અવ્યક્તોપનિષત્ · અધ્યાય 1

અવ્યક્તોપનિષત્
સ્વાજ્ઞાનાસુરરાડ્ગ્રાસસ્વજ્ઞાનનરકેસરી ।
પ્રતિયોગિવિનિર્મુક્તં બ્રહ્મમાત્રં કરોતુ મામ્ ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો
બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં માહં
બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણ
મસ્ત્વનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે
મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ । પુરા કિલેદં ન કિંચન્નાસીન્ન દ્યૌર્નાન્તરિક્ષં
ન પૃથિવી કેવલં જ્યોતીરૂપમનાદ્યનન્તમનણ્વસ્થૂલરૂપમરૂપં
રૂપવદવિજ્ઞેયં જ્ઞાનરૂપમાનન્દમયમાસીત્ ।
તદનન્યત્તદ્દ્વેધાભૂદ્ધરિતમેકં રક્તમપરમ્ ।
તત્ર યદ્રક્તં તત્પુંસો રૂપમભૂત્ । યદ્ધરિતં તન્માયાયાઃ ।
તૌ સમગચ્છતઃ । તયોર્વીર્યમેવમનન્દત્ । તદવર્ધત ।
તદણ્ડમભૂધૈમમ્ । તત્પરિણમમાનમભૂત્ । તતઃ
પરમેષ્ઠી વ્યજાયત । સોઽભિજિજ્ઞાસત કિં મે કુલં કિં મે
કૃત્યમિતિ । તં હ વાગદૃશ્યમાનાભ્યુવાચ ભોભો પ્રજાપતે
ત્વમવ્યક્તાદુત્પન્નોઽસિ વ્યક્તં તે કૃત્યમિતિ । કિમવ્યક્તં
યસ્માદહમાસિષમ્ । કિં તદ્વ્યક્તં યન્મે કૃત્યમિતિ ।
સાબ્રવીદવિજ્ઞેયં હિ તત્સૌમ્ય તેજઃ । યદવિજ્ઞેયં તદવ્યક્તમ્ ।
તચ્ચેજ્જિજ્ઞાસસિ માવગચ્છેતિ । સ હોવાચ કૈષા ત્વં
બ્રહ્મવાગ્યદસિ શંસાત્માનમિતિ । સા ત્વબ્રવીત્તપસા માં
વિજિજ્ઞાસસ્વેતિ । સ હ સહસ્રં સમા બ્રહ્મચર્યમધ્યુવાસાધ્યુવાસ

અથાપશ્યદૃચમાનુષ્ટુભીં પરમાં વિદ્યાં
યસ્યાઙ્ગાન્યન્યે મન્ત્રાઃ । યત્ર બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
વિશ્વેદેવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । યસ્તાં ન વેદ કિમન્યૈર્વેદૈઃ
કરિષ્યતિ । તાં વિદિત્વા સ ચ રક્તં જિજ્ઞાસયામાસ ।
તામેવમનૂચાનાં ગાયન્નાસિષ્ટ । સહસ્રં સમા
આદ્યન્તનિહિતોઙ્કારેણ પદાન્યગાયત્ । સહસ્રં
સમાસ્તથૈવાક્ષરશઃ । તતોઽપશ્યજ્જ્યોતિર્મયં
શ્રિયાલિઙ્ગિતં સુપર્ણરથં શેષફણાચ્છદિતમૌલિં
મૃગમુખં નરવપુષં શશિસૂર્યહવ્યવાહનાત્મકનયનત્રયમ્ ।
તતઃ પ્રજાપતિઃ પ્રણિપપાત નમોનમ ઇતિ । તથૈવર્ચાથ તમસ્તૌત્ ।
ઉગ્રમિત્યાહ ઉગ્રઃ ખલુ વા એષ મૃગરૂપત્વાત્ । વીરમિત્યાહ
વીરો વા એષ વીર્યવત્ત્વાત્ । મહાવિષ્ણુમિત્યાહ મહતાં વા અયં
મહાન્રોદસી વ્યાપ્ય સ્થિતઃ । જ્વલન્તમિત્યાહ જ્વલન્નિવ ખલ્વસાવવસ્થિતઃ ।
સર્વતોમુખમિત્યાહ સર્વતઃ ખલ્વયં મુખવાન્વિશ્વરૂપત્વાત્ ।
નૃસિંહમિત્યાહ યથા યજુરેવૈતત્ । ભીષણમિત્યાહ ભીષા વા
અસ્માદાદિત્ય ઉદેતિ ભીતશ્ચન્દ્રમા ભીતો વાયુર્વાતિ ભીતોઽગ્નિર્દહતિ
ભીતઃ પર્જન્યો વર્ષતિ । ભદ્રમિત્યાહ ભદ્રઃ ખલ્વયં શ્રિયા જુષ્ટઃ ।
મૃત્યોર્મૃત્યુમિત્યાહ મૃત્યોર્વા અયં મૃત્યુરમૃતત્વં પ્રજાનામન્નાદાનામ્ ।
નમામીત્યાહ યથા યજુરેવૈતત્ । અહમિત્યાહ યથા યજુરેવૈતત્

