Language

ENहिગુ
Scripture Library

baudhāyanaśulbasūtram · Chapter 1

0

baudhāyana śulba sūtram

1

atheme'gnicayāḥ

2

teṣāṃ bhūmeḥ parimāṇavihārānvyākhyāsyāmaḥ

3

athāṅgulapramāṇaṃ caturdaśāṇavaḥ catustriṃśattilāḥ pṛthusaṃśliṣṭā ityaparam / daśāṅgulaṃ kṣudrapadam / dvādaśa prādeśaḥ / pṛthottarayuge trayodaśike / padaṃ pañcadaśa / aṣṭāśītiśatamīṣā / catuḥśatamakṣaḥ / ṣaḍaśītiryugam / dvātriṃśajjānuḥ / ṣaṭtriṃśacchamyābāhū / dvipadaḥ prakramaḥ / dvau prādeśāvaratniḥ / athāpyudāharanti pade yuge prakrame'ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yāthākāmīti / pañcāratniḥ puruṣo vyāmaśca / caturaratnirvyāyāmaḥ

4

caturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣettāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / lekhāmālikhya tasyā madhye śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet / viṣkambhāntayoḥ śaṅkū nihanyāt / pūrvasminpāśaṃ pratimucya pāśena maṇḍalaṃ parilikhet / evamaparasmiṃste yatra sameyātāṃ tena dvitīyaṃ viṣkambhamāyacchet / viṣkambhāntayoḥ śaṅkū nihanyāt / pūrvasminpāśau pratimucya lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet / evaṃ dakṣiṇata evaṃ paścādevamuttaratasteṣāṃ ye'ntyāḥ saṃsargāstaccaturaśraṃ saṃpadyate

5

athāparam / pramāṇāddviguṇāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / sa prācyarthaḥ / aparasminnardhe caturbhāgone lakṣaṇaṃ karoti / tannyañcanam / ardheṃ'sārthaṃ / pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya nyañcanena dakṣiṇāpāyamyārdhena śroṇyaṃsānnirharet

6

dīrghacaturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣe ttāvatyāṃ bhūmyāṃ dvau śaṅkū nihanyāt / dvau dvāvekaikamabhitaḥ samau / yāvatī tiryaṅmānī tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / pūrveṣāmantyayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe lakṣaṇaṃ karoti / madhyame pāśau pratimucya lakṣaṇasyopariṣṭāddakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanyāt / saॐ'sa etenottaraॐ'so vyākhyātastathā śroṇī

7

yatra purastādaṃhīyasīṃ minuyāttatra tadardhe lakṣaṇaṃ karoti

8

athāparam / pramāṇādadhyardhāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti / tannyañchanam / iṣṭeṃ'sārtham / pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya nyañchanena dakṣiṇāpāyamyeṣṭena śroṇyaṃsānnirharet

9

samacaturaśrasyākṣṇayārajjurdvistāvatīṃ bhūmiṃ karoti

10

pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī

11

tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā navamastu bhūmerbhāgo bhavatīti

12

dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti

13

tāsāṃ trikacatuskayordvādaśikapañcikayoḥ pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptikacaturviṃśikayordvādaśikapañcatriṃśikayoḥ pañcadaśikaṣaṭtriṃśikayorityetāsūpalabdhiḥ

1

nānācaturaśre samasyankanīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛdhramullikhet / vṛdhrasyākṣṇayārajjuḥ samastayoḥ pārśvamānī bhavati

2

caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso vṛdhramullikhet / vṛdhrasya pārśvamānīmakṣṇayetaratpārśvamupasaṃharet / sā yatra nipatettadapacchindyāt / chinnayā nirastam

3

samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣaṃstadakṣṇayāpacchidya bhāgaṃ dvedhā vibhajya pārśvayorupadadhyādyathāyogam

4

api vai tasmiṃścaturaśraṃ samasya tasya karaṇyāpacchidya yadatiśiṣyate taditaratropadadhyāt

5

dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣaṃstiryaṅmānīṃ karaṇīṃ kṛtvā śeṣaṃ dvedhā vibhajya pārśvayorupadadhyāt / khaṇḍamāvāpena tatsaṃpūrayet / tasya nirhāra uktaḥ

6

caturaśramekato'ṇimaccikīrṣannaṇimataḥ karaṇīṃ tiryaṅmānīṃ kṛtvā śeṣamakṣṇayā vibhajya viparyasyetaratropadadhyāt

7

caturaśraṃ praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣeddvistāvatīṃ bhūmiṃ samacaturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyāḥ madhye śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayoḥ śroṇyornipātayet / bahispandyamapacchindyāt

8

caturaśramubhayataḥ praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣeddvistāvatīṃ bhūmiṃ dīrghacaturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyāḥ madhye śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayormadhyadeśayornipātayet / bahiḥspandyamapacchindyāt / etenāparaṃ praugaṃ vyākhyātam

9

caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣannakṣṇayārdhaṃ madhyātprācīmabhyāpātayet / yadatiśiṣyate tasya saha tṛtīyena maṇḍalaṃ parilikhet

