃ tasmāditi

#ā prāyaṇāttatrāpi hi dṛṣṭam# /
adhikaraṇaviṣayaṃ vivecayati -- #tatra yāni tāvaditi# /
avidyamānaniyojyā yā brahmātmapratipattistasyāḥ /
śāstraṃ hi niyojyasya kāryarūpaniyegasaṃbandhamavabodhayati tasyaiva karmaṇyaiśvaryalakṣaṇamadhikāraṃ taccaitadubhayamatīndriyatvādbhavati śāstralakṣaṇaṃ pramāṇāntarāprāpye śāstrasyārthavattvādbrahmatvapratītestu jīvanmuktena dṛṣṭatvānnāstīha tirohitamiva kiñcaneti kimatra śāstraṃ kariṣyati /
nanvevamapyabhyudayaphalānyupāsanāni tatra niyoganiyojyalakṣaṇasya ca kramaṇi svāmitālakṣaṇasya ca saṃbandhasyātīndritvāttatra sakṛtkāraṇādeva śāstrārthasamāptauprāptāyāmupāsanapadavedanīyāvṛttimātrameva kṛtavata uparaṃmaḥ prāptastāvataiva kṛtaśāstrārthatvāditi prāpte 'bhidhīyate--savijñāno bhavatītyādiśruteryatra svargādiphalānāmapi karmaṇāṃ prāyaṇakāle svargādivijñānāpekṣakatvaṃ tatra kaiva kathātīndriyaphalānāmupāsanānām /
tāni khalu āprāyaṇaṃ tattadupāsyagocarabuddhipravāhavāhitayā dṛṣṭenaiva rūpeṇa prāyaṇasamaye tadbuddiṃ bhāvayiṣyanti /
kimatra phalavatprāyaṇasamaye buddhyākṣepeṇa nahi dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā yuktā /
tasmādāprāyaṇaṃ pravṛttā vṛttiriti /
tadidamuktam-- #pratyayāstveta iti# /
tathā ca śrutiḥ sarvādīndriyaviṣaya--'sa yathākraturasmāllokāt praiti tāvatkraturhāmuṃ lokaṃ pretyabhisaṃbhavati' iti /
kratuḥ saṃkalpaviśeṣaḥ /
smṛtayaścodāhṛtā iti

#tadadhigama uttarapūrvārdhayoraśleṣavināśau tadvyapadeśāt# /
gatastṛtīyaśeṣaḥ sādhanagocaro vicāraḥ /
idānīmetadadhyāyagataphalaviṣayā cintā pratanyate /
tatra tāvatprathamamidaṃ vicāryate kiṃ brahmādhigame brahmajñāne sati brahmajñānaphalānmokṣādviparītaphalaṃ duritaṃ bandhanaphalaṃ kṣīyate na kṣīyata iti saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptaṃ , śāstreṇa hi phalāya yadvihitaṃ pratiṣiddhaṃ cānarthaparihārāyāśvamedhādi brahmahatyādi cāpūrvāvāntaravyāpāraṃ kiṃ tadapūrvamuparate 'pi karmaṇyatra sukhadukhopabhogātprāṅgāvirantumarhati /
sa hi tasya vināśahetusdabhāve kathaṃ vinaśyediti /
tyākasmikatvaprasaṅgāt śāstravyākopācceti /
adattaphalaṃ cetkarmāpūrvaṃ vinaśyati karmaṇa eva phalaprasavasāmarthyabodhakaśāstramapramāṇaṃ bhavet /
naca prāyaścittamiva brahmajñānamadattaphalānyapi karmapūrvāṇi kṣiṇotīti sāmpratam /
prāyaścittānāmapi tadaprakṣayahetutvāt tadvidhānasya cainasvinarādhikāriprāptimātreṇopapattāvupāttaduritanibarhaṇaphalākṣepakatvāyogāt /
ata eva smaranti nābhuktaṃ kṣīyate karmeti /
yadi punarapekṣitopāyatātmā prāyaścittavidhirna niyojyaviśeṣapratilambhamātreṇa nirvṛṇotītyapekṣitakāṅkṣāyāṃ doṣasaṃyogena śravaṇāttannibarhaṇaphalaḥ kalpeta /
