Atharva Veda · Chapter 11.7
brahmacārīṣṇaṃścarati rodasī ubhe tasmin devāḥ saṃmanaso bhavanti /
sa dādhāra pṛthivīṃ divaṃ ca sa ācāryaṃ tapasā piparti
brahmacāriṇaṃ pitaro devajanāḥ pṛthagdevā anusaṃyanti sarve /
gandharvā enamanvāyan trayastriṃśattriśatāḥ ṣaṭsahasrāḥ sarvāntsa devāṃstapasā piparti
ācārya upanayamāno brahmacāriṇaṃ kṛṇute garbhamantaḥ /
taṃ rātrīstisra udare bibharti taṃ jātaṃ draṣṭumabhisaṃyanti devāḥ
iyaṃ samitpṛthivī dyaurdvitīyotāntarikṣaṃ samidhā pṛṇāti /
brahmacārī samidhā mekhalayā śrameṇa lokāṃstapasā piparti
pūrvo jāto brahmaṇo brahmacārī gharmaṃ vasānastapasodatiṣṭhat/
tasmājjātaṃ brāhmaṇaṃ brahma jyeṣṭhaṃ devāśca sarve amṛtena sākam
brahmacāryeti samidhā samiddhaḥ kārṣṇaṃ vasāno dīkṣito dīrghaśmaśruḥ /
sa sadya eti pūrvasmāduttaraṃ samudraṃ lokāntsaṃgṛbhya muhurācarikrat
brahmacārī janayan brahmāpo lokaṃ prajāpatiṃ parameṣṭhinaṃ virājam /
garbho bhūtvāmṛtasya yonāvindro ha bhūtvāsurāṃstatarha
ācāryastatakṣa nabhasī ubhe ime urvī gambhīre pṛthivīṃ divaṃ ca /
te rakṣati tapasā brahmacārī tasmin devāḥ saṃmanaso bhavanti
imāṃ bhūmiṃ pṛthivīṃ brahmacārī bhikṣāmā jabhāra prathamo divaṃ ca /
te kṛtvā samidhāvupāste tayorārpitā bhuvanāni viśvā
arvāganyaḥ paro anyo divaspṛṣṭhādguhā nidhī nihitau brāhmaṇasya /
tau rakṣati tapasā brahmacārī tatkevalaṃ kṛṇute brahma vidvān
arvāganya ito anyaḥ pṛthivyā agnī sameto nabhasī antareme /
tayoḥ śrayante raśmayo'dhi dṛḍhāstān ā tiṣṭhati tapasā brahmacārī
abhikrandan stanayann aruṇaḥ śitiṅgo bṛhacchepo'nu bhūmau jabhāra /
brahmacārī siñcati sānau retaḥ pṛthivyāṃ tena jīvanti pradiśaścatasraḥ
agnau sūrye candramasi mātariśvan brahmacāryapsu samidhamā dadhāti /
tāsāmarcīṃṣi pṛthagabhre caranti tāsāmājyaṃ puruṣo varṣamāpaḥ
ācāryo mṛtyurvaruṇaḥ soma oṣadhayaḥ payaḥ /
jīmūtā āsantsatvānastairidaṃ svarābhṛtam
amā ghṛtaṃ kṛṇute kevalamācāryo bhūtvā varuṇaḥ yadyadaicchatprajāpatau/
tadbrahmacārī prāyacchatsvān mitro adhyātmanaḥ
ācāryo brahmacārī brahmacārī prajāpatiḥ /
prajāpatirvi rājati virāḍindro'bhavadvaśī
brahmacaryeṇa tapasā rājā rāṣṭraṃ vi rakṣati /
ācāryo brahmacaryeṇa brahmacāriṇamicchate
brahmacaryeṇa kanyā yuvānaṃ vindate patim /
anaḍvān brahmacaryeṇāśvo ghāsaṃ jigīṣati
brahmacaryeṇa tapasā devā mṛtyumapāghnata /
indro ha brahmacaryeṇa devebhyaḥ svarābharat
oṣadhayo bhūtabhavyamahorātre vanaspatiḥ /
saṃvatsaraḥ saha ṛtubhiste jātā brahmacāriṇaḥ
pārthivā divyāḥ paśava āraṇyā grāmyāśca ye /
apakṣāḥ pakṣiṇaśca ye te jātā brahmacāriṇaḥ
pṛthaksarve prājāpatyāḥ prāṇān ātmasu bibhrati /
tāntsarvān brahma rakṣati brahmacāriṇyābhṛtam
devānāmetatpariṣūtamanabhyārūḍhaṃ carati rocamānam /
tasmājjātaṃ brāhmaṇaṃ brahma jyeṣṭhaṃ devāśca sarve amṛtena sākam
brahmacārī brahma bhrājadbibharti tasmin devā adhi viśve samotāḥ /
prāṇāpānau janayann ādvyānaṃ vācaṃ mano hṛdayaṃ brahma medhām
cakṣuḥ śrotraṃ yaśo asmāsu dhehyannaṃ reto lohitamudaram
tāni kalpan brahmacārī salilasya pṛṣṭhe tapo'tiṣṭhattapyamānaḥ samudre /
sa snāto babhruḥ piṅgalaḥ pṛthivyāṃ bahu rocate
{{sāyaṇabhāṣyam|
tṛtīye'nuvāke pañca sūktāni / tatra 'brahmacārīṣṇaṃścarati' ityādibhistribhiḥ sūktairbrahmacāriṇo māhātmyam ucyate / tasya brahmayajñajape viniyogaḥ/
brahmacā॒rīṣṇaṃśca॑rati॒ roda॑sī u॒bhe tasmi॑nde॒vāḥ saṃma॑naso bhavanti/
sa dā॑dhāra pṛthi॒vīṃ divaṃ॑ ca॒ sa ā॑cā॒ryaṃ॒ tapa॑sā piparti //१
brahmacārī / iṣṇan / carati / rodasī iti / ubhe iti / tasmin / devāḥ / sam'manasaḥ / bhavanti /
saḥ / dādhāra / pṛthivīm / divam / ca / saḥ / ā'cāryam / tapasā / piparti
brahmacārī brahmaṇi vedātmake adhyetavye carituṃ śīlam asya sa tathoktaḥ ubhe rodasī dyāvāpṛthivyau iṣṇan ātmīyena tapasā abhīkṣṇaṃ vyāpnuvan carati svaniyame pravartate / iṣa ābhīkṣṇye / asmāt laṭaḥ śatrādeśaḥ / kryāditvāt śnāpratyayaḥ / tasmin brahmacāriṇi sarve indrādayo devāḥ saṃmanasaḥ samānamanaskā bhavanti / anugrahabuddhiyuktā bhavantītyarthaḥ / sa brahmacārī ātmīyena tapasā pṛthivīm bhūmiṃ divam dyalokaṃ ca dādhāra / tujāditvād abhyāsadīrghatvam / dhārayati poṣayati / tathā ācāryam svaṃ guruṃ tenaiva tapasā piparti pālayati / sanmārgavṛttyā ācāryaṃ paripālayatītyarthaḥ / ‘śiṣyapāpaṃ gurorapi' iti śiṣyakṛtena pāpena gurorapi pātityasmaraṇād evam uktam / 'carerāṅi cāgurau' (pāvā ३,१,१००) iti gurāvabhidheye āṅpūrvāccarateḥ 'ṛhalorṇyat' (pā ३,१,१२४) iti ṇyadeva pratyayo bhavati / 'tit svaritam' (pā ६,१,१८५) iti svaritatvam / pipartīti / pṝ pālanapūraṇayoḥ / juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ / 'artipipartyośca' ( pā ७,४,७७ ) iti abhyāsasya ittvam /
bra॑hmacā॒riṇaṃ॑ pi॒taro॑ devaja॒nāḥ pṛtha॑gde॒vā a॑nu॒saṃya॑nti॒ sarve॑/
ga॑ndha॒rvā e॑na॒manvā॑ya॒ntraya॑striṃśattriśa॒tāhṣa॑ṭsaha॒srāḥ sarvā॒ntsa de॒vāṃstapa॑sā piparti //२
brahma'cāriṇam / pitaraḥ / deva'janāḥ/ pṛthak / de॒vāḥ / anu'saṃyanti / sarve /
gandharvāḥ/ enam / anu/ āyan / trayaḥ'triṃśat / tri'śatāḥ / ṣaṭ'sahasrāḥ / sarvān / saḥ / de॒vān / tapasā/ piparti
brahmacāriṇam brahmacaryam ācarantaṃ puruṣaṃ pitaraḥ pitṛgaṇā devajanāḥ etatsaṃjñā devagaṇā anye ca sarve devā indrādayaḥ pṛthag anusaṃyanti / tasya rakṣaṇārthaṃ pṛthak pṛthak tam anugacchantītyarthaḥ / tathā gandharvāḥ antarikṣasaṃcāriṇo viśvāvasuprabhṛtayaḥ enaṃ brahmacāriṇam anvāyan anugacchanti / ye ca trayastriṃśad devāḥ 'aṣṭau vasavaḥ ekādaśa rudrāḥ dvādaśādityāḥ prajāpatiśca vaṣaṭkāraśca' (aibrā १,१०) ityevaṃ prāg udāhṛtāḥ ye ca triśatāḥ / traya iti atrāpi saṃbadhyate / tryuttaratriśatasaṃkhyākāstadvibhūtirūpā devāḥ/ tathā ṣaṭsahasrāḥ ye ca tadvibhūtirūpāḥ ṣaṭsahasrasaṃkhyākā devāḥ/ evameva vaiśvadevanividi devānāṃ saṃkhyā uttarottaraṃ bhūyasī tanmāhātmyapratipādanāya samāmnāyate-- 'ye stha traya ekādaśāstrayaśca triṃśaśca trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasrā' iti prakramya 'ato vā devā bhūyāṃsaḥ stha' (khi ५,५,७) iti tatra prakṛtasaṃkhyāto bhūyastvaśravaṇād atra ṣaṭsahasrā iti adhikasaṃkhyoktiḥ / tān sarvān devān sa brahmacārī tapasā ātmīyena brahmacaryaniyamena piparti pālayati / devamanuṣyādirūpaṃ sarvaṃ jagad brahmacaryeṇa dhriyata ityarthaḥ /
ā॑cā॒rya॑ upa॒naya॑māno brahmacā॒riṇaṃ॑ kṛṇute॒ garbha॑ma॒ntaḥ/
tamrātrī॑sti॒sra u॒dare॑ bibharti॒ taṃ jā॒taṃ draṣṭu॑mabhi॒saṃya॑nti de॒vāḥ //३
ā'cāryaḥ / upa'nayamānaḥ / brahma'cāriṇam / kṛṇute / garbham / antaḥ /
tam / rātrīḥ / tisraḥ / udare / bibharti / tam / jātam / draṣṭum / abhi'saṃyanti / devāḥ
brahmacāriṇam māṇavakam upanayamānaḥ svasamīpam upagamayan ācāryaḥ antaḥ vidyāśarīrasya madhye garbhaṃ kṛṇute karoti / upanayamāna iti / 'sammānanotsañjanācāryakaraṇa' (pā १,३,३६ ) iti ātmanepadam / taṃ garbhībhūtaṃ brahmacāriṇaṃ tisro rātrīḥ / atyantasaṃyoge dvitīyā / tāvatkālaparyantaṃ trirātram udare ātmīye bibharti dhārayati / caturthe divase jātam vidyāmayaśarīrād utpannaṃ taṃ brahmacāriṇaṃ draṣṭum avalokayituṃ devā abhisaṃyanti abhimukhaṃ saṃbhūya gacchanti / upanayanasaṃskāreṇa māṇavakasya ācāryasakāśāda utpattiṃ bhagavān āpastambo'pi āha sma -- sa hi vidyātastaṃ janayati/ tacchreṣṭhaṃ janma/ śarīrameva mātāpitarau janayataḥ' ( āpadha १,१,१५-१७) iti/
i॒yaṃ sa॒mitpṛ॑thi॒vī dyaurdvi॒tīyo॒tāntari॑kṣaṃ sa॒midhā॑ pṛṇāti/
bra॑hmacā॒rī sa॒midhā॒ mekha॑layā॒ śrame॑ṇa lo॒kāṃstapa॑sā piparti //४
iyam / sam'it / pṛthivī / dyauḥ/ dvitīyā / uta / antarikṣam / sam'idhā / pṛṇāti /
brahma'cārī / sam'idhā / mekhalayā/ śrameṇa / lokān / tapasā / piparti
pūrvaṃ brahmacāriṇo māhātmyakathanapuraḥsaraṃ tadutpattirabhihitā / adhunā stutivyājena tanniyamā upadiśyante -- iyaṃ paridṛśyamānā pṛthivī brahmacāriṇaḥ prathamā samit / dyauḥ dyulokātmikā dvitīyā samit / uta apica antarikṣe dyāvāpṛthivyormadhye samidhā agnāvādhīyamānayā pṛṇāti pūrayati / pṝ pālanapūraṇayoḥ / 'pvādīnāṃ
hrasvaḥ' ( pā ७,३,८०) iti hrasvatvam / itthaṃ brahmacārī samidhā ādhīyamānayā mekhalayā dhāryamāṇayā mauñjyā śrameṇa indriyanigrahodbhūtakhedena tapasā anyenāpi dehasantāpakena niyamajātena lokān prāguktān pṛthivyādīn piparti pūrayati pālayati vā/ ataḥ samidādhānādikam avaśyam asya kartavyam ityarthaḥ/
pūrvo॑ jā॒to brahma॑ṇo brahmacā॒rī gha॒rmaṃ vasā॑na॒stapa॒soda॑tiṣṭhat/
tasmā॑jjā॒taṃ brāhma॑ṇaṃ॒ brahma॑ jye॒ṣṭhaṃ de॒vāśca॒ sarve॑ a॒mṛte॑na sā॒kam //५
pūrvaḥ / jātaḥ / brahmaṇaḥ / brahma'cārī / gharmam / vasānaḥ / tapasā / ut / atiṣṭhat /
tasmāt / jātam / brāhmaṇam / brahma ! jyeṣṭham | devāḥ / ca / sarve / amṛtena / sākam //
yat sarvajagatkāraṇaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇaṃ tasmād brahmaṇaḥ sakāśād brahmacārī pūrvo jātaḥ prathamam utpannaḥ / sa ca utpanno gharmam dīptaṃ rūpaṃ vasānaḥ ācchādayan tapasā samidādhānādirūpeṇa saha udatiṣṭhat utthitavān / tasmāt brahmacāryātmanā tapastapyamānād brahmaṇaḥ sakāśād brāhmaṇam brāhmaṇānāṃ svabhūtaṃ jyeṣṭham praśasyatamaṃ vṛddhatamaṃ vā brahma vedātmakaṃ jātam prādurbhūtam / tatpratipādyāḥ sarve agnyādayo devāśca amṛtena amṛtatvaprāpakeṇa svopabhogyena sākaṃ saha / jātā ityarthaḥ / prathamajananād brahmacārī sarvaśreṣṭha ityarthaḥ/
bra॑hmacā॒rye॑ti sa॒midhā॒ sami॑ddhaḥ॒ kārṣṇaṃ॒ vasā॑no dīkṣi॒to dī॒rghaśma॑śruḥ/
sa sa॒dya e॑ti॒ pūrva॑smā॒dutta॑raṃ samu॒draṃ lo॒kāntsa॒mgṛbhya॒ muhu॑rā॒cari॑krat //६
brahma'cārī / eti / sam'idhā / sam'iddhaḥ / kārṣṇam / vasānaḥ / dīkṣitaḥ / dīrgha'śmaśruḥ /
saḥ / sadyaḥ / eti / pūrvasmāt / uttaram / samudram / lokān / sam'gṛbhya / muhuḥ / ā'carikrat
samidhā sāyaṃprātaragnāvādhīyamānayā tajjanitena tejasā samiddhaḥ saṃdīpitaḥ kārṣṇam kṛṣṇamṛgasaṃbandhi ajinaṃ vasānaḥ dhārayan dīkṣitaḥ bhikṣācaraṇādibhirniyamaviśeṣairniyantritaḥ dīrghaśmaśruḥ dīrghairāyataiḥ śmaśrubhiryuktaḥ san brahmacārī brahmacaryadharmeṇa yuktaḥ eti vartate / sa udīritalakṣaṇo brahmacārī sadyaḥ śīghraṃ pūrvasmāt samudrāt uttaram uttaradigavasthitaṃ samudram eti gacchati / tapaso mahimnā vyāpnotītyarthaḥ/ tathā lokān pṛthivyantarikṣādīn saṃgṛhya haste dhṛtvā muhuḥ atyartham ācarikrat ābhimukhyena karoti / sarve lokā asya vaśe bhavantītyarthaḥ / ācarikrat iti karoteryaṅlugantāt laṅi rūpam /
bra॑hmacā॒rī ja॒naya॒nbrahmā॒po lo॒kaṃ pra॒jāpa॑tiṃ parame॒ṣṭhina॑mvi॒rāja॑m/
garbho॑ bhū॒tvāmṛta॑sya॒ yonā॒vindro॑ ha bhū॒tvāsu॑rāṃstatarha //७
brahma'cārī/ janayan / brahma / a॒paḥ / lokam / prajā'pa॑tim / parame'sthinam / virājam /
garbhaḥ / bhūtvā / amṛtasya / yonau / indraḥ / ha / bhūtvā / asurān / tatarha
uktalakṣaṇo brahmacārī brahmacaryamahimnā brahma brāhmaṇajātim apaḥ snānapānārthā gaṅgādyā nadīḥ imam ātmanaḥ phalabhūtaṃ lokaṃ svargādilokaṃ prajāpatim prajānāṃ sraṣṭāram avāntarasṛṣṭikaraṃ parameṣṭhinam parame utkṛṣṭe satyaloke tiṣṭhatīti parameṣṭhī tam ādibrahmāṇaṃ virājam sthūlaprapañcaśarīrābhimāninam īśvaraṃ ca janayan utpādayan vartate svasvakāraṇād utpadyamānānām eṣāṃ brahmacaryaṃ nimittakāraṇam iti tadāśrayabhūto brahmacāryeva janayanniti upacaryate / amṛtasya amaraṇaśīlasya brahmaṇaḥ saṃbandhinyāṃ yonau satvarajastamoguṇātmikāyāṃ prakṛtau prathamaṃ brahmacārī garbho bhūtvā udīritaṃ sarvaṃ janayati / paścāt indro ha bhūtvā tapobalād indratvaṃ prāpya asurān suravirodhino daityāna tatarha jaghāna / tṛha hisi hiṃsāyām / itthaṃ sarvajagatkartṛtvena brahmacāriṇaḥ stutiḥ/
ā॑cā॒rya॑statakṣa॒ nabha॑sī u॒bhe i॒me u॒rvī ga॑mbhī॒re pṛ॑thi॒vīṃ divaṃ॑ ca/
te ra॑kṣati॒ tapa॑sā brahmacā॒rī tasmi॑nde॒vāḥ saṃma॑naso bhavanti //८
ā'cāryaḥ / tatakṣa / nabhasī iti / ubhe iti / ime iti / urvī iti / gambhīre iti / pṛthi॒vīm / divam / ca /
te iti / rakṣati / tapa॑sā / brahma'cārī / tasmin / de॒vāḥ / sam'manasaḥ / bhavanti /
ime paridṛśyamāne ubhe nabhasī nabhaḥ antarikṣam / tatsāhacaryād dvivacanena pṛthivyupalakṣyate / dyāvāpṛthivyau ācāryastatakṣa takṣaṇena janayāmāsa / takṣū tvakṣū tanūkaraṇe / asmāt liṭ / nabhasī viśeṣyete-urvī vistīrṇe gambhīre gāmbhīryayukte / paricchettum aśakye ityarthaḥ / te eva vyastaṃ nirdiśati-pṛthivīṃ divaṃ ca iti / taṃ dyāvāpṛthivyorutpādakam ācāryaṃ brahmacārī ātmīyena tapasā brahmacaryaniyamena rakṣati pālayati tasmin tathāvidhe brahmacāriṇi sarve devāḥ saṃmanasaḥ samānamanaskāḥ prītā bhavanti /
i॒māṃ bhūmiṃ॑ pṛthi॒vīṃ bra॑hmacā॒rī bhi॒kṣāmā ja॑bhāra pratha॒mo divaṃ॑ ca/
te kṛ॒tvā sa॒midhā॒vupā॑ste॒ tayo॒rārpi॑tā॒ bhuva॑nāni॒ viśvā॑ //९
imām / bhūmim / pṛthivīm / brahma'cārī / bhikṣām / ā / jabhāra / prathamaḥ / divam / ca
te iti / kṛtvā / sam'idhau / upa / āste / tayoḥ / ārpitā / bhuvanāni / viśvā // ९ /
imāṃ paridṛśyamānāṃ pṛthivīm prathitāṃ vistīrṇāṃ bhūmiṃ brahmacārī prathamaḥ prathamabhāvaṃ san bhikṣām ā jabhāra bhikṣātvena āhṛtavān / anantaraṃ divam dyulokaṃ ca dvitīyāṃ bhikṣām ājahāra / 'hṛgrahorbhaḥ' ( pāvā ८,२,३२) iti bhatvam / te dyāvāpṛthivyau bhikṣaṇena labdhe samidhau kṛtvā upāste āgniṃ paricarati / samindhanasādhanayoḥ tayoḥ dyāvāpṛthivyoḥ viśvā viśvāni sarvāṇi bhuvanāni bhūtajātāni ārpitā arpitāni sthāpitāni / āśritya vartanta ityarthaḥ/
a॒rvāga॒nyaḥ pa॒ro a॒nyo di॒vaspṛ॒ṣṭhādguhā॑ ni॒dhī nihi॑tau॒ brāhma॑ṇasya/
tau ra॑kṣati॒ tapa॑sā brahmacā॒rī tatkeva॑laṃ kṛṇute॒ brahma॑ vi॒dvān // १०
arvāk / anyaḥ / paraḥ / anyaḥ / divaḥ / pṛṣṭhāt / guhā / nidhī iti ni'dhī / ni'hitau / brāhmaṇasya /
tau / rakṣati / tapa॑sā / brahma'cārī / tat / kevalam / kṛṇute / brahma / vidvān
divaḥ dyulokasya pṛṣṭhāt uparibhāgād arvāk adhaḥ bhūloke anyaḥ eko nidhirvedātmakaḥ guhā guhāyām ācāryahṛdayarūpāyāṃ nikṣiptaḥ / anyaḥ aparo nidhistatpratipādyadevatārūpaḥ paraḥ parastād upari deśe guhāyāṃ jñātum aśakye sthāne nikṣiptaḥ / brāhmaṇasya adhītavedasya saṃbandhinau tau nihitau nikṣiptau nidhī brahmacārī tapasā brahmacaryaniyamena rakṣati pālayati / vidvān vedārtharahasyābhijñaḥ tat śabdatadarthātmakaṃ nidhidvayaṃ kevalam niṣprapañcaṃ brahma kṛṇute kurute / svātmabhūte parabrahmaṇi vedarāśestadarthasya ca adhyastatvena adhiṣṭhānabhūtaṃ brahmaiva tādrūpyeṇa sākṣātkarotītyarthaḥ /
iti tṛtīye'nuvāke prathamaṃ sūktam /
a॒rvāga॒nya i॒to a॒nyaḥ pṛ॑thi॒vyā a॒gnī sa॒meto॒ nabha॑sī anta॒reme/
tayoḥ॑ śrayante ra॒śmayo 'dhi॑ dṛ॒ḍhāstānā ti॑ṣṭhati॒ tapa॑sā brahmacā॒rī //११
arvāk / anyaḥ / itaḥ / anyaḥ/ pṛthivyāḥ/ agnī iti / sam'etaḥ / nabhasī iti / antarā/ ime iti /
tayoḥ/ śrayante / raśmayaḥ / adhi / dṛḍhāḥ/ tān / ā/ tiṣṭhati / tapa॑sā / brahma'cārī
itaḥ asyāḥ pṛthivyā arvāk adhaḥpradeśe anyaḥ eko'gniḥ anudyatsūryātmako vartate / anyaḥ aparaḥ pārthivo'gniḥ pṛthivyā upari vartate / tataḥ sūrya udite sati ime nabhasī antarā anayordyāvāpṛthivyormadhye tau agnī sametaḥ parasparaṃ saṃgatau bhavataḥ / 'antarāntareṇayukte' ( pā २,३,४ ) iti dvitīyā / tayoḥ sūryāgnyoḥ saṃbandhino raśmayaḥ parasparasaṃmelanena atidṛḍhāḥ śrayante dyāvāpṛthivyau āśrayanti / 'vaiśvānaro yatate sūryeṇa' (ṛ १,९८,१) iti hi nigamaḥ / ittham agnidvayopetāṃ tāṃ bhūmiṃ brahmacārī tapasā tapomahimnā ā tiṣṭhati adhitiṣṭhati / agnirūpeṇa tasyā adhidevatā bhavatītyarthaḥ/
a॑bhi॒kranda॑nsta॒naya॑nnaru॒ṇaḥ śi॑ti॒ṅgo bṛ॒hacchepo 'nu॒ bhūmau॑ jabhāra/
bra॑hmacā॒rī si॑ñcati॒ sānau॒ retaḥ॑ pṛthi॒vyāṃ tena॑ jīvanti pra॒diśa॒ścata॑sraḥ //१२
abhi'krandan / stanayan / aruṇaḥ / śitiṅgaḥ / bṛhat / śepaḥ / anu / bhūmau / jabhāra/
brahma'cārī / siñcati / sānau / retaḥ / pṛthivyām / tena / jīvanti / pra'diśaḥ / catasraḥ //
abhikrandan abhitaḥ śabdaṃ kurvan / etadeva vivriyate-- stanayan megheṣu stanitaṃ garjitaṃ kurvan śyatiṅgaḥ śyetavarṇaṃ jalapūrṇaṃ meghaṃ prātaḥ evaṃbhūto varuṇaḥ bṛhat prabhūtaṃ śepaḥ ātmīyaṃ prajananaṃ bhūmau pṛthivyām anu jabhāra jahāra / tena varuṇasaṃbandhinā śepasā brahmacārī svatapomahimnā sarvajagadutpādakam udakalakṣaṇaṃ varuṇasaṃbandhi retaḥ pṛthivyāṃ sānau unnatapradeśe siñcati varṣati / etena sarvajagadutpādanārtham ūrdhvaretaskatvaṃ brahmacāriṇaḥ sūcitaṃ bhavati / vāruṇameva retaḥ siñcati na svakīyam ityarthasya avagamāt / tena vṛṣṭena udakalakṣaṇena retasā pradiśaścatasraḥ prācyādyā mahādiśo jīvanti prāṇān dhārayanti / tatratyāḥ prāṇinaḥ samṛddhā bhavantītyarthaḥ / yasmin rāṣṭre brahmacārī nivasati tatra kālavṛṣṭirbhavatīti tātparyārthaḥ /
a॒gnau sūrye॑ ca॒ndrama॑si māta॒riśva॑nbrahmacā॒rya॒psu sa॒midha॒mā da॑dhāti/
tāsā॑ma॒rcīṣi॒ pṛtha॑ga॒bhre ca॑ranti॒ tāsā॒mājyaṃ॒ puru॑ṣo va॒rṣamāpaḥ॑ //१३
a॒gnau / sūrye / candramasi / mātariśvan / brahma'cārī / ap'su / sam'idham / ā / dadhāti /
tāsām / arcīṃṣi / pṛthak / abhre / caranti / tāsām / ājyam / puruṣaḥ / varṣam / āpaḥ //
brahmacārī brahmacaryaniyamavān puruṣaḥ agnau pṛthivyāmavasthite antarikṣagate sūrye candramasi mātariśvan mātariśvani vāyau apsu ca samidham ā dadhāti prakṣipati / atra agnyādīnāṃ pūrvapūrvasyābhāve uttarottarasmin samidādhānaṃ kartavyaṃ sarvathā lopo na kartavyaḥ tatra sūryādiṣu saṃsmṛtya tadraśmiyuktapradeśe samidādhānam / apāṃ saṃnidhānāt tadapekṣayā tāsām iti strīliṅgena pratinirdeśaḥ/ tāsāṃ teṣām agnyādīnām arcīṃṣi dīptayaḥ abhre antarikṣe pṛthak caranti asaṃkīrṇaṃ vartante / yadvā abhre udakapūrṇe meghe dhanurākāreṇa pṛthak pṛthag vartante / tāsām / pūrvavat strīliṅganirdeśaḥ / teṣām agnyādīnāṃ brahmacāriṇā samidhyamānānām ājyādikaṃ kāryam / agnyādayo brahmacārisamindhanena ājyādikam utpādayantītyarthaḥ / ājyam ityanena gosamṛddhiruktā/ puruṣa ityanena putrādisamṛddhiḥ / varṣam iti kāle vṛṣṭiprādurbhāvaḥ/ āpa iti vāpīkūpataṭākādisamṛddhiḥ /
ā॑cā॒ryo॑ mṛ॒tyurvaru॑ṇaḥ॒ somo॒ oṣa॑dhayaḥ॒ payaḥ॑/
jī॒bhūtā॑ āsa॒ntsatvā॑na॒stairi॒daṃ sva॒rābhṛ॑tam //१४
ā'cāryaḥ / mṛtyuḥ / varuṇaḥ / somaḥ / oṣadhayaḥ / payaḥ /
jīmūtāḥ / āsan / satvānaḥ / taiḥ / idam / svaḥ / ā'bhṛtam
ācārya eva mṛtyuḥ mārayitā devaḥ / aparādhācaraṇād ruṣṭastasya jīvanam apaharatītyarthaḥ/ tathā sa eva ācāryo varuṇaḥ duritasya vārayitā devaḥ / paricaryāparaṃ brahmacāriṇaṃ pāpānnivārayatītyarthaḥ / tathā ācārya eva somaḥ candramāḥ tadvad āhlādakaratvāt / oṣadhayaḥ vrīhiyavādyāḥ / payaḥ kṣīram / tat sarvam ācāryātmakameva tatprasādalabhyatvāt / yadvā yo mṛtyuryamaḥ sa naciketase brahmavidyām upadiśya ācāryaḥ saṃpannaḥ / varuṇo'pi bhṛgave tām upadiśya ācāryo'bhavata / evaṃ somo'pīti/ sarvadevatātmaka ācārya ityarthaḥ/ tatra ācāryarūpasya varuṇasya ye satvānaḥ sadanaśīlā anucarāste jīmūtā āsan jīvanam udakaṃ tasya mūtavad bhartāraḥ jalapūrṇā meghā abhavan / taiḥ jīmūtaiḥ idaṃ svaḥ suṣṭhu araṇaśīlam udakam ābhṛtam āhṛtam / vṛṣṭyartham ātmani dhāritam ityarthaḥ / yadvā idaṃ svaḥ suprāpaṃ sarvaṃ jagat ābhṛtam / vṛṣṭyā samantāt poṣitam ityarthaḥ/
a॒mā ghṛ॒taṃ kṛ॑ṇute॒ keva॑lamācā॒ryo॑ bhū॒tvā varu॑ṇo॒ yadya॒daicha॑tpra॒jāpa॑tau/
tadbra॑hmacā॒rī prāya॑cha॒tsvānmi॒tro adhyā॒tmanaḥ॑ //१५
a॒mā / ghṛtam / kṛṇute / kevalam / ā'cāryaḥ / bhūtvā / varuṇaḥ / yat'yat / aicchat /
pra॒jā'pa॑tau / tat / brahma'cārī / pra / ayacchat / svān / mitraḥ / adhi / ātmanaḥ
varuṇo devaḥ ācāryo bhūtvā ghṛtam kṣaraṇaśīlam udakaṃ kevalam amā saha kṛṇute kurute / udakameva ananyasādhāraṇaṃ svam ātmanā sahitaṃ karotītyarthaḥ / sa varuṇaḥ prajāpatau svajanake brahmaṇi yadyat phalam aicchat mitro devo brahmacārī bhūtvā svakīyabrahmacaryamāhātmyena svāt svakīyāt ātmanaḥ śarīrāt / adhiḥ pañcamyarthānuvādī/ lyablope ca iyaṃ pañcamī / svaśarīram anapekṣyetyarthaḥ / tat apekṣitaṃ sarvam ācāryabhūtāya varuṇāya prāyacchat dattavān / tataśca śiṣyeṇa satā brahmacāriṇā vidyopadeṣṭurguroḥ prītikaram apekṣitaṃ dhanaṃ saṃpādya pradātavyam ityayamapi eko niyamo brahmacāriṇa ukto veditavyaḥ /
ā॑cā॒ryo॑ brahmacā॒rī bra॑hmaca॒rī pra॒jāpa॑tiḥ/
pra॒jāpa॑ti॒rvi rā॑jati vi॒rāḍindro॑ 'bhavadva॒śī //१६
ā'cāryaḥ / brahmacārī / brahma'cārī / prajā'patiḥ /
prajā'patiḥ / vi / rājati / vi'rāṭ / indraḥ / abhavat / vaśī
ācāryaḥ prathamaṃ vidyām upadiśya brahmacārī brahmacāryātmanā jātaḥ / sa ca brahmacārī tapasā brahmacaryeṇa adhikaṃ mahimānaṃ prāpya prajāpatiḥ jagatsraṣṭā abhavat / sa ca prajāpatiḥ vi rājati virāḍ bhavati / 'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai' ( śveu ६,१८) iti śrutyuktaḥ sthūlaprapañcaśarīrābhimānī īśvaro virāṭ / sa ca vaśī svatantraḥ indraḥ paramaiśvaryayuktaḥ sarvajagatsraṣṭā paramātmā abhavat / tataḥ ācāryaḥ paraṃparayā sarvadevatātmaka iti tasya māhātmyaṃ kena varṇayituṃ śakyam iti bhāvaḥ/
bra॑hma॒carye॑ṇa॒ tapa॑sā॒ rājā॑ rā॒ṣṭraṃ vi ra॑kṣati/
ā॑cā॒ryo॑ brahma॒carye॑ṇa brahmacā॒riṇa॑michate //१७
brahma'caryeṇa / tapa॑sā / rājā / rāṣṭram / vi / rakṣati /
ā'cāryaḥ / brahma'caryeṇa / brahma'cāriṇam / icchate
brahma vedaḥ tadadhyayanārtham ācaryam ācaraṇīyaṃ samidādhānabhaikṣacaryordhvaretaskatvādikaṃ brahmacāribhiranuṣṭhīyamānaṃ karma brahmacaryam / tena brahmacaryeṇa tapasā tatkṛtena upavāsādivrataniyamena ca rājā rāṣṭraṃ svakīyaṃ vi rakṣati viśeṣeṇa pālayati / yasya rājño janapade brahmacaryeṇa yuktāḥ puruṣāstapaścaranti tadīyaṃ rāṣṭram abhivardhata ityarthaḥ / yadvā rājñaḥ kartavyatvena kālaviśeṣeṣu śrutismṛtyuditaṃ brahmacaryaṃ tapo'nutiṣṭhan rājā tenaiva brahmacaryeṇa tapasā rāṣṭraṃ pālayatītyarthaḥ/ ācāryaḥ api brahmacaryeṇa niyamena brahmacāriṇam śiṣyam icchate ātmano'bhilaṣyati / brahmacaryaniyamasthameva ācāryaṃ śiṣyā upagacchantītyarthaḥ / iṣu icchāyām / vyatyayena ātmanepadam / iṣugamiyamāṃ chaḥ' ( pā ७,३,७७ ) iti chatvam /
bra॑hma॒carye॑ṇa ka॒nyā॒ yuvā॑namvindate॒ pati॑m/
a॑na॒ḍvānbra॑hma॒carye॒ṇāśvo॑ ghā॒saṃ ji॑gīrṣati //१८
brahma'caryeṇa / kanyā / yuvānam / vindate / patim /
anaḍvān / brahma'caryeṇa / aśvaḥ / ghāsam / jigīrṣati
atrāpi brahmacaryaṃ praśasyate - kanyā akṛtavivāhā strī brahmacaryaṃ carantī tena brahmacaryeṇa yuvānam yuvatvaguṇopetam utkṛṣṭaṃ patiṃ vindate labhate / kiṃ bahunā paśujātirapi brahmacaryeṇa svābhilaṣitaṃ phalaṃ labhata ityāha -- anaḍvān iti / anaḍvān ano vahan puṃgavaḥ brahmacaryeṇa ūrdhvaretaskatvādinā dharmeṇa anovahanādikaṃ svakāryaṃ nirvartayan utkṛṣṭaṃ patiṃ labhate / tathā aśvaḥ brahmacaryeṇa ghāsam bhakṣaṇīyaṃ tṛṇādikaṃ jigīrṣati bhakṣitum icchati/
bra॑hma॒carye॑ṇa॒ tapa॑sā de॒vā mṛ॒tyumapā॑ghnata/
indro॑ ha brahma॒carye॑ṇa de॒vebhyaḥ॒ sva॒rābha॑rat //१९
brahma'caryeṇa / tapasā / de॒vāḥ / mṛtyum / apa / aghnata /
indraḥ / ha / brahmacaryeṇa / devebhyaḥ / svaḥ / ā / abharat
brahmacaryeṇa brahmacaryarūpeṇa tapasā devāḥ agnyādayo mṛtyum maraṇam apāghnata apahatavantaḥ/ amartyāḥ saṃpannā ityarthaḥ / indro ha indro'pi brahmacaryeṇa eva sādhanena devebhyaḥ devānām arthe svaḥ svargam ābharat āharat //
oṣa॑dhayo bhūtabha॒vyama॑horā॒tre vana॒spatiḥ॑/
saṃ॑vatsa॒raḥ sa॒ha rtubhi॒ste jā॒tā bra॑hmacā॒riṇaḥ॑ // २०
oṣadhayaḥ / bhūta'bhavyam / ahorātre iti / vanaspatiḥ /
sam'vatsaraḥ / saha / ṛtu'bhiḥ / te / jātāḥ / brahma'cāriṇaḥ
oṣaḥ pākaḥ āsu dhīyata iti oṣadhayo vrīhiyavādyāḥ araṇyajā vīrudhaśca / bhūtabhavyam bhūtam utpannaṃ carācarātmakaṃ bhavyam utpatsyamānam / ahorātre ahaśca rātriśca / 'hemantaśiśirāvahorātre ca cchandasi' (pā २,४,२८ ) iti napuṃsakaliṅgatā nipātyate / vanaspatiḥ vanānāṃ pālayitā devaḥ / 'pāraskaraprabhṛtīni ca saṃjñāyām' (pā ६,१,१५७ ) iti suṭ / 'ubhe vanaspatyādiṣu yugapat' (pā ६,२,१४० ) iti ubhayapadaprakṛtisvaratvam / saṃvasanti asminniti saṃvatsaraḥ dvādaśamāsātmakaḥ kālaḥ ṛtubhiḥ vasantādyaiḥ ṣaḍbhiḥ saha / te oṣadhyādayaḥ anukrāntāḥ sarve brahmacāriṇaḥ tapomāhātmyāt jātāḥ utpannāḥ /
iti tṛtīye'nuvāke dvitīyaṃ sūktam /
pārthi॑vā di॒vyāḥ pa॒śava॑ āra॒ṇyā grā॒myāśca॒ ye/
a॑pa॒kṣāḥ pa॒kṣiṇa॑śca॒ ye te jā॒tā bra॑hmacā॒riṇaḥ॑ //२१
pārthivāḥ / divyāḥ / paśavaḥ / āraṇyāḥ / grāmyāḥ / ca / ye /
apakṣāḥ / pakṣiṇaḥ / ca / ye / te / jātāḥ / brahmacāriṇaḥ
pārthivāḥ pṛthivyāḥ saṃbandhino janāḥ/ 'pṛthivyā ñāñau' (pāvā ४,१,८५) iti tasyedamarthe añpratyayaḥ / tathā divyāḥ divi bhavāḥ / 'dyuprāgapāgudakpratīco yat' (pā ४,२,१०१) iti śaiṣiko yatpratyayaḥ / āraṇyāḥ araṇye bhavāḥ paśavaḥ siṃhaśārdūlahariṇādyāḥ/ grāmyāḥ gavāśvamahiṣādyāḥ / evaṃbhūtā ye paśavaḥ santi tathā apakṣāḥ pakṣarahitāḥ prāṇino ye santi pakṣiṇaḥ pakṣavantaḥ ca ye santi te sarve brahmacāriṇo jātāḥ brahmacaryaprabhāvād utpannā ityarthaḥ/
pṛtha॒ksarve॑ prājāpa॒tyāḥ prā॒ṇānā॒tmasu॑ bibhrati/
tāntsarvā॒nbrahma॑ rakṣati brahmacā॒riṇyābhṛ॑tam //२२
pṛthak / sarve / prājā'patyāḥ / prāṇān / ātma'su / bibhrati /
tān / sarvān / brahma / rakṣati / brahma'cāriṇi / ā'bhṛtam
prājāpatyāḥ prajāpatinā sṛṣṭā devamanuṣyādyāḥ sarve ātmasu śarīreṣu prāṇān pṛthak nānā svasvasaṃbandhina eva bibhrati dhārayanti poṣayanti vā / ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ/ juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ / 'adabhyastāt' (pā ७,१,४) iti jhasya adādeśaḥ / 'bhṛñāmit' (pā ७,४,७६ ) iti abhyāsasya ittvam tān sarvān prāṇān brahmacāriṇi ācāryamukhād ābhṛtam āhṛtam adhyayanena saṃpāditaṃ brahma vedātmakaṃ rakṣati pālayati / brahmacāryadhītaṃ brahma sarvaprāṇirakṣaṇakṣamam ityarthaḥ/
de॒vānā॑me॒tatpa॑riṣū॒tamana॑bhyārūḍhaṃ carati॒ roca॑mānam/
tasmā॑jjā॒taṃ brāhma॑ṇaṃ॒ brahma॑ jye॒ṣṭhaṃ de॒vāśca॒ sarve॑ a॒mṛte॑na sā॒kam //२३
devānām / etat / pari'sūtam / anabhi'ārūḍham / carati / rocamānam /
tasmāt / jātam / brāhmaṇam / brahma / jyeṣṭham / devāḥ/ ca / sarve/ amṛtena / sākam
etat sarvāparokṣaṃ parabrahma devānāṃ pariṣūtam parigṛhītam / ātmatayā sākṣātkṛtam ityarthaḥ / rocamānam / svaprakāśacidrūpatayā dīpyamānam anabhyārūḍham anyairanākrāntaṃ sarvotkarṣeṇa carati vartate / tasmāt sakāśāt brāhmaṇam brahmaṇaḥ saṃbandhi brāhmaṇasya vā asādhāraṇaṃ svaṃ jyeṣṭham pravṛddhatamaṃ praśasyatamaṃ vā brahma vedātmakaṃ jātam prādurbhūtam / 'asya mahato bhūtasya niśvasitam etad yad ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ' ( bṛu २,४,१० ) iti śruteḥ/ devāḥ tatpratipādyā agnyādayaḥ ca sarve amṛtena svopabhogyena amṛtatvaprāpakeṇa sudhārasena sākam saha jātā ityarthaḥ /
bra॑hmacā॒rī brahma॒ bhrāja॑dbibharti॒ tasmi॑nde॒vā adhi॒ viśve॑ sa॒motāḥ॑/
prā॑ṇāpā॒nau ja॒naya॒nnādvyā॒naṃ vācaṃ॒ mano॒ hṛda॑yaṃ॒ brahma॑ me॒dhām //२४
brahma'cārī / brahma / bhrāja॑t / bibharti / tasmin / devāḥ / adhi / viśve / sam'otāḥ /
prāṇāpānau / janayan / āt / vi'ānam / vācam / manaḥ / hṛdayam / brahma / medhām
brahmacārī brahmacaryavān puruṣo bhrājat dīpyamānaṃ brahma vedātmakaṃ bibharti dhārayati / tasmin adhi upari viśve sarve devā samotāḥ saṃbaddhāḥ / 'yāvatīrvai devatāstāḥ sarvā vedavidi brāhmaṇe vasanti' ( taiā २,१५,१) iti śruteḥ / sa ca sarveṣāṃ devānāṃ nivāsabhūto brahmacārī prāṇāpānau sarvaprāṇisaṃbandhinau janayan utpādayan vartate / āt anantaraṃ vyānam / 'atha yaḥ prāṇāpānayoḥ saṃdhiḥ sa vyāna.' ( chāu १,३,३ ) iti śrutyantaraprasiddhaṃ vyānākhyaṃ vāyum vācam vāgindriyaṃ parāpaśyantyādirūpāṃ vā śabdātmikāṃ vācam manaḥ sarvendriyānugrāhakam antaḥkaraṇam hṛdayam tadāvāsasthānabhūtaṃ hṛdayakamalam brahma vedātmakam medhām āśuvidyāgrahaṇakuśalāṃ buddhim etat sarvaṃ brahmacārī janayan vartate/
cakṣuḥ॒ śrotraṃ॒ yaśo॑ a॒smāsu॑ dhe॒hyannaṃ॒ reto॒ lohi॑tamu॒dara॑m/२५
cakṣuḥ / śrotram / yaśaḥ / asmāsu / dhehi / annam / retaḥ / lohitam / udaram
tāni॒ kalpa॑nbrahmacā॒rī sa॑li॒lasya॑ pṛ॒ṣṭhe tapo॑ 'tiṣṭhatta॒pyamā॑naḥ samu॒dre/
sa snā॒to ba॒bhruḥ pi॑ṅga॒laḥ pṛ॑thi॒vyāṃ ba॒hu ro॑cate // २६
tāni / kalpat / brahma'cārī / salilasya / pṛṣṭhe / tapaḥ / atiṣṭhat / tapyamānaḥ / samudre /
saḥ / snātaḥ / babhruḥ / piṅgalaḥ / pṛthivyām / bahu / rocate
he brahman brahmacāryātmaka asmāsu stotṛṣu cakṣuḥ rūpagrāhakam indriyaṃ śrotram śabdagrāhakam / prādhānyād upalakṣaṇatvena etad indriyadvayam uktam / cakṣuḥśrotrādīni sarvāṇi indriyāṇi yaśaḥ kīrtiṃ ca asmāsu dhehi dhāraya / āndhyabādhiryādikaṃ kadācidapi asmākaṃ mā bhūd ityarthaḥ / tathā bhojyam annam putrādikāraṇaṃ retaḥ lohitam śarīragatam asṛk udaram udaropalakṣitaṃ samastaśarīram / tāni etāni annādīni brahmacārī kalpat kalpayan salilasya pṛṣṭhe udakasya madhye tapastapyamānaḥ samudre atiṣṭhat / vartata ityarthaḥ / sa tapasvī brahmacārī aniśaṃ snātaḥ snānena pavitrīkṛtaḥ babhruḥ babhravarṇaḥ / etadeva vivriyate -- piṅgala iti / piṅgalavarṇaḥ san pṛthivyām bhūmyāṃ bahu adhikaṃ rocate dīpyate/
iti tṛtīye'nuvāke tṛtīyaṃ sūktam /
}}
Original text: atharvavedaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0