baudhāyanaśulbasūtram · Chapter 1
baudhāyana śulba sūtram
atheme'gnicayāḥ
teṣāṃ bhūmeḥ parimāṇavihārānvyākhyāsyāmaḥ
athāṅgulapramāṇaṃ caturdaśāṇavaḥ catustriṃśattilāḥ pṛthusaṃśliṣṭā ityaparam / daśāṅgulaṃ kṣudrapadam / dvādaśa prādeśaḥ / pṛthottarayuge trayodaśike / padaṃ pañcadaśa / aṣṭāśītiśatamīṣā / catuḥśatamakṣaḥ / ṣaḍaśītiryugam / dvātriṃśajjānuḥ / ṣaṭtriṃśacchamyābāhū / dvipadaḥ prakramaḥ / dvau prādeśāvaratniḥ / athāpyudāharanti pade yuge prakrame'ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yāthākāmīti / pañcāratniḥ puruṣo vyāmaśca / caturaratnirvyāyāmaḥ
caturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣettāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / lekhāmālikhya tasyā madhye śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet / viṣkambhāntayoḥ śaṅkū nihanyāt / pūrvasminpāśaṃ pratimucya pāśena maṇḍalaṃ parilikhet / evamaparasmiṃste yatra sameyātāṃ tena dvitīyaṃ viṣkambhamāyacchet / viṣkambhāntayoḥ śaṅkū nihanyāt / pūrvasminpāśau pratimucya lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet / evaṃ dakṣiṇata evaṃ paścādevamuttaratasteṣāṃ ye'ntyāḥ saṃsargāstaccaturaśraṃ saṃpadyate
athāparam / pramāṇāddviguṇāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / sa prācyarthaḥ / aparasminnardhe caturbhāgone lakṣaṇaṃ karoti / tannyañcanam / ardheṃ'sārthaṃ / pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya nyañcanena dakṣiṇāpāyamyārdhena śroṇyaṃsānnirharet
dīrghacaturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣe ttāvatyāṃ bhūmyāṃ dvau śaṅkū nihanyāt / dvau dvāvekaikamabhitaḥ samau / yāvatī tiryaṅmānī tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / pūrveṣāmantyayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe lakṣaṇaṃ karoti / madhyame pāśau pratimucya lakṣaṇasyopariṣṭāddakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanyāt / saॐ'sa etenottaraॐ'so vyākhyātastathā śroṇī
yatra purastādaṃhīyasīṃ minuyāttatra tadardhe lakṣaṇaṃ karoti
athāparam / pramāṇādadhyardhāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti / tannyañchanam / iṣṭeṃ'sārtham / pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya nyañchanena dakṣiṇāpāyamyeṣṭena śroṇyaṃsānnirharet
samacaturaśrasyākṣṇayārajjurdvistāvatīṃ bhūmiṃ karoti
pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī
tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā navamastu bhūmerbhāgo bhavatīti
dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti
tāsāṃ trikacatuskayordvādaśikapañcikayoḥ pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptikacaturviṃśikayordvādaśikapañcatriṃśikayoḥ pañcadaśikaṣaṭtriṃśikayorityetāsūpalabdhiḥ
nānācaturaśre samasyankanīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛdhramullikhet / vṛdhrasyākṣṇayārajjuḥ samastayoḥ pārśvamānī bhavati
caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso vṛdhramullikhet / vṛdhrasya pārśvamānīmakṣṇayetaratpārśvamupasaṃharet / sā yatra nipatettadapacchindyāt / chinnayā nirastam
samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣaṃstadakṣṇayāpacchidya bhāgaṃ dvedhā vibhajya pārśvayorupadadhyādyathāyogam
api vai tasmiṃścaturaśraṃ samasya tasya karaṇyāpacchidya yadatiśiṣyate taditaratropadadhyāt
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣaṃstiryaṅmānīṃ karaṇīṃ kṛtvā śeṣaṃ dvedhā vibhajya pārśvayorupadadhyāt / khaṇḍamāvāpena tatsaṃpūrayet / tasya nirhāra uktaḥ
caturaśramekato'ṇimaccikīrṣannaṇimataḥ karaṇīṃ tiryaṅmānīṃ kṛtvā śeṣamakṣṇayā vibhajya viparyasyetaratropadadhyāt
caturaśraṃ praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣeddvistāvatīṃ bhūmiṃ samacaturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyāḥ madhye śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayoḥ śroṇyornipātayet / bahispandyamapacchindyāt
caturaśramubhayataḥ praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣeddvistāvatīṃ bhūmiṃ dīrghacaturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyāḥ madhye śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayormadhyadeśayornipātayet / bahiḥspandyamapacchindyāt / etenāparaṃ praugaṃ vyākhyātam
caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣannakṣṇayārdhaṃ madhyātprācīmabhyāpātayet / yadatiśiṣyate tasya saha tṛtīyena maṇḍalaṃ parilikhet
maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣanviṣkambhamaṣṭau bhāgānkṛtvā bhāgamekonatriṃśadhā vibhajyāṣṭāviṃśatibhāgānuddharet / bhāgasya ca ṣaṣṭhamaṣṭamabhāgonam
api vā pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvuddharet / saiṣānityā caturaśrakaraṇī
pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayettacca caturthenātmacatustriṃśonena / saviśeṣaḥ
athāgnyādheyike vihāre gārhapatyādāhavanīyasyāyatanam / vijñāyate'ṣṭaṣu prakrameṣu brāhmaṇo'gnimādadhītaikādaśasu rājanyo dvādaśasu vaiśya iti
āyāmatṛtīyena trīṇi caturaśrāṇyanūcīnāni kārayet / aparasyottarasyāṃ śroṇyāṃ gārhapatyaḥ / tasyaiva dakṣiṇeṃ'se'nvāhāryapacanaḥ pūrvasyottareṃ'sa āhavanīyaḥ
api vā gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ pañcadhā ṣoḍhā vā saṃbhujya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgamāgantukamupasamasya samaṃ traidhaṃ vibhajya pūrvasmādantād dvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti / gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanti / taddakṣiṇāgnerāyatanaṃ bhavati
api vā pramāṇaṃ pañcamena vardhayet / tatsarvaṃ pañcadhā saṃbhujyāparasmādantāddvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti / pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanti / taddakṣi ṇāgnerāyatanaṃ bhavati
viparyastaitenotkaro vyākhyātaḥ
aparenāhavanīyaṃ yajamānamātrī bhavatīti darśapaurṇamāsikāyā vedervijñāyate
tasyāstribhāgonaṃ paścāttiraścī / tasyā evārdhaṃ purastāttiraścī / evaṃ dīrghacaturaśramekato'ṇimadvihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihanyāt
yāvatī pārśvamānī dvirabhyastā tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti / dakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanyāt / tasminpāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇaṃ pārśvaṃ parilikhet / etenottaraṃ pārśvaṃ vyākhyātam / pūvaṃ pārśvaṃ tayā dvirabhyastayā parilikhet / evamaparam
daśapadā paścāttiraścī dvādaśapadā prācyaṣṭāpadā purastāttiraścīti pāśubandhikāyā vedervijñāyate / mānayogastasyā vyākhyātaḥ / rathasaṃmitetyekeṣām / virāṭsaṃpannetyekeṣām
śamyāmātrī catuḥsraktirbhavatītyuttaravedervijñāyate / samacaturaśrāviśeṣāt
vitṛtīyā vedirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate / mahāvedestṛtīyena samacaturaśrakṛtāyāstṛtīyakaraṇī bhavatīti / navamastu bhūmerbhāgo bhavati / yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatītyekeṣām / dikṣu sraktayo bhavanti
veditṛtīye yajeteti sautrāmaṇikīṃ vedimabhyupadiśanti / mahāvedestṛtīyena samacaturaśrakṛtāyā aṣṭādaśapadā pārśvamānī bhavati / tasyai dīrghakaraṇyāmekato'ṇimatkaraṇyāṃ ca yathākāmīti
prāgvaṃśaḥ ṣoḍaśaprakramāyāmo dvādaśavyāso'pi vā dvādaśaprakramāyāmo daśavyāsaḥ
tasya madhye dvādaśiko vihāraḥ
triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraścī bhavati ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti mahāvedervijñāyate / mānayogastasyā vyākhyātaḥ / āhavanīyātṣaṭ prakramānmahāvediḥ
tata ekasminsadaḥ / taddaśakam / udak saptaviṃśatyaratnayaḥ / aṣṭādaśetyekeṣām
tataścaturṣu havirdhānam / taddaśakaṃ dvādaśakaṃ vā mānayogastayorvyākhyātaḥ
yūpāvaṭīyācchaṅkorardhaprakramamavaśiṣyottaravediṃ vimimīte / daśapadottaravedirbhavatīti some vijñāyate / mānayogastasyā vyākhyātaḥ
cātvālaḥ śamyāmātro'parimito vā
athoparavāḥ prādeśamukhāḥ prādeśāntarālāḥ / aratnimātraṃ samacaturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihanyāt / ardhaprādeśenārdhaprādeśenaikaikaṃ maṇḍalaṃ parilikhet
sadasaḥ pūrvārdhāddviprakramamavaśiṣya dhiṣṇyānāṃ dviprādeśo viṣkambhastathāntarālāḥ
āgnīdhrāgārasya pārśvamānī pañcāratniḥ
etena mārjālīyo vyākhyātaḥ / tasyodīcīṃ dvāraṃ kurvanti
rathākṣāntarālā yūpāvaṭā bhavantītyekādaśinyāṃ vijñāyate / tasyā daśānāṃ ca rathākṣāṇāmekādaśānāṃ ca padānāmaṣṭāṅgulasya ca caturviṃśaṃ bhāgamādadīta / sa prakramaḥ syāt / tena vediṃ vimimīte
athāśvamedhe viṃśatyāśca rathākṣāṇāmekaviṃśatyāśca padānāmaṣṭāṅgulasya ca caturviṃśaṃ bhāgamādadīta / sa prakramaḥ syāt / tena vediṃ vimimīte
atha prācyekādaśinyāṃ yūpārthaṃ vedeḥ pūrvārdhātpadārdhavyāsamapacchidya tatpurastātprāñcaṃ dadhyāt / nātrāṣṭāṅgulaṃ vidyate / na vyatiṣaṅgaḥ
yūpāvaṭāḥ padaviṣkambhāstripadapariṇāhāni yūpoparāṇīti
ardhāṣṭamāḥ puruṣāḥ prathamo'gniḥ / ardhanavamā dvitīyaḥ / ardhadaśamāstṛtīyaḥ / evamuttarottaro vidhābhyāsa ekaśatavidhāt / tadetatsaptavidhaprabhṛtyekaśatavidhāntam
ata ūrdhvamekaśatavidhāneva pratyādadīta / anagnikānvā yajñakratūnāharet / anyatrāśvamedhāt
aśvamedhamaprāptaṃ cedāharedata ūrdhvaṃ vidhāmabhyasyennetaradādriyeta
atītaṃ cedāharedāhṛtya kṛtāntādeva pratyādadīta
kathamu khalu vidhāmabhyasyet
yadanyatprakṛtestatpañcadaśa bhāgānkṛtvā vidhāyāṃ vidhāyāṃ dvau dvau bhāgau samasyet / tābhirardhāṣṭamābhiragniṃ cinuyāt
ūrdhvapramāṇābhyāsaṃ jānoḥ pañcamasya caturviṃśenaike samāmananti
atha haika ekavidhaprabhṛtīnapakṣapucchāṃścinvate
tannopapadyate pūrvottaravirodhāt
atha haikeṣāṃ brāhmaṇaṃ bhavati śyenacidagnīnāṃ pūrvā tatiriti
athāpareṣāṃ na jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti
athāsmākaṃ / pakṣī bhavati / na hyapakṣaḥ patitumarhati / aratninā pakṣau drāghīyāṃsau bhavataḥ / tasmātpakṣapravayāṃsi vayāṃsi / vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavatīti
nāpakṣapucchaḥ śyeno vidyate / na cāsaptavidhasya pakṣapucchāni vidyante / na ca saptavidhaṃ citvaikavidhaprasaṅgaḥ / tasmātsaptavidha eva prathamo'gniḥ
bhedānvarjayet / adharottarayoḥ pārśvasaṃdhānaṃ bhedā ityupadiśanti / tadagnyanteṣu na vidyate na sraktipārśvayoḥ
sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvāna iti
pañcamāyāṃ vā citau saṃkhyāṃ pūrayet
dviśatāśceccikīrṣetpañcacoḍābhirnākasadaḥ samānasaṃkhyaṃ pratīyāt
paśudharmo ha vā agniḥ / yathā ha vai paśordakṣiṇeṣāmasthnāṃ yaddakṣiṇaṃ pārśvaṃ taduttareṣāmuttaraṃ yaduttareṣāṃ dakṣiṇaṃ taddakṣiṇeṣāmuttaraṃ yadavāk cordhvaṃ ca tatsamānamevamiṣṭakānāṃ rūpāṇyupadadhyāt
yā dakṣiṇāvṛto lekhāstā dakṣiṇata upadadhyāt savyāvṛta uttarataḥ / ṛjulekhāḥ paścācca purastācca bhavanti / tryālikhitā madhye / atha yā viśayasthā yathā ha vai paśoḥ pṛṣṭhavaṃśo naivaikasminpārśve vyatirekeṇa vartate naivāparasminnevaṃ tāsāmupadhānaṃ pratīyāt
athāpi brāhmaṇaṃ bhavati / prajāpatirvā atharvāgnireva dadhyaṅṅātharvaṇastasyeṣṭakā asthānīti
tasmād bahistanvaṃ ceccinuyāttanvopaplavamadhyairātmopaplavamadhyāt saṃdadhyāt
prāñcamenaṃ cinuta iti vijñāyate
amṛnmayībhiraniṣṭakābhirna saṃkhyāṃ pūrayet
iṣṭakacidvā anyo'gniḥ paśucidanya ityetasmādbrāhmaṇāt
paśurvā eṣa yadagniryoniḥ khalu vā eṣā paśorvikriyate yatprācīnamaiṣṭākādyajuḥ kriyata iti ca
lokabādhīni dravyāṇyavaṭeṣūpadadhyāt
maṇḍalamṛṣabhaṃ vikarṇīmitīṣṭakāsu lakṣmāṇi pratīyāt
iṣṭakāmantrayoriṣṭakāvyatireke lokaṃpṛṇāḥ saṃpradyante parimāṇābhāvāt
atītāneva veṣṭakāgaṇānatropadadhyāt
pañca lokaṃpṛṇāḥ
mantravyatireke'ktāḥ śarkarāḥ saṃdhiṣūpadadhyāt
prācīrupadadhāti pratīcīrupadadhātīti gaṇeṣu rītivādaḥ
prācīmupadadhāti pratīcīmupadadhātīti karturmukhavādaḥ
purastādanyāḥ pratīcīrupadadhāti paścādanyāḥ prācīrityapavargaḥ
caturaśrāsvevaitadupapadyate
na khaṇḍāmupadadhyāt / na bhinnāmupadadhyāt / na kṛṣṇāmupadadhyāt / na jīrṇāmupadadhyāt / na lakṣmaṇāmupadadhyāt / na svayamātṛṇṇāṃ svayaṃcitāvupadadhyāt
ūrdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ pañcamena kārayet / ardhena nākasadāṃ pañcacoḍānāṃ ca
yacchoṣapākābhyāṃ pratihraseta purīṣeṇa tatsaṃpūrayet purīṣasyāniyataparimāṇatvāt
vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate
caturaśretyekeṣāṃ / parimaṇḍaletyekeṣām
caturaśraṃ saptadhā vibhajya tiraścīṃ tredhā vibhajet / aparasminprastāra udīcīrupadadhāti
samacaturaśrāścedupadadhyādvyāyāmaṣaṣṭheneṣṭakāḥ kārayeccaturthena tṛtīyeneti / tāsāṃ nava prathamā dvādaśa dvitīyā iti pūrvasminprastāra upadadhāti / pañca tṛtīyāḥ ṣoḍaśa prathamā ityaparasmin
parimaṇḍalāyāṃ yāvatsaṃbhavettāvatsamacaturaśraṃ kṛtvā tannavadhā vibhajet pradhīṃstridhā tridheti / aparaṃ prastāraṃ tathopadadhyādyathā pradhyanīkeṣu sraktayo bhavanti
dhiṣṇyā ekacitīkāścaturaśrāḥ parimaṇḍalā vā
teṣāmāgnīdhrīyaṃ navadhā vibhajyaikasyāḥ sthāne'śmānamupadadhyāt
atha hoturdhiṣṇyaṃ navadhā vibhajya pūrvāṃstribhāgānekaikaṃ dvedhā vibhajet
athetarānnavadhā navadhā vibhajya madhyamapūrvau dvau bhāgau samasyet
atha mārjālīyaṃ tredhā vibhajya pūrvāparau bhāgau pañcadhā vibhajet
ukhyabhasmanā saṃsṛjyeṣṭakāḥ kārayediti
saṃvatsarabhṛta evaitadupapadyate na rātribhṛtaḥ
evamasya mantravatī citikḷptiḥ
chandaścitaṃ triṣāhasrasya parastāccinvīta kāmavivekāt tasya rūpaṃśyenākṛtirbhavatīti
atha vai bhavati śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti
ākṛtidvaividhyam / caturāśrātmā śyenākṛtiśca
vijñāyate ubhayaṃ brāhmaṇam
pañca dakṣiṇāyāṃ śroṇyāmupadadhāti pañcottarasyām / basto vaya iti dakṣiṇeṃ'sa upadadhāti / vṛṣṇirvaya ityuttare / vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣa upadadhāti / siṃho vaya ityuttare puruṣo vaya iti madhya iti ca
athāparaṃ vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyate yadagniriti / utpatatāṃ chāyayetyarthaḥ
samacaturaśrābhiragniṃ cinute daivyasya ca mānuṣasya ca vyāvṛttyā iti maitrāyaṇīyabrāhmaṇaṃ bhavati
tasyeṣṭakāḥ kārayet puruṣasya caturthena pañcamena ṣaṣṭhena daśameneti
athāgniṃ vimimīte
yāvānpuruṣa ūrdhvabāhustāvadantarāle veṇośchidre karoti / madhye tṛtīyaṃ / yadamutra spandyayā karoti tadiha veṇunā karoti
tasyātmā samacaturaśraścatvāraḥ puruṣāḥ / pakṣaḥ samacaturaśraḥ puruṣaḥ / sa tu dakṣiṇato'ratninā drāghīyān / etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ / pucchaḥ samacaturaśraḥ puruṣaḥ / tamavastātprādeśena vardhayet / evaṃ sāratni prādeśā saptavidhaḥ saṃpradyataḥ
upadhāne pakṣāgrāduttarataḥ puruṣatṛtīyavelāyāṃ catasraḥ pañcamyastāsāmabhito dve dve pādeṣṭake tato'ṣṭau caturthyaḥ / pakṣaśeṣaṃ ṣaḍbhāgīyābhiḥ pracchādayet / etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ
pūrvāparayoḥ pucchapārśvayoścaturbhāgīyā upadadhyāt / dakṣiṇottarayoḥ pādeṣṭakāḥ / śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet
eṣa dviśataḥ prastāraḥ
aparasminprastāre pakṣāgrāduttarato'rdhavyāyāmavelāyāṃ tisrastisraḥ ṣaṣṭhyo dve dve dvipade iti viparyāsamupadadhyāt / tathottare
dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nava ṣaṣṭhyaścaturaśrakṛtāḥ / tathottarasyām
nava nava ṣaṣṭhyo dve dve dipade iti dakṣiṇādaṃsāduttarādaṃsādviparyāsamupadadhyāt
śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet
eṣa dviśataḥ prastāro vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet
athāparaḥ
puruṣasya pañcamyaḥ / tā evaikato'dhyardhāḥ / tāsāmardhyāḥ pādyāśca
upadhāne / pūrvāparayoḥ pakṣapārśvayorardheṣṭakā udīcīrupadadhyāt / tathottare
dakṣiṇottarayoḥ pucchapārśvayoścatasraścatasro'dhyardhā udīcīḥ / pucchasyāvastāccatasro'rdheṣṭakā udīcīḥ / tāsāmabhito dve pādeṣṭake / jaghanena pucchāpyayorekaikāmardheṣṭakāṃ prācīm
śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet
eṣa dviśataḥ prastāraḥ
aparasmin prastāra ātmasraktiṣu catasraḥ pādeṣṭakā upadadhyāt / tāsāmabhito dve dve ardheṣṭake / pūrvasminnanike pañca
pakṣāgrayostisrastisro'dhyardhā udīcīḥ / tāsāmantaraleṣvekaikāmardheṣṭakāṃ prācīm
śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet
eṣa dviśataḥ prastāro vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet
atha vakrapakṣo vyastapucchaḥ
tasyeṣṭakāḥ kārayetpuruṣasya caturthyaḥ / tāsāmardhyāḥ pādyāśca / nityamakṣṇyāpacchedanamanādeśe
pādeṣṭakāścaturbhiḥ parigṛhṇīyādardhapadena padenādhyardhapadena padasaviśeṣeṇeti / te dve yathā dīrghasaṃśliṣṭe syātāṃ tathārdheṣṭakāṃ kārayet
athāgniṃ vimimīta / ātmā dvipuruṣāyāmo daśapadavyāsaḥ / tasya dakṣiṇādaṃsāduttarato'dhyardhaprakrame lakṣaṇaṃ karoti / evamaparataḥ / tayorupariṣṭātspandyāṃ niyamyāṃsamapacchindyāt / etenetarāsāṃ sraktīnāmapacchedā vyākhyātāḥ / sa ātmā
śiro'rdhaṣaṣṭhapadāyāmamardhapuruṣavyāsaṃ / tasyāṃsau prakrameṇa prakrameṇāpacchindyāt
pucchasya ṣaṭpadā prācī dvipuruṣodīcī / tasya pūrve srakti tribhistribhiḥ prakramairapacchindyāt
pakṣo dvādaśapadāyāmo daśapadavyāsaḥ / tasya madhyātprāñci ṣaṭpadāni prakramya śaṅkuṃ nihanyāt / śroṇyorekaikam / athainaṃ spandyayā paricinuyāt / antaspandyamapacchidya tatpurastāt prāñcaṃ dadhyāt / sa nirṇāmaḥ / etenottarasya pakṣasya nirṇāmo vyākhyātaḥ
pakṣāgrayoḥ prakramapramāṇāni pañca pañca caturaśrāṇyanūcīnāni kṛtvā sarvāṇyavāñcamakṣṇayāpacchindyādardhānyuddharet
evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyataḥ
upadhāne śiraso'pyaye caturthīmupadadhyāt / haṃsamukhī purastāt / pādeṣṭake abhitaḥ / tayoravastādabhitastisrastisraścaturaśrapādyāḥ / śeṣe pādeṣṭakāḥ
api vā śiraso'gre haṃsamukhīmupadadhyāttasya avastāccaturthīmupadadhyātpādeṣṭake abhitaḥ / tayoravastādabhitastisrastisraścaturaśrapādyāḥ / śeṣe pādeṣṭakāḥ
śiraso'vastātpañcapādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt / tathā pucchasya purastāt yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakāścopadadhyāt
śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet / pādyābhiḥ sārdhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
eṣa dviśataḥ prastāraḥ
aparasminprastāre haṃsamukhīścatasraścatasṛbhiḥ pādeṣṭakābhiḥ saṃyojayedyathā dīrghacaturaśraṃ saṃpadyate / tattiryak svayamātṛṇṇāvakāśa upadadhyāt
haṃsamukhyau pratīcyau pucchāpyaye'rdhapadenātmani viśaye / tayoravastādabhitastisraḥ pādeṣṭakāḥ prāṅmukhīrupadadhyāt
pucchasyāvastātpañcadaśa pādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt
pādeṣṭake ardheṣṭaketi pakṣapatrāṇāṃ prācīrvyatyāsaṃ cinuyāt
viśaye yadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakāścopadadhyāt
śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet / pādyābhiḥ sārdhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
athāparaḥ
puruṣasya pañcamībhiḥ śatamaśītiḥ saptārdhaṃ ca sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate
tāsāṃ pañcāśaddve cātmanyardhacaturthyaḥ śirasi / pañcadaśa pucche / aṣṭapañcāśatsārdhyā dakṣiṇe pakṣa upadadhyāt / tathottare
ardhavyāyāmena sraktīnāmapacchedaḥ / saṃnataṃ pucchaṃ / pakṣayostribhistribhiraratnibhirapanāmaḥ / adhyardhyābhiḥ ṣaṭ ṣaṭ patrāṇi kuryāt / ākṛtiḥ śiraso nityā
atheṣṭakānāṃ vikārāḥ
puruṣasya pañcamyastā evaikato'dhyardhāḥ / tā evaikataḥ sapādāḥ / pañcamabhāgīyāyāḥ pādyāḥ sārdhyāḥ / tathādhyardhāyāḥ / tayoścāṣṭamabhāgau tathā śleṣayedyathā tisraḥ sraktayo bhavanti / pañcamabhāgīyāyāścāṣṭamyaḥ / tāni daśa
ātmani pañcamabhāgīyāḥ sārdhyā upadadhyāt / tathā pucche
pakṣayoścādhyardhāḥ sārdhyāḥ
śirasi yāḥ saṃbhavanti
aparasminprastāre pūrvayoḥ pakṣāpyayayorekaikāmubhayīmupadadhyāt / ekaikāmaparayoḥ / dve dve śirasaḥ pārśvayoḥ
pucchasyāvastādadhyardhāḥ prācīryathāvakāśam / pārśvayoḥ pādyāḥ sāṣṭamabhāgāḥ
pakṣayoścādhyardhāḥ sāvayavāḥ
śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ copadadhyāt
kaṅkacita etenātmā pucchaṃ ca vyākhyātam
śirasi pañcopadadhyāt / tasyākṛtirvyākhyāta
saptapañcāśaddakṣiṇe pakṣa upadadhyāt / tathottare
vyāyāmena saprādeśena pakṣayorapanāmaḥ / pañcamabhāgīyārdhyābhiḥ ṣaṭ ṣaṭ patrāṇi kuryāt / adhyardhāvaśiṣyate
tayā pucchasyāvastāt pādāvaratnimātrāvaratnyantarālau prādeśavyāsau bhavataḥ / tayoravastādabhito dvaudvāvaṣṭamabhāgau prāgbhedāvupadadhyāt
evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate
atheṣṭakānāṃ vikārāḥ / pañcamabhāgīyāḥ sāvayavāḥ / pādeṣṭakāṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyādardhaprādeśenādhyardhaprādeśena prādeśena prādeśasaviśeṣeneti / adhyardheṣṭakāṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyādardhavyāyāmena dvābhyāmaratnibhyāmaratnisaviśeṣeneti / tāḥ ṣaṭ
tāsāṃ caturaśrapādyāḥ sāṣṭamabhāgāḥ pādayorupadhāya śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ
copadadhyāt
alajacita etenātmā śiraḥ pucchaṃ ca vyākhyātaṃ pādāvapoddhṛtya
triṣaṣṭirdakṣiṇe pakṣa upadadhyāt / tathottare
puruṣeṇa pakṣayorapanāmaḥ
aparasmādapanāmātprāñcamaratniṃ mitvā tasminspandyāṃ niyamyāparaṃ pakṣapatrāpacchedamanvāyacchet
evaṃ pañca pañcamyaḥ sārdhyā uddhṛtā bhavanti
pādeṣṭakāmapanāma upadhyāya tāsāṃ caturaśra pādyāḥ sāṣṭamabhāgā apoddhṛtya
śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ copadadhyāt
praugacitaṃ cinvīteti
yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatpraugaṃ kṛtvā tasyāparasyāḥ karaṇyā dvādaśeneṣṭakāstadardhavyāsāḥ kārayet / tāsāmardhyāḥ pādyāśca
tāsāṃ dve ardheṣṭake bāhyasaviśeṣe cubuka upadadhyādardhyāścāntayoḥ
śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ pracchādayedardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
aparasminprastāre'parasminnanīke saptacatvāriṃśatpādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt
cubuka ekāṃ śūlapādyām
dīrghe cetare catasraḥ svayamātṛṇṇāvakāśa upadadhyādardhyāścāntayoḥ
śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ
prācībhiḥ pracchādayedardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
ubhayataḥ praugaṃ cinvīteti
yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvadubhayataḥ praugaṃ kṛtvā navamena tiryaṅmānyāḥ praugacitoktā vikārāḥ
tathopadhānam
aparasminprastāre cubukayorddhve pādeṣṭake upadadhyāt / saṃdhyantayośca dīrghapādye
dīrghe cetare ca catasraḥ svayamātṛṇṇāvakāśa upadadhyādardhyāścāntayoḥ
śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayedardheṣṭakābhiḥ
saṃkhyāṃ pūrayet
rathacakracitaṃ cinvīteti vijñāyate
dvayāni tu khalu rathacakrāṇi bhavanti sārāṇi ca pradhiyuktāni ca / aviśeṣātte manyāmahe'nyatarasyākṛtiriti
athāgniṃ vimimīte / yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasminyāvatsaṃbhavettāvatsamacaturaśraṃ kṛtvā tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet
tāsāṃ ṣaṭ pradhāvupadhāya śeṣamaṣṭadhā vibhajet
aparaṃ prastāraṃ tathopadadhyādyathā pradhyanīkeṣu sraktayo bhavanti
athāparaḥ
puruṣārdhātpañcadaśeneṣṭakāḥ samacaturaśrāḥ kārayenmānārthāḥ
tāsāṃ dve śate pañcaviṃśatiśca sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate
tāsvanyāścatuḥṣaṣṭimāvapet / tābhiḥ samacaturaśraṃ karoti / tasya ṣoḍaśeṣṭakā pārśvamānī bhavati / trayastriṃśadatiśiṣyante / tābhirantānsarvaśaḥ paricinuyāt
nābhiḥ ṣoḍaśa madhyamāḥ / catuḥṣaṣṭirarāścatuḥṣaṣṭirvediḥ / nemiḥ śeṣāḥ
nābhimantataḥ parilikhet / nemimantataścāntarataśca parilikhya / neminābhyorantarālaṃ dvātriṃśaddhā vibhajya viparyāsaṃ bhāgānuddharet / evamāvāpa uddhṛto bhavati
nemiṃ catuḥṣaṣṭiṃ kṛtvā vyavalikhya madhye parikṛṣet / tā aṣṭāviṃśatiśataṃ bhavanti
arāṃścaturdhā caturdhā nābhimaṣṭadhā vibhajet
eṣa prathamaḥ prastāraḥ
aparasminprastāre nābhimantataścaturthavelāyāṃ parikṛṣet / nemimantarataḥ
nemimantarataścatuḥṣaṣṭiṃ kṛtvā vyavalikhet
arāṇāṃ pañcadhā vibhāga āparikarṣaṇayoḥ
nemyāmantarāleṣu dve dve nābhyāmantarāleṣvekaikāṃ
yaccheṣaṃ nābhestadaṣṭadhā vibhajet
sa eṣa ṣoḍaśakaraṇaḥ sāro rathacakracit
droṇacitaṃ cinvīteti vijñāyate
dvayāni tu khalu droṇāni bhavanti caturaśrāṇi ca parimaṇḍalāni ca / aviśeṣātte manyāmahe'nyatarasyākṛtiriti
athāgniṃ vimimīte / caturaśra ātmā bhavati / tasya trayaḥ puruṣāstribhāgonāḥ parśvamānī
paścāttsarurbhavati / tasyārdhapuruṣo daśāṅgulāni ca prācī / tribhāgonaḥ puruṣa udīcīti
evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate
atheṣṭakānāṃ vikārāḥ / puruṣasya ṣaṣṭhyastā evaikato'dhyardhāḥ / tāsāmardhyāstiryagbhedāḥ puruṣasya caturthya iti
tāsāṃ tsaruśroṇyantarālayoḥ ṣaṭ ṣaṣṭīrupadhāya śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
aparasminprastāre dakṣiṇeṃ'se'dhyardhāmudīcīmupadadhyāt / tathottare
pūrvasminnanīke ṣaḍbhāgīyā upadadhyāt
dakṣiṇottarayoścaturbhāgīyāḥ
tsaroḥ purastātpārśvayorddhve caturbhāgīye upadadhyāt / tayoravastādabhito dve dve adhyardhe viṣūcī / tayoravastānmadhyadeśe dve ṣaṣṭhyau prācyau
śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
athāparaḥ
puruṣasya ṣoḍaśībhirviṃśaśataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate
tāsāmekāmapoddhṛtya śeṣāḥ parimaṇḍalaṃ karoti
tatpūrveṇa rathacakracitā vyākhyātam
ṣoḍaśīṃ purastādviśaya upadhāya tayā saha maṇḍalaṃ parilikhet
yadavastādapacchinnaṃ tatpurastādupadadhyāt
pradhīnāṃ saptadhā vibhāgaḥ
pradhimadhyamāḥ prakramavyāsā bhavanti
caturaśrāṇāmardhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
aparasminprastāre pradhimadhyamāmoṣṭha upadhāya yadavastāttaddvedhā vibhajet
sa eṣa navakaraṇo droṇacitparimaṇḍalaḥ
samūhya paricāyyau pūrveṇa rathacakracitā vyākhyātau
samūhyasya dikṣu cātvālān khānayitvā tebhyaḥ purīṣaṃ samūhyopadadhyāt
paricāyya iṣṭakānāṃ deśabhedaḥ
taṃ sarvābhiḥ pradakṣiṇaṃ paricinuyāt
śmaśānacitaṃ cinvīteti vijñāyate
sarvamagniṃ caturaśrānpañcadaśa bhāgānkṛtvā teṣāmākhyātamupadhānam
tribhirbhāgairbhāgārdhavyāsaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya pūrvasyāḥ karaṇyā madhyācchroṇī pratyālikhyāntāvuddharet / tasya daśadhā vibhāgaḥ
tāni viṃśatiḥ sarvo'gniḥ saṃpadyate
aparasminprastāre praugamadhye'nūcīnaṃ vibhajet / tasya ṣaḍdhā vibhāgaḥ / te dve parśvayorupadadhyāt
bhāgatṛtīyāyāmaścaturthavyāsāḥ kārayet / tāsāmardhyāstiryagbhedāḥ
tā antayorupadhāya śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
ūrdhvapramāṇamagneḥ pañcamena vardhayet
tatsarvaṃ tredhā vibhajya dvayorbhāgayoścaturthena vā navamena vā caturdaśena veṣṭakāḥ kārayet
tābhiścatasro vā nava vā caturdaśa vā citirupadhāya śeṣamavāñcamakṣṇayāpacchindyāt / ardhamuddharet
tasya nityo vibhāgo yathāyogamiṣṭakānāṃ hrāsavṛddhi
kūrmacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta brahmalokamabhijayeyamiti / vijñāyate
dvayāḥ khalu kūrmā bhavanti vakrāṅgāśca parimaṇḍalāśca / aviśeṣātte manyāmahe'nyatarasyākṛtiriti
athāgniṃ vimimīte / caturaśra ātmā bhavati / tasya daśa prakramāḥ pārśvamānī bhavati / tasya dvābhyāṃ dvābhyāṃ prakramābhyāṃ sraktīnāmapacchedaḥ
pūrvasminnanīke prakramapramāṇāni catvāri caturaśrāṇi kṛtvā teṣāṃ ye antye te akṣṇayāpacchindyāt / evaṃ dakṣiṇata evaṃ paścādevamuttarataḥ / sa ātmā
śiraḥ pañcapadāyāmamardhapuruṣavyāsam / tasyāṃsau prakrameṇa prakrameṇāpacchindyāt
sraktyapacchede pādānunnayet / tasya dvipadākṣṇayā tiraścī taddviguṇāyāmamanūcī / tasya dvipadākṣṇayā pūrvamaṃsamapacchindyāt / etenetareṣāṃ pādānāmapacchedā vyākhyātāḥ / aparayoḥ pādayoraparāvaṃsāvapacchindyāt
evaṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate
tasyeṣṭakāḥ kārayetpuruṣasya caturthyastāsāmardhyāḥ pādyāśca
adhyardhapādyāścaturbhiḥ parigṛhṇīyātprakrameṇa dvābhyāṃ padābhyāṃ padasaviśeṣeṇeti
te dve yathā dīrghasaṃśliṣṭe syātāṃ tathaikāṃ kārayet
dvipadākṣṇayārdhena samacaturaśrāmekāṃ
upadhāne śiraso'gre caturaśrāmupadadhyāt / haṃsamukhyāvavastāt
pañca pañca caturaśrā dve dve pādeṣṭake iti pādeṣūpadadhyāt
yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakā upadadhyāt
śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet / ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
aparasminprastāre śiraso'gre haṃsamukhīmupadadhyātpādeṣṭake abhitaḥ
tayoravastādabhito dve dve adhyardha pādye viṣūcī
tayoravastādabhitaśchedasaṃhite dve pādeṣṭake
dve dve dvipade tisrastisro'rdheṣṭakā iti pādeṣūpadadhyāt
yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakaścopadadhyāt
śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet/
ardheṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
athāparaḥ
puruṣasya ṣoḍaśībhirviṃśaśataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate
tāsāṃ pañca ṣoḍaśīrapoddhṛtya śeṣāḥ parimaṇḍalaṃ karoti / taduttareṇa droṇacitā vyākhyātam
atha tāḥ pañca ṣoḍaśyastābhiravāntaradikṣu pādānunnayecchiraḥ purastāt / tāsāṃ parikarṣaṇaṃ vyākhyātam
pradhīnāṃ saptadhā vibhāgaḥ pradhimadhyamāḥ prakramavyāsā bhavanti
yadatiriktaṃ saṃpadyate taccaturaśrāṇāmadhyardhābhiryoyujyeta
aparasminprastāre pādānāṃ śirovadvibhāgaḥ śirasaḥ pādavat
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet
kūrmasyānte tanu purīṣamupadadhyānmadhye bahulam / etadeva droṇe viparītam
atha haika ekavidhaprabhṛtīnpraugādīn bruvate
samacaturaśrāneka ācāryāḥ / tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārāyettāsāmardhyāḥ pādyāśca
athāśvamedhikasyāgneḥ puruṣābhyāso nāratniprādeśānāṃ
prākṛto vā triguṇaḥ / tristāvo'gnirbhavatītyekaviṃśo'gnirbhavatītyubhayaṃ brāhmaṇamubhayaṃ brāhmaṇam
iti baudhāyanaśulbasūtram
srotam
sambhavataḥ [http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/ind/aind/ved/yvs/baudhsbs/baudh.htm Baudhāyana-Śulba-Sūtra] (TITUS) se lekara devanāgarī meṃ parivartita karake yahām̐ rakhā gayā/
Original text: baudhāyanaśulbasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0