āśvalāyanagṛhyasūtram · Chapter 1

āśvalāyanagṛhyasūtram

uktāni vaitānikāni gṛhyāṇi vakṣyāmaḥ

trayaḥ pākayajñāḥ

hutā agnau hūyamānā anagnau prahutā brāhmaṇabhojane brahmaṇihutāḥ

athāpyṛca udāharanti yaḥ samidhā ya āhutī yo vedeneti

samidhamevāpi śraddadhāna ādadhanmanyeta yaja idamiti namastasmai ya āhutyā yo vedeneti vidyayaivāpyasti prītistadetatpaśyannṛṣiruvāca agorudhāya gaviṣedyukṣāya dasmyaṃ vacaḥ / ghṛtātsvādīyo madhunaśca vocateti vaca eva ma idaṃ ghṛtācca madhunaśca svādīyo'sti prītiḥ svādīyo'stvityeva tadāha ā te agna ṛcā havirhṛdā taṣṭaṃ bharāmasi / te te bhavantūkṣaṇa ṛṣabhāso vaśā uteti eta eva ma ukṣāṇaśca ṛṣabhāśca vaśāśca bhavanti ya imaṃ svādhyāyamadhīyata iti yo namasā svadhvara iti namaskāreṇa vai khalvapi na vai devā namaskāramati yajño vai nama iti hi brāhmaṇaṃ bhavati

atha sāyaṃprātaḥsiddhasya haviṣyasya juhuyāt

agnihotradevatābhyaḥ somāya vanaspataye'gnīṣomābhyāmindrāgnibhyāṃ dyāvāpṛthivībhyāṃ dhanvantaraya indrāya viśvebhyo devebhyo brahmaṇe

svāhetyatha baliharaṇam

etābhyaścaiva devatābhyo'dbhya oṣadhivanaspatibhyo gṛhāya gṛhadevatābhyo vāstudevatābhyaḥ

indrāyendrapuruṣebhyo yamāya yamapuruṣebhyo varuṇāya varuṇapuruṣebhyaḥ somāya somapuruṣebhya iti pratidiśam

brahmaṇe brahmapuruṣebhya iti madhye

viśvebhyo devebhyaḥ

sarvebhyo bhūtebhyo divācāribhya iti divā

naktañcāribhya iti naktam

rakṣobhya ityuttarataḥ

svadhā pitṛbhya iti prācīnāvītī śeṣaṃ
dakṣiṇā ninayet

atha khalu yatra kva ca hoṣyantyasyādiṣumātrāvaraṃ sarvataḥ sthaṇḍilamupalipyollikhya ṣaḍlekhā udagāyatāṃ paścātprāgāyate nānāntayostisro madhye tadabhyukṣyāgniṃ pratiṣṭhāpyānvādhāya parisamūhya paristīrya purastāddakṣiṇataḥ paścāduttarata ityudakasaṃsthantūṣṇīṃ paryukṣaṇam

pavitrābhyāmājyasyotpavanam

apracchinnāgrāvanantargarbhau prādeśamātrau kuśau nānāntayorgṛhītvāṅguṣṭhopakaniṣṭhikābhyāmuttānābhyāṃ pāṇibhyāṃ savituṣṭvā prasava utpunāmyacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhiriti prāgutpunāti sakṛnmantreṇa dvistūṣṇīm

kṛtākṛtamājyahomeṣu paristaraṇam

tathājyabhāgau pākayajñeṣu

brahmā ca dhanvantariyajñaśūlagavavarjam

amuṣmai svāheti juhuyāt

agnirindraḥ prajāpatirviśvedevā brahmetyanādeśe

ekabarhirādyājyasviṣṭakṛtaḥ syustulyakālāḥ

tadeṣābhiyajñagāthā gīyate / pākayajñānsamāsādyaikājyānekabarhiṣaḥ
/ ekasviṣṭakṛtaḥ kuryānnānāpi sati daivate

iti

udagayana āpūryamāṇapakṣe kalyāṇe nakṣatre caulakarmopanayanagodānavivāhāḥ

sārvakālameke vivāham

teṣāṃ purastāccatasra ājyāhutīrjuhuyāt

agna āyūṃṣi pavasa iti tisṛbhiḥ prajāpate na tvadetānyanya iti ca vyāhṛtibhirvā

samuccayameke

naike kāñcana

tvamaryamā bhavasi yatkanīnāmiti vivāhe caturthīm

kulamagre parīkṣeta ye mātṛtaḥ pitṛśceti yathoktaṃ purastāt

buddhimate kanyāṃ prayacchet

buddhirūpaśīlalakṣaṇasampannāmarogāmupayaccheta

durvijñeyāni lakṣaṇānīti

aṣṭau piṇḍānkṛtvā ṛtamagre prathamaṃ jajña ṛte satyaṃ pratiṣṭhitaṃ yadiyaṃ kumāryabhijātā tadiyamiha pratipadyatāṃ yatsatyaṃ taddṛśyatāmiti piṇḍānabhimantrya kumārīṃ brūyādeṣāmekaṃ gṛhāṇeti

kṣetrāccedubhayataḥsasyādgṛhṇīyādannavatyasyāḥ prajā bhaviṣyatīti vidyādgoṣṭhātpaśumatī vedipurīṣādbrahmavarcasvinyavidāsino hradātsarvasampannā devanātkitavī catuṣpathāddvipravrājinīriṇādadhanyā śmaśānāt patighnī

alaṃkṛtya kanyāmudakapūrvāṃ dadyādeṣa brāhmo vivāhaḥ / tasyāṃ jāto dvādaśāvarāndvādaśa parānpunātyubhayataḥ / ṛtvije vitate karmaṇi dadyādalaṃkṛtya sa daivo daśāvarāndaśa parānpunātyubhayataḥ / saha dharmaṃ carata iti prājāpatyo'ṣṭāvarānaṣṭa parānpunātyubhayataḥ / gomithunaṃ dattvopayaccheta sa ārṣaḥ saptāvarā nsapta parānpunātyubhayataḥ / mithaḥ samayaṃ kṛtvopayaccheta sa gāndharvaḥ/ dhanenopatoṣyopayaccheta sa āsuraḥ / suptānāṃ pramattānāṃ vāpaharet sa paiśācaḥ /
hatvā bhittvā ca śīrṣāṇi rudatīṃ rudadbhyo haret sa rākṣasaḥ

atha khalūccāvacā janapadadharmā grāmadharmāśca tānvivāhe pratīyāt

yattu samānaṃ tadvakṣyāmaḥ

paścādagnerdṛṣadamaśmānaṃ pratiṣṭhāpyottarapurastādudakumbhaṃ samanvārabdhāyāṃ hutvā tiṣṭhan pratyaṅmukhaḥ prāṅmukhyā āsīnāyā gṛhṇāmi te saubhagatvāya hastamityaṅguṣṭhameva gṛhṇīyādyadi kāmayīta pumāṃsa eva me putrā jāyeranniti

aṅgulīreva strīkāmaḥ

romānte hastaṃ sāṅguṣṭhamubhayakāmaḥ

pradakṣiṇamagnimudakumbhañca triḥ pariṇayañjapati / amo'hamasmi sā tvaṃ sā tvamasyamo'haṃ dyaurahaṃ pṛthivī tvaṃ sāmāhamṛktvaṃ tāveha vivahāvahai prajāṃ prajanayāvahai sampriyau rociṣṇū sumanasyamānau jīveva śaradaḥ śatamiti

pariṇīya pariṇīyāśmānamārohayatīmamaśmānamārohāśmeva tvaṃ sthirā bhava / sahasva pṛtanāyato'bhitiṣṭha pratanyata iti

vadhvañjalā upastīrya bhrātā bhrātṛsthāno vā dvirlājānāvapati

trirjāmadagnyānām

pratyabhighārya haviḥ

avattañca

eṣo'vadānadharmaḥ

aryamaṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata sa imāṃ devo aryamā preto muñcātu nāmutaḥ svāhā / varuṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata sa imāṃ devo varuṇaḥ preto muñcātu nāmutaḥ svāhā / pūṣaṇaṃ nu devaṃ kanyā agnimayakṣata sa imāṃ devaḥ pūṣā preto muñcātunāmutaḥ svāhetyavicchindatyañjaliṃ sruceva juhuyāt

apariṇīya śūrpapuṭenābhyātmaṃ tūṣṇīṃ caturtham

opyopya haike lājānpariṇayanti tathottame āhutī na sannipatataḥ

athāsyai śikhe vimuñcati yadi kṛte bhavataḥ

ūrṇāstuke keśapakṣayorbaddhe bhavataḥ / pra tvā muñcāmi varuṇasya pāśāditi

uttarāmuttarayā

athaināmaparājitāyāndiśi saptapadānyabhyutkrāmayatīṣa ekapadyūrje dvipadī rāyaspoṣāya tripadī māyobhavyāya catuṣpadī prajābhyaḥ pañcapadyṛtubhyaḥ ṣaṭpadī sakhā saptapadī bhava sā māmanuvratā bhava putrānvindāvahai bahūṃste santu jaradaṣṭaya iti

ubhayoḥ sannidhāya śirasī udakumbhenāvasicya

brāhmaṇyāśca vṛddhāyā jīvapatnyā jīvaprajāyā agāra etāṃ rātriṃ vaset

dhruvamarundhatīṃ saptaṛṣīniti dṛṣṭvā vācaṃ visṛjeta jīvapatnīṃ prajāṃ vindeyeti

prayāṇa upapadyamāne pūṣā tveto nayatu hastagṛhyeti yānamārohayet

aśmanvatīrīyate saṃrabhadhvamityarddharcena nāvamārohayet

uttareṇoktramayet

jīvaṃ rudantīti rudatyām

vivāhāgnimagrato'jasrannayanti

kalyāṇeṣu deśavṛkṣacatuṣpatheṣu māvidanparipanthina iti japet

vāsevāse sumaṅgalīriyaṃ vadhūritīkṣakānīkṣeta

iha priyaṃ prajayā te samṛdhyatāmiti gṛhaṃ praveśayet

vivāhāgnimupasamādhāya paścādasyānaḍuhaṃ carmāstīrya prāggrīvamuttaraloma tasminnupaviṣṭāyāṃ samanvārabdhāyām ā naḥ prajāṃ janayatu prajāpatiriti catasṛbhiḥ pratyṛcaṃ hutvā samañjantu viśvedevā iti dadhnaḥ prāśya pratiprayacchedājyaśeṣeṇa vānakti hṛdaye

akṣārālavaṇāśinau brahmacāriṇāvalaṃkurvāṇāvadhaḥśāyinau syātām

ata ūrddhvaṃ trirātraṃ dvādaśarātram

saṃvatsaraṃ vaika ṛṣirjāyata iti

caritavrataḥ sūryāvide vadhūvastraṃ dadyāt

annaṃ brāhmaṇebhyaḥ

atha svastyayanaṃ vācayīta

pāṇigrahaṇādi gṛhyaṃ paricaretsvayaṃ patnyapi vā putraḥ kumāryantevāsī vā

nityānugṛhītaṃ syāt

yadi tūpaśāmyetpatnyupavasedityeke

tasyāgnihotreṇa

prāduṣkaraṇahomakālau vyākhyātau

haumyaṃ ca māṃsavarjam

kāmaṃ tu vrīhiyavatilaiḥ

agnaye svāheti sāyaṃ juhuyāt sūryāya svāheti
prātastūṣṇīṃ dvitīye ubhayatra

atha pārvaṇasthālīpākaḥ

tasya darśapūrṇamāsābhyāmupavāsaḥ

idhmābarhiṣośca sannahanam

devatāścopāṃśuyājendramahendravarjam

kāmyā itarāḥ

tasyai tasyai devatāyai caturaścaturo muṣṭīnnirvapati pavitre antarddhāyāmuṣmai tvā juṣṭaṃ nirvapāmīti

athainānprokṣati yathāniruptamamuṣmai tvā juṣṭaṃ prokṣāmīti

avahatāṃstriṣphalīkṛtānnānā śrapayet

samopya vā

yadi nānā śrapayedvibhajya taṇḍulānabhimṛśedidamamuṣmā idamamuṣmā iti

yadyu vai samopya vyuddhāraṃ juhuyāt

śṛtāni havīṃṣyabhighāryodagudvāsya barhiṣyāsādyedhmabhighāryāyanta idhma ātmā jātavedastenedhyasva varddhasva ceddha varddhaya cāsmān prajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena samedhaya svāheti

tūṣṇīmāghārāvāghāryājyabhāgau juhuyādagnaye svāhā somāya svāheti

uttaramāgneyaṃ dakṣiṇaṃ saumyam

vijñāyate cakṣuṣī vā ete yajñasya yadājyabhāgau

tasmātpuruṣasya hi pratyaṅmukhasyāsīnasya dakṣiṇamakṣyuttaraṃ bhavatyuttaraṃ dakṣiṇam

madhye havīṃṣi pratyaktaraṃ vā prāksaṃsthānyudaksaṃsthāni vottarapurastātsauviṣṭakṛtam

madhyātpūrvārddhācca haviṣo'vadyati

madhyātpūrvārddhāt paścārddhāditi pañcāvattinām

uttarārddhāt sauviṣṭakṛtam

nātra havīṃṣi pratyabhighārayati sviṣṭakṛtaṃ dvirabhighārayati

yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram / agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvānsarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu me / agnaye sviṣṭakṛte suhutahute sarvaprāyaścittāhutīnāṃ kāmānāṃ samarddhayitre sarvānnaḥ kāmāntsamarddhaya svāheti

barhiṣi pūrṇapātraṃ ninayet

eṣo'vabhṛthaḥ

pākayajñānāmetattantram

havirucchiṣṭaṃ dakṣiṇā

atha paśukalpaḥ

uttarato'gneḥ śāmitrasyāyatanaṃ kṛtvā pāyayitvā paśumāplāvya purastāt pratyaṅmukhamavasthāpyāgniṃ dūtamiti dvābhyāṃ hutvā sapalāśayārdraśākhayā paścādupaspṛśedamuṣmai tvā juṣṭamupākaromīti

vrīhiyavamatībhiradbhiḥ purastātprokṣatyamuṣmai tvā juṣṭaṃ prokṣāmīti

tāsāṃ pāyayitvā dakṣiṇamanu bāhuṃ śeṣaṃ ninayet

āvṛtaiva paryagni kṛtvodañcaṃ nayanti

tasya purastādulmukaṃ haranti

śāmitra eṣa bhavati

vapāśrapaṇībhyāṃ kartā paśumanvārabhate

kartāraṃ yajamānaḥ

paścācchamitrasya prākśirasaṃ pratyakśirasaṃ vodakpādaṃ saṃjñapya purā nābhestṛṇamantarddhāya vapāmutkhidya vapāmavadāya vapāśrapaṇībhyāṃ parigṛhyādbhirabhiṣicya śāmitre pratāpyāgreṇainamagniṃ hutvā dakṣiṇata āsīnaḥ śrapayitvā parītya juhuyāt

etasminnevāgnau sthālīpākaṃ śrapayanti

ekādaśa paśoravadānāni sarvāṅgebhyo'vadāya śāmitre śrapayitvā hṛdayaṃ śūle pratāpya sthālīpākasyāgrato juhuyāt

avadānairvā saha

ekaikasyāvadānasya dvirdviravadyati

āvṛtaiva hṛdayaśūlena caranti

caityayajñe prāk sviṣṭakṛtaścaityāya baliṃ haret

yadyu vai videśasthaṃ palāśadūtena yatra vettha vanaspata ityetayarcā dvau piṇḍau kṛtvā vīvadhe'bhyādhāya dūtāya prayacchedimantasmai baliṃ hareti cainaṃ brūyādayaṃ tubhyamiti yo dūtāya

pratibhayaṃ cedantarā śastramapi kiñcit

nāvyā cennadyantarā plavarūpamapi kiñcidanena taritavyamiti

dhanvantariyajñe brahmāṇamagniṃ cāntarā purohitāyāgre baliṃ haret

upaniṣadi garbhalambhanaṃ puṃsavanamanavalobhanañca

yadi nādhīyāttṛtīye garbhamāse tiṣyeṇopoṣitāyāḥ sarūpavatsāyā gordadhani dvau dvau māṣau yavañca dadhi prasṛtena prāśayet

kiṃ pibasi kiṃ pibasīti pṛṣṭvā puṃsavanaṃ puṃsavanamiti triḥ pratijānīyāt

evaṃ trīnprasṛtān

athāsyai maṇḍalāgāracchāyāyāṃ dakṣiṇasyāṃ nāsikāyāmajītāmoṣadhīṃ nastaḥkaroti

prajāvajjīvaputrābhyāṃ haike ā te garbho yonimetu pumānvāṇa iveṣudhim / ā vīro jāyatāṃ putraste daśamāsyaḥ / agniretu prathamo devatānāṃ sau'syai prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt / tadayaṃ rājā varuṇo'numanyatāṃ yatheyaṃ strī pautramaghaṃ na rodāditi

prājāpatyasya sthālīpākasya hutvā hṛdayadeśamasyā ālabheta yatte susīme hṛdaye hitamantaḥ
prajāpatau / manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ māhaṃ pautramaghanniyāmiti

caturthe garbhamāse somantonnayanam

āpūryamāṇapakṣe yadā puṃsā nakṣatreṇa candramā yuktaḥ syāt

athāgnimupasamādhāya paścādasyānaḍuhaṃ carmāstīrya prāggrīvamuttaraloma tasminnupaviṣṭāyāṃ samanvārabdhāyāṃ dhātā dadātu dāśuṣa iti dvābhyāṃ rākāmahamiti dvābhyāṃ nejameṣa iti tisṛbhiḥ prajāpate na tvadetānyanya iti ca

athāsyai yugmena śalāṭuglapsena tryeṇyā ca śalalyā tribhiśca kuśapiñjūlairūrdhvaṃ sīmantaṃ vyūhati bhūrbhuvaḥ svaromiti triḥ

caturvā

vīṇāgāthinau saṃśāsti somaṃ rājānaṃ saṃgāyetāmiti

somo no rājā'vatu mānuṣīḥ prajā niviṣṭacakrāsāviti yāṃ nadīmupavasitā bhavanti

brāhmaṇyaśca vṛddhā jīvapatyo jīvaprajā yadyadupadiśeyustattatkuryuḥ

vṛṣabho dakṣiṇā

kumāraṃ jātaṃ purānyairālambhātsarpirmadhunī hiraṇyanikāṣaṃ hiraṇyena prāśayetpra te dadāmi madhuno ghṛtasya vedaṃ savitrā prasūtaṃ maghonām / āyuṣmāngupto devatābhiḥ śataṃ jīva śarado loke asminniti

karṇayorupanidhāya medhājananaṃ japati / medhānte devaḥ savitā medhāṃ devī sarasvatī / medhānte aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau / iti

aṃsāvabhimṛśati aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava / vedo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamiti / indra śreṣṭhāni draviṇāni dhehyasme prayandhi maghavannṛjīṣinniti ca

nāma cāsmai dadyuḥ

ghoṣavadādyantarantasthamabhiniṣṭhānāntaṃ dvyakṣaram

caturakṣaraṃ vā

dvyakṣaraṃ pratiṣṭhākāmaścaturakṣaraṃ brahmavarcasakāmaḥ

yugmāni tveva puṃsām

ayujāni strīṇām

abhivādanīyaṃ ca samīkṣeta tanmātāpitarau vidyātāmopanayanāt

pravāsādetya putrasya śiraḥ parigṛhya japati aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase / ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamiti mūrddhani triravaghrāya

āvṛtaiva
kumāryai

ṣaṣṭhe māsyannaprāśanam

ājamannādyakāmaḥ

taittiraṃ brahmavarcasakāmaḥ

ghṛtaudanaṃ tejaskāmaḥ

dadhimadhughṛtamiśramannaṃ prāśayedannapate'trasya no dehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ / pra pradātārantāriṣa ūrjanno dhehi dvipade catuṣpada iti

āvṛtaiva kumāryai

tṛtīye varṣe caulaṃ yathākuladharmaṃ vā

uttarato'gnervrīhiyavamāṣatilānāṃ pṛthakpūrṇaśarāvāṇi nidadhāti

paścātkārayiṣyamāṇo māturupastha ānaḍuhaṃ gomayaṃ nave śarāve śamīparṇāni copanihitāni bhavanti

mātuḥ pitā dakṣiṇata ekaviṃśatikuśapiñjūlānyādāya

brahmā vaitāni dhārayet

paścātkārayiṣyamāṇasyāvasthāya śītoṣṇā apaḥ samānīyoṣṇena vā ya udakenehīti

tāsāṃ gṛhītvā navanītaṃ dadhidrapsānvā pradakṣiṇaṃ śirastrirundati aditiḥ keśānvapatvāpa undantu varcasa iti

dakṣiṇe keśapakṣe trīṇi trīṇi kuśapiñjūlānyabhyātmāgrāṇi nidadhāti oṣadhe trāyasvainamiti

svadhite mainaṃ hiṃsīriti niṣpoḍya lauhena kṣureṇa

prachinatti yenāvapatsavitā kṣureṇa somasya rājño varuṇasya vidvān / tena brahmāṇo vapatedamasyāyuṣmāñjaradaṣṭiryathāsaditi

pracchidyapracchidya prāgagrāñchamīparṇaiḥ saha mātre prayacchati tānānaḍuhe gomaye nidadhāti

yena dhātā bṛhaspateragnerindrasya cāyuṣe'vapat / tena ta āyuṣe vapāmi suślokyāya svastaya iti dvitīyam / yena bhūyaścarātryāṃ jyokca paśyāti sūryam / tena ta āyuṣe vapāmi suślokyāya svastaya iti tṛtīyam

sarvairmantraiścaturtham

evamuttaratastriḥ

kṣuratejo nimṛjedyatkṣureṇa marcayatā supeśasā vaptā vapasi keśān / śundhi śiro māsyāyuḥ pramoṣīriti

nāpitaṃ śiṣyācchītoṣṇābhiradbhiravarthaṃ kurvāṇo'kṣaṇvankuśalīkurviti

yathākuladharmaṃ keśaveśān kārayet

āvṛtaiva kumāryyai

etena godānam

ṣoḍaśe varṣe

keśaśabde tu śmaśruśabdānkārayet

śmaśrūṇīhondati

śundhi śiro mukhaṃ māsyāyuḥ pramoṣīriti

keśaśmaśrulomanakhānyudaksaṃsthāni kurviti saṃpreṣyati

āplutya vāgyataḥ sthitvā'haḥśeṣamācāryasakāśe vācaṃ visṛjeta varaṃ dadāmīti

gomithunaṃ dakṣiṇā

saṃvatsaramādiśet

aṣṭame varṣe brāhmaṇamupanayet

garbhāṣṭame vā

ekādaśe kṣatriyam

dvādaśe vaiśyam

ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasyānatītaḥ kālaḥ

ā dvāviṃśāt kṣatriyasyā caturviṃśādvaiśyasyāta ūrdhvaṃ patitasāvitrīkā bhavanti

nainānupanayennādhyāpayenna yājayennaibhirvyavahareyuḥ

alaṅkṛtaṃ kumāraṃ kuśalīkṛtaśirasamahatena vāsasā saṃvītamaiṇeyena vājinena brāhmaṇaṃ rauraveṇa kṣatriyamājena vaiśyam

yadi vāsāṃsi vasīranraktāni vasīrankāṣāyaṃ brāhmaṇo māñjiṣṭaṃ kṣatriyo hāridraṃ vaiśyaḥ

teṣāṃ mekhalāḥ

mauñjī brāhmaṇasya dhanurjyā kṣatriyasyāvī vaiśyasya

teṣāṃ daṇḍāḥ

pālāśo brāhmaṇasyauḍumbaraḥ kṣatriyasya bailvo vaiśyasya / keśasaṃmito brāhmaṇasya lalāṭasaṃmitaḥ kṣatriyasya prāṇasaṃmito vaiśyasya

sarve vā sarveṣām

samanvārabdhe hutvottarato'gneḥ prāṅmukha ācāryo'vatiṣṭhate

purastātpratyaṅmukha itaraḥ

apāmañjalī pūrayitvā tatsaviturvṛṇīmaha iti pūrṇenāsya pūrṇamavakṣārayatyāsicya devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ puṣṇo hastābhyāṃ hastaṃ gṛhṇāmyasāviti tasya pāṇinā pāṇiṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇīyāt

savitā te hastamagrabhīdasāviti dvitīyam / agnirācāryastavāsāviti tṛtīyam

ādityamīkṣayet deva savitareṣa te brahmacārī taṃ gopāya sa māmṛtetyācāryaḥ

kasya brahmacāryasi prāṇasya brahmacāryasi kastvākamupanayate kāya tvā paridadāmīti

yuvā suvāsāḥ parivīta āgādityarddharcenainaṃ pradakṣiṇamāvartayet

tasyādhyaṃsau pāṇī kṛtvā hṛdayadeśamālabhetottareṇa

agniṃ parisamūhya brahmacārī tūṣṇīṃ samidhamādadhyāt tūṣṇīṃ vai prājāpatyaṃ
prājāpatyo brahmacārī bhavatīti vijñāyate

mantreṇa haike agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase tayā tvamagne varddhasva samidhā brahmaṇā vayaṃ svāheti

sa samidhamādhāyāgnimupaspṛśya mukhaṃ nimārṣṭi tristejasā mā samanajmīti

tejasā hyevātmānaṃ samanaktīti vijñāyate

mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayyagnistejo dadhātu mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayīndra indriyaṃ dadhātu mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayi sūryo bhrājo dadhātu / yatte agne tejastenāhaṃ tejasvī bhūyāsaṃ yatte agne varcastenāhaṃ varcasvī bhūyāsaṃ yatte agne harastenāhaṃ harasvī bhūyāsaṃ ityupasthāya jānvācyopasaṃgṛhya brūyādadhīhi bhoḥ
sāvitrīṃ bho

anubrū

hīti

tasya vāsasā pāṇibhyāṃ ca pāṇī saṃgṛhya sāvitrīmanvāha paccho'rddharcaśaḥ sarvām

yathāśakti vācayīta

hṛdayadeśe'syorddhvāṅguliṃ pāṇimupadadhāti mama vrate hṛdayante dadhāmi mama cittamanu cittaṃ te astu / mama vācamekavrato juṣasva bṛhaspatiṣṭvā niyunaktu mahyamiti

mekhalāmābadhya daṇḍaṃ pradāya brahmacaryamādiśet

brahmacāryasyapo'śāna karma kuru divā māsvāpsīrācāryādhīno vedamadhīṣveti

dvādaśa varṣāṇi vedabrahmacaryam

grahaṇāntaṃ vā

sāyaṃ prātarbhikṣeta

sāyaṃ prātaḥ samidhamādadhyāt

apratyākhyāyinamagre bhikṣetāpratyākhyāyinīṃ vā

bhavān bhikṣāṃ dadātvityanupravacanīyamiti vā

tadācāryāya vedayīta tiṣṭhedahaḥśeṣam

astamite brahmaudanamanupravacanīyaṃ śrapayitvācāryāya vedayīta

ācāryaḥ samanvārabdhe juhuyātsadasaspatimadbhutamiti

sāvitryā dvitīyam

yadya tkiñcāta ūrdhvamanūktaṃ syāt

ṛṣibhyastṛtīyam

sauviṣṭakṛtaṃ caturtham

brāhmaṇānbhojayitvā vedasamāptiṃ vācayīta

ata ūrdhvamakṣāralavaṇāśī brahmacāryadhaḥśāyī trirātraṃ dvādaśarātraṃ saṃvatsaraṃ vā

caritavratāya medhājananaṃ karoti

aninditāyāndiśyekamūlaṃ palāśaṃ kuśastambaṃ vā palāśāpacāre pradakṣiṇamudakumbhena triḥ pariṣiñcantaṃ vācayati suśravaḥ suśravā asi yathā tvaṃ suśravaḥ suśravā asyevaṃ māṃ suśravaḥ sauśravasaṃ kuru / yathā tvaṃ devānāṃ yajñasya nidhipo'syevamahaṃ manuṣyāṇāṃ vedasya nidhipo bhūyāsamiti

etena vāpanādiparidānāntaṃ vratādeśanaṃ vyākhyātam

ityanupetapūrvasya

athopetapūrvasya

kṛtākṛtaṃ keśavapanaṃ medhājananaṃ ca

aniruktaṃ paridānam

kālaśca

tatsaviturvṛṇīmaha iti sāvitrīṃ

ṛtvijo vṛṇīte'nyūnānatiriktāṅgānye mātṛtaḥ pitṛtaśceti yathoktaṃ purastāt

yūna ṛtvijo vṛṇīta ityeke

brahmāṇameva prathamaṃ vṛṇīte'tha hotāramathādhvaryumathodgātāram

sarvānvā ye'hīnaikāhairyājayanti

sadasyaṃ saptadaśaṃ kauṣītakinaḥ samāmananti sa karmaṇāmupadraṣṭā bhavatīti taduktamṛgbhyāṃ yamṛtvijo bahudhā kalpayanta iti

hotārameva prathamaṃ vṛṇīte

agnirme hotā sa me hotā hotāraṃ tvāmuṃ vṛṇa iti hotāraṃ

candramā me brahmā sa me brahmā brahmāṇaṃ tvāmuṃ vṛṇa iti brahmāṇaṃ

ādityo me'dhvaryurityadhvaryum / parjanyo ma udgātetyudgātāram / āpo me hotrāśaṃsina iti hotrakān / raśmayo me camasādhvaryava iti camasādhvaryūn / ākāśo me sadasya iti sadasyam / sa vṛto japenmahanme'voco bhargo me'voco bhago me'voco yaśo me'vocaḥ stomaṃ me'vocaḥ kḷptiṃ me'vocastṛptiṃ me'voco bhuktiṃ me'vocaḥ sarvaṃ me'voca iti

japitvāgniṣṭe hotā sa te hotā hotāhaṃ te mānuṣa iti hotā pratijānīte

candramāste brahmā sa te brahmā

evamitare yathādeśaṃ tanmāmavatu tanmā viśatu tena bhukṣiṣīyeti ca yājayiṣyan

nyastamārtvijyamakāryam

ahīnasya nīcadakṣiṇasya

vyādhitasyāturasya

yakṣmagṛhītasya

anudeśyabhiśastasya

kṣiptayoneriti caiteṣām

somapravākaṃ paripṛcchetko yajñaḥ ka ṛtvijaḥ kā dakṣiṇā iti

kalyāṇaiḥ saha samprayogaḥ

na māṃsamaśnīyurna striyamupeyurā kratorapavargāt

etenāgne brahmaṇā vāvṛdhasveti dakṣiṇāgnāvājyāhutiṃ hutvā yathārthaṃ pravrajet

evamanāhitāgnirgṛhya imāmagne śaraṇiṃ mīmṛṣo
na ityetayarcā

ṛtvijo vṛtvā madhuparkamāharet

snātakāyopasthitāya

rājñe ca

ācāryaśvaśurapitṛvyamātulānāñca

dadhani madhvānīya

sarpirvā madhvalābhe

viṣṭaraḥ pādyamarghyamācamanīyaṃ madhuparkko gaurityeteṣāṃ tristrirekaikaṃ vedayante

ahaṃ varṣma sajātānāṃ vidyutāmiva sūryaḥ / idantamadhitiṣṭhāmi yo mā kaścābhidāsatītyudagagre viṣṭara upaviśedākramya vā

pādau prakṣālāpayīta dakṣiṇamagre brāhmaṇāya prayacchet

savyaṃ śūdrāya

prakṣālitapādo'rghyamañjalinā pratigṛhya

athācamanīyenānvācāmati amṛtopastaraṇamasīti

madhuparkamāhriyamāṇamīkṣeta mitrasya tvā cakṣuṣā pratīkṣa iti

devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmīti tadañjalinā pratigṛhya savye pāṇau kṛtvā madhuvātā ṛtāyata iti tṛcenāvekṣyānāmikayā cāṅguṣṭhena ca triḥ pradakṣiṇamāloḍya vasavastvā gāyatreṇa cchandasā bhakṣayantviti purastānnimārṣṭi

rudrāstvā traiṣṭubhena cchandasā bhakṣayantviti dakṣiṇata ādityāstvā jāgatena cchandasā bhakṣayantviti paścādviśve tvā devā ānuṣṭubhena cchandasā bhakṣayantvityuttarato bhūtebhyastveti madhyāttrirudgṛhya

virājo doho'sīti prathamaṃ prāśnīyādvirājo dohamaśīyeti dvitīyaṃ mayi dohaḥ padyāyai virāja iti tṛtīyam

na sarvam

na tṛptiṅgacchet

brāhmaṇāyodaṅṅucchiṣṭaṃ prayacchedalābhe'psu

sarvaṃ vā

athācamanīyenānvācāmatyamṛtāpidhānamasīti

satyaṃ yaśaḥ śrīrmayi śrīḥ śrayatāmiti dvitīyam

ācāntodakāya gāṃ vedayante

hato me pāpmā pāpmā me hata iti japitvaॐkuruteti kārayiṣyan

mātā rudrāṇāṃ duhitā vasūnāmiti
japitvomutsṛjatetyutsrakṣyan

nāmāṃso madhuparko bhavati bhavati

iti prathamo'dhyāyaḥ

śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ śravaṇākarma

akṣatasaktūnāṃ navaṅkalaśaṃ pūrayitvā darvīñca baliharaṇīṃ nave śikye nidadhāti

akṣatadhānāḥ kṛtvā sarpiṣā'rddhā anakti

astamite sthālīpākaṃ śrapayitvaikakapālañca puroḍāśaṃ agne naya supathā rāye asmāniti catasṛbhiḥ pratyṛcaṃ hutvā pāṇinaikakapālamacyutāya bhaumāya svāheti

aviplutaḥ syādāviḥpṛṣṭho vā

mā no agne'vasṛjo aghāyetyenamāśayenābhijuhoti

śanno bhavantu vājino haveṣvityaktā dhānā añjalinā

amātyebhya itarā dadyāt

kalaśātsaktūnāndarvīṃ pūrayitvā prāgupaniṣkramya śucau deśe'po'vaninīya sarpadevajanebhyaḥ svāheti hutvā namaskaroti ye sarpāḥ pārthivā ya āntarikṣyā ye divyā ye diśyāstebhya imaṃ balimāhārṣaṃ tebhya imaṃ balimupākaromīti

pradakṣiṇaṃ parītya paścādbalerupaviśya sarpo'si sarpatāṃ sarpāṇāmadhipatirasyannena manuṣyāṃstrāyase'pūpena sarpā
nyajñena devāṃstvayi mā santaṃ tvayi santaḥ sarpā mā hiṃsiṣurdhruvānte paridadāmīti

dhruvāmunte dhruvāmunta ityamātyānanupūrvam

dhruva māṃ te paridadāmītyātmānamantataḥ

nainamantarā vyaveyurā paridānāt

sarpadevajanebhyaḥ svāheti sāyaṃ prātarbaliṃ haredā pratyavarohaṇāt

prasaṅkhyāya haike tāvato
balīṃstadaharevopaharanti

āśvayujyāmāśvayujīkarma

niveśanamalaṃkṛtya snātāḥ śucivāsasaḥ paśupa
taye sthālīpākaṃ nirupya juhuyuḥ paśupataye śivāya śaṅkarāya pṛṣātakāya svāheti

pṛṣātakamañjalinā juhuyādūnaṃ me pūryatāṃ pūrṇaṃ me mopasadatpṛṣātakāya svāheti

sajūrṛtubhiḥ sajūrvidhābhiḥ sajūrindrāgnibhyāṃ svāhā sajūrṛtubhiḥ sajūrvidhābhiḥ sajūrviśvebhyo devebhyaḥ svāhā / sajūrṛtubhiḥ sajūrvidhābhiḥ sajūrdyāvāpṛthivībhyāṃ svāhetyāhitāgnerāgrayaṇasthālīpākaḥ

anāhitāgnerapi
śālāgnau

mārgaśīrṣyāṃ pratyavarohaṇaṃ caturdaśyām

paurṇamāsyāṃ vā

niveśanaṃ punarnavīkṛtya lepanastaraṇopastaraṇairastamite pāyasasya juhuyurapaśvetapadā jahi pūrveṇa cāpareṇa ca / sapta ca vāruṇīrimāḥ sarvāśca rājabāndhavīḥ svāhā na vai śvetasyābhyāgāre'hirjaghāna kiñcana / śvetāya vaidārvāya namaḥ svāheti

nātra sauviṣṭakṛt

abhayannaḥ prājāpatyemyo bhūyādityagnimīkṣamāṇo japati śivo naḥ sumanā bhaveti hemantaṃ manasā dhyāyāt

paścādagneḥ svastaraḥ svāstīrṇastasminnupaviśya syonā pṛthivi bhaveti japitvā saṃviśetsāmātyaḥ prākśirā
udaṅmukhaḥ

yathāvakāśamitare

jyāyānjyāyānvānantaraḥ

mantravido mantrānjapeyuḥ

saṃhāya ato devā avantu na iti triḥ

etāṃ dakṣiṇāmukhāḥ pratyaṅmukhā udaṅmukhāścaturtham

saṃhāya sauryāṇi svastyayanāni ca japitvānnaṃ
saṃskṛtya brāhmaṇānbhojayitvā svastyayanaṃ vācayīta

hemantaśiśirayoścaturṇāmaparapakṣāṇāmaṣṭamīṣvaṣṭakāḥ

ekasyāṃ vā

pūrvedyuḥ pitṛbhyo dadyāt

odanaṃ kṛsaraṃ pāyasam

catuḥśarāvasya vāpūpān

udīratāmavara utparāsa ityaṣṭābhirhutvā yāvatībhirvā kāmayīta

atha śvobhūte'ṣṭakāḥ paśunā sthālīpākena ca

apyanaḍuho yavasamāharet

agninā vā kakṣamupoṣet

eṣa me'ṣṭaketi

na tvevānaṣṭakaḥ syāt

tāṃ haike vaiśvadevīṃ bruvata āgneyīmeke sauryāmeke prājāpatyāmeke rātridevatāmeke nakṣatradevatāmeka ṛtudevatāmeke pitṛdevatāmeke paśudevatāmeke

paśukalpena paśuṃ saṃjñapya prokṣaṇopākaraṇavarjaṃ vapāmutkhidya juhuyādvaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatrainānvettha nihitānparāke medasaḥ kulyā upainānsravantu satyā etā āśiṣaḥ santu sarvāḥ svāheti

athāvadānānāṃ sthālīpākasya ca agne naya supathā rāye asmāniti dve / grīṣmo hemanta ṛtavaḥ śivā no varṣāḥ śivā abhayā śarannaḥ / saṃvatsaro'dhipatiḥ prāṇado no'horātre kṛṇutāṃ dīrghamāyuḥ svāhā / śāntā pṛthivī śivamantarikṣaṃ dyaurno devyabhayanno astu / śivā diśaḥ pradiśa uddiśo na āpo vidyutaḥ paripāntu sarvataḥ svāhā/ āpo marīcīḥ pravahantu no dhiyo dhātā samudro vahantu pāpaṃ bhūtaṃ bhaviṣyadabhayaṃ viśvamastu me brahmādhiguptaḥ svārākṣarāṇi svāhā / viśva ādityā vasavaśca devā rudrā goptāro marutaḥ sadantu / ūrjaṃ prajāmamṛtaṃ pinvamānaḥ prajāpatirmayi parameṣṭhī dadhātu svāhā / prajāpate na tvadetānyanyaḥ

sauviṣṭakṛtyaṣṭamī

brāhmaṇānbhojayedityuktam

aparedyuranvaṣṭakyam

tasyaiva māṃsasya prakalpya dakṣiṇāpravaṇe'gnimupasamādhāya pariśrityottarataḥ pariśritasya dvāraṃ kṛtvā samūlaṃ barhistrirapasalairavidhūnvanparistīrya havīṃṣyāsādayedodanaṃ kṛsaraṃ pāyasaṃ dadhimanthānmadhumanthāṃśca

piṇḍapitṛyajñakalpena

hutvā madhumanthavarjaṃ pitṛbhyo dadyāt

strībhyaśca surā cācāmamityadhikam

karṣūṣveke dvayoḥ ṣaṭsu vā

pūrvāsu pitṛbhyo dadyāt

aparāsu strībhyaḥ

etena māghyāvarṣaṃ proṣṭhapadyā aparapakṣe

māsi māsi caivaṃ pitṛbhyo'yukṣu pratiṣṭhāpayet

navāvarānbhojayet

ayujo vā

yugmān vṛddhipūrteṣu

ayugmānitareṣu

pradakṣiṇamupacāro
yavaistilārthaḥ

rathamārokṣyannānā pāṇibhyāṃ cakre abhimṛśet / ahante pūrvaṃ pādāvālabhedbṛhadrathantare te cakre

vāmadevyamakṣa ityakṣādhiṣṭhāne

dakṣiṇapūrvābhyāmārohet vāyoṣṭvā vīryeṇārohāmīndrasyaujasādhipatyeneti

raśmīnsaṃmṛśedaraśmikānvā daṇḍena brahmaṇo vastejasā saṃgṛhṇāmi satyena vassaṃgṛhṇāmīti

abhipravarttamāneṣu japet sahasrasaniṃ vājamabhivarttasva ratha deva pravaha vanaspate vīḍvaṅgo hi bhūyā iti

etayānyānyapi vānaspatyāni

sthirau gāvau bhavatāṃ vīḍurakṣa iti rathāṅgamabhimṛśet

sutrāmāṇaṃ pṛthivīṃ dyāmanehasamiti nāvam

navarathena yaśasvinaṃ vṛkṣaṃ hradaṃ vāvidāsinaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā phalavatīḥ śākhā āharet

anyadvā kauṭumbam

saṃsadamupayāyāt

asmākamuttamaṃ kṛdhītyādityamīkṣamāṇo japitvāvarohet

ṛṣabhaṃ mā samānānāmityabhikrāman

vayamadyendrasya preṣṭhā ityastaṃ yātyāditye

tadvo divo duhitaro vibhātīriti
vyuṣṭāyām

athāto vāstuparīkṣā

anūṣaramavivadiṣṇu bhūma

oṣadhivanaspativat

yasminkuśavīriṇaṃ prabhūtam

kaṇṭakikṣīriṇastu samūlānparikhāyodvāsayedapāmārgaḥ śākastilvakaḥ parivyādha iti caitāni

yatra sarvata āpo madhyaṃ sametya pradakṣiṇaṃ śayanīyaṃ parītya prācyaḥ syanderannapravadatyastatsarvaṃ samṛddham

samavasrave bhaktaśaraṇaṃ kārayet

bahvannaṃ ha bhavati

dakṣiṇāpravaṇe sabhāṃ māpayetsā'dyūtā ha bhavati

yuvānastasyāṃ kitavāḥ kalahinaḥ pramāyukā bhavanti

yatra sarvata āpaḥ prasyanderan sā svastyayanyadyūtā ca

athaitairvāstu parīkṣeta

jānumātraṅgartaṃ khātvā taireva pāṃsubhiḥ pratipūrayet

adhike praśastaṃ same vārttaṃ nyūne garhitam

astamite'pāṃ supūrṇaṃ parivāsayet

sodake praśastamārdre vārttaṃ śuṣke garhitaṃ śvetaṃ madhurāsvādam

sikatottaraṃ brāhmaṇasya

lohitaṃ kṣatriyasya

pītaṃ vaiśyasya

tatsahasrasītaṃ kṛtvā yathādiksamacaturasraṃ māpayet

āyataṃ caturasraṃ vā

tacchamīśākhayoḍumbaraśākhayā vā śantātīyena triḥ parivrajanprokṣati

avicchinnayā codakadhārayāpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tṛcena

vaṃśāntareṣu śaraṇāni kārayet

garteṣvavakāṃ śīpālamityavadhāpayennāsyāgnirdāhuko bhavatīti vijñāyate

madhyamasthūṇāyā garte'vadhāya prāgagrodagrānkuśānāstīrya vrīhiyavamatīrapa āsecayedacyutāya bhaumāya svāheti

athaināmucchriyamāṇāmanumantrayetehaiva tiṣṭha nimitā tilvilāstāmirāvatīṃ madhye poṣasya tiṣṭhantīm / ā tvā prāpannaghāyava ā tvā kumārastaruṇa ā vatso jāyatāṃ saha / ā
tvā pariśritaḥ kumbha ā dadhnaḥ kalaśairayanniti १६

vaṃśamādhoyamānam

ṛtena sthūṇāmadhiroha vaṃśa drāghīya āyuḥ pratarandadhāna iti

sadūrvāsu catasṛṣu śilāsu maṇikaṃ pratiṣṭhāpayet pṛthivyā adhi sambhaveti

araṅgaro vāvadīti tredhā baddho varatrayā / irāmu ha praśaṃsatyanirāmapabādhatāmiti vā

athāsminnapa āsecayet aitu rājā varuṇo revatībhirasmin sthāne tiṣṭhatu modamānaḥ / irāṃ vahanto ghṛtamukṣamāṇā mitreṇa sākaṃ saha saṃviśantviti

athainacchamayati

vrīhiyavamatībhiradbhirhiraṇyamavadhāya śantātīyena triḥ pradakṣiṇaṃ parivrajanprokṣati

avicchinnayā codakadhārayā āpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tṛcena

madhye'gārasya sthālīpākaṃ śrapayitvā vāstoṣyate pratijānīhyasmāniti catasṛbhiḥ pratyṛcaṃ hutvānnaṃ
saṃskṛtya brāhmaṇānbhojayitvā śivaṃ vāstu śivaṃ vāstviti vācayīta ९

uktaṃ gṛhaprapadanam

bījavato gṛhān prapadyeta

kṣetraṃ prakarṣayeduttaraiḥ proṣṭhapadaiḥ phālgunībhī rohiṇyā vā

kṣetrasyānuvātaṃ kṣetrasya patinā vayamiti pratyṛcaṃ juhuyājjapedvā

gāḥ pratiṣṭhamānā anumantrayeta mayobhūrvāto abhivātūsrā iti dvābhyām

āyatīḥ yāsāmūdhaścaturbilaṃ madhoḥ pūrṇaṃ ghṛtasya ca / tā naḥ santu payasvatīrbahvīrgoṣṭhe ghṛtācyaḥ / upa maitu mayobhuva ūrjaṃ caujaśca bibhratīḥ / duhānā akṣitaṃ payo mayi goṣṭhe niviśadhvam / yathā bhavāmyuttamo yā deveṣu tanvāmairayanteti ca sūktaśeṣam

āgāvīyameke

gaṇānāsāmupatiṣṭhetāgurugavīnāṃ bhūtāḥ stha praśastāḥ stha śobhanāḥ priyāḥ priyo vo bhūyāsaṃ śaṃ mayi
jānīdhvaṃ śaṃ mayi jānīdhvaṃ ८

iti dvitīyo'dhyāyaḥ

athātaḥ pañcayajñāḥ

devayajño bhūtayajñaḥ pitṛyajño brahmayajño manuṣyayajña iti

tadyadagnau juhoti sa devayajño yadbaliṅkaroti sa bhūtayajño yatpitṛbhyo dadāti sa pitṛyajño yatsvādhyāyamadhīyate sa brahmayajño yanmanuṣyebhyo dadāti sa
manuṣyayajña iti

tānetānyajñānaharahaḥ kurvīta ४

atha svādhyāyavidhiḥ

prāgvodagvā grāmānniṣkramyāpa āplutya śucau deśe
yajñopavītyācamyāklinnavāsā darbhāṇāṃ mahadupastīrya prākkūlānānteṣu prāṅmukha upaviśyopasthaṃ kṛtvā dakṣiṇottarau pāṇī sandhāya pavitravantau vijñāyate'pāṃ vā eṣa oṣadhīnāṃ raso yaddarbhāḥ sarasameva tadbrahma karoti dyāvāpṛthivyoḥ sandhimīkṣamāṇaḥ saṃmīlya vā yathā vā yuktamātmānaṃ manyeta tathā yukto'dhīyīta svādhyāyam

ॐpūrvā vyāhṛtīḥ

sāvitrīmanvāha pacco'rddharcaśaḥ
sarvāmiti tṛtīyam ४

atha svādhyāyamadhīyīta ṛco yajūṃṣi sāmānyatharvāṅgiraso brāhmaṇāni kalpāngāthā nārāśaṃsīritihāsaparāṇānīti

yadṛco'dhīte payaāhutibhireva taddevatāstarpayati yadyajūṃṣi ghṛtāhutibhiryatsāmāni madhvāhutibhiryadatharvāṅgirasaḥ somāhutibhiryadbrāhmaṇāni kalpān gāthā nārāśaṃsīritihāsapurāṇānītyamṛtāhutibhiḥ

yadṛco'dhīte payasaḥ kulyāsya pitṝntsvadhā upakṣaranti yadyajūṃṣi ghṛtasya kulyā yatsāmāni madhvaḥ kulyā yadatharvāṅgirasaḥ somasya kulyā yadbrāhmaṇāni kalpāngāthā nārāśaṃsīritihāsapurāṇānītyamṛtasya kulyāḥ

sa yāvanmanyeta tāvadadhītyaitayā paridadhāti namo brahmaṇe namo'stvagnaye namaḥ pṛthivyai nama oṣadhībhyaḥ / namo vāce namo vācaspataye namo
viṣṇave mahate karomīti ४

devatāstarpayati prajāpatirbrahmā vedā devā ṛṣayaḥ sarvāṇi cchandāṃsyoṅkāro vaṣaṭkāro vyāhṛtayaḥ sāvitrī yajñā dyāvāpṛthivī antarikṣamahorātrāṇi sāṃkhyāḥ siddhāḥ samudrā nadyo girayaḥ kṣetrauṣadhivanaspatigandharvāpsaraso nāgā vayāṃsi gāvaḥ sādhyā viprā yakṣā rakṣāṃsi bhūtānyevamantāni

atha ṛṣayaḥ śatarcino mādhyamā gṛtsamado viśvāmitro vāmadevo'trirbharadvājo vasiṣṭhaḥ pragāthāḥ pāvamānyaḥ kṣudrasūktā mahāsūktā iti

prācīnāvītī

sumantujaiminivaiśampāyanapailasūtrabhāṣyabhāratamahābhāratadharmācāryā jānanti bāhavigārgyagautamaśākalyabābhravyamāṇḍavyamāṇḍūkeyā gargī vācaknavī vaḍavā prātitheyī sulabhā maitreyī kaholaṃ kauṣītakaṃ mahākauṣītakaṃ paiṅgyaṃ mahāpaiṅgyaṃ suyajñaṃ śāṅkhāyanamaitareyaṃ mahaitareyaṃ śākalaṃ bāṣkalaṃ sujātavaktramaudavāhiṃ mahaudavāhiṃ saujāmiṃ śaunakamāśvalāyanaṃ ye cānya ācāryāste sarve tṛpyantviti

pratipuruṣaṃ pitṝṃstarpayitvā gṛhānetya yaddadāti sā dakṣiṇā

athāpi vijñāyate sa yadi tiṣṭhan vrajannāsīnaḥ śayāno vā yaṃ yaṃ kratumadhīte tena tena hāsya kratune
ṣṭambhavatīti

vijñāyate tasya dvāvanadhyāyau yadātmāśuciryaddeśaḥ ७

athāto'dhyāyopākaraṇam

oṣadhīnāṃ prādurbhāve śravaṇena śrāvaṇasya

pañcamyāṃ hastena vā

ājyabhāgau hutvājyāhutīrjuhuyātsāvitryai brahmaṇe śraddhāyai medhāyai prajñāyai dhāraṇāyai sadasaspataye'numataye chandobhya ṛṣibhyaśceti

atha dadhisaktūnjuhoti

agnimīḻe purohitamityekā

kuṣumbhakastadabravīdāvadaṃstvaṃ śakune bhadramāvada gṛṇānā jamadagninā dhāmante viśvambhuvanamadhiśritaṃ gantā no yajñaṃ yajñiyāḥ suśamiyo naḥ svo araṇaḥ pracakṣva vicakṣvāgne yāhi marutsakhā yatte rājañchataṃ haviriti dvyṛcāḥ

samānīva ākūtirityekā

tacchaṃyorāvṛṇīmaha ityekā

adhyeṣyamāṇo'dhyāpyairanvārabdha etābhyo devatābhyo hutvā sauviṣṭakṛtaṃ hutvā dadhisaktūnprāśya tato mārjanam

apareṇāgniṃ prākkūleṣu darbheṣūpaviśyodapātre darbhānkṛtvā brahmāñjalikṛto japet

ॐpūrvā vyāhṛtīḥ sāvitrīṃ ca trirabhyasya vedādimārabhet

tathotsarge

ṣaṇmāsānadhīyīta

samāvṛtto brahmacārikalpena

yathānyāyamitare

jāyopeyotyeke

prājāpatyaṃ tat

vārṣikamityetadācakṣate

madhyamāṣṭakāyāmetābhyo devatābhyo'nnena hutvā'po'bhyavayanti

etā eva taddevatāstarpayanti

ācāryānṛṣīnpitṝṃśca

etadutsarjanam २३

atha kāmyānāṃ sthāne kāmyāḥ

caravaḥ

tāneva kāmānāpnoti

atha vyādhitasyāturasya yakṣmagṛhītasya vā ṣaḍāhutiścaruḥ

muñcāmi tvā haviṣā jīvanāyakamityetena

svapnamamanojñaṃ dṛṣṭvādyā no deva savitariti dvābhyāṃ
yacca goṣu duḥsvapnyamiti pañcabhirādityamupatiṣṭheta

yo me rājanyujyo vā sakhā veti vā

kṣutvā jṛmbhitvā'manojñaṃ dṛṣṭvā pāpakaṃ gandhamāghrāyākṣispandane karṇadhvanane ca sucakṣā ahamakṣībhyāṃ bhūyāsaṃ suvarcā mukhena suśrutkarṇābhyāṃ mayi dakṣakratū iti japet

agamanīyāṃ gatvāyājyaṃ yājayitvābhojyaṃ bhuktvāpratigrāhyaṃ pratigṛhya caityaṃ yūpaṃ copahatya punarmāmaitvindriyaṃ punarāyuḥ punarbhagaḥ / punardraviṇamaitu māṃ punarbrāhmaṇamaitu māṃ svāhā / ime ye dhiṣṇyāso agnayo yathāsthānamiha kalpatām / vaiśvānaro vāvṛdhāno'ntaryacchatu me mano hṛdyantaramamṛtasya ketuḥ svāhetyājyāhutī juhuyāt

samidhau vā

japedvā ११

avyādhitañcatsvapantamādityo'bhyastamiyādvāgyato'nupaviśanrātriśeṣambhūtvā yena sūryajyotiṣā bādhase tama iti pañcabhirādityamupatiṣṭheta

abhyudiyāccedakarmaśrāntamanabhirūpeṇa karmaṇā vāgyata iti samānamuttarāparābhiścatasṛbhirupasthānam

yajñopavītī nityodakaḥ sandhyāmupāsīta vāgyataḥ

sāyamuttarāparābhimukho'nvaṣṭamadeśaṃ sāvitrīṃ japedardhāstamite maṇḍala ānakṣatradarśanāt

evaṃ prātaḥ

prāṅmukhastiṣṭhannāmaṇḍaladarśanāt

kapotaścedagāramupahanyādanupatedvā devāḥ kapota iti pratyṛcaṃ juhuyājjapedvā

vayamu tvā pathaspata ityarthacaryāñcariṣyan

sampūṣanviduṣeti naṣṭamadhijigamiṣanmūḻho
vā

sampūṣannadhvana iti mahāntamadhvānameṣyanpratibhayaṃ vā १०

athaitānyupakalpayīta samāvartyamāne maṇiṃ kuṇḍale vastrayugaṃ chatramupānadyugaṃ daṇḍaṃ srajamunmardanamanulepanamāñjanamuṣṇīṣamityātmane cācāryāya ca

yadyubhayorna vindetācāryāyaiva

samidhaṃ tvāharedaparājitāyāndiśi yajñiyasya vṛkṣasya

ārdrāmannādyakāmaḥ puṣṭikāmastejaskāmo vā brahmavarcasakāma upavātām

ubhayīmubhayakāmaḥ

upari samidhaṃ kṛtvā gāmannañca brāhmaṇebhyaḥ pradāya gaudānikaṃ karma kurvīta

ātmani mantrāntsaṃnamayet

ekaklītakena

śītoṣṇābhiradbhiḥ snātvā yuvaṃ vastrāṇi pīvasā vasāthe ityahate vāsasī ācchādyāśmanastejo'si cakṣurme pāhīti cakṣuṣī āñjayīta

aśmanastejo'si śrotraṃ me pāhi iti kuṇḍale ābadhnīta

anulepanena pāṇī pralipya mukhamagre brāhmaṇo'nulimpedbāhū rājanya udaraṃ vaiśya upasthaṃ stryūrū saraṇajīvinaḥ

anārttāsyanārto'haṃ bhūyāsamiti srajamapi badhnīta na māloktām

māleti cedbrūyuḥ sragityabhidhāpayīta

devānāṃ pratiṣṭhe sthaḥ sarvato mā pātamityupānahāvāsthāya divaśchadmāsīti cchatrabhādatte

veṇurasi vānaspatyo'si sarvato mā pāhīti vaiṇavaṃ daṇḍam

āyuṣyamiti sūktena
maṇiṃ kaṇṭhe pratimucyoṣṇīṣaṃ kṛtvā tiṣṭhantsamidhamādadhyāt १६

smṛtannindā ca vidyā ca śraddhā prajñā ca pañcamī / iṣṭandattamadhītañca kṛtaṃ satyaṃ śrutaṃ vratam / yadagne sendrasya saprajāpatikasya saṛṣikasya saṛṣirājanyasya sapitṛkasya sapitṛrājanyasya samanuṣyasya samanuṣyarājanyasya sākāśasya sātīkāśasya sānukāśasya sapratīkāśasya sadevamanuṣyasya sagandharvāpsaraskasya sahāraṇyaiśca paśubhirgrāmyaiśca yanma ātmana ātmani vratantanme sarvavratamidamahamagne sarvavrato bhavāmi svāheti

mamāgne varca iti pratyṛcaṃ samidho'bhyādadhyāt

yatrainaṃ pūjayiṣyanto bhavanti tatraitāṃ rātrīṃ vaset

vidyānte gurumarthena nimantryaṃ kṛtvānujñātasya vā snānam

tasyaitāni vratāni bhavanti

na naktaṃ snāyāt / na nagnaḥ snāyāt / na nagnaḥ śayīta / na nagnāṃ striyamīkṣetānyatra maithunāt / varṣati na dhāvet

na vṛkṣamārohet / na kūpamavarohet / na bāhubhyāṃ nadīntaret / na saṃśayamabhyāpadyeta

mahadvai bhūtaṃ snātako bhavatīti vijñāyate ८

gurave prasrakṣyamāṇo nāma prabruvīta

idaṃ vatsyāmo bho

iti

uccairūrdhvaṃ nāmnaḥ

prāṇāpānayorupāṃśu

ā mandrairindra haribhiriti ca

ato vṛddho japati prāṇāpānayoruruvyacāstayā prapadye devāya savitre paridadāmītyṛcaṃ ca

samāpyaॐ prāk svastīti japitvā mahitrīṇāmityanumantrya

evamatisṛṣṭasya na kutaścidbhayaṃ bhavatīti vijñāyate

vayasāmamanojñā vācaḥ śrutvā kanikradajjanuṣaṃ prabuvāṇa iti sūkte japeddevīṃ vācamajanayanta devā iti ca

stuhi śrutaṅgartasadaṃ yuvānamiti mṛgasya

yasyā diśo bibhīyādyasmādvā tāndiśamulmukamubhayataḥ pradīptaṃ pratyasyenmanthaṃ vā prasavyamāloḍyābhayaṃ mitrāvaruṇā mahyamastvarciṣā śatrūndahantaṃ pratītya mā jñātāraṃ mā pratiṣṭhāṃ vindantu mitho bhindānā ubhayantu mṛtyumiti saṃsṛṣṭaṃ dhanamubhayaṃ samākṛtamiti manthaṃ
nyañcaṅkaroti ११

sarvato bhayādanājñātādaṣṭāvājyāhutīrjuhuyātpṛthivī vṛtā sāgninā vṛtā tayā vṛtayā vartryā yasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā / antarikṣaṃ vṛtaṃ tadvāyunā vṛtantena vṛtena vartreṇa yasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā / dyaurvṛtā sādityena vṛtā tayā vṛtayā vartryā yasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā / diśo vṛtāstāścandramasā vṛtāstābhirvṛtābhirvartrībhiryasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā / āpo vṛtāstā varuṇena vṛtāstābhirvṛtābhirvartrībhiryasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā / prajā vṛtāstāḥ prāṇena vṛtāstābhirvṛtābhirvartrībhiryasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā / vedā vṛtāste chandobhirvṛtāstairvṛtairvartrairyasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā / sarvaṃ vṛtaṃ tadbrahmaṇā vṛtantena vṛtena vartreṇa yasmādbhayādbibhemi tadvāraye svāhā iti

athāparājitāyāṃ diśyavasthāya svastyātreyaṃ japati
yata indra bhayāmaha iti ca sūktaśeṣam २

saṃgrāme samupoḻhe rājānaṃ sannāhayet

ā tvāhārṣamantaredhīti paścādrathasyāvasthāya

jīmūtasyeva bhavati pratīkamiti kavacaṃ prayacchet

uttarayā dhanuḥ

uttarāṃ vācayet

svayañcaturthīṃ japet

pañcamyeṣudhiṃ prayacchet

abhipravartamāne ṣaṣṭhīm

saptamyāśvān

aṣṭamīmiṣūnavekṣamāṇaṃ vācayati

ahiriva bhogaiḥ paryeti bāhumiti talaṃ nahyamānam

athainaṃ sārayamāṇamupāruhyābhīvartaṃ vācayati pra yo vāṃ mitrāvaruṇeti ca dve

athainamanvīkṣetāpratirathaśāsasauparṇaiḥ

pradhārayantu madhuno ghṛtasyetyetat sauparṇam

sarvā diśo'nuparīryāyāt

ādityamauśanasaṃ vāvasthāya prayodhayet

upaśvāsaya pṛthivīmuta dyāmiti tṛcena dundubhimabhimṛśet

avasṛṣṭā parāpatetīṣūnvisarjayet

yatra bāṇāḥ sampatantīti yadhyamāneṣu japet

saṃśi
ṣyādvā saṃśiṣyādvā २०

iti tṛtīyo'dhyāyaḥ

āhitāgniścedupatapetprācyāmudīcyāmaparājitāyāṃ vā diśyudavasyet

grāmakāmā agnaya ityudāharanti

āśaṃsanta enaṃ grāmamājigamiṣanto'gadaṅkuryuriti ha vijñāyate

agadaḥ somena paśuneṣṭyeṣṭvāvasyet

aniṣṭvā vā

saṃsthite bhūmibhāgaṃ khānayeddakṣiṇapūrvasyāndiśi dakṣiṇāparasyāṃ vā

dakṣiṇāpravaṇaṃ prāgdakṣiṇāpravaṇaṃ vā pratyagdakṣiṇāpravaṇamityeke

yāvānudvāhukaḥ puruṣastāvadāyāmam

vyāmamātrantiryak

vitastyavāka

abhita ākāśaṃ śmaśānam

bahulauṣadhikam

kaṇṭakikṣīriṇastviti yathoktaṃ purastāt

yatra sarvata āpaḥ prasyanderannetadādahanasya lakṣaṇaṃ śmaśānasya

keśaśmaśrulomanakhānītyuktaṃ purastāt

dvigulphaṃ barhirājyañca

dadhanyatra sarpirānayantyetatpitryaṃ pṛṣadājyam १७

athaitāndiśamagnīnnayanti yajñapātrāṇi ca

anvañcaṃ pretamayujo'mithunāḥ pravayasaḥ

pīṭhacakreṇa goyuktenetyeke

anustaraṇīm

gām

ajāṃ vaikavarṇām

kṛṣṇāmeke

savye bāhau baddhvānusaṅkālayanti

anvañco'mātyā adhonivītāḥ pravṛttaśikhā jyeṣṭhaprathamāḥ kaniṣṭhajaghanyāḥ

prāpyaivaṃ bhūmibhāgaṅkartodakena śamīśākhayā triḥ prasavyamāyatanaṃ parivrajanprokṣatyapeta vīta vi ca sarpatāta iti

dakṣiṇapūrva uddhṛtānta āhavanīyaṃ nidadhāti

uttarapaścime gārhapatyam

dakṣiṇapaścime dakṣiṇam

athainamantarvedīdhmacitiṃ cinoti yo jānāti

tasminbarhirāstīrya kṛṣṇājinañcottaraloma tasminpretaṃ saṃveśayantyuttareṇa gārhapatyaṃ hṛtvāhavanīyamabhimukhaśirasam

uttarattaḥ tatnīm

dhanuśca kṣatriyāya

tāmuthāpayeddevaraḥ patisthānīyo'ntevāsī jaraddāso vodīrṣvanāryabhijīvalokamiti

kartā vṛṣale japet

dhanurhastādādadāno mṛtasyeti dhanuḥ

uktaṃ vṛṣale

adhijyaṃ
kṛtvā sañcitimacitvā saṃśīryānu praharet २२

athaitāni pātrāṇi yojayet

dakṣiṇe haste juhūm

savya upabhṛtaṃ

dakṣiṇe pārśve sphyam / savyegnihotrahavaṇīm

urasi dhruvām / śirasi kapālāni / datsu grāvṇaḥ

nāsikayoḥ sruvau

bhitvā caikam

karṇayoḥ prāśitraharaṇe

bhitvā caikam

udare pātrīm

samavattadhānañca camasam

upasthe śamyām

araṇī ūrvoḥ / ulūkhalamusale jadghayoḥ

pādayoḥ śūrpe

chitvā caikam

āsecanavanti pṛṣadājyasya pūrayanti

amā putro dṛṣadupale kurvīta

lauhāyasañca kaulālam

anustaraṇyāvapāmutkhidya śiromukhaṃ pracchādayedagnervarmaparigobhirvyayasveti

vṛkkā uddhṛtya pāṇyorādadhyādatidravasārameyau śvānāviti dakṣiṇe dakṣiṇaṃ savye savyam

hṛdaye hṛdayaṃ

piṇḍyau caike

vṛkkāpacāra ityeke

sarvāṃ yathāṅgaṃ vinikṣipya carmaṇā pracchādyemamagne camasaṃ mā vi jihvara iti praṇītāpraṇayanamanumantrayate

savyaṃ jānvācya dakṣiṇāgnāvājyāhutīrjuhuyādagnaye svāhā kāmāya svāhā lokāya svāhānumataye svāheti

pañcamīmurasi pretasyāsmādvai tvamajāyathā ayantvadadhijāyatāmasau svargāya lokāya svāheti २६

preṣyati yugapadagnīnprajvālayateti

āhavanīyaścetpūrvaṃ prāpnuyātsvargaloka enaṃ prāpaditi vidyādrātsyatyasāvamutraivamayamasminniti putraḥ

gārhapatyaścet pūrvaṃ prāpnuyādantarikṣaloka enaṃ prāpaditi vidyādrātsyatyasāvamutraivamayamasminniti putraḥ

dakṣiṇāgniścetpūrvaṃ prāpnuyānmanuṣyaloka enaṃ prāpaditi vidyādrātsyatyasāvamutraivamayamasminniti putraḥ

yugapatprāptau parāmṛddhiṃ vadanti

tandahyamānamanumantrayate prehi prehi pathibhiḥ pūrvyebhiriti samānam

sa evaṃvidā dahyamānaḥ sahaiva dhūmena svargaṃ lokametīti ha vijñāyate

uttarapurastādāhavanīyasya jānumātraṅgartaṃ khātvāvakāṃ śīpālamityavadhāpayettato ha vā eṣa niṣkramya sahaiva dhūmena svargaṃ lokametīti ha vijñāyate

ime jīvā vi mṛtairāvavṛtranniti savyāvṛto vrajantyanavekṣyamāṇāḥ

yatrodakamavahadbhavati tatprāpya sakṛdunmajjyaikāñjalimutsṛjya tasya gotraṃ nāma ca gṛhītvottīryānyāni vāsāṃsi paridhāya sakṛdenānyāpīḍyodagdaśāni visṛjyāsata ānakṣatradarśanāt

ādityasya vā dṛśyamāne praviśeyuḥ

kaniṣṭhaprathamā jyeṣṭhajaghanyāḥ

prāpyāgāramaśmānamagniṅgomayamakṣatāṃstilānapa upaspṛśanti

naitasyāṃ rātnyāmannampaceran

krītotpannena vā varteran

trirātramakṣāralavaṇāśinaḥ syuḥ

dvādaśarātraṃ vā mahāguruṣu dānādhyayane varjayeran

daśāhaṃ sapiṇḍeṣu

gurau cāsapiṇḍe

aprattāsu ca strīṣu

trirātramitareṣvācāryeṣu

jñātau cāsapiṇḍe

prattāsu ca strīṣu

adantajāte

aparijāte ca

ekāhaṃ sabrahmacāriṇi

samānagrāmīye
ca śrotriye २७

sañcayanamūrdhvaṃ daśamyāḥ kṛṣṇapakṣasyāyujāsvekanakṣatre

alakṣaṇe kumbhe pumāṃsamalakṣaṇāyāṃ striyamayujo'mithunāḥ pravayasaḥ

kṣīrodakena śamīśākhayā triḥprasavyamāyatanaṃ parivrajanprokṣati śītike śītikāvatīti

aṅguṣṭhopakaniṣṭhikābhyāmekaikamasthyasaṃhrādayanto'vadadhyuḥ pādau pūrvaṃ śira uttaram

susañcitaṃ sañcitya pavanena sampūya yatra sarvata āpo nābhisyanderannanyā varṣābhyastatra garte'vadadhyurupasarpa mātaraṃ bhūmimetāmiti

uttarayā pāṃsūnavakiret

avakīryottarām

utte stabhnāmīti kapālenāpidhāyāthānavekṣaṃ
pratyāvrajyāpa upaspṛśya śraddhamasmai dadyuḥ ८

guruṇābhimṛtā anyatovāpakṣīyamāṇā amāvāsyāyāṃ śāntikarma kurvīran

purodayādagniṃ sahabhasmānaṃ sahāyatanaṃ dakṣiṇā hareyuḥ kravyādamagniṃ prahiṇomi dūramityarddharcena

taṃ catuṣpathe nyupya yatra vā triḥ prasavyaṃ pariyanti savyaiḥ
pāṇibhiḥ savyānūrūnāghnānāḥ

athānavekṣaṃ pratyāvrajyāpa upaspṛśya keśaśmaśrulomanakhāni vāpayitvopakalpayīrannavānmaṇikānkumbhānācamanīyāṃśca śamīsumanomālinaḥ śamīmayamidhmaṃ śamīmayyāvaraṇī paridhīṃścānaḍuhaṅgomayañcarma ca navanītamaśmānaṃ ca yāvatyoyuvatayastāvanti kuśapiñjūlāni

agnivelāyāmagniṃ janayedihaivāyamitaro jātavedā ityardharcena

tandīpayamānā āsata ā śāntarātrādāyuṣmatāṃ kathāḥ kīrtayanto māṅgalyānītihāsapurāṇānītyākhyāpayamānāḥ

uparateṣu śabdeṣu sampraviṣṭeṣu vā gṛhanniveśanaṃ vā dakṣiṇadvārapakṣātprakramyāvicchinnāmudakadhārāṃ harettantuntanvanrajasobhānumanvihītyuttarasmāt

athāgnimupasamādhāya paścādasyānaḍuhañcarmāstīrya prāggrīvamuttaraloma tasminnamātyānārohayedārohatāyurjarasaṃ vṛṇānā iti

imaṃ jīvebhyaḥ paridhiṃ dadhāmīti paridhiṃ paridadhyāt

antarmṛtyundadhatāṃ parvatenetyaśmānamityuttarato'gneḥ kṛtvā paraṃ mṛtyo anu parehi panthāmiti catasṛbhiḥ pratyṛcaṃ
hutvā yathāhānyanupūrvaṃ bhavantītyamātyānīkṣeta

yuvatayaḥ pṛthakpāṇibhyāṃ darbhataruṇakairnavanītenāṅguṣṭhopakaniṣṭhikābhyāmakṣiṇī ājya parācyo visṛjeyuḥ

imā nārīravidhavāḥ supatnīrityañjānā īkṣeta

aśmanvatīrīyate saṃrabhadhvamityaśmānaṅkartā prathamo'bhimṛśet

athāparājitāyāndiśyavasthāyāgninānaḍuhena gomayena cāvicchinnayā codakadhārayāpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tṛcena parīme gāmaneṣateti parikrāmatsu japet

piṅgalo'naḍvānpariṇeyaḥ syādityudāharanti

athopaviśanti yatrābhiraṃsyamānā bhavatyahatena vāsasā pracchādya

āsate'svapanta odayāt

udita āditye sauryāṇi svastyayanāni ca japitvānnaṃ saṃskṛtyāpa naḥ śośucadaghamiti pratyṛcaṃ hutvā brāhmaṇānbhojayitvā svastyayanaṃ vācayīta gauḥ kaṃso'hataṃ vāsaśca dakṣiṇā १८

athātaḥ pārvaṇe śrāddhe kāmya ābhyudayika ekoddiṣṭe vā

brāhmaṇānśrutaśīlavṛttasampannānekena vo kāle jñāpitānsnātānkṛtapacchaucānācāntānudaṅmukhān pitṛvadupaveśyaikaikamekaikamya dvaudvau trīṃstrīnvā vṛddhau phalabhūyastvaṃ na tvevaikaṃ sarveṣām

kāmamanādye

piṇḍairvyākhyātam

apaḥ pradāya

darbhāndviguṇabhugnānāsanaṃ pradāya

apaḥ pradāya

taijasāśmamayamṛṇmayeṣu triṣu pātreṣvekadravyeṣu vā darbhāntarhiteṣvapa āsicya śanno devīrabhiṣṭaya ityanumantritāsu tilānāvapati tilo'si somadevatyo gosave devanirmitaḥ / pratnavadbhiḥ prattaḥ svadhayā pitṝnimām̐llokānprīṇayāhi naḥ svadhā nama iti

prasavyena

itarapāṇyaṅguṣṭhāntareṇopavītitvāddakṣiṇena vā savyopagṛhītena pitaridaṃ te arghyaṃ pitāmahedaṃ te arghyaṃ prapitāmahedaṃ te arghyamiti

appūrvam

tāḥ pratigrāhayiṣyansakṛtsakṛtsvadhā arghyā iti

prasṛṣṭā anumantrayeta yā divyā āpaḥ pṛthivī sambabhūvuryā antarikṣyā uta pārthivīryāḥ / hiraṇyavarṇā yajñiyāstā na āpaḥ śaṃsyonā bhavantviti saṃsravānsamavanīyatābhiradbhiḥ putrakāmo mukhamanakti

noddharetprathamaṃ pātraṃ pitṝṇāmarghyapātitam
āvṛtāstatra tiṣṭhanti pitaraḥ śaunako'bravīt
uddharedyadi cetpātraṃ vivṛtaṃ vā yadā bhavet
tadāsuraṃ bhavecchrāddhaṃ kruddhaiḥ pitṛgaṇairgataiḥ iti १४

etasminkāle gandhamālyadhūpadīpācchādanānāṃ pradānam

uddhṛtya ghṛtāktamannamanujñāpayatyagnau kariṣye karavai karavāṇīti vā

pratyabhyanujñā kriyatāṃ kuruṣva kurviti

athāgnau juhoti yathoktaṃ purastāt

abhyanujñāyāṃ pāṇiṣveva vā

agnimukhā vai devāḥ pāṇimukhāḥ pitara iti hi brāhmaṇam

yadi pāṇiṣvācānteṣvanyadannamanudiśati

annamanne

sṛṣṭaṃ dattamṛdhnukamiti

tṛptānjñātvā madhumatīḥ śrāvayedakṣannamīmadanteti ca

sampannamiti pṛṣṭvā yadyadannamupayuktaṃ tattatsthālīpākena saha piṇḍārthamuddhṛtya śeṣaṃ nivedayet

abhimate'numate vā bhuktavatsvanācānteṣu piṇḍānnidadhyāt

ācānteṣveke

prakīryānnamupavīyaॐ svadhocyatāmiti visṛjet

astu svadheti vā १५

atha śūlagavaḥ

śaradi vasante vārdrayā

śreṣṭhaṃ svasya yūthasya

akuṣṭhipṛṣat

kalmāṣamityeke

kāmaṃ kṛṣṇamālohavāṃścet

vrīhiyavamatībhiradbhirabhiṣicya

śirasta ābhasattaḥ

rudrāya mahādevāya juṣṭo vardhasveti

taṃ vardhayetsampannadantamṛṣabhaṃ vā

yajñiyāyāṃ diśi

asandarśane grāmāt

ūrddhvamardharātrāt / udita ityeke

vaidyaṃ caritravantaṃ brahmāṇamupaveśya sapalāśāmārdraśākhāṃ yūpaṃ nikhāya vratatyau kuśarajjū vā raśane anyatarayā yūpaṃ parivīyānyatarayārdhaśirasi paśuṃ badhvā yūpe raśanāyāṃ vā niyunakti yasmai namastasmai tvā juṣṭaṃ niyunajmīti

prokṣaṇādi samānaṃ paśunā viśeṣānvakṣyāmaḥ

pātryā palāśena vā vapāṃ juhuyāditi ha vijñāyate

harāya mṛḍāya śarvāya śivāya bhavāya mahādevāyogrāya bhīmāya paśupataye rudrāya śaṅkarāyeśānāya svāheti

ṣaḍbhirvottaraiḥ

rudrāya svāheti vā

catasṛṣucatasṛṣu kuśasūnāsu catasṛṣu dikṣu baliṃ haredyāste rudra pūrvasyāṃ diśi senāstābhya enaṃ namaste astu mā mā hiṃsīrityevaṃ pratidiśaṃ tvādeśanam

caturbhiḥ sūktaiścatasro diśa upatiṣṭheta kadrudrāyemā
rudrāyāte pitarimā rudrāya sthiradhanvana iti

sarvarudrayajñeṣu diśāmupasthānam

tuṣān phalīkaraṇāṃśca pucchañcarmaśiraḥ pādānityagnāvanupraharet

bhogaṃ carmaṇā kurvīteti śāṃvatyaḥ

uttarato'gnerdarbhavītāsu kuśasūnāsu vā śoṇitaṃ ninayecchvāsinīrghoṣiṇīrvicinvatīḥ samaśnutīḥ sarpā etadvo'tra taddharadhvamiti

athodaṅṅāvṛtya śvāsinīrghoṣiṇīrvicinvatīḥ samaśnutīḥ sarpā etadvo'tra taddharadhvamiti sarpebhyo yattatrāsṛgūvadhyaṃ vāvasrutaṃ bhavati taddharanti sarpāḥ

sarvāṇi ha vā asya nāmadheyāni

sarvāḥ senāḥ

sarvāṇyucchrayaṇāni

ityevaṃvidyajamānaṃ prīṇāti

nāsya bruvāṇaṃ ca na hinastīti vijñāyate

nāsya prāśnīyāt

nāsya grāmamāhareyurabhimāruko haiṣa devaḥ prajā bhavatīti

amātyānantataḥ pratiṣedhayet

niyogāttu prāśnīyātsvastyayana iti

sa śūlagavo dhanyo lokyaḥ puṇyaḥ putryaḥ paśavya āyuṣyo yaśasyaḥ

iṣṭvānyamutsṛjet

nānutsṛṣṭaḥ syāt

na hāpaśurbhavatīti vijñāyate

śantātīyaṃ japangṛhāniyāt

paśūnāmupatāpa etameva devaṃ madhye goṣṭhasya yajet

sthālīpākaṃ sarvahutam

barhirājyañcānuprahṛtya dhūmato gā ānayet

śantātīyaṃ japanpaśūnāṃ
madhyamiyānmadhyamiyāt

namaḥ śaunakāya namaḥ śaunakāya ४५

iti caturtho'dhyāyaḥ
āśvalāyanagṛhyasūtraṃ samāptam