અથર્વવેદ · અધ્યાય 11.7
બ્રહ્મચારીષ્ણંશ્ચરતિ રોદસી ઉભે તસ્મિન્ દેવાઃ સંમનસો ભવન્તિ ।
સ દાધાર પૃથિવીં દિવં ચ સ આચાર્યં તપસા પિપર્તિ
બ્રહ્મચારિણં પિતરો દેવજનાઃ પૃથગ્દેવા અનુસંયન્તિ સર્વે ।
ગન્ધર્વા એનમન્વાયન્ ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્રિશતાઃ ષટ્સહસ્રાઃ સર્વાન્ત્સ દેવાંસ્તપસા પિપર્તિ
આચાર્ય ઉપનયમાનો બ્રહ્મચારિણં કૃણુતે ગર્ભમન્તઃ ।
તં રાત્રીસ્તિસ્ર ઉદરે બિભર્તિ તં જાતં દ્રષ્ટુમભિસંયન્તિ દેવાઃ
ઇયં સમિત્પૃથિવી દ્યૌર્દ્વિતીયોતાન્તરિક્ષં સમિધા પૃણાતિ ।
બ્રહ્મચારી સમિધા મેખલયા શ્રમેણ લોકાંસ્તપસા પિપર્તિ
પૂર્વો જાતો બ્રહ્મણો બ્રહ્મચારી ઘર્મં વસાનસ્તપસોદતિષ્ઠત્।
તસ્માજ્જાતં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠં દેવાશ્ચ સર્વે અમૃતેન સાકમ્
બ્રહ્મચાર્યેતિ સમિધા સમિદ્ધઃ કાર્ષ્ણં વસાનો દીક્ષિતો દીર્ઘશ્મશ્રુઃ ।
સ સદ્ય એતિ પૂર્વસ્માદુત્તરં સમુદ્રં લોકાન્ત્સંગૃભ્ય મુહુરાચરિક્રત્
બ્રહ્મચારી જનયન્ બ્રહ્માપો લોકં પ્રજાપતિં પરમેષ્ઠિનં વિરાજમ્ ।
ગર્ભો ભૂત્વામૃતસ્ય યોનાવિન્દ્રો હ ભૂત્વાસુરાંસ્તતર્હ
આચાર્યસ્તતક્ષ નભસી ઉભે ઇમે ઉર્વી ગમ્ભીરે પૃથિવીં દિવં ચ ।
તે રક્ષતિ તપસા બ્રહ્મચારી તસ્મિન્ દેવાઃ સંમનસો ભવન્તિ
ઇમાં ભૂમિં પૃથિવીં બ્રહ્મચારી ભિક્ષામા જભાર પ્રથમો દિવં ચ ।
તે કૃત્વા સમિધાવુપાસ્તે તયોરાર્પિતા ભુવનાનિ વિશ્વા
અર્વાગન્યઃ પરો અન્યો દિવસ્પૃષ્ઠાદ્ગુહા નિધી નિહિતૌ બ્રાહ્મણસ્ય ।
તૌ રક્ષતિ તપસા બ્રહ્મચારી તત્કેવલં કૃણુતે બ્રહ્મ વિદ્વાન્
અર્વાગન્ય ઇતો અન્યઃ પૃથિવ્યા અગ્ની સમેતો નભસી અન્તરેમે ।
તયોઃ શ્રયન્તે રશ્મયોઽધિ દૃઢાસ્તાન્ આ તિષ્ઠતિ તપસા બ્રહ્મચારી
અભિક્રન્દન્ સ્તનયન્ન્ અરુણઃ શિતિઙ્ગો બૃહચ્છેપોઽનુ ભૂમૌ જભાર ।
બ્રહ્મચારી સિઞ્ચતિ સાનૌ રેતઃ પૃથિવ્યાં તેન જીવન્તિ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ
અગ્નૌ સૂર્યે ચન્દ્રમસિ માતરિશ્વન્ બ્રહ્મચાર્યપ્સુ સમિધમા દધાતિ ।
તાસામર્ચીંષિ પૃથગભ્રે ચરન્તિ તાસામાજ્યં પુરુષો વર્ષમાપઃ
આચાર્યો મૃત્યુર્વરુણઃ સોમ ઓષધયઃ પયઃ ।
જીમૂતા આસન્ત્સત્વાનસ્તૈરિદં સ્વરાભૃતમ્
અમા ઘૃતં કૃણુતે કેવલમાચાર્યો ભૂત્વા વરુણઃ યદ્યદૈચ્છત્પ્રજાપતૌ।
તદ્બ્રહ્મચારી પ્રાયચ્છત્સ્વાન્ મિત્રો અધ્યાત્મનઃ
આચાર્યો બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારી પ્રજાપતિઃ ।
પ્રજાપતિર્વિ રાજતિ વિરાડિન્દ્રોઽભવદ્વશી
બ્રહ્મચર્યેણ તપસા રાજા રાષ્ટ્રં વિ રક્ષતિ ।
આચાર્યો બ્રહ્મચર્યેણ બ્રહ્મચારિણમિચ્છતે
બ્રહ્મચર્યેણ કન્યા યુવાનં વિન્દતે પતિમ્ ।
અનડ્વાન્ બ્રહ્મચર્યેણાશ્વો ઘાસં જિગીષતિ
બ્રહ્મચર્યેણ તપસા દેવા મૃત્યુમપાઘ્નત ।
ઇન્દ્રો હ બ્રહ્મચર્યેણ દેવેભ્યઃ સ્વરાભરત્
ઓષધયો ભૂતભવ્યમહોરાત્રે વનસ્પતિઃ ।
સંવત્સરઃ સહ ઋતુભિસ્તે જાતા બ્રહ્મચારિણઃ
પાર્થિવા દિવ્યાઃ પશવ આરણ્યા ગ્રામ્યાશ્ચ યે ।
અપક્ષાઃ પક્ષિણશ્ચ યે તે જાતા બ્રહ્મચારિણઃ
પૃથક્સર્વે પ્રાજાપત્યાઃ પ્રાણાન્ આત્મસુ બિભ્રતિ ।
તાન્ત્સર્વાન્ બ્રહ્મ રક્ષતિ બ્રહ્મચારિણ્યાભૃતમ્
દેવાનામેતત્પરિષૂતમનભ્યારૂઢં ચરતિ રોચમાનમ્ ।
તસ્માજ્જાતં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠં દેવાશ્ચ સર્વે અમૃતેન સાકમ્
બ્રહ્મચારી બ્રહ્મ ભ્રાજદ્બિભર્તિ તસ્મિન્ દેવા અધિ વિશ્વે સમોતાઃ ।
પ્રાણાપાનૌ જનયન્ન્ આદ્વ્યાનં વાચં મનો હૃદયં બ્રહ્મ મેધામ્
ચક્ષુઃ શ્રોત્રં યશો અસ્માસુ ધેહ્યન્નં રેતો લોહિતમુદરમ્
તાનિ કલ્પન્ બ્રહ્મચારી સલિલસ્ય પૃષ્ઠે તપોઽતિષ્ઠત્તપ્યમાનઃ સમુદ્રે ।
સ સ્નાતો બભ્રુઃ પિઙ્ગલઃ પૃથિવ્યાં બહુ રોચતે
{{સાયણભાષ્યમ્।
તૃતીયેઽનુવાકે પઞ્ચ સૂક્તાનિ । તત્ર ઽબ્રહ્મચારીષ્ણંશ્ચરતિઽ ઇત્યાદિભિસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્બ્રહ્મચારિણો માહાત્મ્યમ્ ઉચ્યતે । તસ્ય બ્રહ્મયજ્ઞજપે વિનિયોગઃ।
બ્રહ્મચારીષ્ણંશ્ચરતિ રોદસી ઉભે તસ્મિન્દેવાઃ સંમનસો ભવન્તિ।
સ દાધાર પૃથિવીં દિવં ચ સ આચાર્યં તપસા પિપર્તિ ॥૧
બ્રહ્મચારી । ઇષ્ણન્ । ચરતિ । રોદસી ઇતિ । ઉભે ઇતિ । તસ્મિન્ । દેવાઃ । સમ્ઽમનસઃ । ભવન્તિ ।
સઃ । દાધાર । પૃથિવીમ્ । દિવમ્ । ચ । સઃ । આઽચાર્યમ્ । તપસા । પિપર્તિ
બ્રહ્મચારી બ્રહ્મણિ વેદાત્મકે અધ્યેતવ્યે ચરિતું શીલમ્ અસ્ય સ તથોક્તઃ ઉભે રોદસી દ્યાવાપૃથિવ્યૌ ઇષ્ણન્ આત્મીયેન તપસા અભીક્ષ્ણં વ્યાપ્નુવન્ ચરતિ સ્વનિયમે પ્રવર્તતે । ઇષ આભીક્ષ્ણ્યે । અસ્માત્ લટઃ શત્રાદેશઃ । ક્ર્યાદિત્વાત્ શ્નાપ્રત્યયઃ । તસ્મિન્ બ્રહ્મચારિણિ સર્વે ઇન્દ્રાદયો દેવાઃ સંમનસઃ સમાનમનસ્કા ભવન્તિ । અનુગ્રહબુદ્ધિયુક્તા ભવન્તીત્યર્થઃ । સ બ્રહ્મચારી આત્મીયેન તપસા પૃથિવીમ્ ભૂમિં દિવમ્ દ્યલોકં ચ દાધાર । તુજાદિત્વાદ્ અભ્યાસદીર્ઘત્વમ્ । ધારયતિ પોષયતિ । તથા આચાર્યમ્ સ્વં ગુરું તેનૈવ તપસા પિપર્તિ પાલયતિ । સન્માર્ગવૃત્ત્યા આચાર્યં પરિપાલયતીત્યર્થઃ । ‘શિષ્યપાપં ગુરોરપિઽ ઇતિ શિષ્યકૃતેન પાપેન ગુરોરપિ પાતિત્યસ્મરણાદ્ એવમ્ ઉક્તમ્ । ઽચરેરાઙિ ચાગુરૌઽ (પાવા ૩,૧,૧૦૦) ઇતિ ગુરાવભિધેયે આઙ્પૂર્વાચ્ચરતેઃ ઽઋહલોર્ણ્યત્ઽ (પા ૩,૧,૧૨૪) ઇતિ ણ્યદેવ પ્રત્યયો ભવતિ । ઽતિત્ સ્વરિતમ્ઽ (પા ૬,૧,૧૮૫) ઇતિ સ્વરિતત્વમ્ । પિપર્તીતિ । પૄ પાલનપૂરણયોઃ । જુહોત્યાદિત્વાત્ શપઃ શ્લુઃ । ઽઅર્તિપિપર્ત્યોશ્ચઽ ( પા ૭,૪,૭૭ ) ઇતિ અભ્યાસસ્ય ઇત્ત્વમ્ ।
બ્રહ્મચારિણં પિતરો દેવજનાઃ પૃથગ્દેવા અનુસંયન્તિ સર્વે।
ગન્ધર્વા એનમન્વાયન્ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્રિશતાહ્ષટ્સહસ્રાઃ સર્વાન્ત્સ દેવાંસ્તપસા પિપર્તિ ॥૨
બ્રહ્મઽચારિણમ્ । પિતરઃ । દેવઽજનાઃ। પૃથક્ । દેવાઃ । અનુઽસંયન્તિ । સર્વે ।
ગન્ધર્વાઃ। એનમ્ । અનુ। આયન્ । ત્રયઃઽત્રિંશત્ । ત્રિઽશતાઃ । ષટ્ઽસહસ્રાઃ । સર્વાન્ । સઃ । દેવાન્ । તપસા। પિપર્તિ
બ્રહ્મચારિણમ્ બ્રહ્મચર્યમ્ આચરન્તં પુરુષં પિતરઃ પિતૃગણા દેવજનાઃ એતત્સંજ્ઞા દેવગણા અન્યે ચ સર્વે દેવા ઇન્દ્રાદયઃ પૃથગ્ અનુસંયન્તિ । તસ્ય રક્ષણાર્થં પૃથક્ પૃથક્ તમ્ અનુગચ્છન્તીત્યર્થઃ । તથા ગન્ધર્વાઃ અન્તરિક્ષસંચારિણો વિશ્વાવસુપ્રભૃતયઃ એનં બ્રહ્મચારિણમ્ અન્વાયન્ અનુગચ્છન્તિ । યે ચ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવાઃ ઽઅષ્ટૌ વસવઃ એકાદશ રુદ્રાઃ દ્વાદશાદિત્યાઃ પ્રજાપતિશ્ચ વષટ્કારશ્ચઽ (ઐબ્રા ૧,૧૦) ઇત્યેવં પ્રાગ્ ઉદાહૃતાઃ યે ચ ત્રિશતાઃ । ત્રય ઇતિ અત્રાપિ સંબધ્યતે । ત્ર્યુત્તરત્રિશતસંખ્યાકાસ્તદ્વિભૂતિરૂપા દેવાઃ। તથા ષટ્સહસ્રાઃ યે ચ તદ્વિભૂતિરૂપાઃ ષટ્સહસ્રસંખ્યાકા દેવાઃ। એવમેવ વૈશ્વદેવનિવિદિ દેવાનાં સંખ્યા ઉત્તરોત્તરં ભૂયસી તન્માહાત્મ્યપ્રતિપાદનાય સમામ્નાયતે-- ઽયે સ્થ ત્રય એકાદશાસ્ત્રયશ્ચ ત્રિંશશ્ચ ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રાઽ ઇતિ પ્રક્રમ્ય ઽઅતો વા દેવા ભૂયાંસઃ સ્થઽ (ખિ ૫,૫,૭) ઇતિ તત્ર પ્રકૃતસંખ્યાતો ભૂયસ્ત્વશ્રવણાદ્ અત્ર ષટ્સહસ્રા ઇતિ અધિકસંખ્યોક્તિઃ । તાન્ સર્વાન્ દેવાન્ સ બ્રહ્મચારી તપસા આત્મીયેન બ્રહ્મચર્યનિયમેન પિપર્તિ પાલયતિ । દેવમનુષ્યાદિરૂપં સર્વં જગદ્ બ્રહ્મચર્યેણ ધ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
આચાર્ય ઉપનયમાનો બ્રહ્મચારિણં કૃણુતે ગર્ભમન્તઃ।
તમ્રાત્રીસ્તિસ્ર ઉદરે બિભર્તિ તં જાતં દ્રષ્ટુમભિસંયન્તિ દેવાઃ ॥૩
આઽચાર્યઃ । ઉપઽનયમાનઃ । બ્રહ્મઽચારિણમ્ । કૃણુતે । ગર્ભમ્ । અન્તઃ ।
તમ્ । રાત્રીઃ । તિસ્રઃ । ઉદરે । બિભર્તિ । તમ્ । જાતમ્ । દ્રષ્ટુમ્ । અભિઽસંયન્તિ । દેવાઃ
બ્રહ્મચારિણમ્ માણવકમ્ ઉપનયમાનઃ સ્વસમીપમ્ ઉપગમયન્ આચાર્યઃ અન્તઃ વિદ્યાશરીરસ્ય મધ્યે ગર્ભં કૃણુતે કરોતિ । ઉપનયમાન ઇતિ । ઽસમ્માનનોત્સઞ્જનાચાર્યકરણઽ (પા ૧,૩,૩૬ ) ઇતિ આત્મનેપદમ્ । તં ગર્ભીભૂતં બ્રહ્મચારિણં તિસ્રો રાત્રીઃ । અત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા । તાવત્કાલપર્યન્તં ત્રિરાત્રમ્ ઉદરે આત્મીયે બિભર્તિ ધારયતિ । ચતુર્થે દિવસે જાતમ્ વિદ્યામયશરીરાદ્ ઉત્પન્નં તં બ્રહ્મચારિણં દ્રષ્ટુમ્ અવલોકયિતું દેવા અભિસંયન્તિ અભિમુખં સંભૂય ગચ્છન્તિ । ઉપનયનસંસ્કારેણ માણવકસ્ય આચાર્યસકાશાદ ઉત્પત્તિં ભગવાન્ આપસ્તમ્બોઽપિ આહ સ્મ -- સ હિ વિદ્યાતસ્તં જનયતિ। તચ્છ્રેષ્ઠં જન્મ। શરીરમેવ માતાપિતરૌ જનયતઃઽ ( આપધ ૧,૧,૧૫-૧૭) ઇતિ।
ઇયં સમિત્પૃથિવી દ્યૌર્દ્વિતીયોતાન્તરિક્ષં સમિધા પૃણાતિ।
બ્રહ્મચારી સમિધા મેખલયા શ્રમેણ લોકાંસ્તપસા પિપર્તિ ॥૪
ઇયમ્ । સમ્ઽઇત્ । પૃથિવી । દ્યૌઃ। દ્વિતીયા । ઉત । અન્તરિક્ષમ્ । સમ્ઽઇધા । પૃણાતિ ।
બ્રહ્મઽચારી । સમ્ઽઇધા । મેખલયા। શ્રમેણ । લોકાન્ । તપસા । પિપર્તિ
પૂર્વં બ્રહ્મચારિણો માહાત્મ્યકથનપુરઃસરં તદુત્પત્તિરભિહિતા । અધુના સ્તુતિવ્યાજેન તન્નિયમા ઉપદિશ્યન્તે -- ઇયં પરિદૃશ્યમાના પૃથિવી બ્રહ્મચારિણઃ પ્રથમા સમિત્ । દ્યૌઃ દ્યુલોકાત્મિકા દ્વિતીયા સમિત્ । ઉત અપિચ અન્તરિક્ષે દ્યાવાપૃથિવ્યોર્મધ્યે સમિધા અગ્નાવાધીયમાનયા પૃણાતિ પૂરયતિ । પૄ પાલનપૂરણયોઃ । ઽપ્વાદીનાં
હ્રસ્વઃઽ ( પા ૭,૩,૮૦) ઇતિ હ્રસ્વત્વમ્ । ઇત્થં બ્રહ્મચારી સમિધા આધીયમાનયા મેખલયા ધાર્યમાણયા મૌઞ્જ્યા શ્રમેણ ઇન્દ્રિયનિગ્રહોદ્ભૂતખેદેન તપસા અન્યેનાપિ દેહસન્તાપકેન નિયમજાતેન લોકાન્ પ્રાગુક્તાન્ પૃથિવ્યાદીન્ પિપર્તિ પૂરયતિ પાલયતિ વા। અતઃ સમિદાધાનાદિકમ્ અવશ્યમ્ અસ્ય કર્તવ્યમ્ ઇત્યર્થઃ।
પૂર્વો જાતો બ્રહ્મણો બ્રહ્મચારી ઘર્મં વસાનસ્તપસોદતિષ્ઠત્।
તસ્માજ્જાતં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠં દેવાશ્ચ સર્વે અમૃતેન સાકમ્ ॥૫
પૂર્વઃ । જાતઃ । બ્રહ્મણઃ । બ્રહ્મઽચારી । ઘર્મમ્ । વસાનઃ । તપસા । ઉત્ । અતિષ્ઠત્ ।
તસ્માત્ । જાતમ્ । બ્રાહ્મણમ્ । બ્રહ્મ ! જ્યેષ્ઠમ્ । દેવાઃ । ચ । સર્વે । અમૃતેન । સાકમ્ ॥
યત્ સર્વજગત્કારણં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનાદિલક્ષણં તસ્માદ્ બ્રહ્મણઃ સકાશાદ્ બ્રહ્મચારી પૂર્વો જાતઃ પ્રથમમ્ ઉત્પન્નઃ । સ ચ ઉત્પન્નો ઘર્મમ્ દીપ્તં રૂપં વસાનઃ આચ્છાદયન્ તપસા સમિદાધાનાદિરૂપેણ સહ ઉદતિષ્ઠત્ ઉત્થિતવાન્ । તસ્માત્ બ્રહ્મચાર્યાત્મના તપસ્તપ્યમાનાદ્ બ્રહ્મણઃ સકાશાદ્ બ્રાહ્મણમ્ બ્રાહ્મણાનાં સ્વભૂતં જ્યેષ્ઠમ્ પ્રશસ્યતમં વૃદ્ધતમં વા બ્રહ્મ વેદાત્મકં જાતમ્ પ્રાદુર્ભૂતમ્ । તત્પ્રતિપાદ્યાઃ સર્વે અગ્ન્યાદયો દેવાશ્ચ અમૃતેન અમૃતત્વપ્રાપકેણ સ્વોપભોગ્યેન સાકં સહ । જાતા ઇત્યર્થઃ । પ્રથમજનનાદ્ બ્રહ્મચારી સર્વશ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ।
બ્રહ્મચાર્યેતિ સમિધા સમિદ્ધઃ કાર્ષ્ણં વસાનો દીક્ષિતો દીર્ઘશ્મશ્રુઃ।
સ સદ્ય એતિ પૂર્વસ્માદુત્તરં સમુદ્રં લોકાન્ત્સમ્ગૃભ્ય મુહુરાચરિક્રત્ ॥૬
બ્રહ્મઽચારી । એતિ । સમ્ઽઇધા । સમ્ઽઇદ્ધઃ । કાર્ષ્ણમ્ । વસાનઃ । દીક્ષિતઃ । દીર્ઘઽશ્મશ્રુઃ ।
સઃ । સદ્યઃ । એતિ । પૂર્વસ્માત્ । ઉત્તરમ્ । સમુદ્રમ્ । લોકાન્ । સમ્ઽગૃભ્ય । મુહુઃ । આઽચરિક્રત્
સમિધા સાયંપ્રાતરગ્નાવાધીયમાનયા તજ્જનિતેન તેજસા સમિદ્ધઃ સંદીપિતઃ કાર્ષ્ણમ્ કૃષ્ણમૃગસંબન્ધિ અજિનં વસાનઃ ધારયન્ દીક્ષિતઃ ભિક્ષાચરણાદિભિર્નિયમવિશેષૈર્નિયન્ત્રિતઃ દીર્ઘશ્મશ્રુઃ દીર્ઘૈરાયતૈઃ શ્મશ્રુભિર્યુક્તઃ સન્ બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચર્યધર્મેણ યુક્તઃ એતિ વર્તતે । સ ઉદીરિતલક્ષણો બ્રહ્મચારી સદ્યઃ શીઘ્રં પૂર્વસ્માત્ સમુદ્રાત્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરદિગવસ્થિતં સમુદ્રમ્ એતિ ગચ્છતિ । તપસો મહિમ્ના વ્યાપ્નોતીત્યર્થઃ। તથા લોકાન્ પૃથિવ્યન્તરિક્ષાદીન્ સંગૃહ્ય હસ્તે ધૃત્વા મુહુઃ અત્યર્થમ્ આચરિક્રત્ આભિમુખ્યેન કરોતિ । સર્વે લોકા અસ્ય વશે ભવન્તીત્યર્થઃ । આચરિક્રત્ ઇતિ કરોતેર્યઙ્લુગન્તાત્ લઙિ રૂપમ્ ।
બ્રહ્મચારી જનયન્બ્રહ્માપો લોકં પ્રજાપતિં પરમેષ્ઠિનમ્વિરાજમ્।
ગર્ભો ભૂત્વામૃતસ્ય યોનાવિન્દ્રો હ ભૂત્વાસુરાંસ્તતર્હ ॥૭
બ્રહ્મઽચારી। જનયન્ । બ્રહ્મ । અપઃ । લોકમ્ । પ્રજાઽપતિમ્ । પરમેઽસ્થિનમ્ । વિરાજમ્ ।
ગર્ભઃ । ભૂત્વા । અમૃતસ્ય । યોનૌ । ઇન્દ્રઃ । હ । ભૂત્વા । અસુરાન્ । તતર્હ
ઉક્તલક્ષણો બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચર્યમહિમ્ના બ્રહ્મ બ્રાહ્મણજાતિમ્ અપઃ સ્નાનપાનાર્થા ગઙ્ગાદ્યા નદીઃ ઇમમ્ આત્મનઃ ફલભૂતં લોકં સ્વર્ગાદિલોકં પ્રજાપતિમ્ પ્રજાનાં સ્રષ્ટારમ્ અવાન્તરસૃષ્ટિકરં પરમેષ્ઠિનમ્ પરમે ઉત્કૃષ્ટે સત્યલોકે તિષ્ઠતીતિ પરમેષ્ઠી તમ્ આદિબ્રહ્માણં વિરાજમ્ સ્થૂલપ્રપઞ્ચશરીરાભિમાનિનમ્ ઈશ્વરં ચ જનયન્ ઉત્પાદયન્ વર્તતે સ્વસ્વકારણાદ્ ઉત્પદ્યમાનાનામ્ એષાં બ્રહ્મચર્યં નિમિત્તકારણમ્ ઇતિ તદાશ્રયભૂતો બ્રહ્મચાર્યેવ જનયન્નિતિ ઉપચર્યતે । અમૃતસ્ય અમરણશીલસ્ય બ્રહ્મણઃ સંબન્ધિન્યાં યોનૌ સત્વરજસ્તમોગુણાત્મિકાયાં પ્રકૃતૌ પ્રથમં બ્રહ્મચારી ગર્ભો ભૂત્વા ઉદીરિતં સર્વં જનયતિ । પશ્ચાત્ ઇન્દ્રો હ ભૂત્વા તપોબલાદ્ ઇન્દ્રત્વં પ્રાપ્ય અસુરાન્ સુરવિરોધિનો દૈત્યાન તતર્હ જઘાન । તૃહ હિસિ હિંસાયામ્ । ઇત્થં સર્વજગત્કર્તૃત્વેન બ્રહ્મચારિણઃ સ્તુતિઃ।
આચાર્યસ્તતક્ષ નભસી ઉભે ઇમે ઉર્વી ગમ્ભીરે પૃથિવીં દિવં ચ।
તે રક્ષતિ તપસા બ્રહ્મચારી તસ્મિન્દેવાઃ સંમનસો ભવન્તિ ॥૮
આઽચાર્યઃ । તતક્ષ । નભસી ઇતિ । ઉભે ઇતિ । ઇમે ઇતિ । ઉર્વી ઇતિ । ગમ્ભીરે ઇતિ । પૃથિવીમ્ । દિવમ્ । ચ ।
તે ઇતિ । રક્ષતિ । તપસા । બ્રહ્મઽચારી । તસ્મિન્ । દેવાઃ । સમ્ઽમનસઃ । ભવન્તિ ।
ઇમે પરિદૃશ્યમાને ઉભે નભસી નભઃ અન્તરિક્ષમ્ । તત્સાહચર્યાદ્ દ્વિવચનેન પૃથિવ્યુપલક્ષ્યતે । દ્યાવાપૃથિવ્યૌ આચાર્યસ્તતક્ષ તક્ષણેન જનયામાસ । તક્ષૂ ત્વક્ષૂ તનૂકરણે । અસ્માત્ લિટ્ । નભસી વિશેષ્યેતે-ઉર્વી વિસ્તીર્ણે ગમ્ભીરે ગામ્ભીર્યયુક્તે । પરિચ્છેત્તુમ્ અશક્યે ઇત્યર્થઃ । તે એવ વ્યસ્તં નિર્દિશતિ-પૃથિવીં દિવં ચ ઇતિ । તં દ્યાવાપૃથિવ્યોરુત્પાદકમ્ આચાર્યં બ્રહ્મચારી આત્મીયેન તપસા બ્રહ્મચર્યનિયમેન રક્ષતિ પાલયતિ તસ્મિન્ તથાવિધે બ્રહ્મચારિણિ સર્વે દેવાઃ સંમનસઃ સમાનમનસ્કાઃ પ્રીતા ભવન્તિ ।
ઇમાં ભૂમિં પૃથિવીં બ્રહ્મચારી ભિક્ષામા જભાર પ્રથમો દિવં ચ।
તે કૃત્વા સમિધાવુપાસ્તે તયોરાર્પિતા ભુવનાનિ વિશ્વા ॥૯
ઇમામ્ । ભૂમિમ્ । પૃથિવીમ્ । બ્રહ્મઽચારી । ભિક્ષામ્ । આ । જભાર । પ્રથમઃ । દિવમ્ । ચ
તે ઇતિ । કૃત્વા । સમ્ઽઇધૌ । ઉપ । આસ્તે । તયોઃ । આર્પિતા । ભુવનાનિ । વિશ્વા ॥ ૯ ।
ઇમાં પરિદૃશ્યમાનાં પૃથિવીમ્ પ્રથિતાં વિસ્તીર્ણાં ભૂમિં બ્રહ્મચારી પ્રથમઃ પ્રથમભાવં સન્ ભિક્ષામ્ આ જભાર ભિક્ષાત્વેન આહૃતવાન્ । અનન્તરં દિવમ્ દ્યુલોકં ચ દ્વિતીયાં ભિક્ષામ્ આજહાર । ઽહૃગ્રહોર્ભઃઽ ( પાવા ૮,૨,૩૨) ઇતિ ભત્વમ્ । તે દ્યાવાપૃથિવ્યૌ ભિક્ષણેન લબ્ધે સમિધૌ કૃત્વા ઉપાસ્તે આગ્નિં પરિચરતિ । સમિન્ધનસાધનયોઃ તયોઃ દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ વિશ્વા વિશ્વાનિ સર્વાણિ ભુવનાનિ ભૂતજાતાનિ આર્પિતા અર્પિતાનિ સ્થાપિતાનિ । આશ્રિત્ય વર્તન્ત ઇત્યર્થઃ।
અર્વાગન્યઃ પરો અન્યો દિવસ્પૃષ્ઠાદ્ગુહા નિધી નિહિતૌ બ્રાહ્મણસ્ય।
તૌ રક્ષતિ તપસા બ્રહ્મચારી તત્કેવલં કૃણુતે બ્રહ્મ વિદ્વાન્ ॥ ૧૦
અર્વાક્ । અન્યઃ । પરઃ । અન્યઃ । દિવઃ । પૃષ્ઠાત્ । ગુહા । નિધી ઇતિ નિઽધી । નિઽહિતૌ । બ્રાહ્મણસ્ય ।
તૌ । રક્ષતિ । તપસા । બ્રહ્મઽચારી । તત્ । કેવલમ્ । કૃણુતે । બ્રહ્મ । વિદ્વાન્
દિવઃ દ્યુલોકસ્ય પૃષ્ઠાત્ ઉપરિભાગાદ્ અર્વાક્ અધઃ ભૂલોકે અન્યઃ એકો નિધિર્વેદાત્મકઃ ગુહા ગુહાયામ્ આચાર્યહૃદયરૂપાયાં નિક્ષિપ્તઃ । અન્યઃ અપરો નિધિસ્તત્પ્રતિપાદ્યદેવતારૂપઃ પરઃ પરસ્તાદ્ ઉપરિ દેશે ગુહાયાં જ્ઞાતુમ્ અશક્યે સ્થાને નિક્ષિપ્તઃ । બ્રાહ્મણસ્ય અધીતવેદસ્ય સંબન્ધિનૌ તૌ નિહિતૌ નિક્ષિપ્તૌ નિધી બ્રહ્મચારી તપસા બ્રહ્મચર્યનિયમેન રક્ષતિ પાલયતિ । વિદ્વાન્ વેદાર્થરહસ્યાભિજ્ઞઃ તત્ શબ્દતદર્થાત્મકં નિધિદ્વયં કેવલમ્ નિષ્પ્રપઞ્ચં બ્રહ્મ કૃણુતે કુરુતે । સ્વાત્મભૂતે પરબ્રહ્મણિ વેદરાશેસ્તદર્થસ્ય ચ અધ્યસ્તત્વેન અધિષ્ઠાનભૂતં બ્રહ્મૈવ તાદ્રૂપ્યેણ સાક્ષાત્કરોતીત્યર્થઃ ।
ઇતિ તૃતીયેઽનુવાકે પ્રથમં સૂક્તમ્ ।
અર્વાગન્ય ઇતો અન્યઃ પૃથિવ્યા અગ્ની સમેતો નભસી અન્તરેમે।
તયોઃ શ્રયન્તે રશ્મયો ઽધિ દૃઢાસ્તાના તિષ્ઠતિ તપસા બ્રહ્મચારી ॥૧૧
અર્વાક્ । અન્યઃ । ઇતઃ । અન્યઃ। પૃથિવ્યાઃ। અગ્ની ઇતિ । સમ્ઽએતઃ । નભસી ઇતિ । અન્તરા। ઇમે ઇતિ ।
તયોઃ। શ્રયન્તે । રશ્મયઃ । અધિ । દૃઢાઃ। તાન્ । આ। તિષ્ઠતિ । તપસા । બ્રહ્મઽચારી
ઇતઃ અસ્યાઃ પૃથિવ્યા અર્વાક્ અધઃપ્રદેશે અન્યઃ એકોઽગ્નિઃ અનુદ્યત્સૂર્યાત્મકો વર્તતે । અન્યઃ અપરઃ પાર્થિવોઽગ્નિઃ પૃથિવ્યા ઉપરિ વર્તતે । તતઃ સૂર્ય ઉદિતે સતિ ઇમે નભસી અન્તરા અનયોર્દ્યાવાપૃથિવ્યોર્મધ્યે તૌ અગ્ની સમેતઃ પરસ્પરં સંગતૌ ભવતઃ । ઽઅન્તરાન્તરેણયુક્તેઽ ( પા ૨,૩,૪ ) ઇતિ દ્વિતીયા । તયોઃ સૂર્યાગ્ન્યોઃ સંબન્ધિનો રશ્મયઃ પરસ્પરસંમેલનેન અતિદૃઢાઃ શ્રયન્તે દ્યાવાપૃથિવ્યૌ આશ્રયન્તિ । ઽવૈશ્વાનરો યતતે સૂર્યેણઽ (ઋ ૧,૯૮,૧) ઇતિ હિ નિગમઃ । ઇત્થમ્ અગ્નિદ્વયોપેતાં તાં ભૂમિં બ્રહ્મચારી તપસા તપોમહિમ્ના આ તિષ્ઠતિ અધિતિષ્ઠતિ । અગ્નિરૂપેણ તસ્યા અધિદેવતા ભવતીત્યર્થઃ।
અભિક્રન્દન્સ્તનયન્નરુણઃ શિતિઙ્ગો બૃહચ્છેપો ઽનુ ભૂમૌ જભાર।
બ્રહ્મચારી સિઞ્ચતિ સાનૌ રેતઃ પૃથિવ્યાં તેન જીવન્તિ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ ॥૧૨
અભિઽક્રન્દન્ । સ્તનયન્ । અરુણઃ । શિતિઙ્ગઃ । બૃહત્ । શેપઃ । અનુ । ભૂમૌ । જભાર।
બ્રહ્મઽચારી । સિઞ્ચતિ । સાનૌ । રેતઃ । પૃથિવ્યામ્ । તેન । જીવન્તિ । પ્રઽદિશઃ । ચતસ્રઃ ॥
અભિક્રન્દન્ અભિતઃ શબ્દં કુર્વન્ । એતદેવ વિવ્રિયતે-- સ્તનયન્ મેઘેષુ સ્તનિતં ગર્જિતં કુર્વન્ શ્યતિઙ્ગઃ શ્યેતવર્ણં જલપૂર્ણં મેઘં પ્રાતઃ એવંભૂતો વરુણઃ બૃહત્ પ્રભૂતં શેપઃ આત્મીયં પ્રજનનં ભૂમૌ પૃથિવ્યામ્ અનુ જભાર જહાર । તેન વરુણસંબન્ધિના શેપસા બ્રહ્મચારી સ્વતપોમહિમ્ના સર્વજગદુત્પાદકમ્ ઉદકલક્ષણં વરુણસંબન્ધિ રેતઃ પૃથિવ્યાં સાનૌ ઉન્નતપ્રદેશે સિઞ્ચતિ વર્ષતિ । એતેન સર્વજગદુત્પાદનાર્થમ્ ઊર્ધ્વરેતસ્કત્વં બ્રહ્મચારિણઃ સૂચિતં ભવતિ । વારુણમેવ રેતઃ સિઞ્ચતિ ન સ્વકીયમ્ ઇત્યર્થસ્ય અવગમાત્ । તેન વૃષ્ટેન ઉદકલક્ષણેન રેતસા પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ પ્રાચ્યાદ્યા મહાદિશો જીવન્તિ પ્રાણાન્ ધારયન્તિ । તત્રત્યાઃ પ્રાણિનઃ સમૃદ્ધા ભવન્તીત્યર્થઃ । યસ્મિન્ રાષ્ટ્રે બ્રહ્મચારી નિવસતિ તત્ર કાલવૃષ્ટિર્ભવતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
અગ્નૌ સૂર્યે ચન્દ્રમસિ માતરિશ્વન્બ્રહ્મચાર્યપ્સુ સમિધમા દધાતિ।
તાસામર્ચીષિ પૃથગભ્રે ચરન્તિ તાસામાજ્યં પુરુષો વર્ષમાપઃ ॥૧૩
અગ્નૌ । સૂર્યે । ચન્દ્રમસિ । માતરિશ્વન્ । બ્રહ્મઽચારી । અપ્ઽસુ । સમ્ઽઇધમ્ । આ । દધાતિ ।
તાસામ્ । અર્ચીંષિ । પૃથક્ । અભ્રે । ચરન્તિ । તાસામ્ । આજ્યમ્ । પુરુષઃ । વર્ષમ્ । આપઃ ॥
બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચર્યનિયમવાન્ પુરુષઃ અગ્નૌ પૃથિવ્યામવસ્થિતે અન્તરિક્ષગતે સૂર્યે ચન્દ્રમસિ માતરિશ્વન્ માતરિશ્વનિ વાયૌ અપ્સુ ચ સમિધમ્ આ દધાતિ પ્રક્ષિપતિ । અત્ર અગ્ન્યાદીનાં પૂર્વપૂર્વસ્યાભાવે ઉત્તરોત્તરસ્મિન્ સમિદાધાનં કર્તવ્યં સર્વથા લોપો ન કર્તવ્યઃ તત્ર સૂર્યાદિષુ સંસ્મૃત્ય તદ્રશ્મિયુક્તપ્રદેશે સમિદાધાનમ્ । અપાં સંનિધાનાત્ તદપેક્ષયા તાસામ્ ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગેન પ્રતિનિર્દેશઃ। તાસાં તેષામ્ અગ્ન્યાદીનામ્ અર્ચીંષિ દીપ્તયઃ અભ્રે અન્તરિક્ષે પૃથક્ ચરન્તિ અસંકીર્ણં વર્તન્તે । યદ્વા અભ્રે ઉદકપૂર્ણે મેઘે ધનુરાકારેણ પૃથક્ પૃથગ્ વર્તન્તે । તાસામ્ । પૂર્વવત્ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ । તેષામ્ અગ્ન્યાદીનાં બ્રહ્મચારિણા સમિધ્યમાનાનામ્ આજ્યાદિકં કાર્યમ્ । અગ્ન્યાદયો બ્રહ્મચારિસમિન્ધનેન આજ્યાદિકમ્ ઉત્પાદયન્તીત્યર્થઃ । આજ્યમ્ ઇત્યનેન ગોસમૃદ્ધિરુક્તા। પુરુષ ઇત્યનેન પુત્રાદિસમૃદ્ધિઃ । વર્ષમ્ ઇતિ કાલે વૃષ્ટિપ્રાદુર્ભાવઃ। આપ ઇતિ વાપીકૂપતટાકાદિસમૃદ્ધિઃ ।
આચાર્યો મૃત્યુર્વરુણઃ સોમો ઓષધયઃ પયઃ।
જીભૂતા આસન્ત્સત્વાનસ્તૈરિદં સ્વરાભૃતમ્ ॥૧૪
આઽચાર્યઃ । મૃત્યુઃ । વરુણઃ । સોમઃ । ઓષધયઃ । પયઃ ।
જીમૂતાઃ । આસન્ । સત્વાનઃ । તૈઃ । ઇદમ્ । સ્વઃ । આઽભૃતમ્
આચાર્ય એવ મૃત્યુઃ મારયિતા દેવઃ । અપરાધાચરણાદ્ રુષ્ટસ્તસ્ય જીવનમ્ અપહરતીત્યર્થઃ। તથા સ એવ આચાર્યો વરુણઃ દુરિતસ્ય વારયિતા દેવઃ । પરિચર્યાપરં બ્રહ્મચારિણં પાપાન્નિવારયતીત્યર્થઃ । તથા આચાર્ય એવ સોમઃ ચન્દ્રમાઃ તદ્વદ્ આહ્લાદકરત્વાત્ । ઓષધયઃ વ્રીહિયવાદ્યાઃ । પયઃ ક્ષીરમ્ । તત્ સર્વમ્ આચાર્યાત્મકમેવ તત્પ્રસાદલભ્યત્વાત્ । યદ્વા યો મૃત્યુર્યમઃ સ નચિકેતસે બ્રહ્મવિદ્યામ્ ઉપદિશ્ય આચાર્યઃ સંપન્નઃ । વરુણોઽપિ ભૃગવે તામ્ ઉપદિશ્ય આચાર્યોઽભવત । એવં સોમોઽપીતિ। સર્વદેવતાત્મક આચાર્ય ઇત્યર્થઃ। તત્ર આચાર્યરૂપસ્ય વરુણસ્ય યે સત્વાનઃ સદનશીલા અનુચરાસ્તે જીમૂતા આસન્ જીવનમ્ ઉદકં તસ્ય મૂતવદ્ ભર્તારઃ જલપૂર્ણા મેઘા અભવન્ । તૈઃ જીમૂતૈઃ ઇદં સ્વઃ સુષ્ઠુ અરણશીલમ્ ઉદકમ્ આભૃતમ્ આહૃતમ્ । વૃષ્ટ્યર્થમ્ આત્મનિ ધારિતમ્ ઇત્યર્થઃ । યદ્વા ઇદં સ્વઃ સુપ્રાપં સર્વં જગત્ આભૃતમ્ । વૃષ્ટ્યા સમન્તાત્ પોષિતમ્ ઇત્યર્થઃ।
અમા ઘૃતં કૃણુતે કેવલમાચાર્યો ભૂત્વા વરુણો યદ્યદૈછત્પ્રજાપતૌ।
તદ્બ્રહ્મચારી પ્રાયછત્સ્વાન્મિત્રો અધ્યાત્મનઃ ॥૧૫
અમા । ઘૃતમ્ । કૃણુતે । કેવલમ્ । આઽચાર્યઃ । ભૂત્વા । વરુણઃ । યત્ઽયત્ । ઐચ્છત્ ।
પ્રજાઽપતૌ । તત્ । બ્રહ્મઽચારી । પ્ર । અયચ્છત્ । સ્વાન્ । મિત્રઃ । અધિ । આત્મનઃ
વરુણો દેવઃ આચાર્યો ભૂત્વા ઘૃતમ્ ક્ષરણશીલમ્ ઉદકં કેવલમ્ અમા સહ કૃણુતે કુરુતે । ઉદકમેવ અનન્યસાધારણં સ્વમ્ આત્મના સહિતં કરોતીત્યર્થઃ । સ વરુણઃ પ્રજાપતૌ સ્વજનકે બ્રહ્મણિ યદ્યત્ ફલમ્ ઐચ્છત્ મિત્રો દેવો બ્રહ્મચારી ભૂત્વા સ્વકીયબ્રહ્મચર્યમાહાત્મ્યેન સ્વાત્ સ્વકીયાત્ આત્મનઃ શરીરાત્ । અધિઃ પઞ્ચમ્યર્થાનુવાદી। લ્યબ્લોપે ચ ઇયં પઞ્ચમી । સ્વશરીરમ્ અનપેક્ષ્યેત્યર્થઃ । તત્ અપેક્ષિતં સર્વમ્ આચાર્યભૂતાય વરુણાય પ્રાયચ્છત્ દત્તવાન્ । તતશ્ચ શિષ્યેણ સતા બ્રહ્મચારિણા વિદ્યોપદેષ્ટુર્ગુરોઃ પ્રીતિકરમ્ અપેક્ષિતં ધનં સંપાદ્ય પ્રદાતવ્યમ્ ઇત્યયમપિ એકો નિયમો બ્રહ્મચારિણ ઉક્તો વેદિતવ્યઃ ।
આચાર્યો બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચરી પ્રજાપતિઃ।
પ્રજાપતિર્વિ રાજતિ વિરાડિન્દ્રો ઽભવદ્વશી ॥૧૬
આઽચાર્યઃ । બ્રહ્મચારી । બ્રહ્મઽચારી । પ્રજાઽપતિઃ ।
પ્રજાઽપતિઃ । વિ । રાજતિ । વિઽરાટ્ । ઇન્દ્રઃ । અભવત્ । વશી
આચાર્યઃ પ્રથમં વિદ્યામ્ ઉપદિશ્ય બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચાર્યાત્મના જાતઃ । સ ચ બ્રહ્મચારી તપસા બ્રહ્મચર્યેણ અધિકં મહિમાનં પ્રાપ્ય પ્રજાપતિઃ જગત્સ્રષ્ટા અભવત્ । સ ચ પ્રજાપતિઃ વિ રાજતિ વિરાડ્ ભવતિ । ઽયો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈઽ ( શ્વેઉ ૬,૧૮) ઇતિ શ્રુત્યુક્તઃ સ્થૂલપ્રપઞ્ચશરીરાભિમાની ઈશ્વરો વિરાટ્ । સ ચ વશી સ્વતન્ત્રઃ ઇન્દ્રઃ પરમૈશ્વર્યયુક્તઃ સર્વજગત્સ્રષ્ટા પરમાત્મા અભવત્ । તતઃ આચાર્યઃ પરંપરયા સર્વદેવતાત્મક ઇતિ તસ્ય માહાત્મ્યં કેન વર્ણયિતું શક્યમ્ ઇતિ ભાવઃ।
બ્રહ્મચર્યેણ તપસા રાજા રાષ્ટ્રં વિ રક્ષતિ।
આચાર્યો બ્રહ્મચર્યેણ બ્રહ્મચારિણમિછતે ॥૧૭
બ્રહ્મઽચર્યેણ । તપસા । રાજા । રાષ્ટ્રમ્ । વિ । રક્ષતિ ।
આઽચાર્યઃ । બ્રહ્મઽચર્યેણ । બ્રહ્મઽચારિણમ્ । ઇચ્છતે
બ્રહ્મ વેદઃ તદધ્યયનાર્થમ્ આચર્યમ્ આચરણીયં સમિદાધાનભૈક્ષચર્યોર્ધ્વરેતસ્કત્વાદિકં બ્રહ્મચારિભિરનુષ્ઠીયમાનં કર્મ બ્રહ્મચર્યમ્ । તેન બ્રહ્મચર્યેણ તપસા તત્કૃતેન ઉપવાસાદિવ્રતનિયમેન ચ રાજા રાષ્ટ્રં સ્વકીયં વિ રક્ષતિ વિશેષેણ પાલયતિ । યસ્ય રાજ્ઞો જનપદે બ્રહ્મચર્યેણ યુક્તાઃ પુરુષાસ્તપશ્ચરન્તિ તદીયં રાષ્ટ્રમ્ અભિવર્ધત ઇત્યર્થઃ । યદ્વા રાજ્ઞઃ કર્તવ્યત્વેન કાલવિશેષેષુ શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં બ્રહ્મચર્યં તપોઽનુતિષ્ઠન્ રાજા તેનૈવ બ્રહ્મચર્યેણ તપસા રાષ્ટ્રં પાલયતીત્યર્થઃ। આચાર્યઃ અપિ બ્રહ્મચર્યેણ નિયમેન બ્રહ્મચારિણમ્ શિષ્યમ્ ઇચ્છતે આત્મનોઽભિલષ્યતિ । બ્રહ્મચર્યનિયમસ્થમેવ આચાર્યં શિષ્યા ઉપગચ્છન્તીત્યર્થઃ । ઇષુ ઇચ્છાયામ્ । વ્યત્યયેન આત્મનેપદમ્ । ઇષુગમિયમાં છઃઽ ( પા ૭,૩,૭૭ ) ઇતિ છત્વમ્ ।
બ્રહ્મચર્યેણ કન્યા યુવાનમ્વિન્દતે પતિમ્।
અનડ્વાન્બ્રહ્મચર્યેણાશ્વો ઘાસં જિગીર્ષતિ ॥૧૮
બ્રહ્મઽચર્યેણ । કન્યા । યુવાનમ્ । વિન્દતે । પતિમ્ ।
અનડ્વાન્ । બ્રહ્મઽચર્યેણ । અશ્વઃ । ઘાસમ્ । જિગીર્ષતિ
અત્રાપિ બ્રહ્મચર્યં પ્રશસ્યતે - કન્યા અકૃતવિવાહા સ્ત્રી બ્રહ્મચર્યં ચરન્તી તેન બ્રહ્મચર્યેણ યુવાનમ્ યુવત્વગુણોપેતમ્ ઉત્કૃષ્ટં પતિં વિન્દતે લભતે । કિં બહુના પશુજાતિરપિ બ્રહ્મચર્યેણ સ્વાભિલષિતં ફલં લભત ઇત્યાહ -- અનડ્વાન્ ઇતિ । અનડ્વાન્ અનો વહન્ પુંગવઃ બ્રહ્મચર્યેણ ઊર્ધ્વરેતસ્કત્વાદિના ધર્મેણ અનોવહનાદિકં સ્વકાર્યં નિર્વર્તયન્ ઉત્કૃષ્ટં પતિં લભતે । તથા અશ્વઃ બ્રહ્મચર્યેણ ઘાસમ્ ભક્ષણીયં તૃણાદિકં જિગીર્ષતિ ભક્ષિતુમ્ ઇચ્છતિ।
બ્રહ્મચર્યેણ તપસા દેવા મૃત્યુમપાઘ્નત।
ઇન્દ્રો હ બ્રહ્મચર્યેણ દેવેભ્યઃ સ્વરાભરત્ ॥૧૯
બ્રહ્મઽચર્યેણ । તપસા । દેવાઃ । મૃત્યુમ્ । અપ । અઘ્નત ।
ઇન્દ્રઃ । હ । બ્રહ્મચર્યેણ । દેવેભ્યઃ । સ્વઃ । આ । અભરત્
બ્રહ્મચર્યેણ બ્રહ્મચર્યરૂપેણ તપસા દેવાઃ અગ્ન્યાદયો મૃત્યુમ્ મરણમ્ અપાઘ્નત અપહતવન્તઃ। અમર્ત્યાઃ સંપન્ના ઇત્યર્થઃ । ઇન્દ્રો હ ઇન્દ્રોઽપિ બ્રહ્મચર્યેણ એવ સાધનેન દેવેભ્યઃ દેવાનામ્ અર્થે સ્વઃ સ્વર્ગમ્ આભરત્ આહરત્ ॥
ઓષધયો ભૂતભવ્યમહોરાત્રે વનસ્પતિઃ।
સંવત્સરઃ સહ ર્તુભિસ્તે જાતા બ્રહ્મચારિણઃ ॥ ૨૦
ઓષધયઃ । ભૂતઽભવ્યમ્ । અહોરાત્રે ઇતિ । વનસ્પતિઃ ।
સમ્ઽવત્સરઃ । સહ । ઋતુઽભિઃ । તે । જાતાઃ । બ્રહ્મઽચારિણઃ
ઓષઃ પાકઃ આસુ ધીયત ઇતિ ઓષધયો વ્રીહિયવાદ્યાઃ અરણ્યજા વીરુધશ્ચ । ભૂતભવ્યમ્ ભૂતમ્ ઉત્પન્નં ચરાચરાત્મકં ભવ્યમ્ ઉત્પત્સ્યમાનમ્ । અહોરાત્રે અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ । ઽહેમન્તશિશિરાવહોરાત્રે ચ ચ્છન્દસિઽ (પા ૨,૪,૨૮ ) ઇતિ નપુંસકલિઙ્ગતા નિપાત્યતે । વનસ્પતિઃ વનાનાં પાલયિતા દેવઃ । ઽપારસ્કરપ્રભૃતીનિ ચ સંજ્ઞાયામ્ઽ (પા ૬,૧,૧૫૭ ) ઇતિ સુટ્ । ઽઉભે વનસ્પત્યાદિષુ યુગપત્ઽ (પા ૬,૨,૧૪૦ ) ઇતિ ઉભયપદપ્રકૃતિસ્વરત્વમ્ । સંવસન્તિ અસ્મિન્નિતિ સંવત્સરઃ દ્વાદશમાસાત્મકઃ કાલઃ ઋતુભિઃ વસન્તાદ્યૈઃ ષડ્ભિઃ સહ । તે ઓષધ્યાદયઃ અનુક્રાન્તાઃ સર્વે બ્રહ્મચારિણઃ તપોમાહાત્મ્યાત્ જાતાઃ ઉત્પન્નાઃ ।
ઇતિ તૃતીયેઽનુવાકે દ્વિતીયં સૂક્તમ્ ।
પાર્થિવા દિવ્યાઃ પશવ આરણ્યા ગ્રામ્યાશ્ચ યે।
અપક્ષાઃ પક્ષિણશ્ચ યે તે જાતા બ્રહ્મચારિણઃ ॥૨૧
પાર્થિવાઃ । દિવ્યાઃ । પશવઃ । આરણ્યાઃ । ગ્રામ્યાઃ । ચ । યે ।
અપક્ષાઃ । પક્ષિણઃ । ચ । યે । તે । જાતાઃ । બ્રહ્મચારિણઃ
પાર્થિવાઃ પૃથિવ્યાઃ સંબન્ધિનો જનાઃ। ઽપૃથિવ્યા ઞાઞૌઽ (પાવા ૪,૧,૮૫) ઇતિ તસ્યેદમર્થે અઞ્પ્રત્યયઃ । તથા દિવ્યાઃ દિવિ ભવાઃ । ઽદ્યુપ્રાગપાગુદક્પ્રતીચો યત્ઽ (પા ૪,૨,૧૦૧) ઇતિ શૈષિકો યત્પ્રત્યયઃ । આરણ્યાઃ અરણ્યે ભવાઃ પશવઃ સિંહશાર્દૂલહરિણાદ્યાઃ। ગ્રામ્યાઃ ગવાશ્વમહિષાદ્યાઃ । એવંભૂતા યે પશવઃ સન્તિ તથા અપક્ષાઃ પક્ષરહિતાઃ પ્રાણિનો યે સન્તિ પક્ષિણઃ પક્ષવન્તઃ ચ યે સન્તિ તે સર્વે બ્રહ્મચારિણો જાતાઃ બ્રહ્મચર્યપ્રભાવાદ્ ઉત્પન્ના ઇત્યર્થઃ।
પૃથક્સર્વે પ્રાજાપત્યાઃ પ્રાણાનાત્મસુ બિભ્રતિ।
તાન્ત્સર્વાન્બ્રહ્મ રક્ષતિ બ્રહ્મચારિણ્યાભૃતમ્ ॥૨૨
પૃથક્ । સર્વે । પ્રાજાઽપત્યાઃ । પ્રાણાન્ । આત્મઽસુ । બિભ્રતિ ।
તાન્ । સર્વાન્ । બ્રહ્મ । રક્ષતિ । બ્રહ્મઽચારિણિ । આઽભૃતમ્
પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતિના સૃષ્ટા દેવમનુષ્યાદ્યાઃ સર્વે આત્મસુ શરીરેષુ પ્રાણાન્ પૃથક્ નાના સ્વસ્વસંબન્ધિન એવ બિભ્રતિ ધારયન્તિ પોષયન્તિ વા । ડુભૃઞ્ ધારણપોષણયોઃ। જુહોત્યાદિત્વાત્ શપઃ શ્લુઃ । ઽઅદભ્યસ્તાત્ઽ (પા ૭,૧,૪) ઇતિ ઝસ્ય અદાદેશઃ । ઽભૃઞામિત્ઽ (પા ૭,૪,૭૬ ) ઇતિ અભ્યાસસ્ય ઇત્ત્વમ્ તાન્ સર્વાન્ પ્રાણાન્ બ્રહ્મચારિણિ આચાર્યમુખાદ્ આભૃતમ્ આહૃતમ્ અધ્યયનેન સંપાદિતં બ્રહ્મ વેદાત્મકં રક્ષતિ પાલયતિ । બ્રહ્મચાર્યધીતં બ્રહ્મ સર્વપ્રાણિરક્ષણક્ષમમ્ ઇત્યર્થઃ।
દેવાનામેતત્પરિષૂતમનભ્યારૂઢં ચરતિ રોચમાનમ્।
તસ્માજ્જાતં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠં દેવાશ્ચ સર્વે અમૃતેન સાકમ્ ॥૨૩
દેવાનામ્ । એતત્ । પરિઽસૂતમ્ । અનભિઽઆરૂઢમ્ । ચરતિ । રોચમાનમ્ ।
તસ્માત્ । જાતમ્ । બ્રાહ્મણમ્ । બ્રહ્મ । જ્યેષ્ઠમ્ । દેવાઃ। ચ । સર્વે। અમૃતેન । સાકમ્
એતત્ સર્વાપરોક્ષં પરબ્રહ્મ દેવાનાં પરિષૂતમ્ પરિગૃહીતમ્ । આત્મતયા સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇત્યર્થઃ । રોચમાનમ્ । સ્વપ્રકાશચિદ્રૂપતયા દીપ્યમાનમ્ અનભ્યારૂઢમ્ અન્યૈરનાક્રાન્તં સર્વોત્કર્ષેણ ચરતિ વર્તતે । તસ્માત્ સકાશાત્ બ્રાહ્મણમ્ બ્રહ્મણઃ સંબન્ધિ બ્રાહ્મણસ્ય વા અસાધારણં સ્વં જ્યેષ્ઠમ્ પ્રવૃદ્ધતમં પ્રશસ્યતમં વા બ્રહ્મ વેદાત્મકં જાતમ્ પ્રાદુર્ભૂતમ્ । ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમ્ એતદ્ યદ્ ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વવેદઃઽ ( બૃઉ ૨,૪,૧૦ ) ઇતિ શ્રુતેઃ। દેવાઃ તત્પ્રતિપાદ્યા અગ્ન્યાદયઃ ચ સર્વે અમૃતેન સ્વોપભોગ્યેન અમૃતત્વપ્રાપકેણ સુધારસેન સાકમ્ સહ જાતા ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મચારી બ્રહ્મ ભ્રાજદ્બિભર્તિ તસ્મિન્દેવા અધિ વિશ્વે સમોતાઃ।
પ્રાણાપાનૌ જનયન્નાદ્વ્યાનં વાચં મનો હૃદયં બ્રહ્મ મેધામ્ ॥૨૪
બ્રહ્મઽચારી । બ્રહ્મ । ભ્રાજત્ । બિભર્તિ । તસ્મિન્ । દેવાઃ । અધિ । વિશ્વે । સમ્ઽઓતાઃ ।
પ્રાણાપાનૌ । જનયન્ । આત્ । વિઽઆનમ્ । વાચમ્ । મનઃ । હૃદયમ્ । બ્રહ્મ । મેધામ્
બ્રહ્મચારી બ્રહ્મચર્યવાન્ પુરુષો ભ્રાજત્ દીપ્યમાનં બ્રહ્મ વેદાત્મકં બિભર્તિ ધારયતિ । તસ્મિન્ અધિ ઉપરિ વિશ્વે સર્વે દેવા સમોતાઃ સંબદ્ધાઃ । ઽયાવતીર્વૈ દેવતાસ્તાઃ સર્વા વેદવિદિ બ્રાહ્મણે વસન્તિઽ ( તૈઆ ૨,૧૫,૧) ઇતિ શ્રુતેઃ । સ ચ સર્વેષાં દેવાનાં નિવાસભૂતો બ્રહ્મચારી પ્રાણાપાનૌ સર્વપ્રાણિસંબન્ધિનૌ જનયન્ ઉત્પાદયન્ વર્તતે । આત્ અનન્તરં વ્યાનમ્ । ઽઅથ યઃ પ્રાણાપાનયોઃ સંધિઃ સ વ્યાન.ઽ ( છાઉ ૧,૩,૩ ) ઇતિ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધં વ્યાનાખ્યં વાયુમ્ વાચમ્ વાગિન્દ્રિયં પરાપશ્યન્ત્યાદિરૂપાં વા શબ્દાત્મિકાં વાચમ્ મનઃ સર્વેન્દ્રિયાનુગ્રાહકમ્ અન્તઃકરણમ્ હૃદયમ્ તદાવાસસ્થાનભૂતં હૃદયકમલમ્ બ્રહ્મ વેદાત્મકમ્ મેધામ્ આશુવિદ્યાગ્રહણકુશલાં બુદ્ધિમ્ એતત્ સર્વં બ્રહ્મચારી જનયન્ વર્તતે।
ચક્ષુઃ શ્રોત્રં યશો અસ્માસુ ધેહ્યન્નં રેતો લોહિતમુદરમ્।૨૫
ચક્ષુઃ । શ્રોત્રમ્ । યશઃ । અસ્માસુ । ધેહિ । અન્નમ્ । રેતઃ । લોહિતમ્ । ઉદરમ્
તાનિ કલ્પન્બ્રહ્મચારી સલિલસ્ય પૃષ્ઠે તપો ઽતિષ્ઠત્તપ્યમાનઃ સમુદ્રે।
સ સ્નાતો બભ્રુઃ પિઙ્ગલઃ પૃથિવ્યાં બહુ રોચતે ॥ ૨૬
તાનિ । કલ્પત્ । બ્રહ્મઽચારી । સલિલસ્ય । પૃષ્ઠે । તપઃ । અતિષ્ઠત્ । તપ્યમાનઃ । સમુદ્રે ।
સઃ । સ્નાતઃ । બભ્રુઃ । પિઙ્ગલઃ । પૃથિવ્યામ્ । બહુ । રોચતે
હે બ્રહ્મન્ બ્રહ્મચાર્યાત્મક અસ્માસુ સ્તોતૃષુ ચક્ષુઃ રૂપગ્રાહકમ્ ઇન્દ્રિયં શ્રોત્રમ્ શબ્દગ્રાહકમ્ । પ્રાધાન્યાદ્ ઉપલક્ષણત્વેન એતદ્ ઇન્દ્રિયદ્વયમ્ ઉક્તમ્ । ચક્ષુઃશ્રોત્રાદીનિ સર્વાણિ ઇન્દ્રિયાણિ યશઃ કીર્તિં ચ અસ્માસુ ધેહિ ધારય । આન્ધ્યબાધિર્યાદિકં કદાચિદપિ અસ્માકં મા ભૂદ્ ઇત્યર્થઃ । તથા ભોજ્યમ્ અન્નમ્ પુત્રાદિકારણં રેતઃ લોહિતમ્ શરીરગતમ્ અસૃક્ ઉદરમ્ ઉદરોપલક્ષિતં સમસ્તશરીરમ્ । તાનિ એતાનિ અન્નાદીનિ બ્રહ્મચારી કલ્પત્ કલ્પયન્ સલિલસ્ય પૃષ્ઠે ઉદકસ્ય મધ્યે તપસ્તપ્યમાનઃ સમુદ્રે અતિષ્ઠત્ । વર્તત ઇત્યર્થઃ । સ તપસ્વી બ્રહ્મચારી અનિશં સ્નાતઃ સ્નાનેન પવિત્રીકૃતઃ બભ્રુઃ બભ્રવર્ણઃ । એતદેવ વિવ્રિયતે -- પિઙ્ગલ ઇતિ । પિઙ્ગલવર્ણઃ સન્ પૃથિવ્યામ્ ભૂમ્યાં બહુ અધિકં રોચતે દીપ્યતે।
ઇતિ તૃતીયેઽનુવાકે તૃતીયં સૂક્તમ્ ।
}}
મૂળ પાઠ: atharvavedaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0