Atharva Veda · Chapter 10.2
kena pārṣṇī ābhṛte pūruṣasya kena māṃsaṃ saṃbhṛtaṃ kena gulphau /
kenāṅgulīḥ peśanīḥ kena khāni kenocchlaṅkhau madhyataḥ kaḥ pratiṣṭhām
kasmān nu gulphāvadharāvakṛṇvann aṣṭhīvantāvuttarau pūruṣasya /
jaṅghe nirṛtya nyadadhuḥ kva svijjānunoḥ saṃdhī ka u tacciketa
catuṣṭayaṃ yujate saṃhitāntaṃ jānubhyāmūrdhvaṃ śithiraṃ kabandham /
śroṇī yadūrū ka u tajjajāna yābhyāṃ kusindhaṃ sudṛḍhaṃ babhūva
kati devāḥ katame ta āsan ya uro grīvāścikyuḥ puruṣasya /
kati stanau vyadadhuḥ kaḥ kaphodau kati skandhān kati pṛṣṭīracinvan
ko asya bāhū samabharadvīryāṃ karavāditi /
aṃsau ko asya taddevaḥ kusindhe adhyā dadhau
kaḥ sapta khāni vi tatarda śīrṣaṇi karṇāvimau nāsike cakṣaṇī mukham /
yeṣāṃ purutrā vijayasya mahnani catuṣpādo dvipado yanti yāmam
hanvorhi jihvāmadadhātpurūcīmadhā mahīmadhi śiśrāya vācam /
sa ā varīvarti bhuvaneṣvantarapo vasānaḥ ka u tacciketa
mastiṣkamasya yatamo lalāṭaṃ kakāṭikāṃ prathamo yaḥ kapālam /
citvā cityaṃ hanvoḥ pūruṣasya divaṃ ruroha katamaḥ sa devaḥ
priyāpriyāṇi bahulā svapnaṃ saṃbādhatandryaḥ /
ānandān ugro nandāṃśca kasmādvahati pūruṣaḥ
ārtiravartirnirṛtiḥ kuto nu puruṣe'matiḥ /
rāddhiḥ samṛddhiravyṛddhirmatiruditayaḥ kutaḥ
ko asminn āpo vyadadhātviṣūvṛtaḥ purūvṛtaḥ sindhusṛtyāya jātāḥ /
tīvrā aruṇā lohinīstāmradhūmrā ūrdhvā avācīḥ puruṣe tiraścīḥ
ko asmin rūpamadadhātko mahmānaṃ ca nāma ca /
gātuṃ ko asmin kaḥ ketuṃ kaścaritrāni pūruṣe
ko asmin prāṇamavayatko apānaṃ vyānamu /
samānamasmin ko devo'dhi śiśrāya pūruṣe
ko asmin yajñamadadhādeko devo'dhi pūruṣe /
ko asmintsatyaṃ ko'nṛtaṃ kuto mṛtyuḥ kuto'mṛtam
ko asmai vāsaḥ paryadadhātko asyāyurakalpayat/
balaṃ ko asmai prāyacchatko asyākalpayajjavam
kenāpo anvatanuta kenāharakarodruce /
uṣasaṃ kenānvainddha kena sāyaṃbhavaṃ dade
ko asmin reto nyadadhāttanturā tāyatāmiti /
medhāṃ ko asminn adhyauhatko bāṇaṃ ko nṛto dadhau
kenemāṃ bhūmimaurṇotkena paryabhavaddivam /
kenābhi mahnā parvatān kena karmāṇi puruṣaḥ
kena parjanyamanveti kena somaṃ vicakṣaṇam /
kena yajñaṃ ca śraddhāṃ ca kenāsmin nihitaṃ manaḥ
kena śrotriyamāpnoti kenemaṃ parameṣṭhinam /
kenemamagniṃ pūruṣaḥ kena saṃvatsaraṃ mame
brahma śrotriyamāpnoti brahmemaṃ parameṣṭhinam /
brahmemamagniṃ pūruṣo brahma saṃvatsaraṃ mame
kena devāmanu kṣiyati kena daivajanīrviśaḥ /
kenedamanyan nakṣatraṃ kena satkṣatramucyate
brahma devāmanu kṣiyati brahma daivajanīrviśaḥ /
brahmedamanyan nakṣatraṃ brahma satkṣatramucyate
keneyaṃ bhūmirvihitā kena dyauruttarā hitā /
kenedamūrdhvaṃ tiryakcāntarikṣaṃ vyaco hitam
brahmaṇā bhūmirvihitā brahma dyauruttarā hitā /
brahmedamūrdhvaṃ tiryakcāntarikṣaṃ vyaco hitam
mūrdhānamasya saṃsīvyātharvā hṛdayaṃ ca yat/
mastiṣkādūrdhvaḥ prairayatpavamāno'dhi śīrṣataḥ
tadvā atharvaṇaḥ śiro devakośaḥ samubjitaḥ /
tatprāṇo abhi rakṣati śiro annamatho manaḥ
ūrdhvo nu sṛṣṭā३ tiryaṅnu sṛṣṭā३ sarvā diśaḥ puruṣa ā babhūvā३ /
puraṃ yo brahmaṇo veda yasyāḥ puruṣa ucyate
yo vai tāṃ brahmaṇo vedāmṛtenāvṛtāṃ puram /
tasmai brahma ca brāhmāśca cakṣuḥ prāṇaṃ prajāṃ daduḥ
na vai taṃ cakṣurjahāti na prāṇo jarasaḥ purā /
puraṃ yo brahmaṇo veda yasyāḥ puruṣa ucyate
aṣṭācakrā navadvārā devānāṃ pūrayodhyā /
tasyāṃ hiraṇyayaḥ kośaḥ svargo jyotiṣāvṛtaḥ
tasmin hiraṇyaye kośe tryare tripratiṣṭhite /
tasmin yadyakṣamātmanvattadvai brahmavido viduḥ
prabhrājamānāṃ hariṇīṃ yaśasā saṃparīvṛtām /
puraṃ hiraṇyayīṃ brahmā viveśāparājitām
{{bhāṣyam|(svāmī gaṃgeśvarānandakṛtaṃ)
asmin sūkte puruṣasya arthāt manuṣyasya māhātmyaṃ varṇyate / tacca tadbhinnabhinnāvayavān ko devo'karod ityādipraśnarūpeṇa tatpraśnānām uttararūpeṇa ca /
yajñalampaṭāḥ sāṃpradāyikāstu etat sūktaṃ puruṣamedhe viniyojayanti / tad yathā--puruṣamedhe snātālaṃkṛtam utsṛjyamānaṃ puruṣapaśuṃ 'kena pārṣṇī' ityarthasūktena anumantrayate / tad uktaṃ vaitāne-"taṃ ha snātam alaṃkṛtam utsṛjyamānaṃ 'sahasrabāhuḥ puruṣaḥ' (aṃ १९,६), 'kena pārṣṇī' ityanumantrayate” (vaitāśrau ३७,१९ ) iti /
tathā asya sūktasya śanaiścaragrahadevatyahavirājyahome samidādhānopasthānayośca viniyogaḥ / “athājyabhāgānte 'viṣāsahim' ( a १७,१) ityādityāya haviṣo hutvājyaṃ juhuyāt samidha ādhāyopatiṣṭhate” iti prakramya śāntikalpe sūtritam- 'sahasrabāhuḥ puruṣaḥ', 'kena pārṣṇī', 'prāṇāya namaḥ' ( a ११,६ ) iti śanaiścarāya" ( śāṃka १५ ? ) iti /
kena॒ pārṣṇī॒ ābhṛ॑te॒ pūru॑ṣasya॒ kena॑ māṃ॒saṃ saṃbhṛ॑taṃ॒ kena॑ gu॒lpau/
kenā॒ṅgulīḥ॒ peśa॑nīḥ॒ kena॒ khāni॒ keno॑cchla॒ṅkhau ma॑dhya॒taḥ kaḥ pra॑ti॒ṣṭhām
kena / pārṣṇī iti / ābhṛte ityā'bhṛte / puruṣasya /
kena / māṃsam / sam'bhṛtam / kena / gulphau/
kena / aṅgulīḥ / peśanīḥ / kena / khāni /
kena / ut'ślaṅkhau / madhyataḥ / kaḥ / prati'sthām
kāṇḍasyāsya dvitīyaṃ sūktamidaṃ brahmaprakāśanaṃ nāma / śarīrāvayavāḥ, bhūrādiloka-lokāntarāṇi tadadhiṣṭhātṛdevatāśca kena nirmitā: ? ityatra svakīyāmāhāryām ajñatāṃ prakaṭayatā vedarṣiṇā sphuṭīkṛtaṃ yat mānavānāmatra sarvathā akṣamatvāt kasyāpi anirvacanīyaśaktimata evaitat kāryamiti / sa ca brahmapadābhidheyaḥ / tasyaivātra prakāśanaṃ vidhīyate praśnamukhena -- kena pārṣṇītyādinā/
puruṣasya manujanmana: pārṣṇī pādapaścādbhāgau kena ābhṛte dhārite, samantāt poṣite vā / kena vā tasmin māṃsam piśitaṃ saṃbhṛtam saṃpoṣya dhṛtam / kena gulphau ghuṭike, kena peśanīḥ praśastarūpakartryaḥ, praśastakarmakāriṇyo vā aṅagulī:, kṛtāḥ saṃbhṛtā veti śeṣaḥ / tathaiva khāni indriyajātāni kena kṛtāni, kena vā ucchlaṅkhau nitambāsthinī, dve pādatale iti kecit, ābhṛte iti pūrveṇānvayaḥ / evam eteṣāmaṅgānāṃ madhyataḥ madhyadeśe kaḥ pratiṣṭhām sthāpanām, akaroditi śeṣaḥ
kasmā॒nnu gu॒lpāvadha॑rāvakṛṇvannaṣṭhī॒vantā॒vutta॑rau॒ puru॑ṣasya/
jaṅghe॑ ni॒rṛtya॒ nya॑dadhuḥ॒ kva॑ svi॒jjānu॑noḥ saṃ॒dhī ka u॒ tacci॑keta
kasmāt / nu / gulphau / adharau / akṛṇvan / aṣṭhīvantau / ut'tarau/ puruṣasya /
jaṅgre iti / niḥṛtya / ni/ adadhuḥ / kva/ svit / jānunoḥ/ saṃdhī iti sam'dhī/ kaḥ / ॐ iti / tat / ciketa
tena anirvacanīyaśāntimatā kasmāt padārthāt kimarthaṃ vā, gulphau pādagranthī ghuṭike, adharau adhastāt dehasya akṛṇvan kṛtau ? aṣṭhīvantau jānvoḥ sandhisthāne ca uttarau ūrdhvaṃ sthāpitau ? jaṅghe gulpha-jānvoḥ antarālāvayavau, jaṅghādvayam nirṛtya bahirniṣkṛṣya pṛthakkṛtya nyadadhuḥ saṃsthāpitam ? jānunoḥ jaṅghoparibhāgayoḥ ūrujaṅghayormadhyabhāgasya sandhī saṃyojanaṃ kvasvit kutra asti ? tatsarvaṃ kaḥ u eva ciketa jānāti ? na ko'pi sāmānyajano jānātītyarthaḥ
catu॑ṣṭayaṃ yujate॒ saṃhi॑tāntaṃ॒ jānu॑bhyāmū॒rdhvaṃ śi॑thi॒raṃ kaba॑ndham/
śroṇī॒ yadū॒rū ka u॒ tajja॑jāna॒ yābhyāṃ॒ kusi॑ndhaṃ॒ sudṛ॑ḍhaṃ ba॒bhūva॑
catuṣṭayam / yujyate / saṃhita'antam / jānu'bhyām / ūrdhvam / śithiram / kabandham /
śroṇī iti / yat / ūrū iti / kaḥ / ūṃ iti / tat / jajāna /
yābhyām / kusindham / su'dṛḍham / babhūva
saṃhitāntām nāḍīnāṃ dhāraka bhāgam, jānubhyām ūrdhvam śithiram śithilaṃ bhāgam, kabandham ko mūrdhā badhyate yatra sastam, śroṇī kaṭipradeśaḥ, catuṣṭayaṃ yujyate, etaccatuṣṭayaṃ yatra yujyate, etādṛśaṃ śarīraṃ kena nirmitam ? yat ūrū jaṅghādvayam, yābhyām kusindham śleṣādhāyaka śarīramidaṃ sudṛḍhaṃ babhūba kaḥ praśne u eva tat jajāna janayāmāsa, etatkena niṣpāditamityarthaḥ
kati॑ de॒vāḥ ka॑ta॒me ta ā॑sa॒nya uro॑ grī॒vāści॒kyuḥ puru॑ṣasya/
kati॒ stanau॒ vya॑dadhuḥ॒ kaḥ ka॑po॒dau kati॑ ska॒ndhānkati॑ pṛ॒ṣṭīra॑cinvan
kati / devāḥ / katame/ te/ āsan / ye/ uraḥ/ grīvāḥ/ cikyuḥ / puruṣasya /
kati / stanau / vi / adadhuḥ/ kaḥ / kaphoḍau/ kati / skandhān / kati / pṛṣṭīḥ/ acinvan
devāḥ śarīrasaṃyojitāro devā: kati saṃkhyākāḥ, te ca katame ke ke āsan, ye puruṣasya uraḥ urobhāgaṃ grīvāḥ grīvāyāśca vividhān bhāgān cikyuḥ saṃyojitavantaḥ ? keti stanau vyadadhuḥ akārṣuḥ / yadvā--saṃkhyāvācī katiśabdaḥ 'stanau' ityanena sambaddhaḥ stanagatanāḍīnāṃ dyotanāya / tathā ca stanāgatā: dugdhanirmātryaḥ nāḍyaḥ katītyarthaḥ / kaḥ kaphoḍau maṇibandhāsthīni, kati skandhān bahubhārakṣamāni skandhāsthīni kati ca urobhāgasthitā: pṛṣṭhīḥ acinvan samyak saṃcitya kramaśaḥ saṃsthāpitavān iti
ko a॑sya bā॒hū sama॑bharadvī॒ryāṃ॑ karavā॒diti॑/
aṃsau॒ ko a॑sya॒ tadde॒vaḥ kusi॑ndhe॒ adhyā da॑dhau
kaḥ / asya / bāhū iti / sam / abharat / vīryam / karavāt / iti /
aṃsau/ kaḥ/ asya / tat / devaḥ / kusindhe/ adhi/ ā/ dadhau
kaḥ devaḥ asya puruṣasya bāhū bhujadvayaṃ samabharat samyak ādadhāt, paripuṣṭau cakāra, yenāyaṃ bāhubhyāṃ tad vīryam udyogaṃ parākramādikaṃ vā karavāt iti prakaṭīkarotu/ kaḥ asya aṃsau skandhadvayaṃ kusindhe madhyadehasyoparibhāge adhyādadhau samasthāpayat
kaḥ sa॒pta khāni॒ vi ta॑tarda śī॒rṣaṇi॒ karṇā॑vi॒mau nāsi॑ke॒ cakṣa॑ṇī॒ mukha॑m/
yeṣāṃ॑ puru॒trā vi॑ja॒yasya॑ ma॒hnani॒ catu॑ṣpādo dvi॒pado॑ yanti॒ yāma॑m
kaḥ / sapta / khāni / vi / tatarda / śīrṣaṇi / karṇau / imau / nāsike iti / cakṣaṇī iti / mukham /
yeṣām / purutrā / vi'jayasya / mahmani / catuḥ'pādaḥ/ dvi'padaḥ/ yanti / yāmam
kaḥ devaḥ śīrṣaṇi sarvoccajñānakendre śirasi imau etau karṇau karṇadvayam nāsike chidradvayāpekṣayā dve nāsike cakṣiṇī vāma-dakṣiṇanetre 'cakṣiṅ vyaktāyāṃ vāci darśane ca' (१०१७ adā०) ityasmāt aniḥ / mukham ānanam etāni sapta khāni saptendriyagolakāni vitatarda khanitvā vistāritavān yeṣām indriyagolakānāṃ vijayasya mahmani mahimni, nimittasaptamīyam / vijayaṃ nimittīkṛtya svasvakāryakaraṇe sāmarthyādevetyarthaḥ, catuṣpādaḥ paśvādayaḥ, dvipadaḥ mānavāśca sarve prāṇinaḥ purutrā bahuṣu sthāneṣu sarvatretyarthaḥ, yāmam prāptavyaṃ padaṃ mārgaṃ yanti prāpnuvanti
hanvo॒rhi ji॒hvāmada॑dhātpurū॒cīmadhā॑ ma॒hīmadhi॑ śiśrāya॒ vāca॑m/
sa ā va॑rīvarti॒ bhuva॑neṣva॒ntara॒po vasā॑naḥ॒ ka u॒ tacci॑keta
hanvoḥ / hi/ jihvām / adadhāt / purūcīm / adha / mahīm / adhi/ śiśrāya / vācam /
saḥ / ā/ varīvarti/ bhuvaneṣu/ antaḥ/ apaḥ / vasānaḥ / kaḥ/ ūṃ iti / tat/ ciketa
hi niścayena hanvoḥ oṣṭhamūlayoḥ mukhapārśvayoḥ, mukhasyordhvādhobhāgayorvā madhye yaḥ purūcīm purūṇi bahūni śāstrāṇi naikavidharasasampṛktavastujātāni vā añcatīti tām, jihvām adadhāt samasthāpayat adhā atha, pṛṣodarāditvāt thasya dhaḥ, 'nipātasya ceti dīrghaśca / mahīm mahimāmayīṃ prabhāvakāriṇīṃ vācaṃ vāgdevatām adhi śiśrāya nyadhatta / saḥ yo'sau apo vasānaḥ jale nivasan jalāni dhārayan vā bhuvaneṣuḥ anta lokalokāntareṣu āvarīvarti āsamantān paribhramati, ka u tacciketa taṃ niścayena ko jānāti
ma॒stiṣka॑masya yata॒mo la॒lātaṃ॑ ka॒kāṭi॑kāṃ pratha॒mo yaḥ ka॒pāla॑m/
ci॒tvā cityaṃ॒ hanvoḥ॒ pūru॑ṣasya॒ divaṃ॑ ruroha kata॒maḥ sa de॒vaḥ
mastiṣkam / asya / yatamaḥ / lalāṭam / kakāṭikām / prathamaḥ/ yaḥ/ kapālam /
citvā / cityam / hanvoḥ / puruṣasya / divam / ruroha / katamaḥ / saḥ / devaḥ
yatamaḥ bahūnāṃ madhye prathamaḥ ādipuruṣaḥ yaḥ, yadvā-prathamaḥ sarvataḥ pūrvaṃ yaḥ, asya puruṣasya mastiṣkam mastakasnehaṃ śiro vā lalāṭaṃ bhālapaṭṭaṃ kakāṭikāṃ grīvāyāḥ paścādabhāgaṃ 'ghāṭā' iti bhāṣābhāṣitam kapālam śīrṣṇaḥ kapāladvayaṃ hanvoḥ ūrdhvā'dhomukhabhāgayośca cityam cayanama, 'ciñ cayane' (१२५२ svā०) ityasmāt kyap tuk ca / citvā saṃcayaṃ vidhāya divaṃ dyulokaṃ dehasya śiraḥsthānaṃ vā, dehe lokatrayakalpanāprasaṅge śāstrakṛtāṃ śirasaḥ svargalokarūpatvokteḥ, ruroha ārūḍhavān / kathaya, katamaḥ saḥ devaḥ ? deveṣu madhye ko'sau deva iti
pri॑yāpri॒yāṇi॑ bahu॒lā svapnaṃ॑ saṃbādhata॒ndyaḥ॑/
ā॑na॒ndānu॒gro nandāṃ॑śca॒ kasmā॑dvahati॒ pūru॑ṣaḥ
priya'apriyāṇi / bahulā / svapnam / saṃbādha'tandryaḥ /
ā'nandān / ugraḥ / nandān / ca/ kasmāt / vahati / puruṣaḥ
bahulā bahūni priyāpriyāṇi priyāpriyātmakāni karmāṇi vastūni vā, svapnaṃ nidrām, saṃbādhatandrayaḥ kāryodyoge bādhāpradāḥ avasādāḥ ālasyapramādādibahulā avasthāḥ, ānandān pramodān ca nandān harṣāṃśca etān sarvān guṇadharmān ka: ugraḥ pracaṇḍaḥ, mahābalaśālī puruṣaḥ kasmāt kutaḥ, kasmāddhetoḥ vahati prāpnoti
ārti॒rava॑rti॒rnirṛ॑tiḥ॒ kuto॒ nu puru॒ṣe 'ma॑tiḥ/
rāddhiḥ॒ samṛ॑ddhi॒ravyṛ॑ddhirma॒tirudi॑tayaḥ॒ kutaḥ॑
ārtiḥ / avartiḥ/ niḥ'ṛtiḥ / kutaḥ/ nu / puruṣe / amatiḥ/
rāddhiḥ/ sam'ṛddhiḥ/ avi'ṛddhiḥ / matiḥ / ut'itayaḥ / kutaḥ
ārtiḥ duḥkhaṃ, pīḍā vā, avartiḥ daridratā, nirṛtiḥ durgatiḥ, amatiḥ ajñānaṃ durmatirvā, etatsarvaṃ puruṣe kutaḥ āgatam ? rāddhiḥ ṛddhiḥ, samṛddhiḥ sampannatā, avyṛddhiḥ anyūnaiśvaryama, matiḥ buddhiḥ, uditayaḥ utthānamudayo vā kutaḥ etatsarvaṃ puruṣe kutaḥ samāgatamityarthaḥ
ko a॑smi॒nnāpo॒ vya॑dadhātviṣū॒vṛtaḥ॑ purū॒vṛtaḥ॑ sindhu॒sṛtyā॑ya jā॒tāḥ/
tī॒vrā a॑ru॒ṇā lohi॑nīstāmradhū॒mrā ū॒rdhvā avā॑cīḥ॒ puru॑ṣe ti॒raścīḥ॑
kaḥ/ asmin / āpaḥ/ vi/ adadhāt/ viṣu'vṛtaḥ/ purū'vṛtaḥ / sindhu'sṛtyāya / jātāḥ/
tīvrāḥ/ aruṇāḥ / lohinīḥ / tāmra'dhūmrāḥ / ūrdhvāḥ / avācīḥ / puruṣe / tiraścīḥ
asmin puruṣe tāḥ āpaḥ rasaraktātmikāḥ jaladhārāḥ kaḥ vyadadhāt samasthāpayat, yāḥ kila viṣūvṛtaḥ pṛthak-pṛthak rūpeṇa pravahamānāḥ, pūruvṛtaḥ purubhiḥ bahubhiḥ vividhairannarasaiḥ parivṛtāḥ, sindhusṛtyāya nāḍīṣu satataṃ saṃsaraṇāya jātāḥ samutpannāḥ/ kīdṛśyastāḥ ? kāścit tīvrāḥ tīvravegena dehe bhramantyaḥ, kāścit aruṇāḥ aruṇavarṇāḥ vṛntākavarṇakalpāḥ, kāścit lohinīḥ lohitavarṇāḥ, tāmradhūmrāḥ tāmradhātuvat raktadhūmravarṇāḥ ūrdhvāḥ uparigatī: avācīḥ, adhogatiśīlāḥ tiraścīḥ tiryaggatiyuktā: vidyante
ko a॑sminrū॒pama॑dadhā॒tko ma॒hmānaṃ॑ ca॒ nāma॑ ca/
gā॒tuṃ ko a॑smi॒nkaḥ ke॒tuṃ kaśca॒ritrā॑ni॒ puru॑ṣe
kaḥ / asmin / rūpam / adadhāt / kaḥ/ mahmānam / ca / nāma / ca /
gātum / kaḥ / asmin / kaḥ / ketum / kaḥ / caritrāṇi / puruṣe
kaḥ asmin puruṣe rūpam adadhāt pratiṣṭhitamakarot ca punaḥ kaḥ asmin puruṣe mahmānaṃ mahimānaṃ mahattvaṃ ca tathā nāma puruṣasya nāma adadhāt / asmin puruṣe kaḥ gātuṃ gatiṃ gamanaṃ yajñaṃ vā/ 'gātuṃ gamanam' (niru० ४.२१), 'gātuṃ vitveti yajñaṃ vityetyevaitadāha' (śata० brā० १.९,२.८) / evameva asmin kaḥ ketum prajñām, caritrāṇi cāriyāṇi ca kaḥ adadhāt prāveśayaditi
ko a॑sminprā॒ṇaṃ a॑vaya॒tko a॑pā॒naṃ vyā॒namu॑/
sa॑mā॒nama॑smi॒nko de॒vo 'dhi॑ śiśrāya॒ puru॑ṣe
kaḥ / asmin / prāṇam / avayat / kaḥ / apānam / vi'ānam / ūṃ iti /
sam'ānam / asmin / kaḥ / devaḥ / adhi / śiśrāya / puruṣe
kaḥ devaḥ asmin mānavadehe, hṛdītyarthaḥ / prāṇam prāṇavāyum, avayat vītavān / mānavadehe'smin prāṇāpānādipañcātmake prāṇatantubhiḥ kaḥ prāṇajālamatanvatetyarthaḥ / evaṃ kaḥ apānam gudāsthānasthitamapānavāyum, u api ca vyānam sarvaśarīre vartamānaṃ vyānavāyuṃ kaḥ atanvatetyarthaḥ / evam asmin puruṣe kaḥ devaḥ samānam nābhimaṇḍalasthaṃ samānanāmānaṃ vāyum, adhi śiśrāya sthāpitavānityarthaḥ / samānayati annarasādīni sarvadehe iti samānaḥ / mantre'smin pañcamasya kaṇṭhadeśasthasya udānasya nirdeśo na kṛtaḥ, yadyapi āyurvedagrantheṣu so'pi parigaṇitaḥ/ yathā-'hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhimaṇḍale/ udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīragaḥ' iti / śatapathe punaḥ prāṇādivāyutrayasyaiva samullekho dṛśyate / yathā-'so'yaṃ (vāyu:) puruṣe'ntaḥpratiṣṭhastredhā vihitaḥ prāṇo udāna vyāna iti' (śata० brā० ३.१.२.२०)/ apānodānayośca eṣvevāntarbhāvitatvāt, vibhājane pratyekasya svātantryādityavadheyam
ko a॑sminya॒jñama॑dadhā॒deko॑ de॒vo 'dhi॒ puru॑ṣe/
ko a॑smintsa॒tyaṃ ko 'nṛ॑taṃ॒ kuto॑ mṛ॒tyuḥ kuto॒ 'mṛta॑m
kaḥ / asmin / yajñam / adadhāt / ekaḥ / devaḥ / adhi / puruṣe /
kaḥ / asmin / satyam / kaḥ / anṛtam / kutaḥ / mṛtyuḥ / kutaḥ / amṛtam
kaḥ ekaḥ advitīyaḥ devaḥ asmin puruṣe yajñam adhāt sthāpitavān 'puruṣo vāva yajña' iti śruteḥ / evameva kaḥ asmin satyam anṛtam asatyaṃ ca adhādityanvayaḥ/ tathā asmin puruṣe kutaḥ mṛtyuḥ maraṇam, kutaḥ ca amṛtam amaratvam samāyāte iti praśnārthaḥ/ anṛtaṃ hi tāṇḍye vācaśchidrarūpeṇa vyāhṛtam/ yathā-'etadvācaśchidraṃ yadanṛtam' (tā० brā० ८.६.१३) iti
ko a॑smai॒ vāsaḥ॒ parya॑dadhā॒tko a॒syāyu॑rakalpayat/
balaṃ॒ ko a॑smai॒ prāya॑cha॒tko a॑syākalpayajja॒vam
kaḥ/ asmai / vāsaḥ / pari / adadhāt / kaḥ / asya / āyuḥ / akalpayat /
balam / kaḥ / asmai / pra/ ayacchat / kaḥ/ asya / akalpayat / javam
kaḥ devaḥ asmai puruṣāya vāsaḥ tvagrūpāṇi 'tvagghivāsaḥ' (śata० brā० ४.३-४.२६) iti śruteḥ/ paryadadhāt tvagrūpeṇa vastreṇa ācchāditavānityarthaḥ / kaḥ asya āyuḥ asmin janmani iyatkālaparyantaṃ bhaviṣyatīti kālasīmānam, akalpayat niścikāya / asmai balam sāmarthyaṃ śarīrasattvādikaṃ vā kaḥ prāyacchat pradattavān / kaḥ asya puṃsaḥ javam vegam akalpayat adadāt
kenāpo॒ anva॑tanuta॒ kenā॑harakarodru॒ce/
u॒ṣasaṃ॒ kenānvai॑nddha॒ kena॑ sāyaṃbha॒vaṃ da॑de
kena / āpaḥ / anu / atanuta / kena / ahaḥ / akarot / ruce/
uṣasam / kena / anu/ ainddha / kena / sāyam'bhavam / dade
sṛṣṭikartā kena sāmarthyena āpaḥ jalāni anvatanuta jagati vistāritavānityarthaḥ / kena sādhanena vā saḥ ahaḥ dinaṃ ruce dīptaye, akarot, vastūnāṃ prakāśāya dinaṃ nirmimāyetyarthaḥ / kena sādhanena saḥ uṣasam prabhātavelām anu satatam ainddha dīptimatīmakarot / 'triindhī dīptau' (१४४९ rudhā०) laṅ, antarbhāvitaṇyarthaḥ / kena vā sāmarthyena sa sāyaṃbhavaṃ sāyaṃkālasattāṃ, sūryāstakālaṃ dade pradadau, viracitavānityarthaḥ
ko a॑smi॒nreto॒ nya॑dadhā॒ttantu॒rā tā॑yatā॒miti॑/
me॒dhāṃ ko a॑smi॒nnadhyau॑ha॒tko bā॒ṇaṃ ko nṛto॑ dadhau
kaḥ / asmin / retaḥ / ni/ adadhāt / tantuḥ/ ā/ tāyatām / iti /
medhām / kaḥ / asmin / adhi/ auhat / kaḥ / bāṇam / kaḥ / nṛtaḥ / dadhau
kaḥ devaḥ asmin puruṣe tantuḥ prajāḥ 'prajā vai tantuḥ' (ai० brā० ३.११.३८) iti śruteḥ, ātāyatām āsamantāt vistāraṃ prāpnotu 'tanoteryaki' (pā० ६.४.४४) ākāro'ntādeśo vā, iti heto: retaḥ vīryaṃ nyadadhāt nirantaraṃ sthāpayāmāsa, prajātantorvistārāya santateravicchedāya vā vīryaṃ sthāpayāmāseti bhāva: / kaḥ devaḥ asmin puruṣe medhāṃ dhāraṇāvatīṃ buddhiṃ, prajñāmityarthaḥ, adhi auhat upari avahat, prāpitavānityarthaḥ / 'vaha prāpaṇe' (१००४ bhvā०), laṅi chāndasaṃ rūpam/ evam asmin puruṣe kaḥ bāṇaḥ bāṇo mahāvīṇā, vādyaviśeṣo vā bāṇaḥ 'tathā ca tāṇḍyam-' 'śatatantrīko bhavati', 'anto vai bāṇaḥ' (vādyānām ) (tā० brā० ५.६.१२-१३) / tadupalakṣitaṃ gāyana-vādanarūpaṃ saṅgītam ca kaḥ nṛtaḥ nṛtyam, saṅgītasya tṛtīyāṃ śākhāṃ dehacālanātmikāṃ dadhau adadhādityarthaḥ / 'nṛtī gātravikṣepe' (१११६ divā०) asun, kit
kene॒māṃ bhūmi॑maurṇo॒tkena॒ parya॑bhava॒ddiva॑m/
kenā॒bhi ma॒hnā parva॑tā॒nkena॒ karmā॑ṇi॒ puru॑ṣaḥ
kena / imām / bhūmim / aurṇot / kena / pari / abhavat / divam /
kena / abhi / mahnā / parvatān / kena / karmāṇi / puruṣaḥ
saḥ prabhuḥ kena tattvena imām paridṛśyamānāṃ bhūmiṃ pṛthivīm aurṇot ācchāditavān / 'urṇuñ ācchādane' (१०३९ adā०)/ kena tattvena divaṃ dyulokaṃ paryabhavat paritaḥ ākrāntavān / kena mahnā mahimnā parvatān bhūdharāna kena ca sāmarthyena pūruṣaḥ virāṭ pūruṣo'nyāni pūrvoktāni ca karmāṇi vidadhāti / yadvā-ayaṃ prākṛto jana: kasya devasya sāhāyyena svakīyāni karmāṇi karotītyarthaḥ
kena॑ pa॒rjanya॒manve॑ti॒ kena॒ somaṃ॑ vicakṣa॒ṇam/
kena॑ ya॒jñamca॑ śra॒ddhāṃ ca॒ kenā॑smi॒nnihi॑taṃ॒ manaḥ॑
kena / parjanyam / anu / eti/ kena / somam / vicakṣaṇam /
kena/ yajñam / ca / śraddhām / ca / kena/ asmin / ni'hitam / manaḥ
saḥ devaḥ kena prayojanena parjanyaṃ megham anveti anugacchati / kena vā prayojanena vicakṣaṇaṃ darśanīyaṃ caitanyodbodhakaṃ somam anveti/ kena nimittena yajñaṃ ca tathā śraddhām anugacchati/ evaṃ kena devena asmin puruṣe manaḥ antaḥkaraṇaṃ nihitaṃ saṃsthāpitam
kena॒ śrotri॑yamāpnoti॒ kene॒maṃ pa॑rame॒ṣṭhina॑m/
kene॒mama॒gniṃ pūru॑ṣaḥ॒ kena॑ saṃvatsa॒raṃ ma॑me
kena / śrotriyam / āpnoti / kena / imam / parame'sthinam /
kena / imam / agnim / puruṣaḥ / kena / sam'vatsaram / mame
ayaṃ puruṣaḥ kena sādhanena śrotriyaṃ vedajñam āpnoti adhigacchati / vā kena sādhanena imaṃ parameṣṭhinaṃ parame sthāne sthitaṃ paramātmānaṃ prāpnoti/ kena sādhanena pūruṣaḥ mānavaḥ imam sākṣāddṛśyamānam agniṃ prāpnoti / kena sādhanena cāyaṃ saṃvatsaraṃ kālam, athavā samyak vasati vāsayati veti vyutpattyā saṃvatsaraṃ nāma samyak nivāsam, sarvavyāpakaṃ paramātmānamityarthaḥ, mame mimīte, māpayati ca
brahma॒ śrotri॑yamāpnoti॒ brahme॒maṃ pa॑rameṣṭhinam/
brahme॒mama॒gniṃ pūru॑ṣo॒ brahma॑ saṃvatsa॒raṃ ma॑me
brahma / śrotriyam / āpnoti / brahma / imam / parame'sthinam /
brahma/ imam / agnim / puruṣaḥ/ brahma/ sam'vatsaram / mame
pūrvamantragataṃ praśnacatuṣṭayaṃ mantreṇānena uttarayati-brahma iti/ brahmaśabdo'tra mantrātmakavedaparaḥ/ pūruṣaḥ brahma brahmaṇā vedena, śrotriyam śrotriyatvaṃ vedajñatāṃ vā āpnoti / brahma brahmaṇā vedena imam jagataḥ kartāraṃ parameṣṭhinam hiraṇyagarbhaṃ prāpnoti / brahma brahmaṇā vedena imam agnihotra-darśapūrṇamāsādiyajñasādhakam agniṃ prāpnoti / atha brahma brahmaṇā vedenaiva pūruṣaḥ saṃvatsaram kālaṃ mame māpayati / brahmaṇo vedānatiriktatvena brahmaprakāśake'smin vedasya etāvanmahimno nārthāntaratvamityavadheyam
kena॑ de॒vām̐ anu॑ kṣiyati॒ kena॒ daiva॑janīrviśaḥ/
kene॒dama॒nyannakṣa॑traṃ॒ kena॒ satkṣa॒tramu॑cyate
kena / devān / anu / kṣiyati / kena / daiva'janīḥ / viśaḥ/
kena / idam / anyat / nakṣatram / kena / sat / kṣatram / ucyate
sa: devaḥ kena balena śaktyā vā devān amarān anu anulakṣya kṣiyati nivasati / kena balena śaktyā vā daivajanīḥ daivāt pūrvajanmārjitakarmaṇo'dṛṣṭāt janiryāsāṃ tāḥ, 'devād yañañau' (vā० ४.१.८५) ityanena devaśabdāt añ / devairutpannā: viśaḥ prajāḥ, manuṣyān (nigha० २.३) anukṣiyati / kena balena śaktyā vā anyat bhinnaṃ sat idaṃ pratyakṣaṃ nakṣatram nakṣatrajātaṃ nabhasi vyāptam / nakṣatirgatikarmā, vyāptikarmā vā' (nigha० २.१४.२४) 'ṇakṣa' dhātoḥ 'abhinakṣi०' (uṇā० ३.१०५) ityanena atran-pratyayaḥ/ 'nemāni nakṣatrāṇīti ca brāhmaṇam' (nigha० ३.४.२०) / 'kṣatraṃ dhananāma' (nigha० २.१०)/ imāni nabhasi vyāptāni nakṣatrāṇi suvarṇānīva bhāsante paraṃ na tāni suvarṇāni, dhanānītyarthaḥ / evambhūtaṃ nakṣatram ucyate/ athavā kena balena śaktyā vā sat sampannaṃ sat śobhanaṃ sādhu kṣatraṃ śobhanaṃ dhanam ucyate / athavā kena anyat sadidaṃ nakṣatram arājyam, kena vā santaṃ kṣatraṃ rājyamityucyate ityapi kecit
brahma॑ de॒vām̐ anu॑ kṣiyati॒ brahma॒ daiva॑janī॒rviśaḥ॑/
brahme॒dama॒nyannakṣa॑traṃ॒ brahma॒ satkṣa॒tramu॑cyate
brahma / devān / anu / kṣiyati/ brahma/ daiva'janīḥ / viśaḥ /
brahma / idam / anyat / nakṣatram / brahma / sat / kṣatram / ucyate
pūrvoktamantragataṃ praśnacatuṣṭayamuttarayati-brahma devān anukṣiyati jñānarūpeṇa brahmaṇā sa deveṣu nivasatītyarthaḥ / brahma daivajanīḥ viśaḥ mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇaiva pūrvopārjitakarmajanyābhiḥ mānuṣīprajābhiḥ saha nivasati / brahma idam anyat nakṣatram mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇā pṛthagbhūtam idaṃ jagat tejovihīnamarājyaṃ vā jāyate, brahma brahmaṇā ca sat tat kṣatram ucyate tādṛśabrahmaṇaḥ sattayaiva kṣatraṃ tejasvidhanaṃ surājyaṃ vā ucyate
kene॒yaṃ bhūmi॒rvihi॑tā॒ kena॒ dyaurutta॑rā hi॒tā/
kene॒damū॒rdhvaṃ ti॒ryakcā॒ntari॑kṣa॒mvyaco॑ hi॒tam
kena / iyam / bhūmiḥ / vi'hitā / kena / dyauḥ / uttarāḥ/ hitā/
kena / idam / ūrdhvam / tiryak / ca / antarikṣam / vyacaḥ/ hitam
iyaṃ bhūmiḥ pṛthivī kena vihitā racitā, kena ca iyaṃ dyauḥ dyulokaḥ uttarā uparibhavaḥ hitā ūrdhvaṃ dhṛtaḥ pratiṣṭhāpita ityarthaḥ / kena ca idam antarikṣam vyacaḥ sarvatrābhivyāptaṃ vistṛtaṃ vā, ūrdhvam uparibhāge tiryak tiraścīnaṃ ca hitam sthāpitam
brahma॑ṇā॒ bhūmi॒rvihi॑tā॒ brahma॒ dyaurutta॑rā hi॒tā/
brahme॒damū॒rdhvaṃ ti॒ryakcā॒ntari॑kṣaṃ॒ vyaco॑ hi॒tam
brahmaṇā / bhūmiḥ / vihitā/ brahma / dyauḥ / ut'tarā / hitā/
brahma / idam / ūrdhvam / tiryak / ca / antarikṣam / vyacaḥ / hitam
pūrvamantrasya uttaramāha-brahmaṇā bhūmiḥ vihitā mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇā bhūmiḥ ityādi pūrvavat/ brahma mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā brahmaṇā uttarā dyauḥ ityādi yathāpūrvam / brahma brahmaṇā mantrarūpeṇa jñānarūpeṇa vā antarikṣam ityādi samānam
mū॒rdhāna॑masya saṃ॒sīvyātha॑rvā॒ hṛda॑yaṃ ca॒ yat/
ma॒stiṣkā॑dū॒rdhvaḥ praira॑ya॒tpava॑mā॒no 'dhi॑ śīrṣa॒taḥ
mūrdhānam / asya / sam'sīvya / atharvā / hṛdayam / ca / yat /
mastiṣkāt / ūrdhvaḥ / pra/ airayat / pavamānaḥ / adhi / śīrṣataḥ
atharvā atharvā ṛṣiḥ / atrāyamabhisandhiḥ- 'tharva' śabdo gaticāñcalyavācakastadabhāvavān atharvā sthiracetā yogī/ gopathe atharvaśabda evaṃ vyutpādita:-'atha arvāka enam etāsu apsu anviccha' iti (go० brā० १.४.)/ evañca antaḥ ātmano'nveṣaṇasya vidyā atharvavedaḥ / tāñca asamprajñātasamādhinā paśyan mantrarūpeṇa tasyāḥ vidyāyāḥ prastotustādṛśaśaktiśālitvaṃ suspaṣṭameveti/ so'yamatharvā sarvaprathamama asya puruṣasya mūrdhānam mūrdhāsthitaṃ caitanyāṃśaṃ ca tathā yat hṛdayaṃ hṛdgataṃ caitanyāṃśaṃ (tadubhayaṃ) saṃsīvya mitha: sammelya, tayoḥ ekatvamāpādya vā sthāpitavān / tataḥ pavamānaḥ pūyamānaḥ pavitrīkriyamāṇa: vā somaḥ prāṇavāyu: 'somo vai pavamānaḥ' (śata० brā० २,२.३.२२), 'prāṇā vai pavamānaḥ (śata० brā० २.२.१.६) iti śruteḥ / svaprabhāveṇa śīrṣataḥ adhi śīrṣamadhikṛtya mastiṣkāt ūrdhvaḥ ūrdhvabhāge prasarat bhālapaṭṭe bhrūmadhyasthitam ekībhūtaṃ tat ūrdhvābhimukhaṃ caitanyaṃ prairayat jīvanāya preritavān / tātparyametat yad atharvānāmā ṛṣiḥ svīyaiḥ prayogaiḥ mānavasya bhāvanāpravaṇasya hṛdayasya tarkapravaṇasya ca mastiṣkasya ekatra sāmañjasyaṃ sādhitavān, prāṇavāyuṃśca sakriyaṃ kurvan tanmastiṣkaṃ gatiśīlaṃ vidhatte iti
tadvā atha॑rvaṇaḥ॒ śiro॑ devako॒śaḥ samu॑bjitaḥ/
tatprā॒ṇo a॒bhi ra॑kṣati॒ śiro॒ anna॒matho॒ manaḥ॑
tat / vai / atharvaṇaḥ / śiraḥ / devakośaḥ / sam'ubjitaḥ /
tat / prāṇaḥ / abhi / rakṣati / śiraḥ/ annam / atho iti / manaḥ
atharvaṇaḥ tat vai śiraḥ nūnam atharvaṇā, prajāpatinā vā pradattaṃ tacchiraḥ mantraviśeṣasamudāyo mānavamastiṣkaṃ vā samubjitaḥ samyak prakāreṇa yogasādhanena vā ṛjutāmāpāditaḥ devakośaḥ divyaśaktīnāṃ kośaḥ, indriyāṇāṃ sañcālako vā āste / 'ubja ārjave' ityasmāt kta-pratyayaḥ / devakośātmakaṃ tat śiraḥ prāṇaḥ mukhyaḥ prāṇa: abhirakṣati / annaṃ tadanukūlaṃ bhakṣitamannam atho api ca manaḥ, ete dve api tat rakṣataḥ / etena mānava-śarīre mastiṣkasya jīvanādhāyatā sphuṭā
ū॒rdhvo nu sṛ॒ṣṭā३sti॒ryaṅnu sṛ॒ṣṭā३ssarvā॒ diśaḥ॒ puru॑ṣa॒ ā ba॑bhū॒vā३m̐/
puraṃ॒ yo brahma॑ṇo॒ veda॒ yasyāḥ॒ puru॑ṣa u॒cyate॑
ūrdhvaḥ / nu / sṛṣṭā३ḥ / tiryaṅ/ nu / sṛṣṭā३ḥ / sarvāḥ / diśaḥ / puruṣaḥ / ā/ babhūvām̐३ /
puram / yaḥ / brahmaṇaḥ/ veda/ yasyāḥ / puruṣaḥ ucyate
praśnottararūpeṇa virāṭ varṇyate-ūrdhvo nu sṛṣṭā iti / nu ki virāṭ-puruṣasya brahmāṇḍarūpo dehaḥ ūrdhvaḥ ūrdhvābhimukha eva sṛṣṭāḥ sṛṣṭaḥ / athavā nu kiṃ tiryaṅ vakragāmī sṛṣṭāḥ sṛṣṭa: ? asyaiva sandehasya uttarametat yannaivam, pratyuta sarvā diśaḥ puruṣaḥ, ayaṃ virāṭ puruṣaḥ, sarvā: diśaḥ abhivyāpya ābabhūva saṃsthitaḥ, sarvatra sṛṣṭiracanāmakaroditi bhāvaḥ / yaḥ puruṣaḥ asya brahmaṇaḥ brahmāṇḍādhipate: virāṭpuruṣasya puraṃ āvāsabhūmim, brahmāṇḍapuriṃ veda vijānāti, yasyāḥ adhikaraṇārthe ṣaṣṭhī, yasyāmāvāsabhūbhyāṃ nivāsahetoḥ ayamātmā puruṣa iti ucyate / sa eva vastutastattvajño bhavatītyarthaḥ
yo vai tāṃ brahma॑ṇo॒ vedā॒mṛte॒nāvṛ॑tāṃ॒ pura॑m/
tasmai॒ brahma॑ ca brā॒hmāśca॒ cakṣuḥ॑ prā॒ṇaṃ pra॒jāṃ da॑duḥ
yaḥ/ vai / tām / brahmaṇaḥ / veda/ amṛtena / āvṛtām /
puram / tasmai / brahma / ca / brāhmāḥ / ca / cakṣuḥ / prāṇam / prajām / daduḥ
yaḥ vai khalu amṛtena amṛtatattvena amaraṇaśīlayā prāṇaśaktyā vetyarthaḥ / āvṛtāṃ samācchāditām parabrahmaṇa: enaṃ puraṃ purīṃ veda jānāti sa niyantritajīvano na kevalaṃ brahmaivāpnoti, pratyuta tasmai brahma vedāḥ ca brāhmāḥ vedādhyetāro brāhmaṇāśca cakṣuḥ cakṣustadupalakṣitāni sarvāṇi indriyāṇi, prāṇaṃ sarvamāyuḥ prajāṃ santatiṃ cāpi daduḥ dattavantaḥ, teṣāṃ varapradānāt sa etatsarvamapi samāpnotītyarthaḥ
na vai tamcakṣu॑rjahāti॒ na prā॒ṇo ja॒rasaḥ॑ pu॒rā/
puraṃ॒ yo brahma॑ṇo॒ veda॒ yasyāḥ॒ puru॑ṣa u॒cyate॑
na/ vai / tam / cakṣuḥ / jahāti / na / prāṇaḥ / jarasaḥ/ purā /
puram / yaḥ/ brahmaṇaḥ/ veda/ yasyāḥ / puruṣaḥ/ ucyate
yasyāḥ brahmapura: kāraṇāt, tatra śayanāt ātmā puruṣaḥ iti ucyate, yathāha yāska:-'puruṣaḥ purīṣayaḥ, puri śete iti (ni० २. १. ४ )/ tasya puruṣaśabdasya anvarthatāhetukaṃ puram brahmapuraṃ yaḥ veda vijānāti, vai niścayena taṃ puruṣaṃ cakṣuḥ cakṣurādīndriyajātaṃ na jahāti na tyajate / jarasaḥ purā vārdhakyāt pūrvaṃ prāṇaḥ api na jahātītyarthaḥ
a॒ṣṭāca॑krā॒ nava॑dvārā de॒vānāṃ॒ pūra॑yo॒dhyā/
tasyāṃ॑ hira॒ṇyayaḥ॒ kośaḥ॑ sva॒rgo jyoti॒ṣāvṛ॑taḥ
aṣṭā'cakrā / navadvārā / devānām / pū: / ayodhyā /
tasyām / hiraṇyayaḥ/ kośaḥ/ svaḥ'gaḥ / jyotiṣā / ā'vṛtaḥ
devānām pū: nagarī, jīvātmano nivāsasthānam / ādarārthe bahuvacanam / yadvā-divyaguṇopetānāṃ janānāṃ nivāsabhūmiḥ / sādhiṣṭhātṛdevaiḥ pañcabhūtaiḥ nirmitatvādasya śarīrasya tadadhiṣṭhātṛdevānāṃ pūṃstvamiti vā/ kiṃvā mānavīye dehe'smin kramaśaḥ prāṇa-manoḥ-raktāparaparyāyasattva-vāk-buddhi-vīrya-duḥkha-rogādīnāṃ sūrya-candra-maṃgala-budha-guru-śukraśanaiścarābhidhaiḥ grahadevaiḥ pradānāt teṣāṃ devānāṃ pūriyamityapi kecana / athavā devānāṃ mūrkhāṇām unmattānāṃ pū: pūrtipurī, 'divu made' ac / devavat prakāśamānānāṃ nagarī devānāṃ pūriti niṣkarṣaḥ / sā ayodhyā yoddhumaśakyā, ajeyā, iti yāvat / tāmeva viśinaṣṭi-aṣṭāṃcakā karoterghañarthe kaḥ, dvitvam / mūlādhāra-svādhiṣṭhāna-maṇipūrakā-'nāhata-viśuddhā-''jñācakra lalanācakrāparaparyāyamanaścakra - kūrmacakra-sahasrāracakrarūpāṇi aṣṭau cakrāṇi yasyāṃ sā/ cakraśabdasya karmavācitve yama-niyamā-''sana-prāṇāyāma-pratyāhāra-dhāraṇā-dhyāna-samādhirūpāṇi yogadarśanoktāni karmāṇi yasyāḥ sā tādṛśī aṣṭācakrā / navadvārā dve netre, dvau kaṇaum̐, dve nāsike, ekaikaṃ mukha-gudā-liṅgāni ityevaṃ navadvāravatī / athavā manobuddhisahitaiḥ saptaśīrṣaṇyacchidrairyuktā/ vartate iti śeṣaḥ / tasyāṃ tādṛśyām ayodhyāpuri, sthitaḥ hiraṇyayaḥ kośaḥ svarṇābhāyuktaḥ adṛṣṭarūpaḥ, mana-prāṇa-hṛdayarūpo vā kośaḥ pradeśaḥ svargaḥ svargavat sukhapradaḥ asti yo hi jyotiṣā ātmajyotiṣā jñānena vā āvṛtaḥ prāvṛtaḥ, ācchādito dedīpyamāno virājate
tasmi॑nhira॒ṇyaye॒ kośe॒ trya॑re॒ tripra॑tiṣṭhite/
tasmi॒nyadya॒kṣamā॑tma॒nvattadvai bra॑hma॒vido॑ viduḥ
tasmin / hiraṇyaye/ kośe / tri'are / tri'pratisthite /
tasmin / yat / yakṣam / ātman'vat / tat / vai / brahmavidaḥ/ viduḥ
tryare bālya-yauvana-jarātmakā: trayaḥ trividhā arā: yatra tādṛśe / yadvā-triguṇātmikāyāḥ prakṛtestraiguṇyamayā arāḥ yatra tasmina, tādṛśe/ tripratiṣṭhite kāya-mano-vāksambandhiṣu karmasu pratiṣṭhite/ yadvā sthūla-sūkṣma-kāraṇaśarīreṣu nihite, tasmin hiraṇyaye kośe suvarṇamaye daharākāśe yad ātmanvat ātmasaṃyuktaṃ yakṣaṃ yajanīyaṃ paraṃ brahma vidyate, tat paraṃ brahma brahmavidaḥ brahmavettāro maharṣayaḥ vai eva viduḥ jānanti
pra॒bhrāja॑mānāṃ॒ hari॑ṇīṃ॒ yaśa॑sā saṃ॒parī॑vṛtām/
puraṃ॑ hira॒ṇyayīṃ॒ brahmā vi॑ve॒śāpa॑rājitām
pra'bhrājamānām / hariṇīm / yaśasā/ sam'parivṛtām /
puram / hiraṇyayīm / brahma / ā/ viveśa / aparā'jitām
prabhrājamānāṃ prakṛṣṭaguṇagaṇaiḥ bhāsamānāṃ, dīptimatīṃ hariṇīṃ trividhaduḥkhavināśinīṃ yaśasā yaśodraveṇa somātmakena saṃparivṛtāṃ paritaḥ vyāptām, aparājitām asurādibhiḥ ajeyām etādṛśīṃ hiraṇyayīṃ hitāṃ ramaṇīyāṃ puram ayodhyānāmnīṃ nagarīṃ brahmā paraṃ brahma viveśa praviveśa, nivāsamakarot
Original text: atharvavedaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0