આત્મબોધઃ · અધ્યાય p1

॥ આત્મબોધઃ ॥
તપોભિઃ ક્ષીણપાપાનાં શાન્તાનાં વીતરાગિણામ્ ।
મુમુક્ષૂણામપેક્ષ્યોઽયમાત્મબોધો વિધીયતે

બોધોઽન્યસાધનેભ્યો હિ સાક્ષાન્મોક્ષૈકસાધનમ્ ।
પાકસ્ય વહ્નિવજ્જ્ઞાનં વિના મોક્ષો ન સિધ્યતિ

અવિરોધિતયા કર્મ નાવિદ્યાં વિનિવર્તયેત્ ।
વિદ્યાવિદ્યાં નિહન્ત્યેવ તેજસ્તિમિરસઙ્ઘવત્

પરિચ્છન્ન ઇવાજ્ઞાનાત્તન્નાશે સતિ કેવલઃ । વર્  અવચ્છિન્ન
સ્વયં પ્રકાશતે હ્યાત્મા મેઘાપાયેંઽશુમાનિવ

અજ્ઞાનકલુષં જીવં જ્ઞાનાભ્યાસાદ્વિનિર્મલમ્ ।
કૃત્વા જ્ઞાનં સ્વયં નશ્યેજ્જલં કતકરેણુવત્

સંસારઃ સ્વપ્નતુલ્યો હિ રાગદ્વેષાદિસઙ્કુલઃ ।
સ્વકાલે સત્યવદ્ભાતિ પ્રબોધે સત્યસદ્ભવેત્

તાવત્સત્યં જગદ્ભાતિ શુક્તિકારજતં યથા ।
યાવન્ન જ્ઞાયતે બ્રહ્મ સર્વાધિષ્ઠાનમદ્વયમ્

ઉપાદાનેઽખિલાધારે જગન્તિ પરમેશ્વરે ।
સર્ગસ્થિતિલયાન્ યાન્તિ બુદ્બુદાનીવ વારિણિ

સચ્ચિદાત્મન્યનુસ્યૂતે નિત્યે વિષ્ણૌ પ્રકલ્પિતાઃ ।
વ્યક્તયો વિવિધાઃ સર્વા હાટકે કટકાદિવત્

યથાકાશો હૃષીકેશો નાનોપાધિગતો વિભુઃ ।
તદ્ભેદાદ્ભિન્નવદ્ભાતિ તન્નાશે કેવલો ભવેત્

નાનોપાધિવશાદેવ જાતિવર્ણાશ્રમાદયઃ । વર્  જાતિનામાશ્રમાદયઃ
આત્મન્યારોપિતાસ્તોયે રસવર્ણાદિ ભેદવત્ ॥ ૧૧।
પંચીકૃતમહાભૂતસંભવં કર્મસંચિતમ્ ।
શરીરં સુખદુઃખાનાં ભોગાયતનમુચ્યતે

પંચપ્રાણમનોબુદ્ધિદશેન્દ્રિયસમન્વિતમ્ ।
અપંચીકૃતભૂતોત્થં સૂક્ષ્માઙ્ગં ભોગસાધનમ્

અનાદ્યવિદ્યાનિર્વાચ્યા કારણોપાધિરુચ્યતે ।
ઉપાધિત્રિતયાદન્યમાત્માનમવધારયેત્

પંચકોશાદિયોગેન તત્તન્મય ઇવ સ્થિતઃ ।
શુદ્ધાત્મા નીલવસ્ત્રાદિયોગેન સ્ફટિકો યથા

વપુસ્તુષાદિભિઃ કોશૈર્યુક્તં યુક્ત્યવઘાતતઃ ।
આત્માનમન્તરં શુદ્ધં વિવિઞ્ચ્યાત્તણ્ડુલં યથા

વર્  વિદ્યર્થ વિવિઞ્ચ્યાત।, આશીર્લિઙ્ગ બેનેદિચ્તિવે વિવિચ્યાત્
સદા સર્વગતોઽપ્યાત્મા ન સર્વત્રાવભાસતે ।
બુદ્ધાવેવાવભાસેત સ્વચ્છેષુ પ્રતિબિમ્બવત્

દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપ્રકૃતિભ્યો વિલક્ષણમ્ ।
તદ્વૃત્તિસાક્ષિણં વિદ્યાદાત્માનં રાજવત્સદા

વ્યાપૃતેષ્વિન્દ્રિયેષ્વાત્મા વ્યાપારીવાવિવેકિનામ્ ।
દૃશ્યતેઽભ્રેષુ ધાવત્સુ ધાવન્નિવ યથા શશી

આત્મચૈતન્યમાશ્રિત્ય દેહેન્દ્રિયમનોધિયઃ ।
સ્વક્રિયાર્થેષુ વર્તન્તે સૂર્યાલોકં યથા જનાઃ । ૨૦॥
દેહેન્દ્રિયગુણાન્કર્માણ્યમલે સચ્ચિદાત્મનિ ।
અધ્યસ્યન્ત્યવિવેકેન ગગને નીલતાદિવત્

અજ્ઞાનાન્માનસોપાધેઃ કર્તૃત્વાદીનિ ચાત્મનિ ।
કલ્પ્યન્તેઽમ્બુગતે ચન્દ્રે ચલનાદિ યથામ્ભસઃ । ૨૨॥
રાગેચ્છાસુખદુઃખાદિ બુદ્ધૌ સત્યાં પ્રવર્તતે ।
સુષુપ્તૌ નાસ્તિ તન્નાશે તસ્માદ્બુદ્ધેસ્તુ નાત્મનઃ

પ્રકાશોઽર્કસ્ય તોયસ્ય શૈત્યમગ્નેર્યથોષ્ણતા ।
સ્વભાવઃ સચ્ચિદાનન્દનિત્યનિર્મલતાત્મનઃ

આત્મનઃ સચ્ચિદંશશ્ચ બુદ્ધેર્વૃત્તિરિતિ દ્વયમ્ ।
સંયોજ્ય ચાવિવેકેન જાનામીતિ પ્રવર્તતે

આત્મનો વિક્રિયા નાસ્તિ બુદ્ધેર્બોધો ન જાત્વિતિ ।
જીવઃ સર્વમલં જ્ઞાત્વા જ્ઞાતા દ્રષ્ટેતિ મુહ્યતિ

રજ્જુસર્પવદાત્માનં જીવં જ્ઞાત્વા ભયં  વહેત્ ।
નાહં જીવઃ પરાત્મેતિ જ્ઞાતં ચેન્નિર્ભયો ભવેત્

આત્માવભાસયત્યેકો બુદ્ધ્યાદીનીન્દ્રિયાણ્યપિ ।
દીપો ઘટાદિવત્સ્વાત્મા જડૈસ્તૈર્નાવભાસ્યતે

સ્વબોધે નાન્યબોધેચ્છા બોધરૂપતયાત્મનઃ ।
ન દીપસ્યાન્યદીપેચ્છા યથા સ્વાત્મપ્રકાશને

નિષિધ્ય નિખિલોપાધીન્નેતિ નેતીતિ વાક્યતઃ ।
વિદ્યાદૈક્યં મહાવાક્યૈર્જીવાત્મપરમાત્મનોઃ

આવિદ્યકં શરીરાદિ દૃશ્યં બુદ્બુદવત્ક્ષરમ્ ।
એતદ્વિલક્ષણં વિદ્યાદહં બ્રહ્મેતિ નિર્મલમ્

દેહાન્યત્વાન્ન મે જન્મજરાકાર્શ્યલયાદયઃ ।
શબ્દાદિવિષયૈઃ સઙ્ગો નિરિન્દ્રિયતયા ન ચ

અમનસ્ત્વાન્ન મે દુઃખરાગદ્વેષભયાદયઃ ।
અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્ર ઇત્યાદિ શ્રુતિશાસનાત્

(એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી ॥) દોઉબ્ત્ફુલ્ અદ્દિતિઓન્
નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયો નિત્યો નિર્વિકલ્પો નિરંજનઃ ।
નિર્વિકારો નિરાકારો નિત્યમુક્તોઽસ્મિ નિર્મલઃ

અહમાકાશવત્સર્વં બહિરન્તર્ગતોઽચ્યુતઃ ।
સદા સર્વસમઃ સિદ્ધો નિઃસઙ્ગો નિર્મલોઽચલઃ

નિત્યશુદ્ધવિમુક્તૈકમખણ્ડાનન્દમદ્વયમ્ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં યત્પરં બ્રહ્માહમેવ તત્

એવં નિરન્તરાભ્યસ્તા બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ વાસના ।
હરત્યવિદ્યાવિક્ષેપાન્ રોગાનિવ રસાયનમ્

વિવિક્તદેશ આસીનો વિરાગો વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
ભાવયેદેકમાત્માનં તમનન્તમનન્યધીઃ

આત્મન્યેવાખિલં દૃશ્યં પ્રવિલાપ્ય ધિયા સુધીઃ ।
ભાવયેદેકમાત્માનં નિર્મલાકાશવત્સદા

રૂપવર્ણાદિકં સર્વ વિહાય પરમાર્થવિત્ ।
પરિપુર્ણંચિદાનન્દસ્વરૂપેણાવતિષ્ઠતે

જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયભેદઃ પરે નાત્મનિ વિદ્યતે ।
ચિદાનન્દૈકરૂપત્વાદ્દીપ્યતે સ્વયમેવ તત્

વર્  હિ ॥
એવમાત્મારણૌ ધ્યાનમથને સતતં કૃતે ।
ઉદિતાવગતિર્જ્વાલા સર્વાજ્ઞાનેન્ધનં દહેત્

અરુણેનેવ બોધેન પૂર્વં સન્તમસે હૃતે ।
તત આવિર્ભવેદાત્મા સ્વયમેવાંશુમાનિવ

આત્મા તુ સતતં પ્રાપ્તોઽપ્યપ્રાપ્તવદવિદ્યયા ।
તન્નાશે પ્રાપ્તવદ્ભાતિ સ્વકણ્ઠાભરણં યથા

સ્થાણૌ પુરુષવદ્ભ્રાન્ત્યા કૃતા બ્રહ્મણિ જીવતા ।
જીવસ્ય તાત્ત્વિકે રૂપે તસ્મિન્દૃષ્ટે નિવર્તતે

તત્વસ્વરૂપાનુભવાદુત્પન્નં જ્ઞાનમંજસા ।
અહં મમેતિ ચાજ્ઞાનં બાધતે દિગ્ભ્રમાદિવત્

સમ્યગ્વિજ્ઞાનવાન્ યોગી સ્વાત્મન્યેવાખિલં જગત્ ।
એકં ચ સર્વમાત્માનમીક્ષતે જ્ઞાનચક્ષુષા

આત્મૈવેદં જગત્સર્વમાત્મનોઽન્યન્ન વિદ્યતે ।
મૃદો યદ્વદ્ઘટાદીનિ સ્વાત્માનં સર્વમીક્ષતે

જીવન્મુક્તસ્તુ તદ્વિદ્વાન્પૂર્વોપાધિગુણાન્સ્ત્યજેત્ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપત્વાત્ ભવેદ્ભ્રમરકીટવત્

તીર્ત્વા મોહાર્ણવં હત્વા રાગદ્વેષાદિરાક્ષસાન્ ।
યોગી શાન્તિસમાયુક્ત આત્મારામો વિરાજતે

બાહ્યાનિત્યસુખાસક્તિં હિત્વાત્મસુખનિર્વૃતઃ ।
ઘટસ્થદીપવત્સ્વસ્થં સ્વાન્તરેવ પ્રકાશતે

વર્  દીપવચ્છશ્વદન્તરેવ
ઉપાધિસ્થોઽપિ તદ્ધર્મૈરલિપ્તો વ્યોમવન્મુનિઃ ।
સર્વવિન્મૂઢવત્તિષ્ઠેદસક્તો વાયુવચ્ચરેત્

ઉપાધિવિલયાદ્વિષ્ણૌ નિર્વિશેષં વિશેન્મુનિઃ ।
જલે જલં વિયદ્વ્યોમ્નિ તેજસ્તેજસિ વા યથા

યલ્લાભાન્નાપરો લાભો યત્સુખાન્નાપરં સુખમ્ ।
યજ્જ્ઞાનાન્નાપરં જ્ઞાનં તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્

યદ્દૃષ્ટ્વા નાપરં દૃશ્યં યદ્ભૂત્વા ન પુનર્ભવઃ ।
યજ્જ્ઞાત્વા નાપરં જ્ઞેયં તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્

તિર્યગૂર્ધ્વમધઃ પૂર્ણં સચ્ચિદાનન્દમદ્વયમ્ ।
અનન્તં નિત્યમેકં યત્તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્

અતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપેણ વેદાન્તૈર્લક્ષ્યતેઽદ્વયમ્ ।  વર્ ઽવ્યયમ્
અખણ્ડાનન્દમેકં યત્તતદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્

અખણ્ડાનન્દરૂપસ્ય તસ્યાનન્દલવાશ્રિતાઃ ।
બ્રહ્માદ્યાસ્તારતમ્યેન ભવન્ત્યાનન્દિનોઽખિલાઃ

તદ્યુક્તમખિલં વસ્તુ વ્યવહારસ્તદન્વિતઃ । વર્ વ્યવહારશ્ચિદન્વિતઃ
તસ્માત્સર્વગતં બ્રહ્મ ક્ષીરે સર્પિરિવાખિલે

અનણ્વસ્થૂલમહ્રસ્વમદીર્ઘમજમવ્યયમ્ ।
અરૂપગુણવર્ણાખ્યં તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્

યદ્ભાસા ભાસ્યતેઽર્કાદિ ભાસ્યૈર્યત્તુ ન ભાસ્યતે ।
યેન સર્વમિદં ભાતિ તદ્બ્રહ્મેત્યવધારયેત્

સ્વયમન્તર્બહિર્વ્યાપ્ય ભાસયન્નખિલં જગત્ ।
બ્રહ્મ પ્રકાશતે વહ્નિપ્રતપ્તાયસપિણ્ડવત્

જગદ્વિલક્ષણં બ્રહ્મ બ્રહ્મણોઽન્યન્ન કિંચન ।
બ્રહ્માન્યદ્ભાતિ ચેન્મિથ્યા યથા મરુમરીચિકા

દૃશ્યતે શ્રૂયતે યદ્યદ્બ્રહ્મણોઽન્યન્ન તદ્ભવેત્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચ તદ્બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દમદ્વયમ્

સર્વગં સચ્ચિદાત્માનં જ્ઞાનચક્ષુર્નિરીક્ષતે ।
અજ્ઞાનચક્ષુર્નેક્ષેત ભાસ્વન્તં ભાનુમન્ધવત્

શ્રવણાદિભિરુદ્દીપ્તજ્ઞાનાગ્નિપરિતાપિતઃ ।
જીવઃ સર્વમલાન્મુક્તઃ સ્વર્ણવદ્દ્યોતતે સ્વયમ્

હૃદાકાશોદિતો હ્યાત્મા બોધભાનુસ્તમોઽપહૃત્ ।
સર્વવ્યાપી સર્વધારી ભાતિ ભાસયતેઽખિલમ્

દિગ્દેશકાલાદ્યનપેક્ષ્ય સર્વગં
શીતાદિહૃન્નિત્યસુખં નિરંજનમ્ ।
યઃ સ્વાત્મતીર્થં ભજતે વિનિષ્ક્રિયઃ
સ સર્વવિત્સર્વગતોઽમૃતો ભવેત્

॥ ઇતિ શંકરાચાર્યવિરચિત આત્મબોધઃ સમાપ્તઃ ॥