tathāpi brahmajñānasya tatsaṃyogenāśravaṇannaduparitanibarhaṇasāmarthye pramāṇamasti mokṣavāt /
tasyāpi svargādiphalavaddeśakālanimittāpekṣayopapatteḥ /
śāstraprāmāṇyātsaṃbhaviṣyatyasāvavasthā yasyāmupabhogena samastakarmakṣaye brahmajñānaṃ mokṣaṃ prasoṣyati /
yogādhdyairva vā divi bhuvyantarīkṣe bahūni śarīrendriyāṇi nirmāya phalānayupabhujyarddhena yogasāmarthyena yogī karmāṇi kṣapayitvā mokṣī saṃpatsyate /
sthite caitasminnarthe nyāyabalādyathā puṣkarapalāśa ityādivyapadeśo brahmavidyāstutimātraparatayā vyākhyeya iti prāpta ucyate--vyākhyāyetaivaṃ vyapadeśo yadi karmavirodhaḥ syānna tvayamasti /
śāstraṃ hi phalotpādanasāmarthyamātraṃ karmaṇāmavagamayati na tu kutaścidāgantukānnimittataḥ prāyaścittādestadapratibandhamapi /
tasya tatraudāsīnyāt /
yadi śāstrabodhitaphalaprasavasāmarthyamapratibaddhamāgantukena kenacit karmaṇā tatastatphalaṃ prasūta evāti na śāstravyāghātaḥ /
nābhuktaṃ karma kṣīyataiti ca smaraṇapratibaddhasāmarthyakarmābhiprāyaṃ /
doṣakṣayoddheśena cāparavidyānāmasti prāyaścittavadvidhānamaiśvaryabhalānāmapyubhayasaṃyogāviśeṣāt /
yatrāpi nirguṇāyāṃ paravidyāyāṃ doṣoddheśo nāsti tatrāpi tatsvabhāvālocanādeva tatprakṣayaprasavasāmarthyamavasīyate /
nahi tatvamasivākyārthaparibhāvanābhuvā prasaṃkhyānena nirmṛṣṭanikhilakartṛbhokktṛtvādivibhramo jīvaḥ phalopabhogona yujyate /
nahi rajjavāṃ bhujaṅkasamāropanibandhanā bhayakampādayaḥ sati rajjutatvasākṣātkāre prabhavanti, kintu saṃskāraśeṣātkiñcitkālamanuvṛttā api nivartanta eva /
amumevārthamanuvadanto yathā puṣkarapalāśa ityādayo vyapadeśāḥ samavetārthāḥ santo na stutimātratayā kathañcidvyākhyānamarhanti /
nanūktaṃ saṃbhaviṣyanti sāvasthā jīvātmano yasyāṃ paryāyeṇopabhogādvā yogarddheḥ prabhāvato yugapannaikavidhakāyanirmāṇenāparyāyeṇopabhogādvā jantuḥ karmāṇi kṣapayitvā mokṣī saṃpatsyata ityata āha--- #evameva ca mokṣa upapadyata iti# /
anādikālapravṛttā hi karmāśayā aniyatakālavipākāḥ kramavatā tāvadbhogena kṣetumaśakyāḥ /
bhuñjānaḥ khalvayamaparānapi saṃcinoti karmāśayāniti /
nāpyaparyāyamupabhogenāsaktaḥ karmāntarāṇyasaṃcinvānaḥ kṣeṣyatīti sāmpratam /
kalpaśatāni kramakālabhogyānāṃ samprati bhoktusāmarthyāt /
dīrghakālaphalāni ca karmāṇi kathamekapade kṣeṣyanti /
tasasmānnānyathā mokṣasaṃbhavaḥ /
nanu satsvapi karmāśayāntareṣusukhadukhaphaleṣu mokṣaphalāt karmaṇaḥ samudācarato brahmabhāvamanubhūyātha labdhavipākānāṃ karmāntarāṇāṃ phalāni bhokṣyanta ityāha-- #naca deśakālanimittāpekṣā iti# /
nahi kāryaḥ sanmokṣo mokṣo bhavitumarhati brahmabhāvo hi saḥ /
naca brahma kriyate niyatvādityarthaḥ /
parokṣatvānupatteśca jñānaphalasya /
jñānaphalaṃ khalu mokṣo 'bhyupeyate /
jñānasya cānantarabhāvinījñeyābhivyaktiḥ phalaṃ, saivāvidyocchedamādadhatī brahmasvabhāvasvarūpāvasthānalakṣaṇāya mokṣāya kalpate /
evaṃ hi dṛṣṭārthatā jñānasya syāt /
apūrvādhānaparamparayā jñānasya mokṣaphale kalpyamāne jñānasya parokṣaphalatvamadṛṣṭārthatvaṃ bhavet /
naca dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā yuktetyarthaḥ /
tasmādbrahmādhigame brahmajñānesatyadvaitasiddhau duritakṣaya iti siddham

#itarasyāpyevamasaṃśleṣaḥ pāte tu# /
adharmasya svābhāvikatvena rāgādinibandhanatvena śāstrīyeṇa brahmajñānena pratibandho yuktaḥ /
dharmajñānayostu śāstrīyatvena, jyotiṣṭomadarśapaurṇamāsavirodhānnocchedyocchettṛbhāvo yujyate /
pāpnamanaśca viśeṣato brahmajñānocchedyatvaśruterdharmasyana taducchedyatvam /
viśeṣavidhānasya śeṣapratiṣedhanāntarīyakatvena lokataḥ siddheḥ /
yathā devadatto dakṣiṇenākṣṇā paśyatītyukte na vāmena paśyatīti gamyate /
ubhe hyevaiṣa ete taratīti ca yathāsaṃbhavaṃ, brahmajñānena duṣkṛtaṃ bhogena sukṛtamiti /
'kṣīyante cāsya karmaṇi' iti ca sāmānyavacanaṃ 'sarve pāpmānaḥ' iti viśeṣaśravaṇātpāpakarmāṇīti viśeṣe upasaṃharaṇīyam /
tasmādbrahmajñānādduṣkṛtasyaiva kṣayo na sukṛtasyeti prāpte pūrvādhikaraṇarāddhānto 'tidiśyate /
no khalu brahmavidyā kenacidadṛṣṭena dvāreṇa duṣkṛtamapanayatyapi tu dṛṣṭenaiva bhoktṛbhoktavyabhogādipravilayadvāreṇa taccaitattulyaṃ sukṛtepīti kathametadapi nocchindyāt /
evaṃ ca satina śāstrīyatvasāmyamātramavirodhaheturanahi pratyakṣatvasāmānyamātrādavirodho jalānalādīnāṃ /
naca sukṛtaśāstramanarthakamabrahmavidaṃ prati tadvidherarthavatvāt /
evamavasthite ca pāpmaśrutyā puṇyamapi grahītavyam /
brahmajñānamapekṣya puṇyasya nikṛṣṭaphalatvāttatphalaṃ hi kṣayātiśayāt /
nahyevaṃ mokṣo niratiśayatvānnityatvācca /
dṛṣṭaprayogaścāyaṃ pāpmaśabdo vede puṇyapāpayoḥ /
tadyathā puṇyapāpe anukramya sarve pāpmāno 'to nivartaneta ityatra /
tasmādaviśeṣeṇa puṇyapāpayoraśleṣavināśāviti siddham

#anārabdhakārya eva tu pūrve tadavadheḥ# /
yadyadvaitajñānasvabhāvālocanayottarapūrvasukṛtaduṣkṛtayoraśleṣavināśau hanta ārabdhānārabdhakāryayoścāviśeṣeṇaiva vināśaḥ syāt /
kartṛkarmādipravilayasyobhayatrāviśeṣāt /
tannibandhanatvācca vināśasya /
naca saṃskāraśeṣātkulālacakrabhramaṇavadanuvṛttiḥ /
vastunaḥ khalvanuvṛttiḥ /
māyaivādinaśca puṇyapāpayoścamāyāmātravinirmitatvena māyānivṛttau na puṇyāpuṇye na tatasaṃskāro vastusantīti kasyānuvṛttiḥ /
naca rajjau sarpādivibramajanitā bhayakamapādayo nivṛtte 'pi vibhrame yathānuvartante tathehāpīti yuktam /
tatrāpi sarpāsatve 'pi tajjānasya satve tajjanitabhayakampādīnāṃ tatsaskārāṇāṃ ca vastusattvena nivṛtte 'pi vibhrame 'nivṛtteḥ /
atra tu māyā na tajjaḥ saṃskāro na tadgocara iti tucchatvātkimanuvarteta /
na saṃskāraśeṣo na karmetyaviśeṣeṇārabdhakāryāṇāmanārabdhakāryāṇāṃ ca nivṛttiḥ /
naca tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha saṃmapatya iti śruterdehāpratīkṣārabdhakāryāṇāṃ yuktā. nahyeṣā śrutiravadhibhedavidhāyinyapi tu kṣipratāparā /
yathā loka etāvanme ciraṃ yatsanāto bhuñjānaśceti /
nahi tatra snānabhojane avadhitvena vidhīyate kitu kṣapīyastā pratipādyate. ubhayavidhāne hi vākyaṃ bhidyetāvadhibhedaḥ ciratāceti prāpte 'bhidhīyate--yadyapyadvaitabrahmatatvasākṣātkāro 'nādyavidyapadarśitapruñcamātravirodh itayā tanmadhyapatitasakalakarmaviredhī /
tathāpyanārabdhavipākaṃ karmajātaṃ drāgityeva samucchinatti na tvārabdhavipākaṃ saṃpāditajātyāyurvitatapūrvāparībhītasukhaduḥkhopabhogapravāhaṃ karmajātam /
taddhi samudācaradvṛttitayetarebhyaḥprasuptavṛttibhyo balavat /
anyathā devarṣīṇāṃ hiraṇyagarbhamanūddālakaprabhṛtīnāṃvigalitanikhilakleśajālāvaramatayā paritaḥ pradyotamānabuddhisatvānāṃ na jyogjīvitā bhavet /
śrūyate caiṣāṃ śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu tatvajñatā ca mahākalpakalpamanvantarādijīvitā ca /
na caite mahadhiyo na tadīyasamastaphalopabhogapratīkṣā satyapi tatvasākṣātkāre /
tāvadeva ciramiti na ciratā vidhīyate. api tu śrutyantarasiddhāṃ ciratāmanūdya dehapātāvadhimātravidhānaṃ tadetadabhisaṃdhāyaucityamātratayāha bhagavān bhāṣyākāraḥ--- #na tāvadanāśrityārabdhakāryaṃ karmāśayamiti# /
na cedaṃ na jātu dṛṣṭaṃ yadviredhisamavāye viroddhyantaramanuvartata ityāha--- #akartrātmabodho 'pīti# /
yadā loke 'pi virodhinoḥ kiñcitkālaṃ sahānuvṛttirupalabdhā tadehagamabalāddīrghakālamapi bhavatīti na śakyā nivārayitum /
pramāṇasiddhasya niyogaparyanuyogānupapatteḥ /
tadevaṃ madhyasthanapratipādya ye bhāṣyakāramāptaṃ manyate tān pratyāha--- #apica naivātra vivaditavyamiti# /
sthitaprajñaśca na sādhakastasyottarottaradhyānotkarṣeṇa pūrvapratyayānavasthitatvāt /
niratiśayastu sthitaprajñaḥ /
sa ca siddha eva /
naca jñānakāryā bhayakampādayaḥ,jñānamātrādanutpādāt /
sarpāvacchedohi tasya bhayakampādihetuḥ /
sa cāsanna nirvacanīya iti kuto vastusataḥ karyotpādaḥ /
naca kāryamamapi bhayakampādi vastusat /
tasyāpi vicārāsahatvenānirvācyatvāt /
anirvācyāccānirvācyotpattau nānupapattiḥ /
yādṛśo hi yakṣastādṛśo baliriti sarvamavadātam

#agnihotrādi tu tatkāryāyaiva taddarśanāt# /
yadi puṇyasyāpyaśleṣavināśau hanta nityamapyagnihotrādi na kartavyaṃ yogamārūrukṣuṇā /
tasyāpītarapuṇyavadvidyayā vināśāt /
'prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ vara'miti nyāyāt /
naca vividiṣanti yajñena dāneneti mokṣalakṣaṇaikakāryatayā vidyākarmaṇoravirodhaḥ /
sahāsaṃbhavenaikakāryatvāsaṃbhavāt /
nahyetamātmānaṃ viduṣo vigalitākhilakartṛtvādiprapañcavibhramasya pūrvottare nitye kriyājanye puṇye saṃbhavataḥ /
tasmādvividiṣanti yajñeneti vartamānāpadeśo brahmajñānasya yajñādīnāṃ vā stutimātraṃ na tu mokṣamāṇasya muktisādhanaṃ yajñādividhiriti prāpta ucyate /
--satyaṃ na vidyayaikakāryatvaṃ karmaṇāṃ parasparavirodhena sahāsaṃbhavāt /
vidyotpādakatayā tu karmaṇāmārādupakārakāṇāmastu mokṣopayogaḥ /
naca karmaṇāṃ vidyayā virudhyamānānāṃ na vidyākāraṇatvaṃ, svakāraṇavirodhināṃ kāryāṇāṃ bahulamupalabdheḥ /
tathāca vidyālakṣaṇakāryopāyatayā kāryavināśyānāmapi karmaṇāmupādānamarthavat /
tadabhāve tatkāryasyānutpādena mokṣasyāsaṃbhavāt /
evañca vividiṣanti yajñeneti yajñasādhanatvaṃ vidyāya apūrvamarthaṃ prāpayataḥ pañcamalakārasya nātyantaparokṣavṛttitayā jñānastutyarthatayā kathañcidvyākhyānaṃ bhaviṣyati /
tadanenābhisamadhinoktaṃ -- #jñānasyeva hi prāpakaṃ satkarama praṇaḍyā mokṣakāraṇamityupacaryate# /
yata eva na vidyodayasamaye karmāsti nāpi parastādapi tu prāgeva vidyāyāḥ, ata eva cātikrāntaviṣayametatkāryaikatvābhidhānam /
etadeva sphorayati-- #nahi brahmavida iti#

sūtrāntaramavatārayituṃ pṛcchati-- #kiṃviṣayaṃ punaridamiti# /
asyottaraṃ sūtram #---ato 'nyāpi hyekeṣāmubhayoḥ# /
kāmyakarmaviṣayamaśle,vināśavacanaṃ śākhāntarīyavacanaṃ ca tasya putrā dāyamupayantīti

#yadeva vidyayeti hi# /
asti vidyāsaṃyuktaṃ yajñādi ya evaṃ vidvānyajetetyādikam /
asti ca kevalam /
tatra yathā brāhmaṇāya hiraṇyaṃ dadyādiyukte viduṣe brāhmaṇāya dadyātra brāhmaṇabruvāya mūkhāyeti viśeṣapratilambhaḥ tatkasya hetostasyātiśayavatvāt /
evaṃ vidyārahitādyajñādervidyāsahitamatiśayavaditi tasyaiva paravidyāsādhanatvamupāttaduritakṣayadvārā netasya /
tasmādvividiṣanti yajñenetyaviśeṣaśrutamapi vidyāsahite yajñādāvupasaṃhartavyamiti prāpte 'bhidhīyate--yadeva vidyayā karāti tadevāsya vīryavattaramiti tarabarthaśrutervidyārahitasya vīryavattāmātramavagamyate /
naca sarvathākiñcitkarasya tadupapadyate /
tasmādastyasyāpi kayāpi mātrayā paravidyotpādopayoga iti vidyārahitamapi yajñādi paravidyārthinānuṣṭheyamiti siddham

#bhogena tvitare kṣapayitvā saṃpadyate# /
anārabdhakārya ityasya nañaḥ phalaṃ bhogena nivṛttiṃ darśayatyanena sūtreṇa /
asya tūpapādanaṃ purastādapakṛṣya kṛtamiti neha kriyate punaruktibhayāt