અથ ભગવાંસ્તમબ્રવીત્પ્રજાપતે પ્રીતોઽહં કિં તવેપ્સિતં
તદાશંસેતિ । સ હોવાચ ભગવન્નવ્યક્તાદુત્પન્નોઽસ્મિ
વ્યક્તં મમ કૃત્યમિતિ પુરાશ્રાવિ । તત્રાવ્યક્તં ભવાનિત્યજ્ઞાયિ
વ્યક્તં મે કથયેતિ । વ્યક્તં વૈ વિશ્વં ચરાચરાત્મકમ્ ।
યદ્વ્યજ્યતે તદ્વ્યક્તસ્ય વ્યક્તત્વમિતિ । સ હોવાચ ન શક્નોમિ
જગત્સ્રષ્ટુમુપાયં મે કથયેતિ । તમુવાચ પુરુષઃ પ્રજાપતે
શૃણુ સૃષ્ટેરુપાયં પરમં યં વિદિત્વા સર્વં જ્ઞાસ્યસિ ।
સર્વત્ર શક્ષ્યસિ સર્વં કરિષ્યસિ । મય્યગ્નૌ સ્વાત્માનં
હવિર્ધ્યાયેત્તયૈવાનુષ્ટુભર્ચા । ધ્યાનયજ્ઞોઽયમેવ ।
એતદ્વૈ મહોપનિષદ્દેવાનાં ગુહ્યમ્ । ન હ વા એતસ્ય સામ્ના
નર્ચા ન યજુષાર્થો નુ વિદ્યતે । ય ઇમા વેદ સ સર્વાન્કામાનવાપ્ય
સર્વાંલ્લોકાઞ્જિત્વા મામેવાભ્યુપૈતિ ન સ પુનરાવર્તતે ય એવં વેદેતિ

પ્રજાપતિસ્તં યજ્ઞાયં વસીયાંસમાત્માનં મન્યમાનો
મનોયજ્ઞેનેજે । સપ્રણવયા તયૈવર્ચા હવિર્ધ્યાત્વાત્માન
માત્મન્યગ્નૌ જુહુયાત્ । સર્વમજાનાત્સર્વત્રાશકત્સર્વમકરોત્ ।
ય એવંવિદ્વાનિમં ધ્યાનયજ્ઞમનુતિષ્ઠેત્સ સર્વજ્ઞોઽનન્તશક્તિઃ
સર્વકર્તા ભવતિ । સ સર્વાં।ચ્લ્લોકાઞ્જિત્વા બ્રહ્મ પરં પ્રાપ્નોતિ

અથ પ્રજાપતિર્લોકાન્સિસૃક્ષમાણસ્તસ્યા એવ વિદ્યાયા યાનિ
ત્રિંશદક્ષરાણિ તેભ્યસ્ત્રીં।ચ્લ્લોકાન્ । અથ દ્વે દ્વે અક્ષરે
તાભ્યામુભયતો દધાર । તસ્યા એવર્ચો દ્વાત્રિંશદ્ભિરક્ષરૈ
સ્તાન્દેવાન્નિર્મમે । સર્વૈરેવ સ ઇન્દ્રોઽભવત્ । તસ્માદિન્દ્રો
દેવાનામધિકોઽભવત્ । ય એવં વેદ સમાનાનામધિકો ભવેત્ ।
તસ્યા એકાદશભિઃ પાદૈરેકાદશ રુદ્રાન્નિર્મમે । તસ્યા
એકાદશભિરેકાદશાદિત્યાન્નિર્મમે । સર્વૈરેવ સ વિષ્ણુરભવત્ ।
તસ્માદ્વિષ્ણુરાદિત્યાનામધિકોઽભવત્ । ય એવં વેદ સમાનાનામધિકો
ભવેત્ । સ ચતુર્ભિશ્ચતુર્ભિરક્ષરૈરષ્ટૌ વસૂનજનયત્ ।
સ તસ્યા આદ્યૈર્દ્વાદશભિરક્ષરૈર્બ્રાહ્મણમજનયત્ ।
દશભિર્દશભિર્વિટ્ક્ષત્રે । તસ્માદ્બ્રાહ્મણો મુખ્યો ભવતિ ।
એવં તન્મુખ્યો ભવતિ ય એવં વેદ ।
તૂષ્ણીં શૂદ્રમજનયત્તસ્માચ્છૂદ્રો નિર્વિદ્યોઽભવત્ ।
ન વેદં ઇવા ન નક્તમાસીદવ્યાવૃતમ્ ।
સ પ્રજાપતિરાનુષ્ટુભાભ્યામર્ધર્ચાભ્યામહોરાત્રાવકલ્પયત્ ।
તતો વ્યૈચ્છત્ વ્યેવાસ્મા ઉચ્છતિ । અથો તમ એવાપહતે ।
ઋગ્વેદમસ્યા આદ્યાત્પાદાદકલ્પયત્ । યજુર્દ્વિતીયાત્ ।
સામ તૃતીયાત્ । અથર્વાઙ્ગિરસશ્ચતુર્થાત્ યદષ્ટાક્ષરપદા
તેન ગાયત્રી । યદેકાદશપદા તેન ત્રિષ્ટુપ્ ।
યચ્ચતુષ્પદા તેન જગતી યદ્દ્વાત્રિંશદક્ષરા તેનાનુષ્ટુપ્ ।
સા વા એષા સર્વાણિ છન્દાંસિ । ય ઇમાં સર્વાણિ છન્દાંસિ વેદ ।
સર્વં જગદાનુષ્ટુભ એવોત્પન્નમનુષ્ટુપ્પ્રતિષ્ઠિતં
પ્રતિતિષ્ઠતિ યશ્ચૈવં વેદ

અથ યદા પ્રજાઃ સૃષ્ટા ન જાયન્તે પ્રજાપતિઃ કથં
ન્વિમાઃ પ્રજાઃ સૃજેયમિતિ ચિન્તયન્નુગ્રમિતીમામૃચં
ગાતુમુપાક્રામત્ । તતઃ પ્રથમપાદાદુગ્રરૂપો દેવઃ
પ્રાદુરભૂત્ એકઃ શ્યામઃ પુરતો રક્તઃ પિનાકી સ્ત્રીપુંસરૂપસ્તં
વિભજ્ય સ્ત્રીષુ તસ્ય સ્ત્રીરૂપં પુંસિ ચ પુંરૂપં વ્યધાત્ ।
ઉભાભ્યાનંશાભ્યાં સર્વમાદિષ્ટઃ । તતઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે ।
ય એવં વેદ પ્રજાપતેઃ સોઽપિ ત્ર્યમ્બક ઇમામૃચમુદ્ગાય
ન્નુદ્ગ્રથિતજટાકલાપઃ પ્રત્યગ્જ્યોતિષ્યાત્મન્યેવ રન્તારમિતિ ।
ઇન્દ્રો વૈ કિલ દેવાનામનુજાવર આસીત્ । તં પ્રજાપતિરબ્રવીદ્ગચ્છ
દેવાનામધિપતિર્ભવેતિ । સોઽગચ્છત્ । તં દેવા ઊચુરનુજાવરોઽસિ
ત્વમસ્માકં કુતસ્ત્વાધિપત્યમિતિ । સ પ્રજાપતિમભ્યેત્યોવાચૈવં
દેવા ઊચુરનુજાવરસ્ય કુતસ્તવાધિપત્યમિતિ । તં પ્રજાપતિરિન્દ્રં
ત્રિકલશૈરમૃતપૂર્ણૈરાનુષ્ટુભાભિમન્ત્રિતૈરભિષિચ્ય તં
સુદર્શનેન દક્ષિણતો રરક્ષ પાઞ્ચજન્યેન વામતો દ્વયેનૈવ
સુરક્ષિતોઽભવત્ । રૌક્મે ફલકે સૂર્યવર્ચસિ મન્ત્રમાનુષ્ટુભં
વિન્યસ્ય તદસ્ય કણ્ઠે પ્રત્યમુઞ્ચત્ । તતઃ સુદુર્નિરીક્ષોઽભવત્ ।
તસ્મૈ વિદ્યામાનુષ્ટુભીં પ્રાદાત્ । તતો દેવાસ્તમાધિપત્યાયાનુમેનિરે ।
સ સ્વરાડભૂત્ । ય એવં વેદ સ્વરાડ્ ભવેત્ । સોઽમન્યત પૃથિવીમપિ
કથમપાં જયેયમિતિ । સ પ્રજાપતિમુપાધાવત્ ।
તસ્માત્પ્રજાપતિઃ કમઠાકારમિન્દ્રનાગભુજગેન્દ્રાધારં
ભદ્રાસનં પ્રાદાત્ । સ પૃથિવીમભ્યજયત્ । તતઃ સ
ઉભયોર્લોકયોરધિપતિરભૂત્ । ય એવં વેદોભયોર્લોકયોરધિપતિર્ભવતિ ।
સ પૃથિવીં જયતિ યો વા અપ્રતિષ્ઠિતં શિથિલં ભ્રાતૃવેભ્યો
વસીયાન્ભવતિ યશ્ચૈવં વેદ યશ્ચૈવં વેદ

ય ઇમાં વિદ્યામધીતે સ સર્વાન્વેદાનધીતે । સ સર્વૈઃ ક્રતુભિર્યજતે ।
સ સર્વતીર્થેષુ સ્નાતિ । સ મહાપાતકોપપાતકૈઃ પ્રમુચ્યતે । સ
બ્રહ્મવર્ચસં મહદાપ્નુયાત્ । આબ્રહ્મણઃ પૂર્વાનાકલ્પાઽશ્ચોત્તરાંશ્ચ
વંશાન્પુનીતે । નૈનમપસ્મારાદયો રોગા આદિધેયુઃ । સયક્ષાઃ
સપ્રેતપિશાચા અપ્યેનં સ્પૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વા
પાપિનઃ પુણ્યાં।ચ્લ્લોકાનવાપ્નુયુઃ । ચિન્તિતમાત્રાદસ્ય સર્વેઽર્થાઃ
સિદ્ધ્યેયુઃ । પિતરમિવૈનં સર્વે મન્યન્તે । રાજાનશ્ચાસ્યાદેશકારિણો
ભવન્તિ । ન ચાચાર્યવ્યતિરિક્તં શ્રેયાંસં દૃષ્ટ્વા નમસ્કુર્યાત્ ।
ન ચાસ્માદુપાવરોહેત્ । જીવન્મુક્તશ્ચ ભવતિ । દેહાન્તે તમસઃ પરં
ધામ પ્રાપ્નુયાત્ । યત્ર વિરાણ્ નૃસિંહોઽવભાસતે તત્ર ખલૂપાસતે ।
તત્સ્વરૂપધ્યાનપરા મુનય આકલ્પાન્તે તસ્મિન્નેવાત્મનિ લીયન્તે । ન ચ
પુનરાવર્તન્તે । ન ચેમાં વિદ્યામશ્રદ્દધાનાય બ્રૂયાન્નાસૂયાવતે
નાનૂચાનાય નાવિષ્ણુભક્તાય નાનૃતિને નાતપસે નાદાન્તાય
નાશાન્તાય નાદીક્ષિતાય નાધર્મશીલાય ન હિંસકાય નાબ્રહ્મચારિણ
ઇત્યેષોપનિષત્ ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમથો
બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં માહં
બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણ
મસ્ત્વનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે
મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇત્યવ્યક્તોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય