અથર્વવેદ · અધ્યાય 10.2

કેન પાર્ષ્ણી આભૃતે પૂરુષસ્ય કેન માંસં સંભૃતં કેન ગુલ્ફૌ ।
કેનાઙ્ગુલીઃ પેશનીઃ કેન ખાનિ કેનોચ્છ્લઙ્ખૌ મધ્યતઃ કઃ પ્રતિષ્ઠામ્

કસ્માન્ નુ ગુલ્ફાવધરાવકૃણ્વન્ન્ અષ્ઠીવન્તાવુત્તરૌ પૂરુષસ્ય ।
જઙ્ઘે નિરૃત્ય ન્યદધુઃ ક્વ સ્વિજ્જાનુનોઃ સંધી ક ઉ તચ્ચિકેત

ચતુષ્ટયં યુજતે સંહિતાન્તં જાનુભ્યામૂર્ધ્વં શિથિરં કબન્ધમ્ ।
શ્રોણી યદૂરૂ ક ઉ તજ્જજાન યાભ્યાં કુસિન્ધં સુદૃઢં બભૂવ

કતિ દેવાઃ કતમે ત આસન્ ય ઉરો ગ્રીવાશ્ચિક્યુઃ પુરુષસ્ય ।
કતિ સ્તનૌ વ્યદધુઃ કઃ કફોદૌ કતિ સ્કન્ધાન્ કતિ પૃષ્ટીરચિન્વન્

કો અસ્ય બાહૂ સમભરદ્વીર્યાં કરવાદિતિ ।
અંસૌ કો અસ્ય તદ્દેવઃ કુસિન્ધે અધ્યા દધૌ

કઃ સપ્ત ખાનિ વિ તતર્દ શીર્ષણિ કર્ણાવિમૌ નાસિકે ચક્ષણી મુખમ્ ।
યેષાં પુરુત્રા વિજયસ્ય મહ્નનિ ચતુષ્પાદો દ્વિપદો યન્તિ યામમ્

હન્વોર્હિ જિહ્વામદધાત્પુરૂચીમધા મહીમધિ શિશ્રાય વાચમ્ ।
સ આ વરીવર્તિ ભુવનેષ્વન્તરપો વસાનઃ ક ઉ તચ્ચિકેત

મસ્તિષ્કમસ્ય યતમો લલાટં કકાટિકાં પ્રથમો યઃ કપાલમ્ ।
ચિત્વા ચિત્યં હન્વોઃ પૂરુષસ્ય દિવં રુરોહ કતમઃ સ દેવઃ

પ્રિયાપ્રિયાણિ બહુલા સ્વપ્નં સંબાધતન્દ્ર્યઃ ।
આનન્દાન્ ઉગ્રો નન્દાંશ્ચ કસ્માદ્વહતિ પૂરુષઃ

આર્તિરવર્તિર્નિરૃતિઃ કુતો નુ પુરુષેઽમતિઃ ।
રાદ્ધિઃ સમૃદ્ધિરવ્યૃદ્ધિર્મતિરુદિતયઃ કુતઃ

કો અસ્મિન્ન્ આપો વ્યદધાત્વિષૂવૃતઃ પુરૂવૃતઃ સિન્ધુસૃત્યાય જાતાઃ ।
તીવ્રા અરુણા લોહિનીસ્તામ્રધૂમ્રા ઊર્ધ્વા અવાચીઃ પુરુષે તિરશ્ચીઃ

કો અસ્મિન્ રૂપમદધાત્કો મહ્માનં ચ નામ ચ ।
ગાતું કો અસ્મિન્ કઃ કેતું કશ્ચરિત્રાનિ પૂરુષે

કો અસ્મિન્ પ્રાણમવયત્કો અપાનં વ્યાનમુ ।
સમાનમસ્મિન્ કો દેવોઽધિ શિશ્રાય પૂરુષે

કો અસ્મિન્ યજ્ઞમદધાદેકો દેવોઽધિ પૂરુષે ।
કો અસ્મિન્ત્સત્યં કોઽનૃતં કુતો મૃત્યુઃ કુતોઽમૃતમ્

કો અસ્મૈ વાસઃ પર્યદધાત્કો અસ્યાયુરકલ્પયત્।
બલં કો અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્કો અસ્યાકલ્પયજ્જવમ્

કેનાપો અન્વતનુત કેનાહરકરોદ્રુચે ।
ઉષસં કેનાન્વૈન્દ્ધ કેન સાયંભવં દદે

કો અસ્મિન્ રેતો ન્યદધાત્તન્તુરા તાયતામિતિ ।
મેધાં કો અસ્મિન્ન્ અધ્યૌહત્કો બાણં કો નૃતો દધૌ

કેનેમાં ભૂમિમૌર્ણોત્કેન પર્યભવદ્દિવમ્ ।
કેનાભિ મહ્ના પર્વતાન્ કેન કર્માણિ પુરુષઃ

કેન પર્જન્યમન્વેતિ કેન સોમં વિચક્ષણમ્ ।
કેન યજ્ઞં ચ શ્રદ્ધાં ચ કેનાસ્મિન્ નિહિતં મનઃ

કેન શ્રોત્રિયમાપ્નોતિ કેનેમં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
કેનેમમગ્નિં પૂરુષઃ કેન સંવત્સરં મમે

બ્રહ્મ શ્રોત્રિયમાપ્નોતિ બ્રહ્મેમં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
બ્રહ્મેમમગ્નિં પૂરુષો બ્રહ્મ સંવત્સરં મમે

કેન દેવામનુ ક્ષિયતિ કેન દૈવજનીર્વિશઃ ।
કેનેદમન્યન્ નક્ષત્રં કેન સત્ક્ષત્રમુચ્યતે

બ્રહ્મ દેવામનુ ક્ષિયતિ બ્રહ્મ દૈવજનીર્વિશઃ ।
બ્રહ્મેદમન્યન્ નક્ષત્રં બ્રહ્મ સત્ક્ષત્રમુચ્યતે

કેનેયં ભૂમિર્વિહિતા કેન દ્યૌરુત્તરા હિતા ।
કેનેદમૂર્ધ્વં તિર્યક્ચાન્તરિક્ષં વ્યચો હિતમ્

બ્રહ્મણા ભૂમિર્વિહિતા બ્રહ્મ દ્યૌરુત્તરા હિતા ।
બ્રહ્મેદમૂર્ધ્વં તિર્યક્ચાન્તરિક્ષં વ્યચો હિતમ્

મૂર્ધાનમસ્ય સંસીવ્યાથર્વા હૃદયં ચ યત્।
મસ્તિષ્કાદૂર્ધ્વઃ પ્રૈરયત્પવમાનોઽધિ શીર્ષતઃ

તદ્વા અથર્વણઃ શિરો દેવકોશઃ સમુબ્જિતઃ ।
તત્પ્રાણો અભિ રક્ષતિ શિરો અન્નમથો મનઃ

ઊર્ધ્વો નુ સૃષ્ટા૩ તિર્યઙ્નુ સૃષ્ટા૩ સર્વા દિશઃ પુરુષ આ બભૂવા૩ ।
પુરં યો બ્રહ્મણો વેદ યસ્યાઃ પુરુષ ઉચ્યતે

યો વૈ તાં બ્રહ્મણો વેદામૃતેનાવૃતાં પુરમ્ ।
તસ્મૈ બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્માશ્ચ ચક્ષુઃ પ્રાણં પ્રજાં દદુઃ

ન વૈ તં ચક્ષુર્જહાતિ ન પ્રાણો જરસઃ પુરા ।
પુરં યો બ્રહ્મણો વેદ યસ્યાઃ પુરુષ ઉચ્યતે

અષ્ટાચક્રા નવદ્વારા દેવાનાં પૂરયોધ્યા ।
તસ્યાં હિરણ્યયઃ કોશઃ સ્વર્ગો જ્યોતિષાવૃતઃ

તસ્મિન્ હિરણ્યયે કોશે ત્ર્યરે ત્રિપ્રતિષ્ઠિતે ।
તસ્મિન્ યદ્યક્ષમાત્મન્વત્તદ્વૈ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ

પ્રભ્રાજમાનાં હરિણીં યશસા સંપરીવૃતામ્ ।
પુરં હિરણ્યયીં બ્રહ્મા વિવેશાપરાજિતામ્

{{ભાષ્યમ્।(સ્વામી ગંગેશ્વરાનન્દકૃતં)
અસ્મિન્ સૂક્તે પુરુષસ્ય અર્થાત્ મનુષ્યસ્ય માહાત્મ્યં વર્ણ્યતે । તચ્ચ તદ્ભિન્નભિન્નાવયવાન્ કો દેવોઽકરોદ્ ઇત્યાદિપ્રશ્નરૂપેણ તત્પ્રશ્નાનામ્ ઉત્તરરૂપેણ ચ ।
યજ્ઞલમ્પટાઃ સાંપ્રદાયિકાસ્તુ એતત્ સૂક્તં પુરુષમેધે વિનિયોજયન્તિ । તદ્ યથા--પુરુષમેધે સ્નાતાલંકૃતમ્ ઉત્સૃજ્યમાનં પુરુષપશું ઽકેન પાર્ષ્ણીઽ ઇત્યર્થસૂક્તેન અનુમન્ત્રયતે । તદ્ ઉક્તં વૈતાને-"તં હ સ્નાતમ્ અલંકૃતમ્ ઉત્સૃજ્યમાનં ઽસહસ્રબાહુઃ પુરુષઃઽ (અં ૧૯,૬), ઽકેન પાર્ષ્ણીઽ ઇત્યનુમન્ત્રયતે” (વૈતાશ્રૌ ૩૭,૧૯ ) ઇતિ ।
તથા અસ્ય સૂક્તસ્ય શનૈશ્ચરગ્રહદેવત્યહવિરાજ્યહોમે સમિદાધાનોપસ્થાનયોશ્ચ વિનિયોગઃ । “અથાજ્યભાગાન્તે ઽવિષાસહિમ્ઽ ( અ ૧૭,૧) ઇત્યાદિત્યાય હવિષો હુત્વાજ્યં જુહુયાત્ સમિધ આધાયોપતિષ્ઠતે” ઇતિ પ્રક્રમ્ય શાન્તિકલ્પે સૂત્રિતમ્- ઽસહસ્રબાહુઃ પુરુષઃઽ, ઽકેન પાર્ષ્ણીઽ, ઽપ્રાણાય નમઃઽ ( અ ૧૧,૬ ) ઇતિ શનૈશ્ચરાય" ( શાંક ૧૫ ? ) ઇતિ ।
કેન૒ પાર્ષ્ણી૒ આભૃ૑તે૒ પૂરુ૑ષસ્ય૒ કેન૑ માં૒સં સંભૃ૑તં૒ કેન૑ ગુ૒લ્પૌ।
કેના૒ઙ્ગુલીઃ૒ પેશ૑નીઃ૒ કેન૒ ખાનિ૒ કેનો૑ચ્છ્લ૒ઙ્ખૌ મ૑ધ્ય૒તઃ કઃ પ્ર૑તિ૒ષ્ઠામ્

કેન । પાર્ષ્ણી ઇતિ । આભૃતે ઇત્યાઽભૃતે । પુરુષસ્ય ।
કેન । માંસમ્ । સમ્ઽભૃતમ્ । કેન । ગુલ્ફૌ।
કેન । અઙ્ગુલીઃ । પેશનીઃ । કેન । ખાનિ ।
કેન । ઉત્ઽશ્લઙ્ખૌ । મધ્યતઃ । કઃ । પ્રતિઽસ્થામ્

કાણ્ડસ્યાસ્ય દ્વિતીયં સૂક્તમિદં બ્રહ્મપ્રકાશનં નામ । શરીરાવયવાઃ, ભૂરાદિલોક-લોકાન્તરાણિ તદધિષ્ઠાતૃદેવતાશ્ચ કેન નિર્મિતા: ? ઇત્યત્ર સ્વકીયામાહાર્યામ્ અજ્ઞતાં પ્રકટયતા વેદર્ષિણા સ્ફુટીકૃતં યત્ માનવાનામત્ર સર્વથા અક્ષમત્વાત્ કસ્યાપિ અનિર્વચનીયશક્તિમત એવૈતત્ કાર્યમિતિ । સ ચ બ્રહ્મપદાભિધેયઃ । તસ્યૈવાત્ર પ્રકાશનં વિધીયતે પ્રશ્નમુખેન -- કેન પાર્ષ્ણીત્યાદિના।
પુરુષસ્ય મનુજન્મન: પાર્ષ્ણી પાદપશ્ચાદ્ભાગૌ કેન આભૃતે ધારિતે, સમન્તાત્ પોષિતે વા । કેન વા તસ્મિન્ માંસમ્ પિશિતં સંભૃતમ્ સંપોષ્ય ધૃતમ્ । કેન ગુલ્ફૌ ઘુટિકે, કેન પેશનીઃ પ્રશસ્તરૂપકર્ત્ર્યઃ, પ્રશસ્તકર્મકારિણ્યો વા અઙગુલી:, કૃતાઃ સંભૃતા વેતિ શેષઃ । તથૈવ ખાનિ ઇન્દ્રિયજાતાનિ કેન કૃતાનિ, કેન વા ઉચ્છ્લઙ્ખૌ નિતમ્બાસ્થિની, દ્વે પાદતલે ઇતિ કેચિત્, આભૃતે ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । એવમ્ એતેષામઙ્ગાનાં મધ્યતઃ મધ્યદેશે કઃ પ્રતિષ્ઠામ્ સ્થાપનામ્, અકરોદિતિ શેષઃ

કસ્મા૒ન્નુ ગુ૒લ્પાવધ૑રાવકૃણ્વન્નષ્ઠી૒વન્તા૒વુત્ત૑રૌ૒ પુરુ૑ષસ્ય।
જઙ્ઘે૑ નિ૒રૃત્ય૒ ન્ય૑દધુઃ૒ ક્વ૑ સ્વિ૒જ્જાનુ૑નોઃ સં૒ધી ક ઉ૒ તચ્ચિ૑કેત

કસ્માત્ । નુ । ગુલ્ફૌ । અધરૌ । અકૃણ્વન્ । અષ્ઠીવન્તૌ । ઉત્ઽતરૌ। પુરુષસ્ય ।
જઙ્ગ્રે ઇતિ । નિઃઋત્ય । નિ। અદધુઃ । ક્વ। સ્વિત્ । જાનુનોઃ। સંધી ઇતિ સમ્ઽધી। કઃ । ૐ ઇતિ । તત્ । ચિકેત

તેન અનિર્વચનીયશાન્તિમતા કસ્માત્ પદાર્થાત્ કિમર્થં વા, ગુલ્ફૌ પાદગ્રન્થી ઘુટિકે, અધરૌ અધસ્તાત્ દેહસ્ય અકૃણ્વન્ કૃતૌ ? અષ્ઠીવન્તૌ જાન્વોઃ સન્ધિસ્થાને ચ ઉત્તરૌ ઊર્ધ્વં સ્થાપિતૌ ? જઙ્ઘે ગુલ્ફ-જાન્વોઃ અન્તરાલાવયવૌ, જઙ્ઘાદ્વયમ્ નિરૃત્ય બહિર્નિષ્કૃષ્ય પૃથક્કૃત્ય ન્યદધુઃ સંસ્થાપિતમ્ ? જાનુનોઃ જઙ્ઘોપરિભાગયોઃ ઊરુજઙ્ઘયોર્મધ્યભાગસ્ય સન્ધી સંયોજનં ક્વસ્વિત્ કુત્ર અસ્તિ ? તત્સર્વં કઃ ઉ એવ ચિકેત જાનાતિ ? ન કોઽપિ સામાન્યજનો જાનાતીત્યર્થઃ

ચતુ૑ષ્ટયં યુજતે૒ સંહિ૑તાન્તં૒ જાનુ૑ભ્યામૂ૒ર્ધ્વં શિ૑થિ૒રં કબ૑ન્ધમ્।
શ્રોણી૒ યદૂ૒રૂ ક ઉ૒ તજ્જ૑જાન૒ યાભ્યાં૒ કુસિ૑ન્ધં૒ સુદૃ૑ઢં બ૒ભૂવ૑

ચતુષ્ટયમ્ । યુજ્યતે । સંહિતઽઅન્તમ્ । જાનુઽભ્યામ્ । ઊર્ધ્વમ્ । શિથિરમ્ । કબન્ધમ્ ।
શ્રોણી ઇતિ । યત્ । ઊરૂ ઇતિ । કઃ । ઊં ઇતિ । તત્ । જજાન ।
યાભ્યામ્ । કુસિન્ધમ્ । સુઽદૃઢમ્ । બભૂવ

સંહિતાન્તામ્ નાડીનાં ધારક ભાગમ્, જાનુભ્યામ્ ઊર્ધ્વમ્ શિથિરમ્ શિથિલં ભાગમ્, કબન્ધમ્ કો મૂર્ધા બધ્યતે યત્ર સસ્તમ્, શ્રોણી કટિપ્રદેશઃ, ચતુષ્ટયં યુજ્યતે, એતચ્ચતુષ્ટયં યત્ર યુજ્યતે, એતાદૃશં શરીરં કેન નિર્મિતમ્ ? યત્ ઊરૂ જઙ્ઘાદ્વયમ્, યાભ્યામ્ કુસિન્ધમ્ શ્લેષાધાયક શરીરમિદં સુદૃઢં બભૂબ કઃ પ્રશ્ને ઉ એવ તત્ જજાન જનયામાસ, એતત્કેન નિષ્પાદિતમિત્યર્થઃ

કતિ૑ દે૒વાઃ ક૑ત૒મે ત આ૑સ૒ન્ય ઉરો૑ ગ્રી૒વાશ્ચિ૒ક્યુઃ પુરુ૑ષસ્ય।
કતિ૒ સ્તનૌ૒ વ્ય૑દધુઃ૒ કઃ ક૑પો૒દૌ કતિ૑ સ્ક૒ન્ધાન્કતિ૑ પૃ૒ષ્ટીર૑ચિન્વન્

કતિ । દેવાઃ । કતમે। તે। આસન્ । યે। ઉરઃ। ગ્રીવાઃ। ચિક્યુઃ । પુરુષસ્ય ।
કતિ । સ્તનૌ । વિ । અદધુઃ। કઃ । કફોડૌ। કતિ । સ્કન્ધાન્ । કતિ । પૃષ્ટીઃ। અચિન્વન્

દેવાઃ શરીરસંયોજિતારો દેવા: કતિ સંખ્યાકાઃ, તે ચ કતમે કે કે આસન્, યે પુરુષસ્ય ઉરઃ ઉરોભાગં ગ્રીવાઃ ગ્રીવાયાશ્ચ વિવિધાન્ ભાગાન્ ચિક્યુઃ સંયોજિતવન્તઃ ? કેતિ સ્તનૌ વ્યદધુઃ અકાર્ષુઃ । યદ્વા--સંખ્યાવાચી કતિશબ્દઃ ઽસ્તનૌઽ ઇત્યનેન સમ્બદ્ધઃ સ્તનગતનાડીનાં દ્યોતનાય । તથા ચ સ્તનાગતા: દુગ્ધનિર્માત્ર્યઃ નાડ્યઃ કતીત્યર્થઃ । કઃ કફોડૌ મણિબન્ધાસ્થીનિ, કતિ સ્કન્ધાન્ બહુભારક્ષમાનિ સ્કન્ધાસ્થીનિ કતિ ચ ઉરોભાગસ્થિતા: પૃષ્ઠીઃ અચિન્વન્ સમ્યક્ સંચિત્ય ક્રમશઃ સંસ્થાપિતવાન્ ઇતિ

કો અ૑સ્ય બા૒હૂ સમ૑ભરદ્વી૒ર્યાં૑ કરવા૒દિતિ૑।
અંસૌ૒ કો અ૑સ્ય૒ તદ્દે૒વઃ કુસિ૑ન્ધે૒ અધ્યા દ૑ધૌ

કઃ । અસ્ય । બાહૂ ઇતિ । સમ્ । અભરત્ । વીર્યમ્ । કરવાત્ । ઇતિ ।
અંસૌ। કઃ। અસ્ય । તત્ । દેવઃ । કુસિન્ધે। અધિ। આ। દધૌ

કઃ દેવઃ અસ્ય પુરુષસ્ય બાહૂ ભુજદ્વયં સમભરત્ સમ્યક્ આદધાત્, પરિપુષ્ટૌ ચકાર, યેનાયં બાહુભ્યાં તદ્ વીર્યમ્ ઉદ્યોગં પરાક્રમાદિકં વા કરવાત્ ઇતિ પ્રકટીકરોતુ। કઃ અસ્ય અંસૌ સ્કન્ધદ્વયં કુસિન્ધે મધ્યદેહસ્યોપરિભાગે અધ્યાદધૌ સમસ્થાપયત્

કઃ સ૒પ્ત ખાનિ૒ વિ ત૑તર્દ શી૒ર્ષણિ૒ કર્ણા૑વિ૒મૌ નાસિ૑કે૒ ચક્ષ૑ણી૒ મુખ૑મ્।
યેષાં૑ પુરુ૒ત્રા વિ૑જ૒યસ્ય૑ મ૒હ્નનિ૒ ચતુ૑ષ્પાદો દ્વિ૒પદો૑ યન્તિ૒ યામ૑મ્

કઃ । સપ્ત । ખાનિ । વિ । તતર્દ । શીર્ષણિ । કર્ણૌ । ઇમૌ । નાસિકે ઇતિ । ચક્ષણી ઇતિ । મુખમ્ ।
યેષામ્ । પુરુત્રા । વિઽજયસ્ય । મહ્મનિ । ચતુઃઽપાદઃ। દ્વિઽપદઃ। યન્તિ । યામમ્

કઃ દેવઃ શીર્ષણિ સર્વોચ્ચજ્ઞાનકેન્દ્રે શિરસિ ઇમૌ એતૌ કર્ણૌ કર્ણદ્વયમ્ નાસિકે છિદ્રદ્વયાપેક્ષયા દ્વે નાસિકે ચક્ષિણી વામ-દક્ષિણનેત્રે ઽચક્ષિઙ્ વ્યક્તાયાં વાચિ દર્શને ચઽ (૧૦૧૭ અદા૦) ઇત્યસ્માત્ અનિઃ । મુખમ્ આનનમ્ એતાનિ સપ્ત ખાનિ સપ્તેન્દ્રિયગોલકાનિ વિતતર્દ ખનિત્વા વિસ્તારિતવાન્ યેષામ્ ઇન્દ્રિયગોલકાનાં વિજયસ્ય મહ્મનિ મહિમ્નિ, નિમિત્તસપ્તમીયમ્ । વિજયં નિમિત્તીકૃત્ય સ્વસ્વકાર્યકરણે સામર્થ્યાદેવેત્યર્થઃ, ચતુષ્પાદઃ પશ્વાદયઃ, દ્વિપદઃ માનવાશ્ચ સર્વે પ્રાણિનઃ પુરુત્રા બહુષુ સ્થાનેષુ સર્વત્રેત્યર્થઃ, યામમ્ પ્રાપ્તવ્યં પદં માર્ગં યન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ

હન્વો૒ર્હિ જિ૒હ્વામદ૑ધાત્પુરૂ૒ચીમધા૑ મ૒હીમધિ૑ શિશ્રાય૒ વાચ૑મ્।
સ આ વ૑રીવર્તિ૒ ભુવ૑નેષ્વ૒ન્તર૒પો વસા૑નઃ૒ ક ઉ૒ તચ્ચિ૑કેત

હન્વોઃ । હિ। જિહ્વામ્ । અદધાત્ । પુરૂચીમ્ । અધ । મહીમ્ । અધિ। શિશ્રાય । વાચમ્ ।
સઃ । આ। વરીવર્તિ। ભુવનેષુ। અન્તઃ। અપઃ । વસાનઃ । કઃ। ઊં ઇતિ । તત્। ચિકેત

હિ નિશ્ચયેન હન્વોઃ ઓષ્ઠમૂલયોઃ મુખપાર્શ્વયોઃ, મુખસ્યોર્ધ્વાધોભાગયોર્વા મધ્યે યઃ પુરૂચીમ્ પુરૂણિ બહૂનિ શાસ્ત્રાણિ નૈકવિધરસસમ્પૃક્તવસ્તુજાતાનિ વા અઞ્ચતીતિ તામ્, જિહ્વામ્ અદધાત્ સમસ્થાપયત્ અધા અથ, પૃષોદરાદિત્વાત્ થસ્ય ધઃ, ઽનિપાતસ્ય ચેતિ દીર્ઘશ્ચ । મહીમ્ મહિમામયીં પ્રભાવકારિણીં વાચં વાગ્દેવતામ્ અધિ શિશ્રાય ન્યધત્ત । સઃ યોઽસૌ અપો વસાનઃ જલે નિવસન્ જલાનિ ધારયન્ વા ભુવનેષુઃ અન્ત લોકલોકાન્તરેષુ આવરીવર્તિ આસમન્તાન્ પરિભ્રમતિ, ક ઉ તચ્ચિકેત તં નિશ્ચયેન કો જાનાતિ

મ૒સ્તિષ્ક૑મસ્ય યત૒મો લ૒લાતં૑ ક૒કાટિ૑કાં પ્રથ૒મો યઃ ક૒પાલ૑મ્।
ચિ૒ત્વા ચિત્યં૒ હન્વોઃ૒ પૂરુ૑ષસ્ય૒ દિવં૑ રુરોહ કત૒મઃ સ દે૒વઃ

મસ્તિષ્કમ્ । અસ્ય । યતમઃ । લલાટમ્ । કકાટિકામ્ । પ્રથમઃ। યઃ। કપાલમ્ ।
ચિત્વા । ચિત્યમ્ । હન્વોઃ । પુરુષસ્ય । દિવમ્ । રુરોહ । કતમઃ । સઃ । દેવઃ

યતમઃ બહૂનાં મધ્યે પ્રથમઃ આદિપુરુષઃ યઃ, યદ્વા-પ્રથમઃ સર્વતઃ પૂર્વં યઃ, અસ્ય પુરુષસ્ય મસ્તિષ્કમ્ મસ્તકસ્નેહં શિરો વા લલાટં ભાલપટ્ટં કકાટિકાં ગ્રીવાયાઃ પશ્ચાદભાગં ઽઘાટાઽ ઇતિ ભાષાભાષિતમ્ કપાલમ્ શીર્ષ્ણઃ કપાલદ્વયં હન્વોઃ ઊર્ધ્વાઽધોમુખભાગયોશ્ચ ચિત્યમ્ ચયનમ, ઽચિઞ્ ચયનેઽ (૧૨૫૨ સ્વા૦) ઇત્યસ્માત્ ક્યપ્ તુક્ ચ । ચિત્વા સંચયં વિધાય દિવં દ્યુલોકં દેહસ્ય શિરઃસ્થાનં વા, દેહે લોકત્રયકલ્પનાપ્રસઙ્ગે શાસ્ત્રકૃતાં શિરસઃ સ્વર્ગલોકરૂપત્વોક્તેઃ, રુરોહ આરૂઢવાન્ । કથય, કતમઃ સઃ દેવઃ ? દેવેષુ મધ્યે કોઽસૌ દેવ ઇતિ

પ્રિ૑યાપ્રિ૒યાણિ૑ બહુ૒લા સ્વપ્નં૑ સંબાધત૒ન્દ્યઃ૑।
આ૑ન૒ન્દાનુ૒ગ્રો નન્દાં૑શ્ચ૒ કસ્મા૑દ્વહતિ૒ પૂરુ૑ષઃ

પ્રિયઽઅપ્રિયાણિ । બહુલા । સ્વપ્નમ્ । સંબાધઽતન્દ્ર્યઃ ।
આઽનન્દાન્ । ઉગ્રઃ । નન્દાન્ । ચ। કસ્માત્ । વહતિ । પુરુષઃ

બહુલા બહૂનિ પ્રિયાપ્રિયાણિ પ્રિયાપ્રિયાત્મકાનિ કર્માણિ વસ્તૂનિ વા, સ્વપ્નં નિદ્રામ્, સંબાધતન્દ્રયઃ કાર્યોદ્યોગે બાધાપ્રદાઃ અવસાદાઃ આલસ્યપ્રમાદાદિબહુલા અવસ્થાઃ, આનન્દાન્ પ્રમોદાન્ ચ નન્દાન્ હર્ષાંશ્ચ એતાન્ સર્વાન્ ગુણધર્માન્ ક: ઉગ્રઃ પ્રચણ્ડઃ, મહાબલશાલી પુરુષઃ કસ્માત્ કુતઃ, કસ્માદ્ધેતોઃ વહતિ પ્રાપ્નોતિ

આર્તિ૒રવ૑ર્તિ૒ર્નિરૃ૑તિઃ૒ કુતો૒ નુ પુરુ૒ષે ઽમ૑તિઃ।
રાદ્ધિઃ૒ સમૃ૑દ્ધિ૒રવ્યૃ૑દ્ધિર્મ૒તિરુદિ૑તયઃ૒ કુતઃ૑

આર્તિઃ । અવર્તિઃ। નિઃઽઋતિઃ । કુતઃ। નુ । પુરુષે । અમતિઃ।
રાદ્ધિઃ। સમ્ઽઋદ્ધિઃ। અવિઽઋદ્ધિઃ । મતિઃ । ઉત્ઽઇતયઃ । કુતઃ

આર્તિઃ દુઃખં, પીડા વા, અવર્તિઃ દરિદ્રતા, નિરૃતિઃ દુર્ગતિઃ, અમતિઃ અજ્ઞાનં દુર્મતિર્વા, એતત્સર્વં પુરુષે કુતઃ આગતમ્ ? રાદ્ધિઃ ઋદ્ધિઃ, સમૃદ્ધિઃ સમ્પન્નતા, અવ્યૃદ્ધિઃ અન્યૂનૈશ્વર્યમ, મતિઃ બુદ્ધિઃ, ઉદિતયઃ ઉત્થાનમુદયો વા કુતઃ એતત્સર્વં પુરુષે કુતઃ સમાગતમિત્યર્થઃ

કો અ૑સ્મિ૒ન્નાપો૒ વ્ય૑દધાત્વિષૂ૒વૃતઃ૑ પુરૂ૒વૃતઃ૑ સિન્ધુ૒સૃત્યા૑ય જા૒તાઃ।
તી૒વ્રા અ૑રુ૒ણા લોહિ૑નીસ્તામ્રધૂ૒મ્રા ઊ૒ર્ધ્વા અવા૑ચીઃ૒ પુરુ૑ષે તિ૒રશ્ચીઃ૑

કઃ। અસ્મિન્ । આપઃ। વિ। અદધાત્। વિષુઽવૃતઃ। પુરૂઽવૃતઃ । સિન્ધુઽસૃત્યાય । જાતાઃ।
તીવ્રાઃ। અરુણાઃ । લોહિનીઃ । તામ્રઽધૂમ્રાઃ । ઊર્ધ્વાઃ । અવાચીઃ । પુરુષે । તિરશ્ચીઃ

અસ્મિન્ પુરુષે તાઃ આપઃ રસરક્તાત્મિકાઃ જલધારાઃ કઃ વ્યદધાત્ સમસ્થાપયત્, યાઃ કિલ વિષૂવૃતઃ પૃથક્-પૃથક્ રૂપેણ પ્રવહમાનાઃ, પૂરુવૃતઃ પુરુભિઃ બહુભિઃ વિવિધૈરન્નરસૈઃ પરિવૃતાઃ, સિન્ધુસૃત્યાય નાડીષુ સતતં સંસરણાય જાતાઃ સમુત્પન્નાઃ। કીદૃશ્યસ્તાઃ ? કાશ્ચિત્ તીવ્રાઃ તીવ્રવેગેન દેહે ભ્રમન્ત્યઃ, કાશ્ચિત્ અરુણાઃ અરુણવર્ણાઃ વૃન્તાકવર્ણકલ્પાઃ, કાશ્ચિત્ લોહિનીઃ લોહિતવર્ણાઃ, તામ્રધૂમ્રાઃ તામ્રધાતુવત્ રક્તધૂમ્રવર્ણાઃ ઊર્ધ્વાઃ ઉપરિગતી: અવાચીઃ, અધોગતિશીલાઃ તિરશ્ચીઃ તિર્યગ્ગતિયુક્તા: વિદ્યન્તે

કો અ૑સ્મિન્રૂ૒પમ૑દધા૒ત્કો મ૒હ્માનં૑ ચ૒ નામ૑ ચ।
ગા૒તું કો અ૑સ્મિ૒ન્કઃ કે૒તું કશ્ચ૒રિત્રા૑નિ૒ પુરુ૑ષે

કઃ । અસ્મિન્ । રૂપમ્ । અદધાત્ । કઃ। મહ્માનમ્ । ચ । નામ । ચ ।
ગાતુમ્ । કઃ । અસ્મિન્ । કઃ । કેતુમ્ । કઃ । ચરિત્રાણિ । પુરુષે

કઃ અસ્મિન્ પુરુષે રૂપમ્ અદધાત્ પ્રતિષ્ઠિતમકરોત્ ચ પુનઃ કઃ અસ્મિન્ પુરુષે મહ્માનં મહિમાનં મહત્ત્વં ચ તથા નામ પુરુષસ્ય નામ અદધાત્ । અસ્મિન્ પુરુષે કઃ ગાતું ગતિં ગમનં યજ્ઞં વા। ઽગાતું ગમનમ્ઽ (નિરુ૦ ૪.૨૧), ઽગાતું વિત્વેતિ યજ્ઞં વિત્યેત્યેવૈતદાહઽ (શત૦ બ્રા૦ ૧.૯,૨.૮) । એવમેવ અસ્મિન્ કઃ કેતુમ્ પ્રજ્ઞામ્, ચરિત્રાણિ ચારિયાણિ ચ કઃ અદધાત્ પ્રાવેશયદિતિ

કો અ૑સ્મિન્પ્રા૒ણં અ૑વય૒ત્કો અ૑પા૒નં વ્યા૒નમુ૑।
સ૑મા૒નમ૑સ્મિ૒ન્કો દે૒વો ઽધિ૑ શિશ્રાય૒ પુરુ૑ષે

કઃ । અસ્મિન્ । પ્રાણમ્ । અવયત્ । કઃ । અપાનમ્ । વિઽઆનમ્ । ઊં ઇતિ ।
સમ્ઽઆનમ્ । અસ્મિન્ । કઃ । દેવઃ । અધિ । શિશ્રાય । પુરુષે

કઃ દેવઃ અસ્મિન્ માનવદેહે, હૃદીત્યર્થઃ । પ્રાણમ્ પ્રાણવાયુમ્, અવયત્ વીતવાન્ । માનવદેહેઽસ્મિન્ પ્રાણાપાનાદિપઞ્ચાત્મકે પ્રાણતન્તુભિઃ કઃ પ્રાણજાલમતન્વતેત્યર્થઃ । એવં કઃ અપાનમ્ ગુદાસ્થાનસ્થિતમપાનવાયુમ્, ઉ અપિ ચ વ્યાનમ્ સર્વશરીરે વર્તમાનં વ્યાનવાયું કઃ અતન્વતેત્યર્થઃ । એવમ્ અસ્મિન્ પુરુષે કઃ દેવઃ સમાનમ્ નાભિમણ્ડલસ્થં સમાનનામાનં વાયુમ્, અધિ શિશ્રાય સ્થાપિતવાનિત્યર્થઃ । સમાનયતિ અન્નરસાદીનિ સર્વદેહે ઇતિ સમાનઃ । મન્ત્રેઽસ્મિન્ પઞ્ચમસ્ય કણ્ઠદેશસ્થસ્ય ઉદાનસ્ય નિર્દેશો ન કૃતઃ, યદ્યપિ આયુર્વેદગ્રન્થેષુ સોઽપિ પરિગણિતઃ। યથા-ઽહૃદિ પ્રાણો ગુદેઽપાનઃ સમાનો નાભિમણ્ડલે। ઉદાનઃ કણ્ઠદેશસ્થો વ્યાનઃ સર્વશરીરગઃઽ ઇતિ । શતપથે પુનઃ પ્રાણાદિવાયુત્રયસ્યૈવ સમુલ્લેખો દૃશ્યતે । યથા-ઽસોઽયં (વાયુ:) પુરુષેઽન્તઃપ્રતિષ્ઠસ્ત્રેધા વિહિતઃ પ્રાણો ઉદાન વ્યાન ઇતિઽ (શત૦ બ્રા૦ ૩.૧.૨.૨૦)। અપાનોદાનયોશ્ચ એષ્વેવાન્તર્ભાવિતત્વાત્, વિભાજને પ્રત્યેકસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાદિત્યવધેયમ્

કો અ૑સ્મિન્ય૒જ્ઞમ૑દધા૒દેકો૑ દે૒વો ઽધિ૒ પુરુ૑ષે।
કો અ૑સ્મિન્ત્સ૒ત્યં કો ઽનૃ૑તં૒ કુતો૑ મૃ૒ત્યુઃ કુતો૒ ઽમૃત૑મ્

કઃ । અસ્મિન્ । યજ્ઞમ્ । અદધાત્ । એકઃ । દેવઃ । અધિ । પુરુષે ।
કઃ । અસ્મિન્ । સત્યમ્ । કઃ । અનૃતમ્ । કુતઃ । મૃત્યુઃ । કુતઃ । અમૃતમ્

કઃ એકઃ અદ્વિતીયઃ દેવઃ અસ્મિન્ પુરુષે યજ્ઞમ્ અધાત્ સ્થાપિતવાન્ ઽપુરુષો વાવ યજ્ઞઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । એવમેવ કઃ અસ્મિન્ સત્યમ્ અનૃતમ્ અસત્યં ચ અધાદિત્યન્વયઃ। તથા અસ્મિન્ પુરુષે કુતઃ મૃત્યુઃ મરણમ્, કુતઃ ચ અમૃતમ્ અમરત્વમ્ સમાયાતે ઇતિ પ્રશ્નાર્થઃ। અનૃતં હિ તાણ્ડ્યે વાચશ્છિદ્રરૂપેણ વ્યાહૃતમ્। યથા-ઽએતદ્વાચશ્છિદ્રં યદનૃતમ્ઽ (તા૦ બ્રા૦ ૮.૬.૧૩) ઇતિ

કો અ૑સ્મૈ૒ વાસઃ૒ પર્ય૑દધા૒ત્કો અ૒સ્યાયુ૑રકલ્પયત્।
બલં૒ કો અ૑સ્મૈ૒ પ્રાય૑છ૒ત્કો અ૑સ્યાકલ્પયજ્જ૒વમ્

કઃ। અસ્મૈ । વાસઃ । પરિ । અદધાત્ । કઃ । અસ્ય । આયુઃ । અકલ્પયત્ ।
બલમ્ । કઃ । અસ્મૈ । પ્ર। અયચ્છત્ । કઃ। અસ્ય । અકલ્પયત્ । જવમ્

કઃ દેવઃ અસ્મૈ પુરુષાય વાસઃ ત્વગ્રૂપાણિ ઽત્વગ્ઘિવાસઃઽ (શત૦ બ્રા૦ ૪.૩-૪.૨૬) ઇતિ શ્રુતેઃ। પર્યદધાત્ ત્વગ્રૂપેણ વસ્ત્રેણ આચ્છાદિતવાનિત્યર્થઃ । કઃ અસ્ય આયુઃ અસ્મિન્ જન્મનિ ઇયત્કાલપર્યન્તં ભવિષ્યતીતિ કાલસીમાનમ્, અકલ્પયત્ નિશ્ચિકાય । અસ્મૈ બલમ્ સામર્થ્યં શરીરસત્ત્વાદિકં વા કઃ પ્રાયચ્છત્ પ્રદત્તવાન્ । કઃ અસ્ય પુંસઃ જવમ્ વેગમ્ અકલ્પયત્ અદદાત્

કેનાપો૒ અન્વ૑તનુત૒ કેના૑હરકરોદ્રુ૒ચે।
ઉ૒ષસં૒ કેનાન્વૈ૑ન્દ્ધ૒ કેન૑ સાયંભ૒વં દ૑દે

કેન । આપઃ । અનુ । અતનુત । કેન । અહઃ । અકરોત્ । રુચે।
ઉષસમ્ । કેન । અનુ। ઐન્દ્ધ । કેન । સાયમ્ઽભવમ્ । દદે

સૃષ્ટિકર્તા કેન સામર્થ્યેન આપઃ જલાનિ અન્વતનુત જગતિ વિસ્તારિતવાનિત્યર્થઃ । કેન સાધનેન વા સઃ અહઃ દિનં રુચે દીપ્તયે, અકરોત્, વસ્તૂનાં પ્રકાશાય દિનં નિર્મિમાયેત્યર્થઃ । કેન સાધનેન સઃ ઉષસમ્ પ્રભાતવેલામ્ અનુ સતતમ્ ઐન્દ્ધ દીપ્તિમતીમકરોત્ । ઽત્રિઇન્ધી દીપ્તૌઽ (૧૪૪૯ રુધા૦) લઙ્, અન્તર્ભાવિતણ્યર્થઃ । કેન વા સામર્થ્યેન સ સાયંભવં સાયંકાલસત્તાં, સૂર્યાસ્તકાલં દદે પ્રદદૌ, વિરચિતવાનિત્યર્થઃ

કો અ૑સ્મિ૒ન્રેતો૒ ન્ય૑દધા૒ત્તન્તુ૒રા તા૑યતા૒મિતિ૑।
મે૒ધાં કો અ૑સ્મિ૒ન્નધ્યૌ૑હ૒ત્કો બા૒ણં કો નૃતો૑ દધૌ

કઃ । અસ્મિન્ । રેતઃ । નિ। અદધાત્ । તન્તુઃ। આ। તાયતામ્ । ઇતિ ।
મેધામ્ । કઃ । અસ્મિન્ । અધિ। ઔહત્ । કઃ । બાણમ્ । કઃ । નૃતઃ । દધૌ

કઃ દેવઃ અસ્મિન્ પુરુષે તન્તુઃ પ્રજાઃ ઽપ્રજા વૈ તન્તુઃઽ (ઐ૦ બ્રા૦ ૩.૧૧.૩૮) ઇતિ શ્રુતેઃ, આતાયતામ્ આસમન્તાત્ વિસ્તારં પ્રાપ્નોતુ ઽતનોતેર્યકિઽ (પા૦ ૬.૪.૪૪) આકારોઽન્તાદેશો વા, ઇતિ હેતો: રેતઃ વીર્યં ન્યદધાત્ નિરન્તરં સ્થાપયામાસ, પ્રજાતન્તોર્વિસ્તારાય સન્તતેરવિચ્છેદાય વા વીર્યં સ્થાપયામાસેતિ ભાવ: । કઃ દેવઃ અસ્મિન્ પુરુષે મેધાં ધારણાવતીં બુદ્ધિં, પ્રજ્ઞામિત્યર્થઃ, અધિ ઔહત્ ઉપરિ અવહત્, પ્રાપિતવાનિત્યર્થઃ । ઽવહ પ્રાપણેઽ (૧૦૦૪ ભ્વા૦), લઙિ છાન્દસં રૂપમ્। એવમ્ અસ્મિન્ પુરુષે કઃ બાણઃ બાણો મહાવીણા, વાદ્યવિશેષો વા બાણઃ ઽતથા ચ તાણ્ડ્યમ્-ઽ ઽશતતન્ત્રીકો ભવતિઽ, ઽઅન્તો વૈ બાણઃઽ (વાદ્યાનામ્ ) (તા૦ બ્રા૦ ૫.૬.૧૨-૧૩) । તદુપલક્ષિતં ગાયન-વાદનરૂપં સઙ્ગીતમ્ ચ કઃ નૃતઃ નૃત્યમ્, સઙ્ગીતસ્ય તૃતીયાં શાખાં દેહચાલનાત્મિકાં દધૌ અદધાદિત્યર્થઃ । ઽનૃતી ગાત્રવિક્ષેપેઽ (૧૧૧૬ દિવા૦) અસુન્, કિત્

કેને૒માં ભૂમિ૑મૌર્ણો૒ત્કેન૒ પર્ય૑ભવ૒દ્દિવ૑મ્।
કેના૒ભિ મ૒હ્ના પર્વ૑તા૒ન્કેન૒ કર્મા૑ણિ૒ પુરુ૑ષઃ

કેન । ઇમામ્ । ભૂમિમ્ । ઔર્ણોત્ । કેન । પરિ । અભવત્ । દિવમ્ ।
કેન । અભિ । મહ્ના । પર્વતાન્ । કેન । કર્માણિ । પુરુષઃ

સઃ પ્રભુઃ કેન તત્ત્વેન ઇમામ્ પરિદૃશ્યમાનાં ભૂમિં પૃથિવીમ્ ઔર્ણોત્ આચ્છાદિતવાન્ । ઽઉર્ણુઞ્ આચ્છાદનેઽ (૧૦૩૯ અદા૦)। કેન તત્ત્વેન દિવં દ્યુલોકં પર્યભવત્ પરિતઃ આક્રાન્તવાન્ । કેન મહ્ના મહિમ્ના પર્વતાન્ ભૂધરાન કેન ચ સામર્થ્યેન પૂરુષઃ વિરાટ્ પૂરુષોઽન્યાનિ પૂર્વોક્તાનિ ચ કર્માણિ વિદધાતિ । યદ્વા-અયં પ્રાકૃતો જન: કસ્ય દેવસ્ય સાહાય્યેન સ્વકીયાનિ કર્માણિ કરોતીત્યર્થઃ

કેન૑ પ૒ર્જન્ય૒મન્વે૑તિ૒ કેન૒ સોમં૑ વિચક્ષ૒ણમ્।
કેન૑ ય૒જ્ઞમ્ચ૑ શ્ર૒દ્ધાં ચ૒ કેના૑સ્મિ૒ન્નિહિ૑તં૒ મનઃ૑

કેન । પર્જન્યમ્ । અનુ । એતિ। કેન । સોમમ્ । વિચક્ષણમ્ ।
કેન। યજ્ઞમ્ । ચ । શ્રદ્ધામ્ । ચ । કેન। અસ્મિન્ । નિઽહિતમ્ । મનઃ

સઃ દેવઃ કેન પ્રયોજનેન પર્જન્યં મેઘમ્ અન્વેતિ અનુગચ્છતિ । કેન વા પ્રયોજનેન વિચક્ષણં દર્શનીયં ચૈતન્યોદ્બોધકં સોમમ્ અન્વેતિ। કેન નિમિત્તેન યજ્ઞં ચ તથા શ્રદ્ધામ્ અનુગચ્છતિ। એવં કેન દેવેન અસ્મિન્ પુરુષે મનઃ અન્તઃકરણં નિહિતં સંસ્થાપિતમ્

કેન૒ શ્રોત્રિ૑યમાપ્નોતિ૒ કેને૒મં પ૑રમે૒ષ્ઠિન૑મ્।
કેને૒મમ૒ગ્નિં પૂરુ૑ષઃ૒ કેન૑ સંવત્સ૒રં મ૑મે

કેન । શ્રોત્રિયમ્ । આપ્નોતિ । કેન । ઇમમ્ । પરમેઽસ્થિનમ્ ।
કેન । ઇમમ્ । અગ્નિમ્ । પુરુષઃ । કેન । સમ્ઽવત્સરમ્ । મમે

અયં પુરુષઃ કેન સાધનેન શ્રોત્રિયં વેદજ્ઞમ્ આપ્નોતિ અધિગચ્છતિ । વા કેન સાધનેન ઇમં પરમેષ્ઠિનં પરમે સ્થાને સ્થિતં પરમાત્માનં પ્રાપ્નોતિ। કેન સાધનેન પૂરુષઃ માનવઃ ઇમમ્ સાક્ષાદ્દૃશ્યમાનમ્ અગ્નિં પ્રાપ્નોતિ । કેન સાધનેન ચાયં સંવત્સરં કાલમ્, અથવા સમ્યક્ વસતિ વાસયતિ વેતિ વ્યુત્પત્ત્યા સંવત્સરં નામ સમ્યક્ નિવાસમ્, સર્વવ્યાપકં પરમાત્માનમિત્યર્થઃ, મમે મિમીતે, માપયતિ ચ

બ્રહ્મ૒ શ્રોત્રિ૑યમાપ્નોતિ૒ બ્રહ્મે૒મં પ૑રમેષ્ઠિનમ્।
બ્રહ્મે૒મમ૒ગ્નિં પૂરુ૑ષો૒ બ્રહ્મ૑ સંવત્સ૒રં મ૑મે

બ્રહ્મ । શ્રોત્રિયમ્ । આપ્નોતિ । બ્રહ્મ । ઇમમ્ । પરમેઽસ્થિનમ્ ।
બ્રહ્મ। ઇમમ્ । અગ્નિમ્ । પુરુષઃ। બ્રહ્મ। સમ્ઽવત્સરમ્ । મમે

પૂર્વમન્ત્રગતં પ્રશ્નચતુષ્ટયં મન્ત્રેણાનેન ઉત્તરયતિ-બ્રહ્મ ઇતિ। બ્રહ્મશબ્દોઽત્ર મન્ત્રાત્મકવેદપરઃ। પૂરુષઃ બ્રહ્મ બ્રહ્મણા વેદેન, શ્રોત્રિયમ્ શ્રોત્રિયત્વં વેદજ્ઞતાં વા આપ્નોતિ । બ્રહ્મ બ્રહ્મણા વેદેન ઇમમ્ જગતઃ કર્તારં પરમેષ્ઠિનમ્ હિરણ્યગર્ભં પ્રાપ્નોતિ । બ્રહ્મ બ્રહ્મણા વેદેન ઇમમ્ અગ્નિહોત્ર-દર્શપૂર્ણમાસાદિયજ્ઞસાધકમ્ અગ્નિં પ્રાપ્નોતિ । અથ બ્રહ્મ બ્રહ્મણા વેદેનૈવ પૂરુષઃ સંવત્સરમ્ કાલં મમે માપયતિ । બ્રહ્મણો વેદાનતિરિક્તત્વેન બ્રહ્મપ્રકાશકેઽસ્મિન્ વેદસ્ય એતાવન્મહિમ્નો નાર્થાન્તરત્વમિત્યવધેયમ્

કેન૑ દે૒વાઁ અનુ૑ ક્ષિયતિ૒ કેન૒ દૈવ૑જનીર્વિશઃ।
કેને૒દમ૒ન્યન્નક્ષ૑ત્રં૒ કેન૒ સત્ક્ષ૒ત્રમુ૑ચ્યતે

કેન । દેવાન્ । અનુ । ક્ષિયતિ । કેન । દૈવઽજનીઃ । વિશઃ।
કેન । ઇદમ્ । અન્યત્ । નક્ષત્રમ્ । કેન । સત્ । ક્ષત્રમ્ । ઉચ્યતે

સ: દેવઃ કેન બલેન શક્ત્યા વા દેવાન્ અમરાન્ અનુ અનુલક્ષ્ય ક્ષિયતિ નિવસતિ । કેન બલેન શક્ત્યા વા દૈવજનીઃ દૈવાત્ પૂર્વજન્માર્જિતકર્મણોઽદૃષ્ટાત્ જનિર્યાસાં તાઃ, ઽદેવાદ્ યઞઞૌઽ (વા૦ ૪.૧.૮૫) ઇત્યનેન દેવશબ્દાત્ અઞ્ । દેવૈરુત્પન્ના: વિશઃ પ્રજાઃ, મનુષ્યાન્ (નિઘ૦ ૨.૩) અનુક્ષિયતિ । કેન બલેન શક્ત્યા વા અન્યત્ ભિન્નં સત્ ઇદં પ્રત્યક્ષં નક્ષત્રમ્ નક્ષત્રજાતં નભસિ વ્યાપ્તમ્ । નક્ષતિર્ગતિકર્મા, વ્યાપ્તિકર્મા વાઽ (નિઘ૦ ૨.૧૪.૨૪) ઽણક્ષઽ ધાતોઃ ઽઅભિનક્ષિ૦ઽ (ઉણા૦ ૩.૧૦૫) ઇત્યનેન અત્રન્-પ્રત્યયઃ। ઽનેમાનિ નક્ષત્રાણીતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ઽ (નિઘ૦ ૩.૪.૨૦) । ઽક્ષત્રં ધનનામઽ (નિઘ૦ ૨.૧૦)। ઇમાનિ નભસિ વ્યાપ્તાનિ નક્ષત્રાણિ સુવર્ણાનીવ ભાસન્તે પરં ન તાનિ સુવર્ણાનિ, ધનાનીત્યર્થઃ । એવમ્ભૂતં નક્ષત્રમ્ ઉચ્યતે। અથવા કેન બલેન શક્ત્યા વા સત્ સમ્પન્નં સત્ શોભનં સાધુ ક્ષત્રં શોભનં ધનમ્ ઉચ્યતે । અથવા કેન અન્યત્ સદિદં નક્ષત્રમ્ અરાજ્યમ્, કેન વા સન્તં ક્ષત્રં રાજ્યમિત્યુચ્યતે ઇત્યપિ કેચિત્

બ્રહ્મ૑ દે૒વાઁ અનુ૑ ક્ષિયતિ૒ બ્રહ્મ૒ દૈવ૑જની૒ર્વિશઃ૑।
બ્રહ્મે૒દમ૒ન્યન્નક્ષ૑ત્રં૒ બ્રહ્મ૒ સત્ક્ષ૒ત્રમુ૑ચ્યતે

બ્રહ્મ । દેવાન્ । અનુ । ક્ષિયતિ। બ્રહ્મ। દૈવઽજનીઃ । વિશઃ ।
બ્રહ્મ । ઇદમ્ । અન્યત્ । નક્ષત્રમ્ । બ્રહ્મ । સત્ । ક્ષત્રમ્ । ઉચ્યતે

પૂર્વોક્તમન્ત્રગતં પ્રશ્નચતુષ્ટયમુત્તરયતિ-બ્રહ્મ દેવાન્ અનુક્ષિયતિ જ્ઞાનરૂપેણ બ્રહ્મણા સ દેવેષુ નિવસતીત્યર્થઃ । બ્રહ્મ દૈવજનીઃ વિશઃ મન્ત્રરૂપેણ જ્ઞાનરૂપેણ વા બ્રહ્મણૈવ પૂર્વોપાર્જિતકર્મજન્યાભિઃ માનુષીપ્રજાભિઃ સહ નિવસતિ । બ્રહ્મ ઇદમ્ અન્યત્ નક્ષત્રમ્ મન્ત્રરૂપેણ જ્ઞાનરૂપેણ વા બ્રહ્મણા પૃથગ્ભૂતમ્ ઇદં જગત્ તેજોવિહીનમરાજ્યં વા જાયતે, બ્રહ્મ બ્રહ્મણા ચ સત્ તત્ ક્ષત્રમ્ ઉચ્યતે તાદૃશબ્રહ્મણઃ સત્તયૈવ ક્ષત્રં તેજસ્વિધનં સુરાજ્યં વા ઉચ્યતે

કેને૒યં ભૂમિ૒ર્વિહિ૑તા૒ કેન૒ દ્યૌરુત્ત૑રા હિ૒તા।
કેને૒દમૂ૒ર્ધ્વં તિ૒ર્યક્ચા૒ન્તરિ૑ક્ષ૒મ્વ્યચો૑ હિ૒તમ્

કેન । ઇયમ્ । ભૂમિઃ । વિઽહિતા । કેન । દ્યૌઃ । ઉત્તરાઃ। હિતા।
કેન । ઇદમ્ । ઊર્ધ્વમ્ । તિર્યક્ । ચ । અન્તરિક્ષમ્ । વ્યચઃ। હિતમ્

ઇયં ભૂમિઃ પૃથિવી કેન વિહિતા રચિતા, કેન ચ ઇયં દ્યૌઃ દ્યુલોકઃ ઉત્તરા ઉપરિભવઃ હિતા ઊર્ધ્વં ધૃતઃ પ્રતિષ્ઠાપિત ઇત્યર્થઃ । કેન ચ ઇદમ્ અન્તરિક્ષમ્ વ્યચઃ સર્વત્રાભિવ્યાપ્તં વિસ્તૃતં વા, ઊર્ધ્વમ્ ઉપરિભાગે તિર્યક્ તિરશ્ચીનં ચ હિતમ્ સ્થાપિતમ્

બ્રહ્મ૑ણા૒ ભૂમિ૒ર્વિહિ૑તા૒ બ્રહ્મ૒ દ્યૌરુત્ત૑રા હિ૒તા।
બ્રહ્મે૒દમૂ૒ર્ધ્વં તિ૒ર્યક્ચા૒ન્તરિ૑ક્ષં૒ વ્યચો૑ હિ૒તમ્

બ્રહ્મણા । ભૂમિઃ । વિહિતા। બ્રહ્મ । દ્યૌઃ । ઉત્ઽતરા । હિતા।
બ્રહ્મ । ઇદમ્ । ઊર્ધ્વમ્ । તિર્યક્ । ચ । અન્તરિક્ષમ્ । વ્યચઃ । હિતમ્

પૂર્વમન્ત્રસ્ય ઉત્તરમાહ-બ્રહ્મણા ભૂમિઃ વિહિતા મન્ત્રરૂપેણ જ્ઞાનરૂપેણ વા બ્રહ્મણા ભૂમિઃ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્। બ્રહ્મ મન્ત્રરૂપેણ જ્ઞાનરૂપેણ વા બ્રહ્મણા ઉત્તરા દ્યૌઃ ઇત્યાદિ યથાપૂર્વમ્ । બ્રહ્મ બ્રહ્મણા મન્ત્રરૂપેણ જ્ઞાનરૂપેણ વા અન્તરિક્ષમ્ ઇત્યાદિ સમાનમ્

મૂ૒ર્ધાન૑મસ્ય સં૒સીવ્યાથ૑ર્વા૒ હૃદ૑યં ચ૒ યત્।
મ૒સ્તિષ્કા૑દૂ૒ર્ધ્વઃ પ્રૈર૑ય૒ત્પવ૑મા૒નો ઽધિ૑ શીર્ષ૒તઃ

મૂર્ધાનમ્ । અસ્ય । સમ્ઽસીવ્ય । અથર્વા । હૃદયમ્ । ચ । યત્ ।
મસ્તિષ્કાત્ । ઊર્ધ્વઃ । પ્ર। ઐરયત્ । પવમાનઃ । અધિ । શીર્ષતઃ

અથર્વા અથર્વા ઋષિઃ । અત્રાયમભિસન્ધિઃ- ઽથર્વઽ શબ્દો ગતિચાઞ્ચલ્યવાચકસ્તદભાવવાન્ અથર્વા સ્થિરચેતા યોગી। ગોપથે અથર્વશબ્દ એવં વ્યુત્પાદિત:-ઽઅથ અર્વાક એનમ્ એતાસુ અપ્સુ અન્વિચ્છઽ ઇતિ (ગો૦ બ્રા૦ ૧.૪.)। એવઞ્ચ અન્તઃ આત્મનોઽન્વેષણસ્ય વિદ્યા અથર્વવેદઃ । તાઞ્ચ અસમ્પ્રજ્ઞાતસમાધિના પશ્યન્ મન્ત્રરૂપેણ તસ્યાઃ વિદ્યાયાઃ પ્રસ્તોતુસ્તાદૃશશક્તિશાલિત્વં સુસ્પષ્ટમેવેતિ। સોઽયમથર્વા સર્વપ્રથમમ અસ્ય પુરુષસ્ય મૂર્ધાનમ્ મૂર્ધાસ્થિતં ચૈતન્યાંશં ચ તથા યત્ હૃદયં હૃદ્ગતં ચૈતન્યાંશં (તદુભયં) સંસીવ્ય મિથ: સમ્મેલ્ય, તયોઃ એકત્વમાપાદ્ય વા સ્થાપિતવાન્ । તતઃ પવમાનઃ પૂયમાનઃ પવિત્રીક્રિયમાણ: વા સોમઃ પ્રાણવાયુ: ઽસોમો વૈ પવમાનઃઽ (શત૦ બ્રા૦ ૨,૨.૩.૨૨), ઽપ્રાણા વૈ પવમાનઃ (શત૦ બ્રા૦ ૨.૨.૧.૬) ઇતિ શ્રુતેઃ । સ્વપ્રભાવેણ શીર્ષતઃ અધિ શીર્ષમધિકૃત્ય મસ્તિષ્કાત્ ઊર્ધ્વઃ ઊર્ધ્વભાગે પ્રસરત્ ભાલપટ્ટે ભ્રૂમધ્યસ્થિતમ્ એકીભૂતં તત્ ઊર્ધ્વાભિમુખં ચૈતન્યં પ્રૈરયત્ જીવનાય પ્રેરિતવાન્ । તાત્પર્યમેતત્ યદ્ અથર્વાનામા ઋષિઃ સ્વીયૈઃ પ્રયોગૈઃ માનવસ્ય ભાવનાપ્રવણસ્ય હૃદયસ્ય તર્કપ્રવણસ્ય ચ મસ્તિષ્કસ્ય એકત્ર સામઞ્જસ્યં સાધિતવાન્, પ્રાણવાયુંશ્ચ સક્રિયં કુર્વન્ તન્મસ્તિષ્કં ગતિશીલં વિધત્તે ઇતિ

તદ્વા અથ૑ર્વણઃ૒ શિરો૑ દેવકો૒શઃ સમુ૑બ્જિતઃ।
તત્પ્રા૒ણો અ૒ભિ ર૑ક્ષતિ૒ શિરો૒ અન્ન૒મથો૒ મનઃ૑

તત્ । વૈ । અથર્વણઃ । શિરઃ । દેવકોશઃ । સમ્ઽઉબ્જિતઃ ।
તત્ । પ્રાણઃ । અભિ । રક્ષતિ । શિરઃ। અન્નમ્ । અથો ઇતિ । મનઃ

અથર્વણઃ તત્ વૈ શિરઃ નૂનમ્ અથર્વણા, પ્રજાપતિના વા પ્રદત્તં તચ્છિરઃ મન્ત્રવિશેષસમુદાયો માનવમસ્તિષ્કં વા સમુબ્જિતઃ સમ્યક્ પ્રકારેણ યોગસાધનેન વા ઋજુતામાપાદિતઃ દેવકોશઃ દિવ્યશક્તીનાં કોશઃ, ઇન્દ્રિયાણાં સઞ્ચાલકો વા આસ્તે । ઽઉબ્જ આર્જવેઽ ઇત્યસ્માત્ ક્ત-પ્રત્યયઃ । દેવકોશાત્મકં તત્ શિરઃ પ્રાણઃ મુખ્યઃ પ્રાણ: અભિરક્ષતિ । અન્નં તદનુકૂલં ભક્ષિતમન્નમ્ અથો અપિ ચ મનઃ, એતે દ્વે અપિ તત્ રક્ષતઃ । એતેન માનવ-શરીરે મસ્તિષ્કસ્ય જીવનાધાયતા સ્ફુટા

ઊ૒ર્ધ્વો નુ સૃ૒ષ્ટા૩સ્તિ૒ર્યઙ્નુ સૃ૒ષ્ટા૩સ્સર્વા૒ દિશઃ૒ પુરુ૑ષ૒ આ બ૑ભૂ૒વા૩ઁ।
પુરં૒ યો બ્રહ્મ૑ણો૒ વેદ૒ યસ્યાઃ૒ પુરુ૑ષ ઉ૒ચ્યતે૑

ઊર્ધ્વઃ । નુ । સૃષ્ટા૩ઃ । તિર્યઙ્। નુ । સૃષ્ટા૩ઃ । સર્વાઃ । દિશઃ । પુરુષઃ । આ। બભૂવાઁ૩ ।
પુરમ્ । યઃ । બ્રહ્મણઃ। વેદ। યસ્યાઃ । પુરુષઃ ઉચ્યતે

પ્રશ્નોત્તરરૂપેણ વિરાટ્ વર્ણ્યતે-ઊર્ધ્વો નુ સૃષ્ટા ઇતિ । નુ કિ વિરાટ્-પુરુષસ્ય બ્રહ્માણ્ડરૂપો દેહઃ ઊર્ધ્વઃ ઊર્ધ્વાભિમુખ એવ સૃષ્ટાઃ સૃષ્ટઃ । અથવા નુ કિં તિર્યઙ્ વક્રગામી સૃષ્ટાઃ સૃષ્ટ: ? અસ્યૈવ સન્દેહસ્ય ઉત્તરમેતત્ યન્નૈવમ્, પ્રત્યુત સર્વા દિશઃ પુરુષઃ, અયં વિરાટ્ પુરુષઃ, સર્વા: દિશઃ અભિવ્યાપ્ય આબભૂવ સંસ્થિતઃ, સર્વત્ર સૃષ્ટિરચનામકરોદિતિ ભાવઃ । યઃ પુરુષઃ અસ્ય બ્રહ્મણઃ બ્રહ્માણ્ડાધિપતે: વિરાટ્પુરુષસ્ય પુરં આવાસભૂમિમ્, બ્રહ્માણ્ડપુરિં વેદ વિજાનાતિ, યસ્યાઃ અધિકરણાર્થે ષષ્ઠી, યસ્યામાવાસભૂભ્યાં નિવાસહેતોઃ અયમાત્મા પુરુષ ઇતિ ઉચ્યતે । સ એવ વસ્તુતસ્તત્ત્વજ્ઞો ભવતીત્યર્થઃ

યો વૈ તાં બ્રહ્મ૑ણો૒ વેદા૒મૃતે૒નાવૃ૑તાં૒ પુર૑મ્।
તસ્મૈ૒ બ્રહ્મ૑ ચ બ્રા૒હ્માશ્ચ૒ ચક્ષુઃ૑ પ્રા૒ણં પ્ર૒જાં દ૑દુઃ

યઃ। વૈ । તામ્ । બ્રહ્મણઃ । વેદ। અમૃતેન । આવૃતામ્ ।
પુરમ્ । તસ્મૈ । બ્રહ્મ । ચ । બ્રાહ્માઃ । ચ । ચક્ષુઃ । પ્રાણમ્ । પ્રજામ્ । દદુઃ

યઃ વૈ ખલુ અમૃતેન અમૃતતત્ત્વેન અમરણશીલયા પ્રાણશક્ત્યા વેત્યર્થઃ । આવૃતાં સમાચ્છાદિતામ્ પરબ્રહ્મણ: એનં પુરં પુરીં વેદ જાનાતિ સ નિયન્ત્રિતજીવનો ન કેવલં બ્રહ્મૈવાપ્નોતિ, પ્રત્યુત તસ્મૈ બ્રહ્મ વેદાઃ ચ બ્રાહ્માઃ વેદાધ્યેતારો બ્રાહ્મણાશ્ચ ચક્ષુઃ ચક્ષુસ્તદુપલક્ષિતાનિ સર્વાણિ ઇન્દ્રિયાણિ, પ્રાણં સર્વમાયુઃ પ્રજાં સન્તતિં ચાપિ દદુઃ દત્તવન્તઃ, તેષાં વરપ્રદાનાત્ સ એતત્સર્વમપિ સમાપ્નોતીત્યર્થઃ

ન વૈ તમ્ચક્ષુ૑ર્જહાતિ૒ ન પ્રા૒ણો જ૒રસઃ૑ પુ૒રા।
પુરં૒ યો બ્રહ્મ૑ણો૒ વેદ૒ યસ્યાઃ૒ પુરુ૑ષ ઉ૒ચ્યતે૑

ન। વૈ । તમ્ । ચક્ષુઃ । જહાતિ । ન । પ્રાણઃ । જરસઃ। પુરા ।
પુરમ્ । યઃ। બ્રહ્મણઃ। વેદ। યસ્યાઃ । પુરુષઃ। ઉચ્યતે

યસ્યાઃ બ્રહ્મપુર: કારણાત્, તત્ર શયનાત્ આત્મા પુરુષઃ ઇતિ ઉચ્યતે, યથાહ યાસ્ક:-ઽપુરુષઃ પુરીષયઃ, પુરિ શેતે ઇતિ (નિ૦ ૨. ૧. ૪ )। તસ્ય પુરુષશબ્દસ્ય અન્વર્થતાહેતુકં પુરમ્ બ્રહ્મપુરં યઃ વેદ વિજાનાતિ, વૈ નિશ્ચયેન તં પુરુષં ચક્ષુઃ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયજાતં ન જહાતિ ન ત્યજતે । જરસઃ પુરા વાર્ધક્યાત્ પૂર્વં પ્રાણઃ અપિ ન જહાતીત્યર્થઃ

અ૒ષ્ટાચ૑ક્રા૒ નવ૑દ્વારા દે૒વાનાં૒ પૂર૑યો૒ધ્યા।
તસ્યાં૑ હિર૒ણ્યયઃ૒ કોશઃ૑ સ્વ૒ર્ગો જ્યોતિ૒ષાવૃ૑તઃ

અષ્ટાઽચક્રા । નવદ્વારા । દેવાનામ્ । પૂ: । અયોધ્યા ।
તસ્યામ્ । હિરણ્યયઃ। કોશઃ। સ્વઃઽગઃ । જ્યોતિષા । આઽવૃતઃ

દેવાનામ્ પૂ: નગરી, જીવાત્મનો નિવાસસ્થાનમ્ । આદરાર્થે બહુવચનમ્ । યદ્વા-દિવ્યગુણોપેતાનાં જનાનાં નિવાસભૂમિઃ । સાધિષ્ઠાતૃદેવૈઃ પઞ્ચભૂતૈઃ નિર્મિતત્વાદસ્ય શરીરસ્ય તદધિષ્ઠાતૃદેવાનાં પૂંસ્ત્વમિતિ વા। કિંવા માનવીયે દેહેઽસ્મિન્ ક્રમશઃ પ્રાણ-મનોઃ-રક્તાપરપર્યાયસત્ત્વ-વાક્-બુદ્ધિ-વીર્ય-દુઃખ-રોગાદીનાં સૂર્ય-ચન્દ્ર-મંગલ-બુધ-ગુરુ-શુક્રશનૈશ્ચરાભિધૈઃ ગ્રહદેવૈઃ પ્રદાનાત્ તેષાં દેવાનાં પૂરિયમિત્યપિ કેચન । અથવા દેવાનાં મૂર્ખાણામ્ ઉન્મત્તાનાં પૂ: પૂર્તિપુરી, ઽદિવુ મદેઽ અચ્ । દેવવત્ પ્રકાશમાનાનાં નગરી દેવાનાં પૂરિતિ નિષ્કર્ષઃ । સા અયોધ્યા યોદ્ધુમશક્યા, અજેયા, ઇતિ યાવત્ । તામેવ વિશિનષ્ટિ-અષ્ટાંચકા કરોતેર્ઘઞર્થે કઃ, દ્વિત્વમ્ । મૂલાધાર-સ્વાધિષ્ઠાન-મણિપૂરકા-ઽનાહત-વિશુદ્ધા-ઽઽજ્ઞાચક્ર લલનાચક્રાપરપર્યાયમનશ્ચક્ર - કૂર્મચક્ર-સહસ્રારચક્રરૂપાણિ અષ્ટૌ ચક્રાણિ યસ્યાં સા। ચક્રશબ્દસ્ય કર્મવાચિત્વે યમ-નિયમા-ઽઽસન-પ્રાણાયામ-પ્રત્યાહાર-ધારણા-ધ્યાન-સમાધિરૂપાણિ યોગદર્શનોક્તાનિ કર્માણિ યસ્યાઃ સા તાદૃશી અષ્ટાચક્રા । નવદ્વારા દ્વે નેત્રે, દ્વૌ કણૌઁ, દ્વે નાસિકે, એકૈકં મુખ-ગુદા-લિઙ્ગાનિ ઇત્યેવં નવદ્વારવતી । અથવા મનોબુદ્ધિસહિતૈઃ સપ્તશીર્ષણ્યચ્છિદ્રૈર્યુક્તા। વર્તતે ઇતિ શેષઃ । તસ્યાં તાદૃશ્યામ્ અયોધ્યાપુરિ, સ્થિતઃ હિરણ્યયઃ કોશઃ સ્વર્ણાભાયુક્તઃ અદૃષ્ટરૂપઃ, મન-પ્રાણ-હૃદયરૂપો વા કોશઃ પ્રદેશઃ સ્વર્ગઃ સ્વર્ગવત્ સુખપ્રદઃ અસ્તિ યો હિ જ્યોતિષા આત્મજ્યોતિષા જ્ઞાનેન વા આવૃતઃ પ્રાવૃતઃ, આચ્છાદિતો દેદીપ્યમાનો વિરાજતે

તસ્મિ૑ન્હિર૒ણ્યયે૒ કોશે૒ ત્ર્ય૑રે૒ ત્રિપ્ર૑તિષ્ઠિતે।
તસ્મિ૒ન્યદ્ય૒ક્ષમા૑ત્મ૒ન્વત્તદ્વૈ બ્ર૑હ્મ૒વિદો૑ વિદુઃ

તસ્મિન્ । હિરણ્યયે। કોશે । ત્રિઽઅરે । ત્રિઽપ્રતિસ્થિતે ।
તસ્મિન્ । યત્ । યક્ષમ્ । આત્મન્ઽવત્ । તત્ । વૈ । બ્રહ્મવિદઃ। વિદુઃ

ત્ર્યરે બાલ્ય-યૌવન-જરાત્મકા: ત્રયઃ ત્રિવિધા અરા: યત્ર તાદૃશે । યદ્વા-ત્રિગુણાત્મિકાયાઃ પ્રકૃતેસ્ત્રૈગુણ્યમયા અરાઃ યત્ર તસ્મિન, તાદૃશે। ત્રિપ્રતિષ્ઠિતે કાય-મનો-વાક્સમ્બન્ધિષુ કર્મસુ પ્રતિષ્ઠિતે। યદ્વા સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-કારણશરીરેષુ નિહિતે, તસ્મિન્ હિરણ્યયે કોશે સુવર્ણમયે દહરાકાશે યદ્ આત્મન્વત્ આત્મસંયુક્તં યક્ષં યજનીયં પરં બ્રહ્મ વિદ્યતે, તત્ પરં બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદઃ બ્રહ્મવેત્તારો મહર્ષયઃ વૈ એવ વિદુઃ જાનન્તિ

પ્ર૒ભ્રાજ૑માનાં૒ હરિ૑ણીં૒ યશ૑સા સં૒પરી૑વૃતામ્।
પુરં૑ હિર૒ણ્યયીં૒ બ્રહ્મા વિ૑વે૒શાપ૑રાજિતામ્

પ્રઽભ્રાજમાનામ્ । હરિણીમ્ । યશસા। સમ્ઽપરિવૃતામ્ ।
પુરમ્ । હિરણ્યયીમ્ । બ્રહ્મ । આ। વિવેશ । અપરાઽજિતામ્

પ્રભ્રાજમાનાં પ્રકૃષ્ટગુણગણૈઃ ભાસમાનાં, દીપ્તિમતીં હરિણીં ત્રિવિધદુઃખવિનાશિનીં યશસા યશોદ્રવેણ સોમાત્મકેન સંપરિવૃતાં પરિતઃ વ્યાપ્તામ્, અપરાજિતામ્ અસુરાદિભિઃ અજેયામ્ એતાદૃશીં હિરણ્યયીં હિતાં રમણીયાં પુરમ્ અયોધ્યાનામ્નીં નગરીં બ્રહ્મા પરં બ્રહ્મ વિવેશ પ્રવિવેશ, નિવાસમકરોત્