10

maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣanviṣkambhamaṣṭau bhāgānkṛtvā bhāgamekonatriṃśadhā vibhajyāṣṭāviṃśatibhāgānuddharet / bhāgasya ca ṣaṣṭhamaṣṭamabhāgonam

11

api vā pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvuddharet / saiṣānityā caturaśrakaraṇī

12

pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayettacca caturthenātmacatustriṃśonena / saviśeṣaḥ

1

athāgnyādheyike vihāre gārhapatyādāhavanīyasyāyatanam / vijñāyate'ṣṭaṣu prakrameṣu brāhmaṇo'gnimādadhītaikādaśasu rājanyo dvādaśasu vaiśya iti

2

āyāmatṛtīyena trīṇi caturaśrāṇyanūcīnāni kārayet / aparasyottarasyāṃ śroṇyāṃ gārhapatyaḥ / tasyaiva dakṣiṇeṃ'se'nvāhāryapacanaḥ pūrvasyottareṃ'sa āhavanīyaḥ

3

api vā gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ pañcadhā ṣoḍhā vā saṃbhujya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgamāgantukamupasamasya samaṃ traidhaṃ vibhajya pūrvasmādantād dvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti / gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanti / taddakṣiṇāgnerāyatanaṃ bhavati

4

api vā pramāṇaṃ pañcamena vardhayet / tatsarvaṃ pañcadhā saṃbhujyāparasmādantāddvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti / pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanti / taddakṣi ṇāgnerāyatanaṃ bhavati

5

viparyastaitenotkaro vyākhyātaḥ

6

aparenāhavanīyaṃ yajamānamātrī bhavatīti darśapaurṇamāsikāyā vedervijñāyate

7

tasyāstribhāgonaṃ paścāttiraścī / tasyā evārdhaṃ purastāttiraścī / evaṃ dīrghacaturaśramekato'ṇimadvihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihanyāt

8

yāvatī pārśvamānī dvirabhyastā tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / dakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇaṃ pārśvaṃ parilikhet / etenottaraṃ pārśvaṃ vyākhyātam / pūvaṃ pārśvaṃ tayā dvirabhyastayā parilikhet / evamaparam

9

daśapadā paścāttiraścī dvādaśapadā prācyaṣṭāpadā purastāttiraścīti pāśubandhikāyā vedervijñāyate / mānayogastasyā vyākhyātaḥ / rathasaṃmitetyekeṣām / virāṭsaṃpannetyekeṣām

10

śamyāmātrī catuḥsraktirbhavatītyuttaravedervijñāyate / samacaturaśrāviśeṣāt

11

vitṛtīyā vedirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate / mahāvedestṛtīyena samacaturaśrakṛtāyāstṛtīyakaraṇī bhavatīti / navamastu bhūmerbhāgo bhavati / yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatītyekeṣām / dikṣu sraktayo bhavanti

12

veditṛtīye yajeteti sautrāmaṇikīṃ vedimabhyupadiśanti / mahāvedestṛtīyena samacaturaśrakṛtāyā aṣṭādaśapadā pārśvamānī bhavati / tasyai dīrghakaraṇyāmekato'ṇimatkaraṇyāṃ ca yathākāmīti

1

prāgvaṃśaḥ ṣoḍaśaprakramāyāmo dvādaśavyāso'pi vā dvādaśaprakramāyāmo daśavyāsaḥ

2

tasya madhye dvādaśiko vihāraḥ

3

triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraścī bhavati ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti mahāvedervijñāyate / mānayogastasyā vyākhyātaḥ / āhavanīyātṣaṭ prakramānmahāvediḥ

4

tata ekasminsadaḥ / taddaśakam / udak saptaviṃśatyaratnayaḥ / aṣṭādaśetyekeṣām

5

tataścaturṣu havirdhānam / taddaśakaṃ dvādaśakaṃ vā mānayogastayorvyākhyātaḥ

6

yūpāvaṭīyācchaṅkorardhaprakramamavaśiṣyottaravediṃ vimimīte / daśapadottaravedirbhavatīti some vijñāyate / mānayogastasyā vyākhyātaḥ

7

cātvālaḥ śamyāmātro'parimito vā

8

athoparavāḥ prādeśamukhāḥ prādeśāntarālāḥ / aratnimātraṃ samacaturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihanyāt / ardhaprādeśenārdhaprādeśenaikaikaṃ maṇḍalaṃ parilikhet

9

sadasaḥ pūrvārdhāddviprakramamavaśiṣya dhiṣṇyānāṃ dviprādeśo viṣkambhastathāntarālāḥ

10

āgnīdhrāgārasya pārśvamānī pañcāratniḥ

11

etena mārjālīyo vyākhyātaḥ / tasyodīcīṃ dvāraṃ kurvanti

12

rathākṣāntarālā yūpāvaṭā bhavantītyekādaśinyāṃ vijñāyate / tasyā daśānāṃ ca rathākṣāṇāmekādaśānāṃ ca padānāmaṣṭāṅgulasya ca caturviṃśaṃ bhāgamādadīta / sa prakramaḥ syāt / tena vediṃ vimimīte

13

athāśvamedhe viṃśatyāśca rathākṣāṇāmekaviṃśatyāśca padānāmaṣṭāṅgulasya ca caturviṃśaṃ bhāgamādadīta / sa prakramaḥ syāt / tena vediṃ vimimīte

14

atha prācyekādaśinyāṃ yūpārthaṃ vedeḥ pūrvārdhātpadārdhavyāsamapacchidya tatpurastātprāñcaṃ dadhyāt / nātrāṣṭāṅgulaṃ vidyate / na vyatiṣaṅgaḥ

15

yūpāvaṭāḥ padaviṣkambhāstripadapariṇāhāni yūpoparāṇīti

1

ardhāṣṭamāḥ puruṣāḥ prathamo'gniḥ / ardhanavamā dvitīyaḥ / ardhadaśamāstṛtīyaḥ / evamuttarottaro vidhābhyāsa ekaśatavidhāt / tadetatsaptavidhaprabhṛtyekaśatavidhāntam

2

ata ūrdhvamekaśatavidhāneva pratyādadīta / anagnikānvā yajñakratūnāharet / anyatrāśvamedhāt

3

aśvamedhamaprāptaṃ cedāharedata ūrdhvaṃ vidhāmabhyasyennetaradādriyeta

4

atītaṃ cedāharedāhṛtya kṛtāntādeva pratyādadīta

5

kathamu khalu vidhāmabhyasyet

6

yadanyatprakṛtestatpañcadaśa bhāgānkṛtvā vidhāyāṃ vidhāyāṃ dvau dvau bhāgau samasyet / tābhirardhāṣṭamābhiragniṃ cinuyāt

7

ūrdhvapramāṇābhyāsaṃ jānoḥ pañcamasya caturviṃśenaike samāmananti

8

atha haika ekavidhaprabhṛtīnapakṣapucchāṃścinvate

9

tannopapadyate pūrvottaravirodhāt

10

atha haikeṣāṃ brāhmaṇaṃ bhavati śyenacidagnīnāṃ pūrvā tatiriti

11

athāpareṣāṃ na jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti

12

athāsmākaṃ / pakṣī bhavati / na hyapakṣaḥ patitumarhati / aratninā pakṣau drāghīyāṃsau bhavataḥ / tasmātpakṣapravayāṃsi vayāṃsi / vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavatīti

13

nāpakṣapucchaḥ śyeno vidyate / na cāsaptavidhasya pakṣapucchāni vidyante / na ca saptavidhaṃ citvaikavidhaprasaṅgaḥ / tasmātsaptavidha eva prathamo'gniḥ

14

bhedānvarjayet / adharottarayoḥ pārśvasaṃdhānaṃ bhedā ityupadiśanti / tadagnyanteṣu na vidyate na sraktipārśvayoḥ

15

sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvāna iti

16

pañcamāyāṃ vā citau saṃkhyāṃ pūrayet

17

dviśatāśceccikīrṣetpañcacoḍābhirnākasadaḥ samānasaṃkhyaṃ pratīyāt

1

paśudharmo ha vā agniḥ / yathā ha vai paśordakṣiṇeṣāmasthnāṃ yaddakṣiṇaṃ pārśvaṃ taduttareṣāmuttaraṃ yaduttareṣāṃ dakṣiṇaṃ taddakṣiṇeṣāmuttaraṃ yadavāk cordhvaṃ ca tatsamānamevamiṣṭakānāṃ rūpāṇyupadadhyāt

2

yā dakṣiṇāvṛto lekhāstā dakṣiṇata upadadhyāt savyāvṛta uttarataḥ / ṛjulekhāḥ paścācca purastācca bhavanti / tryālikhitā madhye / atha yā viśayasthā yathā ha vai paśoḥ pṛṣṭhavaṃśo naivaikasminpārśve vyatirekeṇa vartate naivāparasminnevaṃ tāsāmupadhānaṃ pratīyāt

3

athāpi brāhmaṇaṃ bhavati / prajāpatirvā atharvāgnireva dadhyaṅṅātharvaṇastasyeṣṭakā asthānīti

4

tasmād bahistanvaṃ ceccinuyāttanvopaplavamadhyairātmopaplavamadhyāt saṃdadhyāt

5

prāñcamenaṃ cinuta iti vijñāyate

6

amṛnmayībhiraniṣṭakābhirna saṃkhyāṃ pūrayet

7

iṣṭakacidvā anyo'gniḥ paśucidanya ityetasmādbrāhmaṇāt

8

paśurvā eṣa yadagniryoniḥ khalu vā eṣā paśorvikriyate yatprācīnamaiṣṭākādyajuḥ kriyata iti ca

9

lokabādhīni dravyāṇyavaṭeṣūpadadhyāt

10

maṇḍalamṛṣabhaṃ vikarṇīmitīṣṭakāsu lakṣmāṇi pratīyāt

11

iṣṭakāmantrayoriṣṭakāvyatireke lokaṃpṛṇāḥ saṃpradyante parimāṇābhāvāt

12

atītāneva veṣṭakāgaṇānatropadadhyāt

13

pañca lokaṃpṛṇāḥ

14

mantravyatireke'ktāḥ śarkarāḥ saṃdhiṣūpadadhyāt

15

prācīrupadadhāti pratīcīrupadadhātīti gaṇeṣu rītivādaḥ

16

prācīmupadadhāti pratīcīmupadadhātīti karturmukhavādaḥ

17

purastādanyāḥ pratīcīrupadadhāti paścādanyāḥ prācīrityapavargaḥ

18

caturaśrāsvevaitadupapadyate

1

na khaṇḍāmupadadhyāt / na bhinnāmupadadhyāt / na kṛṣṇāmupadadhyāt / na jīrṇāmupadadhyāt / na lakṣmaṇāmupadadhyāt / na svayamātṛṇṇāṃ svayaṃcitāvupadadhyāt

2

ūrdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ pañcamena kārayet / ardhena nākasadāṃ pañcacoḍānāṃ ca

3

yacchoṣapākābhyāṃ pratihraseta purīṣeṇa tatsaṃpūrayet purīṣasyāniyataparimāṇatvāt

4

vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate

5

caturaśretyekeṣāṃ / parimaṇḍaletyekeṣām

6

caturaśraṃ saptadhā vibhajya tiraścīṃ tredhā vibhajet / aparasminprastāra udīcīrupadadhāti

7

samacaturaśrāścedupadadhyādvyāyāmaṣaṣṭheneṣṭakāḥ kārayeccaturthena tṛtīyeneti / tāsāṃ nava prathamā dvādaśa dvitīyā iti pūrvasminprastāra upadadhāti / pañca tṛtīyāḥ ṣoḍaśa prathamā ityaparasmin

8

parimaṇḍalāyāṃ yāvatsaṃbhavettāvatsamacaturaśraṃ kṛtvā tannavadhā vibhajet pradhīṃstridhā tridheti / aparaṃ prastāraṃ tathopadadhyādyathā pradhyanīkeṣu sraktayo bhavanti

9

dhiṣṇyā ekacitīkāścaturaśrāḥ parimaṇḍalā vā

10

teṣāmāgnīdhrīyaṃ navadhā vibhajyaikasyāḥ sthāne'śmānamupadadhyāt

11

atha hoturdhiṣṇyaṃ navadhā vibhajya pūrvāṃstribhāgānekaikaṃ dvedhā vibhajet

12

athetarānnavadhā navadhā vibhajya madhyamapūrvau dvau bhāgau samasyet

13

atha mārjālīyaṃ tredhā vibhajya pūrvāparau bhāgau pañcadhā vibhajet

14

ukhyabhasmanā saṃsṛjyeṣṭakāḥ kārayediti

15

saṃvatsarabhṛta evaitadupapadyate na rātribhṛtaḥ

16

evamasya mantravatī citikḷptiḥ

17

chandaścitaṃ triṣāhasrasya parastāccinvīta kāmavivekāt tasya rūpaṃśyenākṛtirbhavatīti

1

atha vai bhavati śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti

2

ākṛtidvaividhyam / caturāśrātmā śyenākṛtiśca

3

vijñāyate ubhayaṃ brāhmaṇam

4

pañca dakṣiṇāyāṃ śroṇyāmupadadhāti pañcottarasyām / basto vaya iti dakṣiṇeṃ'sa upadadhāti / vṛṣṇirvaya ityuttare / vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣa upadadhāti / siṃho vaya ityuttare puruṣo vaya iti madhya iti ca

5

athāparaṃ vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyate yadagniriti / utpatatāṃ chāyayetyarthaḥ

6

samacaturaśrābhiragniṃ cinute daivyasya ca mānuṣasya ca vyāvṛttyā iti maitrāyaṇīyabrāhmaṇaṃ bhavati

7

tasyeṣṭakāḥ kārayet puruṣasya caturthena pañcamena ṣaṣṭhena daśameneti

8

athāgniṃ vimimīte

9

yāvānpuruṣa ūrdhvabāhustāvadantarāle veṇośchidre karoti / madhye tṛtīyaṃ / yadamutra spandyayā karoti tadiha veṇunā karoti

10

tasyātmā samacaturaśraścatvāraḥ puruṣāḥ / pakṣaḥ samacaturaśraḥ puruṣaḥ / sa tu dakṣiṇato'ratninā drāghīyān / etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ / pucchaḥ samacaturaśraḥ puruṣaḥ / tamavastātprādeśena vardhayet / evaṃ sāratni prādeśā saptavidhaḥ saṃpradyataḥ

11

upadhāne pakṣāgrāduttarataḥ puruṣatṛtīyavelāyāṃ catasraḥ pañcamyastāsāmabhito dve dve pādeṣṭake tato'ṣṭau caturthyaḥ / pakṣaśeṣaṃ ṣaḍbhāgīyābhiḥ pracchādayet / etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ

12

pūrvāparayoḥ pucchapārśvayoścaturbhāgīyā upadadhyāt / dakṣiṇottarayoḥ pādeṣṭakāḥ / śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet

13

eṣa dviśataḥ prastāraḥ

14

aparasminprastāre pakṣāgrāduttarato'rdhavyāyāmavelāyāṃ tisrastisraḥ ṣaṣṭhyo dve dve dvipade iti viparyāsamupadadhyāt / tathottare

15

dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nava ṣaṣṭhyaścaturaśrakṛtāḥ / tathottarasyām

16

nava nava ṣaṣṭhyo dve dve dipade iti dakṣiṇādaṃsāduttarādaṃsādviparyāsamupadadhyāt

17

śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet

18

eṣa dviśataḥ prastāro vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet

1

athāparaḥ

2

puruṣasya pañcamyaḥ / tā evaikato'dhyardhāḥ / tāsāmardhyāḥ pādyāśca

3

upadhāne / pūrvāparayoḥ pakṣapārśvayorardheṣṭakā udīcīrupadadhyāt / tathottare

4

dakṣiṇottarayoḥ pucchapārśvayoścatasraścatasro'dhyardhā udīcīḥ / pucchasyāvastāccatasro'rdheṣṭakā udīcīḥ / tāsāmabhito dve pādeṣṭake / jaghanena pucchāpyayorekaikāmardheṣṭakāṃ prācīm

5

śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet

6

eṣa dviśataḥ prastāraḥ

7

aparasmin prastāra ātmasraktiṣu catasraḥ pādeṣṭakā upadadhyāt / tāsāmabhito dve dve ardheṣṭake / pūrvasminnanike pañca

8

pakṣāgrayostisrastisro'dhyardhā udīcīḥ / tāsāmantaraleṣvekaikāmardheṣṭakāṃ prācīm

9

śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet

10

eṣa dviśataḥ prastāro vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet

1

atha vakrapakṣo vyastapucchaḥ

2

tasyeṣṭakāḥ kārayetpuruṣasya caturthyaḥ / tāsāmardhyāḥ pādyāśca / nityamakṣṇyāpacchedanamanādeśe

3

pādeṣṭakāścaturbhiḥ parigṛhṇīyādardhapadena padenādhyardhapadena padasaviśeṣeṇeti / te dve yathā dīrghasaṃśliṣṭe syātāṃ tathārdheṣṭakāṃ kārayet

4

athāgniṃ vimimīta / ātmā dvipuruṣāyāmo daśapadavyāsaḥ / tasya dakṣiṇādaṃsāduttarato'dhyardhaprakrame lakṣaṇaṃ karoti / evamaparataḥ / tayorupariṣṭātspandyāṃ niyamyāṃsamapacchindyāt / etenetarāsāṃ sraktīnāmapacchedā vyākhyātāḥ / sa ātmā

5

śiro'rdhaṣaṣṭhapadāyāmamardhapuruṣavyāsaṃ / tasyāṃsau prakrameṇa prakrameṇāpacchindyāt

6

pucchasya ṣaṭpadā prācī dvipuruṣodīcī / tasya pūrve srakti tribhistribhiḥ prakramairapacchindyāt

7

pakṣo dvādaśapadāyāmo daśapadavyāsaḥ / tasya madhyātprāñci ṣaṭpadāni prakramya śaṅkuṃ nihanyāt / śroṇyorekaikam / athainaṃ spandyayā paricinuyāt / antaspandyamapacchidya tatpurastāt prāñcaṃ dadhyāt / sa nirṇāmaḥ / etenottarasya pakṣasya nirṇāmo vyākhyātaḥ

8

pakṣāgrayoḥ prakramapramāṇāni pañca pañca caturaśrāṇyanūcīnāni kṛtvā sarvāṇyavāñcamakṣṇayāpacchindyādardhānyuddharet

9

evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyataḥ

10

upadhāne śiraso'pyaye caturthīmupadadhyāt / haṃsamukhī purastāt / pādeṣṭake abhitaḥ / tayoravastādabhitastisrastisraścaturaśrapādyāḥ / śeṣe pādeṣṭakāḥ

11

api vā śiraso'gre haṃsamukhīmupadadhyāttasya avastāccaturthīmupadadhyātpādeṣṭake abhitaḥ / tayoravastādabhitastisrastisraścaturaśrapādyāḥ / śeṣe pādeṣṭakāḥ

12

śiraso'vastātpañcapādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt / tathā pucchasya purastāt yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakāścopadadhyāt

13

śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet / pādyābhiḥ sārdhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

14

eṣa dviśataḥ prastāraḥ

15

aparasminprastāre haṃsamukhīścatasraścatasṛbhiḥ pādeṣṭakābhiḥ saṃyojayedyathā dīrghacaturaśraṃ saṃpadyate / tattiryak svayamātṛṇṇāvakāśa upadadhyāt

16

haṃsamukhyau pratīcyau pucchāpyaye'rdhapadenātmani viśaye / tayoravastādabhitastisraḥ pādeṣṭakāḥ prāṅmukhīrupadadhyāt

17

pucchasyāvastātpañcadaśa pādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt

18

pādeṣṭake ardheṣṭaketi pakṣapatrāṇāṃ prācīrvyatyāsaṃ cinuyāt

19

viśaye yadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakāścopadadhyāt

20

śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet / pādyābhiḥ sārdhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

1

athāparaḥ

2

puruṣasya pañcamībhiḥ śatamaśītiḥ saptārdhaṃ ca sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate

3

tāsāṃ pañcāśaddve cātmanyardhacaturthyaḥ śirasi / pañcadaśa pucche / aṣṭapañcāśatsārdhyā dakṣiṇe pakṣa upadadhyāt / tathottare

4

ardhavyāyāmena sraktīnāmapacchedaḥ / saṃnataṃ pucchaṃ / pakṣayostribhistribhiraratnibhirapanāmaḥ / adhyardhyābhiḥ ṣaṭ ṣaṭ patrāṇi kuryāt / ākṛtiḥ śiraso nityā

5

atheṣṭakānāṃ vikārāḥ

6

puruṣasya pañcamyastā evaikato'dhyardhāḥ / tā evaikataḥ sapādāḥ / pañcamabhāgīyāyāḥ pādyāḥ sārdhyāḥ / tathādhyardhāyāḥ / tayoścāṣṭamabhāgau tathā śleṣayedyathā tisraḥ sraktayo bhavanti / pañcamabhāgīyāyāścāṣṭamyaḥ / tāni daśa

7

ātmani pañcamabhāgīyāḥ sārdhyā upadadhyāt / tathā pucche

8

pakṣayoścādhyardhāḥ sārdhyāḥ

9

śirasi yāḥ saṃbhavanti

10

aparasminprastāre pūrvayoḥ pakṣāpyayayorekaikāmubhayīmupadadhyāt / ekaikāmaparayoḥ / dve dve śirasaḥ pārśvayoḥ

11

pucchasyāvastādadhyardhāḥ prācīryathāvakāśam / pārśvayoḥ pādyāḥ sāṣṭamabhāgāḥ

12

pakṣayoścādhyardhāḥ sāvayavāḥ

13

śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ copadadhyāt

1

kaṅkacita etenātmā pucchaṃ ca vyākhyātam

2

śirasi pañcopadadhyāt / tasyākṛtirvyākhyāta

3

saptapañcāśaddakṣiṇe pakṣa upadadhyāt / tathottare

4

vyāyāmena saprādeśena pakṣayorapanāmaḥ / pañcamabhāgīyārdhyābhiḥ ṣaṭ ṣaṭ patrāṇi kuryāt / adhyardhāvaśiṣyate

5

tayā pucchasyāvastāt pādāvaratnimātrāvaratnyantarālau prādeśavyāsau bhavataḥ / tayoravastādabhito dvaudvāvaṣṭamabhāgau prāgbhedāvupadadhyāt

6

evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate

7

atheṣṭakānāṃ vikārāḥ / pañcamabhāgīyāḥ sāvayavāḥ / pādeṣṭakāṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyādardhaprādeśenādhyardhaprādeśena prādeśena prādeśasaviśeṣeneti / adhyardheṣṭakāṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyādardhavyāyāmena dvābhyāmaratnibhyāmaratnisaviśeṣeneti / tāḥ ṣaṭ

8

tāsāṃ caturaśrapādyāḥ sāṣṭamabhāgāḥ pādayorupadhāya śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ
copadadhyāt

1

alajacita etenātmā śiraḥ pucchaṃ ca vyākhyātaṃ pādāvapoddhṛtya

2

triṣaṣṭirdakṣiṇe pakṣa upadadhyāt / tathottare

3

puruṣeṇa pakṣayorapanāmaḥ

4

aparasmādapanāmātprāñcamaratniṃ mitvā tasminspandyāṃ niyamyāparaṃ pakṣapatrāpacchedamanvāyacchet

5

evaṃ pañca pañcamyaḥ sārdhyā uddhṛtā bhavanti

6

pādeṣṭakāmapanāma upadhyāya tāsāṃ caturaśra pādyāḥ sāṣṭamabhāgā apoddhṛtya
śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ copadadhyāt

1

praugacitaṃ cinvīteti

2

yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatpraugaṃ kṛtvā tasyāparasyāḥ karaṇyā dvādaśeneṣṭakāstadardhavyāsāḥ kārayet / tāsāmardhyāḥ pādyāśca

3

tāsāṃ dve ardheṣṭake bāhyasaviśeṣe cubuka upadadhyādardhyāścāntayoḥ

4

śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ pracchādayedardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

5

aparasminprastāre'parasminnanīke saptacatvāriṃśatpādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt

6

cubuka ekāṃ śūlapādyām

7

dīrghe cetare catasraḥ svayamātṛṇṇāvakāśa upadadhyādardhyāścāntayoḥ

8

śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ
prācībhiḥ pracchādayedardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

1

ubhayataḥ praugaṃ cinvīteti

2

yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvadubhayataḥ praugaṃ kṛtvā navamena tiryaṅmānyāḥ praugacitoktā vikārāḥ

3

tathopadhānam

4

aparasminprastāre cubukayorddhve pādeṣṭake upadadhyāt / saṃdhyantayośca dīrghapādye

5

dīrghe cetare ca catasraḥ svayamātṛṇṇāvakāśa upadadhyādardhyāścāntayoḥ

6

śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayedardheṣṭakābhiḥ
saṃkhyāṃ pūrayet

1

rathacakracitaṃ cinvīteti vijñāyate

2

dvayāni tu khalu rathacakrāṇi bhavanti sārāṇi ca pradhiyuktāni ca / aviśeṣātte manyāmahe'nyatarasyākṛtiriti

3

athāgniṃ vimimīte / yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasminyāvatsaṃbhavettāvatsamacaturaśraṃ kṛtvā tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet

4

tāsāṃ ṣaṭ pradhāvupadhāya śeṣamaṣṭadhā vibhajet

5

aparaṃ prastāraṃ tathopadadhyādyathā pradhyanīkeṣu sraktayo bhavanti

6

athāparaḥ

7

puruṣārdhātpañcadaśeneṣṭakāḥ samacaturaśrāḥ kārayenmānārthāḥ

8

tāsāṃ dve śate pañcaviṃśatiśca sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate

9

tāsvanyāścatuḥṣaṣṭimāvapet / tābhiḥ samacaturaśraṃ karoti / tasya ṣoḍaśeṣṭakā pārśvamānī bhavati / trayastriṃśadatiśiṣyante / tābhirantānsarvaśaḥ paricinuyāt

10

nābhiḥ ṣoḍaśa madhyamāḥ / catuḥṣaṣṭirarāścatuḥṣaṣṭirvediḥ / nemiḥ śeṣāḥ

11

nābhimantataḥ parilikhet / nemimantataścāntarataśca parilikhya / neminābhyorantarālaṃ dvātriṃśaddhā vibhajya viparyāsaṃ bhāgānuddharet / evamāvāpa uddhṛto bhavati

12

nemiṃ catuḥṣaṣṭiṃ kṛtvā vyavalikhya madhye parikṛṣet / tā aṣṭāviṃśatiśataṃ bhavanti

13

arāṃścaturdhā caturdhā nābhimaṣṭadhā vibhajet

14

eṣa prathamaḥ prastāraḥ

15

aparasminprastāre nābhimantataścaturthavelāyāṃ parikṛṣet / nemimantarataḥ

16

nemimantarataścatuḥṣaṣṭiṃ kṛtvā vyavalikhet

17

arāṇāṃ pañcadhā vibhāga āparikarṣaṇayoḥ

18

nemyāmantarāleṣu dve dve nābhyāmantarāleṣvekaikāṃ

19

yaccheṣaṃ nābhestadaṣṭadhā vibhajet

20

sa eṣa ṣoḍaśakaraṇaḥ sāro rathacakracit

1

droṇacitaṃ cinvīteti vijñāyate

2

dvayāni tu khalu droṇāni bhavanti caturaśrāṇi ca parimaṇḍalāni ca / aviśeṣātte manyāmahe'nyatarasyākṛtiriti

3

athāgniṃ vimimīte / caturaśra ātmā bhavati / tasya trayaḥ puruṣāstribhāgonāḥ parśvamānī

4

paścāttsarurbhavati / tasyārdhapuruṣo daśāṅgulāni ca prācī / tribhāgonaḥ puruṣa udīcīti

5

evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate

6

atheṣṭakānāṃ vikārāḥ / puruṣasya ṣaṣṭhyastā evaikato'dhyardhāḥ / tāsāmardhyāstiryagbhedāḥ puruṣasya caturthya iti

7

tāsāṃ tsaruśroṇyantarālayoḥ ṣaṭ ṣaṣṭīrupadhāya śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

8

aparasminprastāre dakṣiṇeṃ'se'dhyardhāmudīcīmupadadhyāt / tathottare

9

pūrvasminnanīke ṣaḍbhāgīyā upadadhyāt

10

dakṣiṇottarayoścaturbhāgīyāḥ

11

tsaroḥ purastātpārśvayorddhve caturbhāgīye upadadhyāt / tayoravastādabhito dve dve adhyardhe viṣūcī / tayoravastānmadhyadeśe dve ṣaṣṭhyau prācyau

12

śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

1

athāparaḥ

2

puruṣasya ṣoḍaśībhirviṃśaśataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate

3

tāsāmekāmapoddhṛtya śeṣāḥ parimaṇḍalaṃ karoti

4

tatpūrveṇa rathacakracitā vyākhyātam

5

ṣoḍaśīṃ purastādviśaya upadhāya tayā saha maṇḍalaṃ parilikhet

6

yadavastādapacchinnaṃ tatpurastādupadadhyāt

7

pradhīnāṃ saptadhā vibhāgaḥ

8

pradhimadhyamāḥ prakramavyāsā bhavanti

9

caturaśrāṇāmardhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

10

aparasminprastāre pradhimadhyamāmoṣṭha upadhāya yadavastāttaddvedhā vibhajet

11

sa eṣa navakaraṇo droṇacitparimaṇḍalaḥ

12

samūhya paricāyyau pūrveṇa rathacakracitā vyākhyātau

13

samūhyasya dikṣu cātvālān khānayitvā tebhyaḥ purīṣaṃ samūhyopadadhyāt

14

paricāyya iṣṭakānāṃ deśabhedaḥ

15

taṃ sarvābhiḥ pradakṣiṇaṃ paricinuyāt

1

śmaśānacitaṃ cinvīteti vijñāyate

2

sarvamagniṃ caturaśrānpañcadaśa bhāgānkṛtvā teṣāmākhyātamupadhānam

3

tribhirbhāgairbhāgārdhavyāsaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya pūrvasyāḥ karaṇyā madhyācchroṇī pratyālikhyāntāvuddharet / tasya daśadhā vibhāgaḥ

4

tāni viṃśatiḥ sarvo'gniḥ saṃpadyate

5

aparasminprastāre praugamadhye'nūcīnaṃ vibhajet / tasya ṣaḍdhā vibhāgaḥ / te dve parśvayorupadadhyāt

6

bhāgatṛtīyāyāmaścaturthavyāsāḥ kārayet / tāsāmardhyāstiryagbhedāḥ

7

tā antayorupadhāya śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

8

ūrdhvapramāṇamagneḥ pañcamena vardhayet

9

tatsarvaṃ tredhā vibhajya dvayorbhāgayoścaturthena vā navamena vā caturdaśena veṣṭakāḥ kārayet

10

tābhiścatasro vā nava vā caturdaśa vā citirupadhāya śeṣamavāñcamakṣṇayāpacchindyāt / ardhamuddharet

11

tasya nityo vibhāgo yathāyogamiṣṭakānāṃ hrāsavṛddhi

1

kūrmacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta brahmalokamabhijayeyamiti / vijñāyate

2

dvayāḥ khalu kūrmā bhavanti vakrāṅgāśca parimaṇḍalāśca / aviśeṣātte manyāmahe'nyatarasyākṛtiriti

3

athāgniṃ vimimīte / caturaśra ātmā bhavati / tasya daśa prakramāḥ pārśvamānī bhavati / tasya dvābhyāṃ dvābhyāṃ prakramābhyāṃ sraktīnāmapacchedaḥ

4

pūrvasminnanīke prakramapramāṇāni catvāri caturaśrāṇi kṛtvā teṣāṃ ye antye te akṣṇayāpacchindyāt / evaṃ dakṣiṇata evaṃ paścādevamuttarataḥ / sa ātmā

5

śiraḥ pañcapadāyāmamardhapuruṣavyāsam / tasyāṃsau prakrameṇa prakrameṇāpacchindyāt

6

sraktyapacchede pādānunnayet / tasya dvipadākṣṇayā tiraścī taddviguṇāyāmamanūcī / tasya dvipadākṣṇayā pūrvamaṃsamapacchindyāt / etenetareṣāṃ pādānāmapacchedā vyākhyātāḥ / aparayoḥ pādayoraparāvaṃsāvapacchindyāt

7

evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate

8

tasyeṣṭakāḥ kārayetpuruṣasya caturthyastāsāmardhyāḥ pādyāśca

9

adhyardhapādyāścaturbhiḥ parigṛhṇīyātprakrameṇa dvābhyāṃ padābhyāṃ padasaviśeṣeṇeti

10

te dve yathā dīrghasaṃśliṣṭe syātāṃ tathaikāṃ kārayet

11

dvipadākṣṇayārdhena samacaturaśrāmekāṃ

12

upadhāne śiraso'gre caturaśrāmupadadhyāt / haṃsamukhyāvavastāt

13

pañca pañca caturaśrā dve dve pādeṣṭake iti pādeṣūpadadhyāt

14

yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakā upadadhyāt

15

śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

16

aparasminprastāre śiraso'gre haṃsamukhīmupadadhyātpādeṣṭake abhitaḥ

17

tayoravastādabhito dve dve adhyardha pādye viṣūcī

18

tayoravastādabhitaśchedasaṃhite dve pādeṣṭake

19

dve dve dvipade tisrastisro'rdheṣṭakā iti pādeṣūpadadhyāt

20

yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakaścopadadhyāt

21

śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet/
ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

1

athāparaḥ

2

puruṣasya ṣoḍaśībhirviṃśaśataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate

3

tāsāṃ pañca ṣoḍaśīrapoddhṛtya śeṣāḥ parimaṇḍalaṃ karoti / taduttareṇa droṇacitā vyākhyātam

4

atha tāḥ pañca ṣoḍaśyastābhiravāntaradikṣu pādānunnayecchiraḥ purastāt / tāsāṃ parikarṣaṇaṃ vyākhyātam

5

pradhīnāṃ saptadhā vibhāgaḥ pradhimadhyamāḥ prakramavyāsā bhavanti

6

yadatiriktaṃ saṃpadyate taccaturaśrāṇāmadhyardhābhiryoyujyeta

7

aparasminprastāre pādānāṃ śirovadvibhāgaḥ śirasaḥ pādavat

8

vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet

9

kūrmasyānte tanu purīṣamupadadhyānmadhye bahulam / etadeva droṇe viparītam

10

atha haika ekavidhaprabhṛtīnpraugādīn bruvate

11

samacaturaśrāneka ācāryāḥ / tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārāyettāsāmardhyāḥ pādyāśca

12

athāśvamedhikasyāgneḥ puruṣābhyāso nāratniprādeśānāṃ

13

prākṛto vā triguṇaḥ / tristāvo'gnirbhavatītyekaviṃśo'gnirbhavatītyubhayaṃ brāhmaṇamubhayaṃ brāhmaṇam

iti baudhāyanaśulbasūtram
srotam
sambhavataḥ [http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/ind/aind/ved/yvs/baudhsbs/baudh.htm Baudhāyana-Śulba-Sūtra] (TITUS) se lekara devanāgarī meṃ parivartita karake yahām̐ rakhā gayā/

Original text: baudhāyanaśulbasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc