Atma Bodha · Chapter p1
// ātmabodhaḥ //
tapobhiḥ kṣīṇapāpānāṃ śāntānāṃ vītarāgiṇām /
mumukṣūṇāmapekṣyo'yamātmabodho vidhīyate
bodho'nyasādhanebhyo hi sākṣānmokṣaikasādhanam /
pākasya vahnivajjñānaṃ vinā mokṣo na sidhyati
avirodhitayā karma nāvidyāṃ vinivartayet /
vidyāvidyāṃ nihantyeva tejastimirasaṅghavat
paricchanna ivājñānāttannāśe sati kevalaḥ / var avacchinna
svayaṃ prakāśate hyātmā meghāpāyeṃ'śumāniva
ajñānakaluṣaṃ jīvaṃ jñānābhyāsādvinirmalam /
kṛtvā jñānaṃ svayaṃ naśyejjalaṃ katakareṇuvat
saṃsāraḥ svapnatulyo hi rāgadveṣādisaṅkulaḥ /
svakāle satyavadbhāti prabodhe satyasadbhavet
tāvatsatyaṃ jagadbhāti śuktikārajataṃ yathā /
yāvanna jñāyate brahma sarvādhiṣṭhānamadvayam
upādāne'khilādhāre jaganti parameśvare /
sargasthitilayān yānti budbudānīva vāriṇi
saccidātmanyanusyūte nitye viṣṇau prakalpitāḥ /
vyaktayo vividhāḥ sarvā hāṭake kaṭakādivat
yathākāśo hṛṣīkeśo nānopādhigato vibhuḥ /
tadbhedādbhinnavadbhāti tannāśe kevalo bhavet
nānopādhivaśādeva jātivarṇāśramādayaḥ / var jātināmāśramādayaḥ
ātmanyāropitāstoye rasavarṇādi bhedavat // ११/
paṃcīkṛtamahābhūtasaṃbhavaṃ karmasaṃcitam /
śarīraṃ sukhaduḥkhānāṃ bhogāyatanamucyate
paṃcaprāṇamanobuddhidaśendriyasamanvitam /
apaṃcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasādhanam
anādyavidyānirvācyā kāraṇopādhirucyate /
upādhitritayādanyamātmānamavadhārayet
paṃcakośādiyogena tattanmaya iva sthitaḥ /
śuddhātmā nīlavastrādiyogena sphaṭiko yathā
vapustuṣādibhiḥ kośairyuktaṃ yuktyavaghātataḥ /
ātmānamantaraṃ śuddhaṃ viviñcyāttaṇḍulaṃ yathā
var vidyartha viviñcyāta/, āśīrliṅga benedictive vivicyāt
sadā sarvagato'pyātmā na sarvatrāvabhāsate /
buddhāvevāvabhāseta svaccheṣu pratibimbavat
dehendriyamanobuddhiprakṛtibhyo vilakṣaṇam /
tadvṛttisākṣiṇaṃ vidyādātmānaṃ rājavatsadā
vyāpṛteṣvindriyeṣvātmā vyāpārīvāvivekinām /
dṛśyate'bhreṣu dhāvatsu dhāvanniva yathā śaśī
ātmacaitanyamāśritya dehendriyamanodhiyaḥ /
svakriyārtheṣu vartante sūryālokaṃ yathā janāḥ / २०//
dehendriyaguṇānkarmāṇyamale saccidātmani /
adhyasyantyavivekena gagane nīlatādivat
ajñānānmānasopādheḥ kartṛtvādīni cātmani /
kalpyante'mbugate candre calanādi yathāmbhasaḥ / २२//
rāgecchāsukhaduḥkhādi buddhau satyāṃ pravartate /
suṣuptau nāsti tannāśe tasmādbuddhestu nātmanaḥ
prakāśo'rkasya toyasya śaityamagneryathoṣṇatā /
svabhāvaḥ saccidānandanityanirmalatātmanaḥ
ātmanaḥ saccidaṃśaśca buddhervṛttiriti dvayam /
saṃyojya cāvivekena jānāmīti pravartate
ātmano vikriyā nāsti buddherbodho na jātviti /
jīvaḥ sarvamalaṃ jñātvā jñātā draṣṭeti muhyati
rajjusarpavadātmānaṃ jīvaṃ jñātvā bhayaṃ vahet /
nāhaṃ jīvaḥ parātmeti jñātaṃ cennirbhayo bhavet
ātmāvabhāsayatyeko buddhyādīnīndriyāṇyapi /
dīpo ghaṭādivatsvātmā jaḍaistairnāvabhāsyate
svabodhe nānyabodhecchā bodharūpatayātmanaḥ /
na dīpasyānyadīpecchā yathā svātmaprakāśane
niṣidhya nikhilopādhīnneti netīti vākyataḥ /
vidyādaikyaṃ mahāvākyairjīvātmaparamātmanoḥ
āvidyakaṃ śarīrādi dṛśyaṃ budbudavatkṣaram /
etadvilakṣaṇaṃ vidyādahaṃ brahmeti nirmalam
dehānyatvānna me janmajarākārśyalayādayaḥ /
śabdādiviṣayaiḥ saṅgo nirindriyatayā na ca
amanastvānna me duḥkharāgadveṣabhayādayaḥ /
aprāṇo hyamanāḥ śubhra ityādi śrutiśāsanāt
(etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī //) doubtphul addition
nirguṇo niṣkriyo nityo nirvikalpo niraṃjanaḥ /
nirvikāro nirākāro nityamukto'smi nirmalaḥ
ahamākāśavatsarvaṃ bahirantargato'cyutaḥ /
sadā sarvasamaḥ siddho niḥsaṅgo nirmalo'calaḥ
nityaśuddhavimuktaikamakhaṇḍānandamadvayam /
satyaṃ jñānamanantaṃ yatparaṃ brahmāhameva tat
evaṃ nirantarābhyastā brahmaivāsmīti vāsanā /
haratyavidyāvikṣepān rogāniva rasāyanam
viviktadeśa āsīno virāgo vijitendriyaḥ /
bhāvayedekamātmānaṃ tamanantamananyadhīḥ
ātmanyevākhilaṃ dṛśyaṃ pravilāpya dhiyā sudhīḥ /
bhāvayedekamātmānaṃ nirmalākāśavatsadā
rūpavarṇādikaṃ sarva vihāya paramārthavit /
paripurṇaṃcidānandasvarūpeṇāvatiṣṭhate
jñātṛjñānajñeyabhedaḥ pare nātmani vidyate /
cidānandaikarūpatvāddīpyate svayameva tat
var hi //
evamātmāraṇau dhyānamathane satataṃ kṛte /
uditāvagatirjvālā sarvājñānendhanaṃ dahet
aruṇeneva bodhena pūrvaṃ santamase hṛte /
tata āvirbhavedātmā svayamevāṃśumāniva
ātmā tu satataṃ prāpto'pyaprāptavadavidyayā /
tannāśe prāptavadbhāti svakaṇṭhābharaṇaṃ yathā
sthāṇau puruṣavadbhrāntyā kṛtā brahmaṇi jīvatā /
jīvasya tāttvike rūpe tasmindṛṣṭe nivartate
tatvasvarūpānubhavādutpannaṃ jñānamaṃjasā /
ahaṃ mameti cājñānaṃ bādhate digbhramādivat
samyagvijñānavān yogī svātmanyevākhilaṃ jagat /
ekaṃ ca sarvamātmānamīkṣate jñānacakṣuṣā
ātmaivedaṃ jagatsarvamātmano'nyanna vidyate /
mṛdo yadvadghaṭādīni svātmānaṃ sarvamīkṣate
jīvanmuktastu tadvidvānpūrvopādhiguṇānstyajet /
saccidānandarūpatvāt bhavedbhramarakīṭavat
tīrtvā mohārṇavaṃ hatvā rāgadveṣādirākṣasān /
yogī śāntisamāyukta ātmārāmo virājate
bāhyānityasukhāsaktiṃ hitvātmasukhanirvṛtaḥ /
ghaṭasthadīpavatsvasthaṃ svāntareva prakāśate
var dīpavacchaśvadantareva
upādhistho'pi taddharmairalipto vyomavanmuniḥ /
sarvavinmūḍhavattiṣṭhedasakto vāyuvaccaret
upādhivilayādviṣṇau nirviśeṣaṃ viśenmuniḥ /
jale jalaṃ viyadvyomni tejastejasi vā yathā
yallābhānnāparo lābho yatsukhānnāparaṃ sukham /
yajjñānānnāparaṃ jñānaṃ tadbrahmetyavadhārayet
yaddṛṣṭvā nāparaṃ dṛśyaṃ yadbhūtvā na punarbhavaḥ /
yajjñātvā nāparaṃ jñeyaṃ tadbrahmetyavadhārayet
tiryagūrdhvamadhaḥ pūrṇaṃ saccidānandamadvayam /
anantaṃ nityamekaṃ yattadbrahmetyavadhārayet
atadvyāvṛttirūpeṇa vedāntairlakṣyate'dvayam / var 'vyayam
akhaṇḍānandamekaṃ yattatadbrahmetyavadhārayet
akhaṇḍānandarūpasya tasyānandalavāśritāḥ /
brahmādyāstāratamyena bhavantyānandino'khilāḥ
tadyuktamakhilaṃ vastu vyavahārastadanvitaḥ / var vyavahāraścidanvitaḥ
tasmātsarvagataṃ brahma kṣīre sarpirivākhile
anaṇvasthūlamahrasvamadīrghamajamavyayam /
arūpaguṇavarṇākhyaṃ tadbrahmetyavadhārayet
yadbhāsā bhāsyate'rkādi bhāsyairyattu na bhāsyate /
yena sarvamidaṃ bhāti tadbrahmetyavadhārayet
svayamantarbahirvyāpya bhāsayannakhilaṃ jagat /
brahma prakāśate vahniprataptāyasapiṇḍavat
jagadvilakṣaṇaṃ brahma brahmaṇo'nyanna kiṃcana /
brahmānyadbhāti cenmithyā yathā marumarīcikā
dṛśyate śrūyate yadyadbrahmaṇo'nyanna tadbhavet /
tattvajñānācca tadbrahma saccidānandamadvayam
sarvagaṃ saccidātmānaṃ jñānacakṣurnirīkṣate /
ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandhavat
śravaṇādibhiruddīptajñānāgniparitāpitaḥ /
jīvaḥ sarvamalānmuktaḥ svarṇavaddyotate svayam
hṛdākāśodito hyātmā bodhabhānustamo'pahṛt /
sarvavyāpī sarvadhārī bhāti bhāsayate'khilam
digdeśakālādyanapekṣya sarvagaṃ
śītādihṛnnityasukhaṃ niraṃjanam /
yaḥ svātmatīrthaṃ bhajate viniṣkriyaḥ
sa sarvavitsarvagato'mṛto bhavet
// iti śaṃkarācāryaviracita ātmabodhaḥ samāptaḥ //
Original text: ātmabodhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0