avyaktopaniṣat · Chapter 1

avyaktopaniṣat
svājñānāsurarāḍgrāsasvajñānanarakesarī /
pratiyogivinirmuktaṃ brahmamātraṃ karotu mām //
ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho
balamindriyāṇi ca // sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ
brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇa
mastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ / purā kiledaṃ na kiṃcannāsīnna dyaurnāntarikṣaṃ
na pṛthivī kevalaṃ jyotīrūpamanādyanantamanaṇvasthūlarūpamarūpaṃ
rūpavadavijñeyaṃ jñānarūpamānandamayamāsīt /
tadananyattaddvedhābhūddharitamekaṃ raktamaparam /
tatra yadraktaṃ tatpuṃso rūpamabhūt / yaddharitaṃ tanmāyāyāḥ /
tau samagacchataḥ / tayorvīryamevamanandat / tadavardhata /
tadaṇḍamabhūdhaimam / tatpariṇamamānamabhūt / tataḥ
parameṣṭhī vyajāyata / so'bhijijñāsata kiṃ me kulaṃ kiṃ me
kṛtyamiti / taṃ ha vāgadṛśyamānābhyuvāca bhobho prajāpate
tvamavyaktādutpanno'si vyaktaṃ te kṛtyamiti / kimavyaktaṃ
yasmādahamāsiṣam / kiṃ tadvyaktaṃ yanme kṛtyamiti /
sābravīdavijñeyaṃ hi tatsaumya tejaḥ / yadavijñeyaṃ tadavyaktam /
taccejjijñāsasi māvagaccheti / sa hovāca kaiṣā tvaṃ
brahmavāgyadasi śaṃsātmānamiti / sā tvabravīttapasā māṃ
vijijñāsasveti / sa ha sahasraṃ samā brahmacaryamadhyuvāsādhyuvāsa

athāpaśyadṛcamānuṣṭubhīṃ paramāṃ vidyāṃ
yasyāṅgānyanye mantrāḥ / yatra brahma pratiṣṭhitam /
viśvedevāḥ pratiṣṭhitāḥ / yastāṃ na veda kimanyairvedaiḥ
kariṣyati / tāṃ viditvā sa ca raktaṃ jijñāsayāmāsa /
tāmevamanūcānāṃ gāyannāsiṣṭa / sahasraṃ samā
ādyantanihitoṅkāreṇa padānyagāyat / sahasraṃ
samāstathaivākṣaraśaḥ / tato'paśyajjyotirmayaṃ
śriyāliṅgitaṃ suparṇarathaṃ śeṣaphaṇācchaditamauliṃ
mṛgamukhaṃ naravapuṣaṃ śaśisūryahavyavāhanātmakanayanatrayam /
tataḥ prajāpatiḥ praṇipapāta namonama iti / tathaivarcātha tamastaut /
ugramityāha ugraḥ khalu vā eṣa mṛgarūpatvāt / vīramityāha
vīro vā eṣa vīryavattvāt / mahāviṣṇumityāha mahatāṃ vā ayaṃ
mahānrodasī vyāpya sthitaḥ / jvalantamityāha jvalanniva khalvasāvavasthitaḥ /
sarvatomukhamityāha sarvataḥ khalvayaṃ mukhavānviśvarūpatvāt /
nṛsiṃhamityāha yathā yajurevaitat / bhīṣaṇamityāha bhīṣā vā
asmādāditya udeti bhītaścandramā bhīto vāyurvāti bhīto'gnirdahati
bhītaḥ parjanyo varṣati / bhadramityāha bhadraḥ khalvayaṃ śriyā juṣṭaḥ /
mṛtyormṛtyumityāha mṛtyorvā ayaṃ mṛtyuramṛtatvaṃ prajānāmannādānām /
namāmītyāha yathā yajurevaitat / ahamityāha yathā yajurevaitat

atha bhagavāṃstamabravītprajāpate prīto'haṃ kiṃ tavepsitaṃ
tadāśaṃseti / sa hovāca bhagavannavyaktādutpanno'smi
vyaktaṃ mama kṛtyamiti purāśrāvi / tatrāvyaktaṃ bhavānityajñāyi
vyaktaṃ me kathayeti / vyaktaṃ vai viśvaṃ carācarātmakam /
yadvyajyate tadvyaktasya vyaktatvamiti / sa hovāca na śaknomi
jagatsraṣṭumupāyaṃ me kathayeti / tamuvāca puruṣaḥ prajāpate
śṛṇu sṛṣṭerupāyaṃ paramaṃ yaṃ viditvā sarvaṃ jñāsyasi /
sarvatra śakṣyasi sarvaṃ kariṣyasi / mayyagnau svātmānaṃ
havirdhyāyettayaivānuṣṭubharcā / dhyānayajño'yameva /
etadvai mahopaniṣaddevānāṃ guhyam / na ha vā etasya sāmnā
narcā na yajuṣārtho nu vidyate / ya imā veda sa sarvānkāmānavāpya
sarvāṃllokāñjitvā māmevābhyupaiti na sa punarāvartate ya evaṃ vedeti

prajāpatistaṃ yajñāyaṃ vasīyāṃsamātmānaṃ manyamāno
manoyajñeneje / sapraṇavayā tayaivarcā havirdhyātvātmāna
mātmanyagnau juhuyāt / sarvamajānātsarvatrāśakatsarvamakarot /
ya evaṃvidvānimaṃ dhyānayajñamanutiṣṭhetsa sarvajño'nantaśaktiḥ
sarvakartā bhavati / sa sarvāṃ/cllokāñjitvā brahma paraṃ prāpnoti

atha prajāpatirlokānsisṛkṣamāṇastasyā eva vidyāyā yāni
triṃśadakṣarāṇi tebhyastrīṃ/cllokān / atha dve dve akṣare
tābhyāmubhayato dadhāra / tasyā evarco dvātriṃśadbhirakṣarai
stāndevānnirmame / sarvaireva sa indro'bhavat / tasmādindro
devānāmadhiko'bhavat / ya evaṃ veda samānānāmadhiko bhavet /
tasyā ekādaśabhiḥ pādairekādaśa rudrānnirmame / tasyā
ekādaśabhirekādaśādityānnirmame / sarvaireva sa viṣṇurabhavat /
tasmādviṣṇurādityānāmadhiko'bhavat / ya evaṃ veda samānānāmadhiko
bhavet / sa caturbhiścaturbhirakṣarairaṣṭau vasūnajanayat /
sa tasyā ādyairdvādaśabhirakṣarairbrāhmaṇamajanayat /
daśabhirdaśabhirviṭkṣatre / tasmādbrāhmaṇo mukhyo bhavati /
evaṃ tanmukhyo bhavati ya evaṃ veda /
tūṣṇīṃ śūdramajanayattasmācchūdro nirvidyo'bhavat /
na vedaṃ ivā na naktamāsīdavyāvṛtam /
sa prajāpatirānuṣṭubhābhyāmardharcābhyāmahorātrāvakalpayat /
tato vyaicchat vyevāsmā ucchati / atho tama evāpahate /
ṛgvedamasyā ādyātpādādakalpayat / yajurdvitīyāt /
sāma tṛtīyāt / atharvāṅgirasaścaturthāt yadaṣṭākṣarapadā
tena gāyatrī / yadekādaśapadā tena triṣṭup /
yaccatuṣpadā tena jagatī yaddvātriṃśadakṣarā tenānuṣṭup /
sā vā eṣā sarvāṇi chandāṃsi / ya imāṃ sarvāṇi chandāṃsi veda /
sarvaṃ jagadānuṣṭubha evotpannamanuṣṭuppratiṣṭhitaṃ
pratitiṣṭhati yaścaivaṃ veda

atha yadā prajāḥ sṛṣṭā na jāyante prajāpatiḥ kathaṃ
nvimāḥ prajāḥ sṛjeyamiti cintayannugramitīmāmṛcaṃ
gātumupākrāmat / tataḥ prathamapādādugrarūpo devaḥ
prādurabhūt ekaḥ śyāmaḥ purato raktaḥ pinākī strīpuṃsarūpastaṃ
vibhajya strīṣu tasya strīrūpaṃ puṃsi ca puṃrūpaṃ vyadhāt /
ubhābhyānaṃśābhyāṃ sarvamādiṣṭaḥ / tataḥ prajāḥ prajāyante /
ya evaṃ veda prajāpateḥ so'pi tryambaka imāmṛcamudgāya
nnudgrathitajaṭākalāpaḥ pratyagjyotiṣyātmanyeva rantāramiti /
indro vai kila devānāmanujāvara āsīt / taṃ prajāpatirabravīdgaccha
devānāmadhipatirbhaveti / so'gacchat / taṃ devā ūcuranujāvaro'si
tvamasmākaṃ kutastvādhipatyamiti / sa prajāpatimabhyetyovācaivaṃ
devā ūcuranujāvarasya kutastavādhipatyamiti / taṃ prajāpatirindraṃ
trikalaśairamṛtapūrṇairānuṣṭubhābhimantritairabhiṣicya taṃ
sudarśanena dakṣiṇato rarakṣa pāñcajanyena vāmato dvayenaiva
surakṣito'bhavat / raukme phalake sūryavarcasi mantramānuṣṭubhaṃ
vinyasya tadasya kaṇṭhe pratyamuñcat / tataḥ sudurnirīkṣo'bhavat /
tasmai vidyāmānuṣṭubhīṃ prādāt / tato devāstamādhipatyāyānumenire /
sa svarāḍabhūt / ya evaṃ veda svarāḍ bhavet / so'manyata pṛthivīmapi
kathamapāṃ jayeyamiti / sa prajāpatimupādhāvat /
tasmātprajāpatiḥ kamaṭhākāramindranāgabhujagendrādhāraṃ
bhadrāsanaṃ prādāt / sa pṛthivīmabhyajayat / tataḥ sa
ubhayorlokayoradhipatirabhūt / ya evaṃ vedobhayorlokayoradhipatirbhavati /
sa pṛthivīṃ jayati yo vā apratiṣṭhitaṃ śithilaṃ bhrātṛvebhyo
vasīyānbhavati yaścaivaṃ veda yaścaivaṃ veda

ya imāṃ vidyāmadhīte sa sarvānvedānadhīte / sa sarvaiḥ kratubhiryajate /
sa sarvatīrtheṣu snāti / sa mahāpātakopapātakaiḥ pramucyate / sa
brahmavarcasaṃ mahadāpnuyāt / ābrahmaṇaḥ pūrvānākalpā'ścottarāṃśca
vaṃśānpunīte / nainamapasmārādayo rogā ādidheyuḥ / sayakṣāḥ
sapretapiśācā apyenaṃ spṛṣṭvā dṛṣṭvā śrutvā vā
pāpinaḥ puṇyāṃ/cllokānavāpnuyuḥ / cintitamātrādasya sarve'rthāḥ
siddhyeyuḥ / pitaramivainaṃ sarve manyante / rājānaścāsyādeśakāriṇo
bhavanti / na cācāryavyatiriktaṃ śreyāṃsaṃ dṛṣṭvā namaskuryāt /
na cāsmādupāvarohet / jīvanmuktaśca bhavati / dehānte tamasaḥ paraṃ
dhāma prāpnuyāt / yatra virāṇ nṛsiṃho'vabhāsate tatra khalūpāsate /
tatsvarūpadhyānaparā munaya ākalpānte tasminnevātmani līyante / na ca
punarāvartante / na cemāṃ vidyāmaśraddadhānāya brūyānnāsūyāvate
nānūcānāya nāviṣṇubhaktāya nānṛtine nātapase nādāntāya
nāśāntāya nādīkṣitāya nādharmaśīlāya na hiṃsakāya nābrahmacāriṇa
ityeṣopaniṣat //
ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho
balamindriyāṇi ca // sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ
brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇa
mastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
ityavyaktopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya