બૌધાયનશુલ્બસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

બૌધાયન શુલ્બ સૂત્રમ્

અથેમેઽગ્નિચયાઃ

તેષાં ભૂમેઃ પરિમાણવિહારાન્વ્યાખ્યાસ્યામઃ

અથાઙ્ગુલપ્રમાણં ચતુર્દશાણવઃ ચતુસ્ત્રિંશત્તિલાઃ પૃથુસંશ્લિષ્ટા ઇત્યપરમ્ । દશાઙ્ગુલં ક્ષુદ્રપદમ્ । દ્વાદશ પ્રાદેશઃ । પૃથોત્તરયુગે ત્રયોદશિકે । પદં પઞ્ચદશ । અષ્ટાશીતિશતમીષા । ચતુઃશતમક્ષઃ । ષડશીતિર્યુગમ્ । દ્વાત્રિંશજ્જાનુઃ । ષટ્ત્રિંશચ્છમ્યાબાહૂ । દ્વિપદઃ પ્રક્રમઃ । દ્વૌ પ્રાદેશાવરત્નિઃ । અથાપ્યુદાહરન્તિ પદે યુગે પ્રક્રમેઽરત્નાવિયતિ શમ્યાયાં ચ માનાર્થેષુ યાથાકામીતિ । પઞ્ચારત્નિઃ પુરુષો વ્યામશ્ચ । ચતુરરત્નિર્વ્યાયામઃ

ચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્યાવચ્ચિકીર્ષેત્તાવતીં રજ્જુમુભયતઃ પાશાં કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં કરોતિ । લેખામાલિખ્ય તસ્યા મધ્યે શઙ્કું નિહન્યાત્ । તસ્મિન્પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન મણ્ડલં પરિલિખેત્ । વિષ્કમ્ભાન્તયોઃ શઙ્કૂ નિહન્યાત્ । પૂર્વસ્મિન્પાશં પ્રતિમુચ્ય પાશેન મણ્ડલં પરિલિખેત્ । એવમપરસ્મિંસ્તે યત્ર સમેયાતાં તેન દ્વિતીયં વિષ્કમ્ભમાયચ્છેત્ । વિષ્કમ્ભાન્તયોઃ શઙ્કૂ નિહન્યાત્ । પૂર્વસ્મિન્પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન મણ્ડલં પરિલિખેત્ । એવં દક્ષિણત એવં પશ્ચાદેવમુત્તરતસ્તેષાં યેઽન્ત્યાઃ સંસર્ગાસ્તચ્ચતુરશ્રં સંપદ્યતે

અથાપરમ્ । પ્રમાણાદ્દ્વિગુણાં રજ્જુમુભયતઃ પાશાં કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં કરોતિ । સ પ્રાચ્યર્થઃ । અપરસ્મિન્નર્ધે ચતુર્ભાગોને લક્ષણં કરોતિ । તન્ન્યઞ્ચનમ્ । અર્ધેંઽસાર્થં । પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય ન્યઞ્ચનેન દક્ષિણાપાયમ્યાર્ધેન શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેત્

દીર્ઘચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્યાવચ્ચિકીર્ષે ત્તાવત્યાં ભૂમ્યાં દ્વૌ શઙ્કૂ નિહન્યાત્ । દ્વૌ દ્વાવેકૈકમભિતઃ સમૌ । યાવતી તિર્યઙ્માની તાવતીં રજ્જુમુભયતઃ પાશાં કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં કરોતિ । પૂર્વેષામન્ત્યયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય લક્ષણે લક્ષણં કરોતિ । મધ્યમે પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણસ્યોપરિષ્ટાદ્દક્ષિણાપાયમ્ય લક્ષણે શઙ્કું નિહન્યાત્ । સૐઽસ એતેનોત્તરૐઽસો વ્યાખ્યાતસ્તથા શ્રોણી

યત્ર પુરસ્તાદંહીયસીં મિનુયાત્તત્ર તદર્ધે લક્ષણં કરોતિ

અથાપરમ્ । પ્રમાણાદધ્યર્ધાં રજ્જુમુભયતઃ પાશાં કૃત્વાપરસ્મિંસ્તૃતીયે ષડ્ભાગોને લક્ષણં કરોતિ । તન્ન્યઞ્છનમ્ । ઇષ્ટેંઽસાર્થમ્ । પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય ન્યઞ્છનેન દક્ષિણાપાયમ્યેષ્ટેન શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેત્

સમચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુર્દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં કરોતિ

પ્રમાણં તિર્યગ્દ્વિકરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુસ્ત્રિકરણી

તૃતીયકરણ્યેતેન વ્યાખ્યાતા નવમસ્તુ ભૂમેર્ભાગો ભવતીતિ

દીર્ઘચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્માની ચ યત્પૃથગ્ભૂતે કુરુતસ્તદુભયં કરોતિ

તાસાં ત્રિકચતુસ્કયોર્દ્વાદશિકપઞ્ચિકયોઃ પઞ્ચદશિકાષ્ટિકયોઃ સપ્તિકચતુર્વિંશિકયોર્દ્વાદશિકપઞ્ચત્રિંશિકયોઃ પઞ્ચદશિકષટ્ત્રિંશિકયોરિત્યેતાસૂપલબ્ધિઃ

નાનાચતુરશ્રે સમસ્યન્કનીયસઃ કરણ્યા વર્ષીયસો વૃધ્રમુલ્લિખેત્ । વૃધ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ સમસ્તયોઃ પાર્શ્વમાની ભવતિ

ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રં નિર્જિહીર્ષન્યાવન્નિર્જિહીર્ષેત્તસ્ય કરણ્યા વર્ષીયસો વૃધ્રમુલ્લિખેત્ । વૃધ્રસ્ય પાર્શ્વમાનીમક્ષ્ણયેતરત્પાર્શ્વમુપસંહરેત્ । સા યત્ર નિપતેત્તદપચ્છિન્દ્યાત્ । છિન્નયા નિરસ્તમ્

સમચતુરશ્રં દીર્ઘચતુરશ્રં ચિકીર્ષંસ્તદક્ષ્ણયાપચ્છિદ્ય ભાગં દ્વેધા વિભજ્ય પાર્શ્વયોરુપદધ્યાદ્યથાયોગમ્

અપિ વૈ તસ્મિંશ્ચતુરશ્રં સમસ્ય તસ્ય કરણ્યાપચ્છિદ્ય યદતિશિષ્યતે તદિતરત્રોપદધ્યાત્

દીર્ઘચતુરશ્રં સમચતુરશ્રં ચિકીર્ષંસ્તિર્યઙ્માનીં કરણીં કૃત્વા શેષં દ્વેધા વિભજ્ય પાર્શ્વયોરુપદધ્યાત્ । ખણ્ડમાવાપેન તત્સંપૂરયેત્ । તસ્ય નિર્હાર ઉક્તઃ

ચતુરશ્રમેકતોઽણિમચ્ચિકીર્ષન્નણિમતઃ કરણીં તિર્યઙ્માનીં કૃત્વા શેષમક્ષ્ણયા વિભજ્ય વિપર્યસ્યેતરત્રોપદધ્યાત્

ચતુરશ્રં પ્રૌગં ચિકીર્ષન્યાવચ્ચિકીર્ષેદ્દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં સમચતુરશ્રાં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યાઃ મધ્યે શઙ્કું નિહન્યાત્ । તસ્મિન્પાશૌ પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણોત્તરયોઃ શ્રોણ્યોર્નિપાતયેત્ । બહિસ્પન્દ્યમપચ્છિન્દ્યાત્

ચતુરશ્રમુભયતઃ પ્રૌગં ચિકીર્ષન્યાવચ્ચિકીર્ષેદ્દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં દીર્ઘચતુરશ્રાં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યાઃ મધ્યે શઙ્કું નિહન્યાત્ । તસ્મિન્પાશૌ પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણોત્તરયોર્મધ્યદેશયોર્નિપાતયેત્ । બહિઃસ્પન્દ્યમપચ્છિન્દ્યાત્ । એતેનાપરં પ્રૌગં વ્યાખ્યાતમ્

ચતુરશ્રં મણ્ડલં ચિકીર્ષન્નક્ષ્ણયાર્ધં મધ્યાત્પ્રાચીમભ્યાપાતયેત્ । યદતિશિષ્યતે તસ્ય સહ તૃતીયેન મણ્ડલં પરિલિખેત્

મણ્ડલં ચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્વિષ્કમ્ભમષ્ટૌ ભાગાન્કૃત્વા ભાગમેકોનત્રિંશધા વિભજ્યાષ્ટાવિંશતિભાગાનુદ્ધરેત્ । ભાગસ્ય ચ ષષ્ઠમષ્ટમભાગોનમ્

અપિ વા પઞ્ચદશભાગાન્કૃત્વા દ્વાવુદ્ધરેત્ । સૈષાનિત્યા ચતુરશ્રકરણી

પ્રમાણં તૃતીયેન વર્ધયેત્તચ્ચ ચતુર્થેનાત્મચતુસ્ત્રિંશોનેન । સવિશેષઃ

અથાગ્ન્યાધેયિકે વિહારે ગાર્હપત્યાદાહવનીયસ્યાયતનમ્ । વિજ્ઞાયતેઽષ્ટષુ પ્રક્રમેષુ બ્રાહ્મણોઽગ્નિમાદધીતૈકાદશસુ રાજન્યો દ્વાદશસુ વૈશ્ય ઇતિ

આયામતૃતીયેન ત્રીણિ ચતુરશ્રાણ્યનૂચીનાનિ કારયેત્ । અપરસ્યોત્તરસ્યાં શ્રોણ્યાં ગાર્હપત્યઃ । તસ્યૈવ દક્ષિણેંઽસેઽન્વાહાર્યપચનઃ પૂર્વસ્યોત્તરેંઽસ આહવનીયઃ

અપિ વા ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તરાલં પઞ્ચધા ષોઢા વા સંભુજ્ય ષષ્ઠં સપ્તમં વા ભાગમાગન્તુકમુપસમસ્ય સમં ત્રૈધં વિભજ્ય પૂર્વસ્માદન્તાદ્ દ્વયોર્ભાગયોર્લક્ષણં કરોતિ । ગાર્હપત્યાહવનીયયોરન્તૌ નિયમ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય લક્ષણે શઙ્કું નિહન્તિ । તદ્દક્ષિણાગ્નેરાયતનં ભવતિ

અપિ વા પ્રમાણં પઞ્ચમેન વર્ધયેત્ । તત્સર્વં પઞ્ચધા સંભુજ્યાપરસ્માદન્તાદ્દ્વયોર્ભાગયોર્લક્ષણં કરોતિ । પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય લક્ષણે શઙ્કું નિહન્તિ । તદ્દક્ષિ ણાગ્નેરાયતનં ભવતિ

વિપર્યસ્તૈતેનોત્કરો વ્યાખ્યાતઃ

અપરેનાહવનીયં યજમાનમાત્રી ભવતીતિ દર્શપૌર્ણમાસિકાયા વેદેર્વિજ્ઞાયતે

તસ્યાસ્ત્રિભાગોનં પશ્ચાત્તિરશ્ચી । તસ્યા એવાર્ધં પુરસ્તાત્તિરશ્ચી । એવં દીર્ઘચતુરશ્રમેકતોઽણિમદ્વિહૃત્ય સ્રક્તિષુ શઙ્કૂન્નિહન્યાત્

યાવતી પાર્શ્વમાની દ્વિરભ્યસ્તા તાવતીં રજ્જુમુભયતઃ પાશાં કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં કરોતિ । દક્ષિણયોઃ પાર્શ્વયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણાપાયમ્ય લક્ષણે શઙ્કું નિહન્યાત્ । તસ્મિન્પાશૌ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણં પાર્શ્વં પરિલિખેત્ । એતેનોત્તરં પાર્શ્વં વ્યાખ્યાતમ્ । પૂવં પાર્શ્વં તયા દ્વિરભ્યસ્તયા પરિલિખેત્ । એવમપરમ્

દશપદા પશ્ચાત્તિરશ્ચી દ્વાદશપદા પ્રાચ્યષ્ટાપદા પુરસ્તાત્તિરશ્ચીતિ પાશુબન્ધિકાયા વેદેર્વિજ્ઞાયતે । માનયોગસ્તસ્યા વ્યાખ્યાતઃ । રથસંમિતેત્યેકેષામ્ । વિરાટ્સંપન્નેત્યેકેષામ્

શમ્યામાત્રી ચતુઃસ્રક્તિર્ભવતીત્યુત્તરવેદેર્વિજ્ઞાયતે । સમચતુરશ્રાવિશેષાત્

વિતૃતીયા વેદિર્ભવતીતિ પૈતૃક્યા વેદેર્વિજ્ઞાયતે । મહાવેદેસ્તૃતીયેન સમચતુરશ્રકૃતાયાસ્તૃતીયકરણી ભવતીતિ । નવમસ્તુ ભૂમેર્ભાગો ભવતિ । યજમાનમાત્રી ચતુઃસ્રક્તિર્ભવતીત્યેકેષામ્ । દિક્ષુ સ્રક્તયો ભવન્તિ

વેદિતૃતીયે યજેતેતિ સૌત્રામણિકીં વેદિમભ્યુપદિશન્તિ । મહાવેદેસ્તૃતીયેન સમચતુરશ્રકૃતાયા અષ્ટાદશપદા પાર્શ્વમાની ભવતિ । તસ્યૈ દીર્ઘકરણ્યામેકતોઽણિમત્કરણ્યાં ચ યથાકામીતિ

પ્રાગ્વંશઃ ષોડશપ્રક્રમાયામો દ્વાદશવ્યાસોઽપિ વા દ્વાદશપ્રક્રમાયામો દશવ્યાસઃ

તસ્ય મધ્યે દ્વાદશિકો વિહારઃ

ત્રિંશત્પદાનિ પ્રક્રમા વા પશ્ચાત્તિરશ્ચી ભવતિ ષટ્ત્રિંશત્પ્રાચી ચતુર્વિંશતિઃ પુરસ્તાત્તિરશ્ચીતિ મહાવેદેર્વિજ્ઞાયતે । માનયોગસ્તસ્યા વ્યાખ્યાતઃ । આહવનીયાત્ષટ્ પ્રક્રમાન્મહાવેદિઃ

તત એકસ્મિન્સદઃ । તદ્દશકમ્ । ઉદક્ સપ્તવિંશત્યરત્નયઃ । અષ્ટાદશેત્યેકેષામ્

તતશ્ચતુર્ષુ હવિર્ધાનમ્ । તદ્દશકં દ્વાદશકં વા માનયોગસ્તયોર્વ્યાખ્યાતઃ

યૂપાવટીયાચ્છઙ્કોરર્ધપ્રક્રમમવશિષ્યોત્તરવેદિં વિમિમીતે । દશપદોત્તરવેદિર્ભવતીતિ સોમે વિજ્ઞાયતે । માનયોગસ્તસ્યા વ્યાખ્યાતઃ

ચાત્વાલઃ શમ્યામાત્રોઽપરિમિતો વા

અથોપરવાઃ પ્રાદેશમુખાઃ પ્રાદેશાન્તરાલાઃ । અરત્નિમાત્રં સમચતુરશ્રં વિહૃત્ય સ્રક્તિષુ શઙ્કૂન્નિહન્યાત્ । અર્ધપ્રાદેશેનાર્ધપ્રાદેશેનૈકૈકં મણ્ડલં પરિલિખેત્

સદસઃ પૂર્વાર્ધાદ્દ્વિપ્રક્રમમવશિષ્ય ધિષ્ણ્યાનાં દ્વિપ્રાદેશો વિષ્કમ્ભસ્તથાન્તરાલાઃ

આગ્નીધ્રાગારસ્ય પાર્શ્વમાની પઞ્ચારત્નિઃ

એતેન માર્જાલીયો વ્યાખ્યાતઃ । તસ્યોદીચીં દ્વારં કુર્વન્તિ

રથાક્ષાન્તરાલા યૂપાવટા ભવન્તીત્યેકાદશિન્યાં વિજ્ઞાયતે । તસ્યા દશાનાં ચ રથાક્ષાણામેકાદશાનાં ચ પદાનામષ્ટાઙ્ગુલસ્ય ચ ચતુર્વિંશં ભાગમાદદીત । સ પ્રક્રમઃ સ્યાત્ । તેન વેદિં વિમિમીતે

અથાશ્વમેધે વિંશત્યાશ્ચ રથાક્ષાણામેકવિંશત્યાશ્ચ પદાનામષ્ટાઙ્ગુલસ્ય ચ ચતુર્વિંશં ભાગમાદદીત । સ પ્રક્રમઃ સ્યાત્ । તેન વેદિં વિમિમીતે

અથ પ્રાચ્યેકાદશિન્યાં યૂપાર્થં વેદેઃ પૂર્વાર્ધાત્પદાર્ધવ્યાસમપચ્છિદ્ય તત્પુરસ્તાત્પ્રાઞ્ચં દધ્યાત્ । નાત્રાષ્ટાઙ્ગુલં વિદ્યતે । ન વ્યતિષઙ્ગઃ

યૂપાવટાઃ પદવિષ્કમ્ભાસ્ત્રિપદપરિણાહાનિ યૂપોપરાણીતિ

અર્ધાષ્ટમાઃ પુરુષાઃ પ્રથમોઽગ્નિઃ । અર્ધનવમા દ્વિતીયઃ । અર્ધદશમાસ્તૃતીયઃ । એવમુત્તરોત્તરો વિધાભ્યાસ એકશતવિધાત્ । તદેતત્સપ્તવિધપ્રભૃત્યેકશતવિધાન્તમ્

અત ઊર્ધ્વમેકશતવિધાનેવ પ્રત્યાદદીત । અનગ્નિકાન્વા યજ્ઞક્રતૂનાહરેત્ । અન્યત્રાશ્વમેધાત્

અશ્વમેધમપ્રાપ્તં ચેદાહરેદત ઊર્ધ્વં વિધામભ્યસ્યેન્નેતરદાદ્રિયેત

અતીતં ચેદાહરેદાહૃત્ય કૃતાન્તાદેવ પ્રત્યાદદીત

કથમુ ખલુ વિધામભ્યસ્યેત્

યદન્યત્પ્રકૃતેસ્તત્પઞ્ચદશ ભાગાન્કૃત્વા વિધાયાં વિધાયાં દ્વૌ દ્વૌ ભાગૌ સમસ્યેત્ । તાભિરર્ધાષ્ટમાભિરગ્નિં ચિનુયાત્

ઊર્ધ્વપ્રમાણાભ્યાસં જાનોઃ પઞ્ચમસ્ય ચતુર્વિંશેનૈકે સમામનન્તિ

અથ હૈક એકવિધપ્રભૃતીનપક્ષપુચ્છાંશ્ચિન્વતે

તન્નોપપદ્યતે પૂર્વોત્તરવિરોધાત્

અથ હૈકેષાં બ્રાહ્મણં ભવતિ શ્યેનચિદગ્નીનાં પૂર્વા તતિરિતિ

અથાપરેષાં ન જ્યાયાંસં ચિત્વા કનીયાંસં ચિન્વીતેતિ

અથાસ્માકં । પક્ષી ભવતિ । ન હ્યપક્ષઃ પતિતુમર્હતિ । અરત્નિના પક્ષૌ દ્રાઘીયાંસૌ ભવતઃ । તસ્માત્પક્ષપ્રવયાંસિ વયાંસિ । વ્યામમાત્રૌ પક્ષૌ ચ પુચ્છં ચ ભવતીતિ

નાપક્ષપુચ્છઃ શ્યેનો વિદ્યતે । ન ચાસપ્તવિધસ્ય પક્ષપુચ્છાનિ વિદ્યન્તે । ન ચ સપ્તવિધં ચિત્વૈકવિધપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માત્સપ્તવિધ એવ પ્રથમોઽગ્નિઃ

ભેદાન્વર્જયેત્ । અધરોત્તરયોઃ પાર્શ્વસંધાનં ભેદા ઇત્યુપદિશન્તિ । તદગ્ન્યન્તેષુ ન વિદ્યતે ન સ્રક્તિપાર્શ્વયોઃ

સાહસ્રં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાન ઇતિ

પઞ્ચમાયાં વા ચિતૌ સંખ્યાં પૂરયેત્

દ્વિશતાશ્ચેચ્ચિકીર્ષેત્પઞ્ચચોડાભિર્નાકસદઃ સમાનસંખ્યં પ્રતીયાત્

પશુધર્મો હ વા અગ્નિઃ । યથા હ વૈ પશોર્દક્ષિણેષામસ્થ્નાં યદ્દક્ષિણં પાર્શ્વં તદુત્તરેષામુત્તરં યદુત્તરેષાં દક્ષિણં તદ્દક્ષિણેષામુત્તરં યદવાક્ ચોર્ધ્વં ચ તત્સમાનમેવમિષ્ટકાનાં રૂપાણ્યુપદધ્યાત્

યા દક્ષિણાવૃતો લેખાસ્તા દક્ષિણત ઉપદધ્યાત્ સવ્યાવૃત ઉત્તરતઃ । ઋજુલેખાઃ પશ્ચાચ્ચ પુરસ્તાચ્ચ ભવન્તિ । ત્ર્યાલિખિતા મધ્યે । અથ યા વિશયસ્થા યથા હ વૈ પશોઃ પૃષ્ઠવંશો નૈવૈકસ્મિન્પાર્શ્વે વ્યતિરેકેણ વર્તતે નૈવાપરસ્મિન્નેવં તાસામુપધાનં પ્રતીયાત્

અથાપિ બ્રાહ્મણં ભવતિ । પ્રજાપતિર્વા અથર્વાગ્નિરેવ દધ્યઙ્ઙાથર્વણસ્તસ્યેષ્ટકા અસ્થાનીતિ

તસ્માદ્ બહિસ્તન્વં ચેચ્ચિનુયાત્તન્વોપપ્લવમધ્યૈરાત્મોપપ્લવમધ્યાત્ સંદધ્યાત્

પ્રાઞ્ચમેનં ચિનુત ઇતિ વિજ્ઞાયતે

અમૃન્મયીભિરનિષ્ટકાભિર્ન સંખ્યાં પૂરયેત્

ઇષ્ટકચિદ્વા અન્યોઽગ્નિઃ પશુચિદન્ય ઇત્યેતસ્માદ્બ્રાહ્મણાત્

પશુર્વા એષ યદગ્નિર્યોનિઃ ખલુ વા એષા પશોર્વિક્રિયતે યત્પ્રાચીનમૈષ્ટાકાદ્યજુઃ ક્રિયત ઇતિ ચ

લોકબાધીનિ દ્રવ્યાણ્યવટેષૂપદધ્યાત્

મણ્ડલમૃષભં વિકર્ણીમિતીષ્ટકાસુ લક્ષ્માણિ પ્રતીયાત્

ઇષ્ટકામન્ત્રયોરિષ્ટકાવ્યતિરેકે લોકંપૃણાઃ સંપ્રદ્યન્તે પરિમાણાભાવાત્

અતીતાનેવ વેષ્ટકાગણાનત્રોપદધ્યાત્

પઞ્ચ લોકંપૃણાઃ

મન્ત્રવ્યતિરેકેઽક્તાઃ શર્કરાઃ સંધિષૂપદધ્યાત્

પ્રાચીરુપદધાતિ પ્રતીચીરુપદધાતીતિ ગણેષુ રીતિવાદઃ

પ્રાચીમુપદધાતિ પ્રતીચીમુપદધાતીતિ કર્તુર્મુખવાદઃ

પુરસ્તાદન્યાઃ પ્રતીચીરુપદધાતિ પશ્ચાદન્યાઃ પ્રાચીરિત્યપવર્ગઃ

ચતુરશ્રાસ્વેવૈતદુપપદ્યતે

ન ખણ્ડામુપદધ્યાત્ । ન ભિન્નામુપદધ્યાત્ । ન કૃષ્ણામુપદધ્યાત્ । ન જીર્ણામુપદધ્યાત્ । ન લક્ષ્મણામુપદધ્યાત્ । ન સ્વયમાતૃણ્ણાં સ્વયંચિતાવુપદધ્યાત્

ઊર્ધ્વપ્રમાણમિષ્ટકાનાં જાનોઃ પઞ્ચમેન કારયેત્ । અર્ધેન નાકસદાં પઞ્ચચોડાનાં ચ

યચ્છોષપાકાભ્યાં પ્રતિહ્રસેત પુરીષેણ તત્સંપૂરયેત્ પુરીષસ્યાનિયતપરિમાણત્વાત્

વ્યાયામમાત્રી ભવતીતિ ગાર્હપત્યચિતેર્વિજ્ઞાયતે

ચતુરશ્રેત્યેકેષાં । પરિમણ્ડલેત્યેકેષામ્

ચતુરશ્રં સપ્તધા વિભજ્ય તિરશ્ચીં ત્રેધા વિભજેત્ । અપરસ્મિન્પ્રસ્તાર ઉદીચીરુપદધાતિ

સમચતુરશ્રાશ્ચેદુપદધ્યાદ્વ્યાયામષષ્ઠેનેષ્ટકાઃ કારયેચ્ચતુર્થેન તૃતીયેનેતિ । તાસાં નવ પ્રથમા દ્વાદશ દ્વિતીયા ઇતિ પૂર્વસ્મિન્પ્રસ્તાર ઉપદધાતિ । પઞ્ચ તૃતીયાઃ ષોડશ પ્રથમા ઇત્યપરસ્મિન્

પરિમણ્ડલાયાં યાવત્સંભવેત્તાવત્સમચતુરશ્રં કૃત્વા તન્નવધા વિભજેત્ પ્રધીંસ્ત્રિધા ત્રિધેતિ । અપરં પ્રસ્તારં તથોપદધ્યાદ્યથા પ્રધ્યનીકેષુ સ્રક્તયો ભવન્તિ

ધિષ્ણ્યા એકચિતીકાશ્ચતુરશ્રાઃ પરિમણ્ડલા વા

તેષામાગ્નીધ્રીયં નવધા વિભજ્યૈકસ્યાઃ સ્થાનેઽશ્માનમુપદધ્યાત્

અથ હોતુર્ધિષ્ણ્યં નવધા વિભજ્ય પૂર્વાંસ્ત્રિભાગાનેકૈકં દ્વેધા વિભજેત્

અથેતરાન્નવધા નવધા વિભજ્ય મધ્યમપૂર્વૌ દ્વૌ ભાગૌ સમસ્યેત્

અથ માર્જાલીયં ત્રેધા વિભજ્ય પૂર્વાપરૌ ભાગૌ પઞ્ચધા વિભજેત્

ઉખ્યભસ્મના સંસૃજ્યેષ્ટકાઃ કારયેદિતિ

સંવત્સરભૃત એવૈતદુપપદ્યતે ન રાત્રિભૃતઃ

એવમસ્ય મન્ત્રવતી ચિતિકૢપ્તિઃ

છન્દશ્ચિતં ત્રિષાહસ્રસ્ય પરસ્તાચ્ચિન્વીત કામવિવેકાત્ તસ્ય રૂપંશ્યેનાકૃતિર્ભવતીતિ

અથ વૈ ભવતિ શ્યેનચિતં ચિન્વીત સુવર્ગકામ ઇતિ

આકૃતિદ્વૈવિધ્યમ્ । ચતુરાશ્રાત્મા શ્યેનાકૃતિશ્ચ

વિજ્ઞાયતે ઉભયં બ્રાહ્મણમ્

પઞ્ચ દક્ષિણાયાં શ્રોણ્યામુપદધાતિ પઞ્ચોત્તરસ્યામ્ । બસ્તો વય ઇતિ દક્ષિણેંઽસ ઉપદધાતિ । વૃષ્ણિર્વય ઇત્યુત્તરે । વ્યાઘ્રો વય ઇતિ દક્ષિણે પક્ષ ઉપદધાતિ । સિંહો વય ઇત્યુત્તરે પુરુષો વય ઇતિ મધ્ય ઇતિ ચ

અથાપરં વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયતે યદગ્નિરિતિ । ઉત્પતતાં છાયયેત્યર્થઃ

સમચતુરશ્રાભિરગ્નિં ચિનુતે દૈવ્યસ્ય ચ માનુષસ્ય ચ વ્યાવૃત્ત્યા ઇતિ મૈત્રાયણીયબ્રાહ્મણં ભવતિ

તસ્યેષ્ટકાઃ કારયેત્ પુરુષસ્ય ચતુર્થેન પઞ્ચમેન ષષ્ઠેન દશમેનેતિ

અથાગ્નિં વિમિમીતે

યાવાન્પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવદન્તરાલે વેણોશ્છિદ્રે કરોતિ । મધ્યે તૃતીયં । યદમુત્ર સ્પન્દ્યયા કરોતિ તદિહ વેણુના કરોતિ

તસ્યાત્મા સમચતુરશ્રશ્ચત્વારઃ પુરુષાઃ । પક્ષઃ સમચતુરશ્રઃ પુરુષઃ । સ તુ દક્ષિણતોઽરત્નિના દ્રાઘીયાન્ । એતેનોત્તરઃ પક્ષો વ્યાખ્યાતઃ । પુચ્છઃ સમચતુરશ્રઃ પુરુષઃ । તમવસ્તાત્પ્રાદેશેન વર્ધયેત્ । એવં સારત્નિ પ્રાદેશા સપ્તવિધઃ સંપ્રદ્યતઃ

ઉપધાને પક્ષાગ્રાદુત્તરતઃ પુરુષતૃતીયવેલાયાં ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યસ્તાસામભિતો દ્વે દ્વે પાદેષ્ટકે તતોઽષ્ટૌ ચતુર્થ્યઃ । પક્ષશેષં ષડ્ભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ । એતેનોત્તરઃ પક્ષો વ્યાખ્યાતઃ

પૂર્વાપરયોઃ પુચ્છપાર્શ્વયોશ્ચતુર્ભાગીયા ઉપદધ્યાત્ । દક્ષિણોત્તરયોઃ પાદેષ્ટકાઃ । શેષમગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પક્ષાગ્રાદુત્તરતોઽર્ધવ્યાયામવેલાયાં તિસ્રસ્તિસ્રઃ ષષ્ઠ્યો દ્વે દ્વે દ્વિપદે ઇતિ વિપર્યાસમુપદધ્યાત્ । તથોત્તરે

દક્ષિણસ્યાં શ્રોણ્યાં નવ ષષ્ઠ્યશ્ચતુરશ્રકૃતાઃ । તથોત્તરસ્યામ્

નવ નવ ષષ્ઠ્યો દ્વે દ્વે દિપદે ઇતિ દક્ષિણાદંસાદુત્તરાદંસાદ્વિપર્યાસમુપદધ્યાત્

શેષમગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારો વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેત્

અથાપરઃ

પુરુષસ્ય પઞ્ચમ્યઃ । તા એવૈકતોઽધ્યર્ધાઃ । તાસામર્ધ્યાઃ પાદ્યાશ્ચ

ઉપધાને । પૂર્વાપરયોઃ પક્ષપાર્શ્વયોરર્ધેષ્ટકા ઉદીચીરુપદધ્યાત્ । તથોત્તરે

દક્ષિણોત્તરયોઃ પુચ્છપાર્શ્વયોશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રોઽધ્યર્ધા ઉદીચીઃ । પુચ્છસ્યાવસ્તાચ્ચતસ્રોઽર્ધેષ્ટકા ઉદીચીઃ । તાસામભિતો દ્વે પાદેષ્ટકે । જઘનેન પુચ્છાપ્યયોરેકૈકામર્ધેષ્ટકાં પ્રાચીમ્

શેષમગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ

અપરસ્મિન્ પ્રસ્તાર આત્મસ્રક્તિષુ ચતસ્રઃ પાદેષ્ટકા ઉપદધ્યાત્ । તાસામભિતો દ્વે દ્વે અર્ધેષ્ટકે । પૂર્વસ્મિન્નનિકે પઞ્ચ

પક્ષાગ્રયોસ્તિસ્રસ્તિસ્રોઽધ્યર્ધા ઉદીચીઃ । તાસામન્તરલેષ્વેકૈકામર્ધેષ્ટકાં પ્રાચીમ્

શેષમગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારો વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેત્

અથ વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છઃ

તસ્યેષ્ટકાઃ કારયેત્પુરુષસ્ય ચતુર્થ્યઃ । તાસામર્ધ્યાઃ પાદ્યાશ્ચ । નિત્યમક્ષ્ણ્યાપચ્છેદનમનાદેશે

પાદેષ્ટકાશ્ચતુર્ભિઃ પરિગૃહ્ણીયાદર્ધપદેન પદેનાધ્યર્ધપદેન પદસવિશેષેણેતિ । તે દ્વે યથા દીર્ઘસંશ્લિષ્ટે સ્યાતાં તથાર્ધેષ્ટકાં કારયેત્

અથાગ્નિં વિમિમીત । આત્મા દ્વિપુરુષાયામો દશપદવ્યાસઃ । તસ્ય દક્ષિણાદંસાદુત્તરતોઽધ્યર્ધપ્રક્રમે લક્ષણં કરોતિ । એવમપરતઃ । તયોરુપરિષ્ટાત્સ્પન્દ્યાં નિયમ્યાંસમપચ્છિન્દ્યાત્ । એતેનેતરાસાં સ્રક્તીનામપચ્છેદા વ્યાખ્યાતાઃ । સ આત્મા

શિરોઽર્ધષષ્ઠપદાયામમર્ધપુરુષવ્યાસં । તસ્યાંસૌ પ્રક્રમેણ પ્રક્રમેણાપચ્છિન્દ્યાત્

પુચ્છસ્ય ષટ્પદા પ્રાચી દ્વિપુરુષોદીચી । તસ્ય પૂર્વે સ્રક્તિ ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ પ્રક્રમૈરપચ્છિન્દ્યાત્

પક્ષો દ્વાદશપદાયામો દશપદવ્યાસઃ । તસ્ય મધ્યાત્પ્રાઞ્ચિ ષટ્પદાનિ પ્રક્રમ્ય શઙ્કું નિહન્યાત્ । શ્રોણ્યોરેકૈકમ્ । અથૈનં સ્પન્દ્યયા પરિચિનુયાત્ । અન્તસ્પન્દ્યમપચ્છિદ્ય તત્પુરસ્તાત્ પ્રાઞ્ચં દધ્યાત્ । સ નિર્ણામઃ । એતેનોત્તરસ્ય પક્ષસ્ય નિર્ણામો વ્યાખ્યાતઃ

પક્ષાગ્રયોઃ પ્રક્રમપ્રમાણાનિ પઞ્ચ પઞ્ચ ચતુરશ્રાણ્યનૂચીનાનિ કૃત્વા સર્વાણ્યવાઞ્ચમક્ષ્ણયાપચ્છિન્દ્યાદર્ધાન્યુદ્ધરેત્

એવં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતઃ

ઉપધાને શિરસોઽપ્યયે ચતુર્થીમુપદધ્યાત્ । હંસમુખી પુરસ્તાત્ । પાદેષ્ટકે અભિતઃ । તયોરવસ્તાદભિતસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચતુરશ્રપાદ્યાઃ । શેષે પાદેષ્ટકાઃ

અપિ વા શિરસોઽગ્રે હંસમુખીમુપદધ્યાત્તસ્ય અવસ્તાચ્ચતુર્થીમુપદધ્યાત્પાદેષ્ટકે અભિતઃ । તયોરવસ્તાદભિતસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચતુરશ્રપાદ્યાઃ । શેષે પાદેષ્ટકાઃ

શિરસોઽવસ્તાત્પઞ્ચપાદેષ્ટકા વ્યતિષક્તા ઉપદધ્યાત્ । તથા પુચ્છસ્ય પુરસ્તાત્ યદ્યદપચ્છિન્નં તસ્મિન્નર્ધેષ્ટકાઃ પાદેષ્ટકાશ્ચોપદધ્યાત્

શેષમગ્નિં ચતુર્ભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ । પાદ્યાભિઃ સાર્ધ્યાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે હંસમુખીશ્ચતસ્રશ્ચતસૃભિઃ પાદેષ્ટકાભિઃ સંયોજયેદ્યથા દીર્ઘચતુરશ્રં સંપદ્યતે । તત્તિર્યક્ સ્વયમાતૃણ્ણાવકાશ ઉપદધ્યાત્

હંસમુખ્યૌ પ્રતીચ્યૌ પુચ્છાપ્યયેઽર્ધપદેનાત્મનિ વિશયે । તયોરવસ્તાદભિતસ્તિસ્રઃ પાદેષ્ટકાઃ પ્રાઙ્મુખીરુપદધ્યાત્

પુચ્છસ્યાવસ્તાત્પઞ્ચદશ પાદેષ્ટકા વ્યતિષક્તા ઉપદધ્યાત્

પાદેષ્ટકે અર્ધેષ્ટકેતિ પક્ષપત્રાણાં પ્રાચીર્વ્યત્યાસં ચિનુયાત્

વિશયે યદપચ્છિન્નં તસ્મિન્નર્ધેષ્ટકાઃ પાદેષ્ટકાશ્ચોપદધ્યાત્

શેષમગ્નિં ચતુર્ભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ । પાદ્યાભિઃ સાર્ધ્યાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

અથાપરઃ

પુરુષસ્ય પઞ્ચમીભિઃ શતમશીતિઃ સપ્તાર્ધં ચ સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે

તાસાં પઞ્ચાશદ્દ્વે ચાત્મન્યર્ધચતુર્થ્યઃ શિરસિ । પઞ્ચદશ પુચ્છે । અષ્ટપઞ્ચાશત્સાર્ધ્યા દક્ષિણે પક્ષ ઉપદધ્યાત્ । તથોત્તરે

અર્ધવ્યાયામેન સ્રક્તીનામપચ્છેદઃ । સંનતં પુચ્છં । પક્ષયોસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિરરત્નિભિરપનામઃ । અધ્યર્ધ્યાભિઃ ષટ્ ષટ્ પત્રાણિ કુર્યાત્ । આકૃતિઃ શિરસો નિત્યા

અથેષ્ટકાનાં વિકારાઃ

પુરુષસ્ય પઞ્ચમ્યસ્તા એવૈકતોઽધ્યર્ધાઃ । તા એવૈકતઃ સપાદાઃ । પઞ્ચમભાગીયાયાઃ પાદ્યાઃ સાર્ધ્યાઃ । તથાધ્યર્ધાયાઃ । તયોશ્ચાષ્ટમભાગૌ તથા શ્લેષયેદ્યથા તિસ્રઃ સ્રક્તયો ભવન્તિ । પઞ્ચમભાગીયાયાશ્ચાષ્ટમ્યઃ । તાનિ દશ

આત્મનિ પઞ્ચમભાગીયાઃ સાર્ધ્યા ઉપદધ્યાત્ । તથા પુચ્છે

પક્ષયોશ્ચાધ્યર્ધાઃ સાર્ધ્યાઃ

શિરસિ યાઃ સંભવન્તિ

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પૂર્વયોઃ પક્ષાપ્યયયોરેકૈકામુભયીમુપદધ્યાત્ । એકૈકામપરયોઃ । દ્વે દ્વે શિરસઃ પાર્શ્વયોઃ

પુચ્છસ્યાવસ્તાદધ્યર્ધાઃ પ્રાચીર્યથાવકાશમ્ । પાર્શ્વયોઃ પાદ્યાઃ સાષ્ટમભાગાઃ

પક્ષયોશ્ચાધ્યર્ધાઃ સાવયવાઃ

શેષં યથાયોગં યથાસંખ્યં યથાધર્મં ચોપદધ્યાત્

કઙ્કચિત એતેનાત્મા પુચ્છં ચ વ્યાખ્યાતમ્

શિરસિ પઞ્ચોપદધ્યાત્ । તસ્યાકૃતિર્વ્યાખ્યાત

સપ્તપઞ્ચાશદ્દક્ષિણે પક્ષ ઉપદધ્યાત્ । તથોત્તરે

વ્યાયામેન સપ્રાદેશેન પક્ષયોરપનામઃ । પઞ્ચમભાગીયાર્ધ્યાભિઃ ષટ્ ષટ્ પત્રાણિ કુર્યાત્ । અધ્યર્ધાવશિષ્યતે

તયા પુચ્છસ્યાવસ્તાત્ પાદાવરત્નિમાત્રાવરત્ન્યન્તરાલૌ પ્રાદેશવ્યાસૌ ભવતઃ । તયોરવસ્તાદભિતો દ્વૌદ્વાવષ્ટમભાગૌ પ્રાગ્ભેદાવુપદધ્યાત્

એવં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે

અથેષ્ટકાનાં વિકારાઃ । પઞ્ચમભાગીયાઃ સાવયવાઃ । પાદેષ્ટકાં ચતુર્ભિઃ પરિગૃહ્ણીયાદર્ધપ્રાદેશેનાધ્યર્ધપ્રાદેશેન પ્રાદેશેન પ્રાદેશસવિશેષેનેતિ । અધ્યર્ધેષ્ટકાં ચતુર્ભિઃ પરિગૃહ્ણીયાદર્ધવ્યાયામેન દ્વાભ્યામરત્નિભ્યામરત્નિસવિશેષેનેતિ । તાઃ ષટ્

તાસાં ચતુરશ્રપાદ્યાઃ સાષ્ટમભાગાઃ પાદયોરુપધાય શેષં યથાયોગં યથાસંખ્યં યથાધર્મં
ચોપદધ્યાત્

અલજચિત એતેનાત્મા શિરઃ પુચ્છં ચ વ્યાખ્યાતં પાદાવપોદ્ધૃત્ય

ત્રિષષ્ટિર્દક્ષિણે પક્ષ ઉપદધ્યાત્ । તથોત્તરે

પુરુષેણ પક્ષયોરપનામઃ

અપરસ્માદપનામાત્પ્રાઞ્ચમરત્નિં મિત્વા તસ્મિન્સ્પન્દ્યાં નિયમ્યાપરં પક્ષપત્રાપચ્છેદમન્વાયચ્છેત્

એવં પઞ્ચ પઞ્ચમ્યઃ સાર્ધ્યા ઉદ્ધૃતા ભવન્તિ

પાદેષ્ટકામપનામ ઉપધ્યાય તાસાં ચતુરશ્ર પાદ્યાઃ સાષ્ટમભાગા અપોદ્ધૃત્ય
શેષં યથાયોગં યથાસંખ્યં યથાધર્મં ચોપદધ્યાત્

પ્રૌગચિતં ચિન્વીતેતિ

યાવાનગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશસ્તાવત્પ્રૌગં કૃત્વા તસ્યાપરસ્યાઃ કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાસ્તદર્ધવ્યાસાઃ કારયેત્ । તાસામર્ધ્યાઃ પાદ્યાશ્ચ

તાસાં દ્વે અર્ધેષ્ટકે બાહ્યસવિશેષે ચુબુક ઉપદધ્યાદર્ધ્યાશ્ચાન્તયોઃ

શેષમગ્નિં બૃહતીભિઃ પ્રચ્છાદયેદર્ધેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારેઽપરસ્મિન્નનીકે સપ્તચત્વારિંશત્પાદેષ્ટકા વ્યતિષક્તા ઉપદધ્યાત્

ચુબુક એકાં શૂલપાદ્યામ્

દીર્ઘે ચેતરે ચતસ્રઃ સ્વયમાતૃણ્ણાવકાશ ઉપદધ્યાદર્ધ્યાશ્ચાન્તયોઃ

શેષમગ્નિં બૃહતીભિઃ
પ્રાચીભિઃ પ્રચ્છાદયેદર્ધેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

ઉભયતઃ પ્રૌગં ચિન્વીતેતિ

યાવાનગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશસ્તાવદુભયતઃ પ્રૌગં કૃત્વા નવમેન તિર્યઙ્માન્યાઃ પ્રૌગચિતોક્તા વિકારાઃ

તથોપધાનમ્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે ચુબુકયોર્દ્ધ્વે પાદેષ્ટકે ઉપદધ્યાત્ । સંધ્યન્તયોશ્ચ દીર્ઘપાદ્યે

દીર્ઘે ચેતરે ચ ચતસ્રઃ સ્વયમાતૃણ્ણાવકાશ ઉપદધ્યાદર્ધ્યાશ્ચાન્તયોઃ

શેષમગ્નિં બૃહતીભિઃ પ્રાચીભિઃ પ્રચ્છાદયેદર્ધેષ્ટકાભિઃ
સંખ્યાં પૂરયેત્

રથચક્રચિતં ચિન્વીતેતિ વિજ્ઞાયતે

દ્વયાનિ તુ ખલુ રથચક્રાણિ ભવન્તિ સારાણિ ચ પ્રધિયુક્તાનિ ચ । અવિશેષાત્તે મન્યામહેઽન્યતરસ્યાકૃતિરિતિ

અથાગ્નિં વિમિમીતે । યાવાનગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશસ્તાવતીં ભૂમિં પરિમણ્ડલાં કૃત્વા તસ્મિન્યાવત્સંભવેત્તાવત્સમચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાઃ કારયેત્

તાસાં ષટ્ પ્રધાવુપધાય શેષમષ્ટધા વિભજેત્

અપરં પ્રસ્તારં તથોપદધ્યાદ્યથા પ્રધ્યનીકેષુ સ્રક્તયો ભવન્તિ

અથાપરઃ

પુરુષાર્ધાત્પઞ્ચદશેનેષ્ટકાઃ સમચતુરશ્રાઃ કારયેન્માનાર્થાઃ

તાસાં દ્વે શતે પઞ્ચવિંશતિશ્ચ સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે

તાસ્વન્યાશ્ચતુઃષષ્ટિમાવપેત્ । તાભિઃ સમચતુરશ્રં કરોતિ । તસ્ય ષોડશેષ્ટકા પાર્શ્વમાની ભવતિ । ત્રયસ્ત્રિંશદતિશિષ્યન્તે । તાભિરન્તાન્સર્વશઃ પરિચિનુયાત્

નાભિઃ ષોડશ મધ્યમાઃ । ચતુઃષષ્ટિરરાશ્ચતુઃષષ્ટિર્વેદિઃ । નેમિઃ શેષાઃ

નાભિમન્તતઃ પરિલિખેત્ । નેમિમન્તતશ્ચાન્તરતશ્ચ પરિલિખ્ય । નેમિનાભ્યોરન્તરાલં દ્વાત્રિંશદ્ધા વિભજ્ય વિપર્યાસં ભાગાનુદ્ધરેત્ । એવમાવાપ ઉદ્ધૃતો ભવતિ

નેમિં ચતુઃષષ્ટિં કૃત્વા વ્યવલિખ્ય મધ્યે પરિકૃષેત્ । તા અષ્ટાવિંશતિશતં ભવન્તિ

અરાંશ્ચતુર્ધા ચતુર્ધા નાભિમષ્ટધા વિભજેત્

એષ પ્રથમઃ પ્રસ્તારઃ

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે નાભિમન્તતશ્ચતુર્થવેલાયાં પરિકૃષેત્ । નેમિમન્તરતઃ

નેમિમન્તરતશ્ચતુઃષષ્ટિં કૃત્વા વ્યવલિખેત્

અરાણાં પઞ્ચધા વિભાગ આપરિકર્ષણયોઃ

નેમ્યામન્તરાલેષુ દ્વે દ્વે નાભ્યામન્તરાલેષ્વેકૈકાં

યચ્છેષં નાભેસ્તદષ્ટધા વિભજેત્

સ એષ ષોડશકરણઃ સારો રથચક્રચિત્

દ્રોણચિતં ચિન્વીતેતિ વિજ્ઞાયતે

દ્વયાનિ તુ ખલુ દ્રોણાનિ ભવન્તિ ચતુરશ્રાણિ ચ પરિમણ્ડલાનિ ચ । અવિશેષાત્તે મન્યામહેઽન્યતરસ્યાકૃતિરિતિ

અથાગ્નિં વિમિમીતે । ચતુરશ્ર આત્મા ભવતિ । તસ્ય ત્રયઃ પુરુષાસ્ત્રિભાગોનાઃ પર્શ્વમાની

પશ્ચાત્ત્સરુર્ભવતિ । તસ્યાર્ધપુરુષો દશાઙ્ગુલાનિ ચ પ્રાચી । ત્રિભાગોનઃ પુરુષ ઉદીચીતિ

એવં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે

અથેષ્ટકાનાં વિકારાઃ । પુરુષસ્ય ષષ્ઠ્યસ્તા એવૈકતોઽધ્યર્ધાઃ । તાસામર્ધ્યાસ્તિર્યગ્ભેદાઃ પુરુષસ્ય ચતુર્થ્ય ઇતિ

તાસાં ત્સરુશ્રોણ્યન્તરાલયોઃ ષટ્ ષષ્ટીરુપધાય શેષમગ્નિં બૃહતીભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ । અર્ધેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે દક્ષિણેંઽસેઽધ્યર્ધામુદીચીમુપદધ્યાત્ । તથોત્તરે

પૂર્વસ્મિન્નનીકે ષડ્ભાગીયા ઉપદધ્યાત્

દક્ષિણોત્તરયોશ્ચતુર્ભાગીયાઃ

ત્સરોઃ પુરસ્તાત્પાર્શ્વયોર્દ્ધ્વે ચતુર્ભાગીયે ઉપદધ્યાત્ । તયોરવસ્તાદભિતો દ્વે દ્વે અધ્યર્ધે વિષૂચી । તયોરવસ્તાન્મધ્યદેશે દ્વે ષષ્ઠ્યૌ પ્રાચ્યૌ

શેષમગ્નિં બૃહતીભિઃ પ્રાચીભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ । અર્ધેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

અથાપરઃ

પુરુષસ્ય ષોડશીભિર્વિંશશતં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે

તાસામેકામપોદ્ધૃત્ય શેષાઃ પરિમણ્ડલં કરોતિ

તત્પૂર્વેણ રથચક્રચિતા વ્યાખ્યાતમ્

ષોડશીં પુરસ્તાદ્વિશય ઉપધાય તયા સહ મણ્ડલં પરિલિખેત્

યદવસ્તાદપચ્છિન્નં તત્પુરસ્તાદુપદધ્યાત્

પ્રધીનાં સપ્તધા વિભાગઃ

પ્રધિમધ્યમાઃ પ્રક્રમવ્યાસા ભવન્તિ

ચતુરશ્રાણામર્ધ્યાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પ્રધિમધ્યમામોષ્ઠ ઉપધાય યદવસ્તાત્તદ્દ્વેધા વિભજેત્

સ એષ નવકરણો દ્રોણચિત્પરિમણ્ડલઃ

સમૂહ્ય પરિચાય્યૌ પૂર્વેણ રથચક્રચિતા વ્યાખ્યાતૌ

સમૂહ્યસ્ય દિક્ષુ ચાત્વાલાન્ ખાનયિત્વા તેભ્યઃ પુરીષં સમૂહ્યોપદધ્યાત્

પરિચાય્ય ઇષ્ટકાનાં દેશભેદઃ

તં સર્વાભિઃ પ્રદક્ષિણં પરિચિનુયાત્

શ્મશાનચિતં ચિન્વીતેતિ વિજ્ઞાયતે

સર્વમગ્નિં ચતુરશ્રાન્પઞ્ચદશ ભાગાન્કૃત્વા તેષામાખ્યાતમુપધાનમ્

ત્રિભિર્ભાગૈર્ભાગાર્ધવ્યાસં દીર્ઘચતુરશ્રં વિહૃત્ય પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા મધ્યાચ્છ્રોણી પ્રત્યાલિખ્યાન્તાવુદ્ધરેત્ । તસ્ય દશધા વિભાગઃ

તાનિ વિંશતિઃ સર્વોઽગ્નિઃ સંપદ્યતે

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પ્રૌગમધ્યેઽનૂચીનં વિભજેત્ । તસ્ય ષડ્ધા વિભાગઃ । તે દ્વે પર્શ્વયોરુપદધ્યાત્

ભાગતૃતીયાયામશ્ચતુર્થવ્યાસાઃ કારયેત્ । તાસામર્ધ્યાસ્તિર્યગ્ભેદાઃ

તા અન્તયોરુપધાય શેષમગ્નિં બૃહતીભિઃ પ્રાચીભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ । અર્ધેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

ઊર્ધ્વપ્રમાણમગ્નેઃ પઞ્ચમેન વર્ધયેત્

તત્સર્વં ત્રેધા વિભજ્ય દ્વયોર્ભાગયોશ્ચતુર્થેન વા નવમેન વા ચતુર્દશેન વેષ્ટકાઃ કારયેત્

તાભિશ્ચતસ્રો વા નવ વા ચતુર્દશ વા ચિતિરુપધાય શેષમવાઞ્ચમક્ષ્ણયાપચ્છિન્દ્યાત્ । અર્ધમુદ્ધરેત્

તસ્ય નિત્યો વિભાગો યથાયોગમિષ્ટકાનાં હ્રાસવૃદ્ધિ

કૂર્મચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત બ્રહ્મલોકમભિજયેયમિતિ । વિજ્ઞાયતે

દ્વયાઃ ખલુ કૂર્મા ભવન્તિ વક્રાઙ્ગાશ્ચ પરિમણ્ડલાશ્ચ । અવિશેષાત્તે મન્યામહેઽન્યતરસ્યાકૃતિરિતિ

અથાગ્નિં વિમિમીતે । ચતુરશ્ર આત્મા ભવતિ । તસ્ય દશ પ્રક્રમાઃ પાર્શ્વમાની ભવતિ । તસ્ય દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પ્રક્રમાભ્યાં સ્રક્તીનામપચ્છેદઃ

પૂર્વસ્મિન્નનીકે પ્રક્રમપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા તેષાં યે અન્ત્યે તે અક્ષ્ણયાપચ્છિન્દ્યાત્ । એવં દક્ષિણત એવં પશ્ચાદેવમુત્તરતઃ । સ આત્મા

શિરઃ પઞ્ચપદાયામમર્ધપુરુષવ્યાસમ્ । તસ્યાંસૌ પ્રક્રમેણ પ્રક્રમેણાપચ્છિન્દ્યાત્

સ્રક્ત્યપચ્છેદે પાદાનુન્નયેત્ । તસ્ય દ્વિપદાક્ષ્ણયા તિરશ્ચી તદ્દ્વિગુણાયામમનૂચી । તસ્ય દ્વિપદાક્ષ્ણયા પૂર્વમંસમપચ્છિન્દ્યાત્ । એતેનેતરેષાં પાદાનામપચ્છેદા વ્યાખ્યાતાઃ । અપરયોઃ પાદયોરપરાવંસાવપચ્છિન્દ્યાત્

એવં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે

તસ્યેષ્ટકાઃ કારયેત્પુરુષસ્ય ચતુર્થ્યસ્તાસામર્ધ્યાઃ પાદ્યાશ્ચ

અધ્યર્ધપાદ્યાશ્ચતુર્ભિઃ પરિગૃહ્ણીયાત્પ્રક્રમેણ દ્વાભ્યાં પદાભ્યાં પદસવિશેષેણેતિ

તે દ્વે યથા દીર્ઘસંશ્લિષ્ટે સ્યાતાં તથૈકાં કારયેત્

દ્વિપદાક્ષ્ણયાર્ધેન સમચતુરશ્રામેકાં

ઉપધાને શિરસોઽગ્રે ચતુરશ્રામુપદધ્યાત્ । હંસમુખ્યાવવસ્તાત્

પઞ્ચ પઞ્ચ ચતુરશ્રા દ્વે દ્વે પાદેષ્ટકે ઇતિ પાદેષૂપદધ્યાત્

યદ્યદપચ્છિન્નં તસ્મિન્નર્ધેષ્ટકા ઉપદધ્યાત્

શેષમગ્નિં ચતુર્ભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ । અર્ધેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે શિરસોઽગ્રે હંસમુખીમુપદધ્યાત્પાદેષ્ટકે અભિતઃ

તયોરવસ્તાદભિતો દ્વે દ્વે અધ્યર્ધ પાદ્યે વિષૂચી

તયોરવસ્તાદભિતશ્છેદસંહિતે દ્વે પાદેષ્ટકે

દ્વે દ્વે દ્વિપદે તિસ્રસ્તિસ્રોઽર્ધેષ્ટકા ઇતિ પાદેષૂપદધ્યાત્

યદ્યદપચ્છિન્નં તસ્મિન્નર્ધેષ્ટકાઃ પાદેષ્ટકશ્ચોપદધ્યાત્

શેષમગ્નિં ચતુર્ભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્।
અર્ધેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

અથાપરઃ

પુરુષસ્ય ષોડશીભિર્વિંશશતં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે

તાસાં પઞ્ચ ષોડશીરપોદ્ધૃત્ય શેષાઃ પરિમણ્ડલં કરોતિ । તદુત્તરેણ દ્રોણચિતા વ્યાખ્યાતમ્

અથ તાઃ પઞ્ચ ષોડશ્યસ્તાભિરવાન્તરદિક્ષુ પાદાનુન્નયેચ્છિરઃ પુરસ્તાત્ । તાસાં પરિકર્ષણં વ્યાખ્યાતમ્

પ્રધીનાં સપ્તધા વિભાગઃ પ્રધિમધ્યમાઃ પ્રક્રમવ્યાસા ભવન્તિ

યદતિરિક્તં સંપદ્યતે તચ્ચતુરશ્રાણામધ્યર્ધાભિર્યોયુજ્યેત

અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પાદાનાં શિરોવદ્વિભાગઃ શિરસઃ પાદવત્

વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેત્

કૂર્મસ્યાન્તે તનુ પુરીષમુપદધ્યાન્મધ્યે બહુલમ્ । એતદેવ દ્રોણે વિપરીતમ્

અથ હૈક એકવિધપ્રભૃતીન્પ્રૌગાદીન્ બ્રુવતે

સમચતુરશ્રાનેક આચાર્યાઃ । તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાઃ કારાયેત્તાસામર્ધ્યાઃ પાદ્યાશ્ચ

અથાશ્વમેધિકસ્યાગ્નેઃ પુરુષાભ્યાસો નારત્નિપ્રાદેશાનાં

પ્રાકૃતો વા ત્રિગુણઃ । ત્રિસ્તાવોઽગ્નિર્ભવતીત્યેકવિંશોઽગ્નિર્ભવતીત્યુભયં બ્રાહ્મણમુભયં બ્રાહ્મણમ્

ઇતિ બૌધાયનશુલ્બસૂત્રમ્
સ્રોતમ્
સમ્ભવતઃ [હ્ત્ત્પ્:॥તિતુસ્.ઉનિ-fરન્ક્fઉર્ત્.દે।તેxતે।એત્ચ્સ્।ઇન્દ્।ઐન્દ્।વેદ્।ય્વ્સ્।બૌધ્સ્બ્સ્।બૌધ્.હ્ત્મ્ બૌધાયન-શુલ્બ-સૂત્ર] (તિતુસ્) સે લેકર દેવનાગરી મેં પરિવર્તિત કરકે યહાઁ રખા ગયા।