આશ્વલાયનગૃહ્યસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1
આશ્વલાયનગૃહ્યસૂત્રમ્
ઉક્તાનિ વૈતાનિકાનિ ગૃહ્યાણિ વક્ષ્યામઃ
ત્રયઃ પાકયજ્ઞાઃ
હુતા અગ્નૌ હૂયમાના અનગ્નૌ પ્રહુતા બ્રાહ્મણભોજને બ્રહ્મણિહુતાઃ
અથાપ્યૃચ ઉદાહરન્તિ યઃ સમિધા ય આહુતી યો વેદેનેતિ
સમિધમેવાપિ શ્રદ્દધાન આદધન્મન્યેત યજ ઇદમિતિ નમસ્તસ્મૈ ય આહુત્યા યો વેદેનેતિ વિદ્યયૈવાપ્યસ્તિ પ્રીતિસ્તદેતત્પશ્યન્નૃષિરુવાચ અગોરુધાય ગવિષેદ્યુક્ષાય દસ્મ્યં વચઃ । ઘૃતાત્સ્વાદીયો મધુનશ્ચ વોચતેતિ વચ એવ મ ઇદં ઘૃતાચ્ચ મધુનશ્ચ સ્વાદીયોઽસ્તિ પ્રીતિઃ સ્વાદીયોઽસ્ત્વિત્યેવ તદાહ આ તે અગ્ન ઋચા હવિર્હૃદા તષ્ટં ભરામસિ । તે તે ભવન્તૂક્ષણ ઋષભાસો વશા ઉતેતિ એત એવ મ ઉક્ષાણશ્ચ ઋષભાશ્ચ વશાશ્ચ ભવન્તિ ય ઇમં સ્વાધ્યાયમધીયત ઇતિ યો નમસા સ્વધ્વર ઇતિ નમસ્કારેણ વૈ ખલ્વપિ ન વૈ દેવા નમસ્કારમતિ યજ્ઞો વૈ નમ ઇતિ હિ બ્રાહ્મણં ભવતિ
અથ સાયંપ્રાતઃસિદ્ધસ્ય હવિષ્યસ્ય જુહુયાત્
અગ્નિહોત્રદેવતાભ્યઃ સોમાય વનસ્પતયેઽગ્નીષોમાભ્યામિન્દ્રાગ્નિભ્યાં દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ધન્વન્તરય ઇન્દ્રાય વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો બ્રહ્મણે
સ્વાહેત્યથ બલિહરણમ્
એતાભ્યશ્ચૈવ દેવતાભ્યોઽદ્ભ્ય ઓષધિવનસ્પતિભ્યો ગૃહાય ગૃહદેવતાભ્યો વાસ્તુદેવતાભ્યઃ
ઇન્દ્રાયેન્દ્રપુરુષેભ્યો યમાય યમપુરુષેભ્યો વરુણાય વરુણપુરુષેભ્યઃ સોમાય સોમપુરુષેભ્ય ઇતિ પ્રતિદિશમ્
બ્રહ્મણે બ્રહ્મપુરુષેભ્ય ઇતિ મધ્યે
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ
સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો દિવાચારિભ્ય ઇતિ દિવા
નક્તઞ્ચારિભ્ય ઇતિ નક્તમ્
રક્ષોભ્ય ઇત્યુત્તરતઃ
સ્વધા પિતૃભ્ય ઇતિ પ્રાચીનાવીતી શેષં
દક્ષિણા નિનયેત્
અથ ખલુ યત્ર ક્વ ચ હોષ્યન્ત્યસ્યાદિષુમાત્રાવરં સર્વતઃ સ્થણ્ડિલમુપલિપ્યોલ્લિખ્ય ષડ્લેખા ઉદગાયતાં પશ્ચાત્પ્રાગાયતે નાનાન્તયોસ્તિસ્રો મધ્યે તદભ્યુક્ષ્યાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્યાન્વાધાય પરિસમૂહ્ય પરિસ્તીર્ય પુરસ્તાદ્દક્ષિણતઃ પશ્ચાદુત્તરત ઇત્યુદકસંસ્થન્તૂષ્ણીં પર્યુક્ષણમ્
પવિત્રાભ્યામાજ્યસ્યોત્પવનમ્
અપ્રચ્છિન્નાગ્રાવનન્તર્ગર્ભૌ પ્રાદેશમાત્રૌ કુશૌ નાનાન્તયોર્ગૃહીત્વાઙ્ગુષ્ઠોપકનિષ્ઠિકાભ્યામુત્તાનાભ્યાં પાણિભ્યાં સવિતુષ્ટ્વા પ્રસવ ઉત્પુનામ્યચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિરિતિ પ્રાગુત્પુનાતિ સકૃન્મન્ત્રેણ દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્
કૃતાકૃતમાજ્યહોમેષુ પરિસ્તરણમ્
તથાજ્યભાગૌ પાકયજ્ઞેષુ
બ્રહ્મા ચ ધન્વન્તરિયજ્ઞશૂલગવવર્જમ્
અમુષ્મૈ સ્વાહેતિ જુહુયાત્
અગ્નિરિન્દ્રઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વેદેવા બ્રહ્મેત્યનાદેશે
એકબર્હિરાદ્યાજ્યસ્વિષ્ટકૃતઃ સ્યુસ્તુલ્યકાલાઃ
તદેષાભિયજ્ઞગાથા ગીયતે । પાકયજ્ઞાન્સમાસાદ્યૈકાજ્યાનેકબર્હિષઃ
। એકસ્વિષ્ટકૃતઃ કુર્યાન્નાનાપિ સતિ દૈવતે
ઇતિ
ઉદગયન આપૂર્યમાણપક્ષે કલ્યાણે નક્ષત્રે ચૌલકર્મોપનયનગોદાનવિવાહાઃ
સાર્વકાલમેકે વિવાહમ્
તેષાં પુરસ્તાચ્ચતસ્ર આજ્યાહુતીર્જુહુયાત્
અગ્ન આયૂંષિ પવસ ઇતિ તિસૃભિઃ પ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્ય ઇતિ ચ વ્યાહૃતિભિર્વા
સમુચ્ચયમેકે
નૈકે કાઞ્ચન
ત્વમર્યમા ભવસિ યત્કનીનામિતિ વિવાહે ચતુર્થીમ્
કુલમગ્રે પરીક્ષેત યે માતૃતઃ પિતૃશ્ચેતિ યથોક્તં પુરસ્તાત્
બુદ્ધિમતે કન્યાં પ્રયચ્છેત્
બુદ્ધિરૂપશીલલક્ષણસમ્પન્નામરોગામુપયચ્છેત
દુર્વિજ્ઞેયાનિ લક્ષણાનીતિ
અષ્ટૌ પિણ્ડાન્કૃત્વા ઋતમગ્રે પ્રથમં જજ્ઞ ઋતે સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં યદિયં કુમાર્યભિજાતા તદિયમિહ પ્રતિપદ્યતાં યત્સત્યં તદ્દૃશ્યતામિતિ પિણ્ડાનભિમન્ત્ર્ય કુમારીં બ્રૂયાદેષામેકં ગૃહાણેતિ
ક્ષેત્રાચ્ચેદુભયતઃસસ્યાદ્ગૃહ્ણીયાદન્નવત્યસ્યાઃ પ્રજા ભવિષ્યતીતિ વિદ્યાદ્ગોષ્ઠાત્પશુમતી વેદિપુરીષાદ્બ્રહ્મવર્ચસ્વિન્યવિદાસિનો હ્રદાત્સર્વસમ્પન્ના દેવનાત્કિતવી ચતુષ્પથાદ્દ્વિપ્રવ્રાજિનીરિણાદધન્યા શ્મશાનાત્ પતિઘ્ની
અલંકૃત્ય કન્યામુદકપૂર્વાં દદ્યાદેષ બ્રાહ્મો વિવાહઃ । તસ્યાં જાતો દ્વાદશાવરાન્દ્વાદશ પરાન્પુનાત્યુભયતઃ । ઋત્વિજે વિતતે કર્મણિ દદ્યાદલંકૃત્ય સ દૈવો દશાવરાન્દશ પરાન્પુનાત્યુભયતઃ । સહ ધર્મં ચરત ઇતિ પ્રાજાપત્યોઽષ્ટાવરાનષ્ટ પરાન્પુનાત્યુભયતઃ । ગોમિથુનં દત્ત્વોપયચ્છેત સ આર્ષઃ સપ્તાવરા ન્સપ્ત પરાન્પુનાત્યુભયતઃ । મિથઃ સમયં કૃત્વોપયચ્છેત સ ગાન્ધર્વઃ। ધનેનોપતોષ્યોપયચ્છેત સ આસુરઃ । સુપ્તાનાં પ્રમત્તાનાં વાપહરેત્ સ પૈશાચઃ ।
હત્વા ભિત્ત્વા ચ શીર્ષાણિ રુદતીં રુદદ્ભ્યો હરેત્ સ રાક્ષસઃ
અથ ખલૂચ્ચાવચા જનપદધર્મા ગ્રામધર્માશ્ચ તાન્વિવાહે પ્રતીયાત્
યત્તુ સમાનં તદ્વક્ષ્યામઃ
પશ્ચાદગ્નેર્દૃષદમશ્માનં પ્રતિષ્ઠાપ્યોત્તરપુરસ્તાદુદકુમ્ભં સમન્વારબ્ધાયાં હુત્વા તિષ્ઠન્ પ્રત્યઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખ્યા આસીનાયા ગૃહ્ણામિ તે સૌભગત્વાય હસ્તમિત્યઙ્ગુષ્ઠમેવ ગૃહ્ણીયાદ્યદિ કામયીત પુમાંસ એવ મે પુત્રા જાયેરન્નિતિ
અઙ્ગુલીરેવ સ્ત્રીકામઃ
રોમાન્તે હસ્તં સાઙ્ગુષ્ઠમુભયકામઃ
પ્રદક્ષિણમગ્નિમુદકુમ્ભઞ્ચ ત્રિઃ પરિણયઞ્જપતિ । અમોઽહમસ્મિ સા ત્વં સા ત્વમસ્યમોઽહં દ્યૌરહં પૃથિવી ત્વં સામાહમૃક્ત્વં તાવેહ વિવહાવહૈ પ્રજાં પ્રજનયાવહૈ સમ્પ્રિયૌ રોચિષ્ણૂ સુમનસ્યમાનૌ જીવેવ શરદઃ શતમિતિ
પરિણીય પરિણીયાશ્માનમારોહયતીમમશ્માનમારોહાશ્મેવ ત્વં સ્થિરા ભવ । સહસ્વ પૃતનાયતોઽભિતિષ્ઠ પ્રતન્યત ઇતિ
વધ્વઞ્જલા ઉપસ્તીર્ય ભ્રાતા ભ્રાતૃસ્થાનો વા દ્વિર્લાજાનાવપતિ
ત્રિર્જામદગ્ન્યાનામ્
પ્રત્યભિઘાર્ય હવિઃ
અવત્તઞ્ચ
એષોઽવદાનધર્મઃ
અર્યમણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત સ ઇમાં દેવો અર્યમા પ્રેતો મુઞ્ચાતુ નામુતઃ સ્વાહા । વરુણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત સ ઇમાં દેવો વરુણઃ પ્રેતો મુઞ્ચાતુ નામુતઃ સ્વાહા । પૂષણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત સ ઇમાં દેવઃ પૂષા પ્રેતો મુઞ્ચાતુનામુતઃ સ્વાહેત્યવિચ્છિન્દત્યઞ્જલિં સ્રુચેવ જુહુયાત્
અપરિણીય શૂર્પપુટેનાભ્યાત્મં તૂષ્ણીં ચતુર્થમ્
ઓપ્યોપ્ય હૈકે લાજાન્પરિણયન્તિ તથોત્તમે આહુતી ન સન્નિપતતઃ
અથાસ્યૈ શિખે વિમુઞ્ચતિ યદિ કૃતે ભવતઃ
ઊર્ણાસ્તુકે કેશપક્ષયોર્બદ્ધે ભવતઃ । પ્ર ત્વા મુઞ્ચામિ વરુણસ્ય પાશાદિતિ
ઉત્તરામુત્તરયા
અથૈનામપરાજિતાયાન્દિશિ સપ્તપદાન્યભ્યુત્ક્રામયતીષ એકપદ્યૂર્જે દ્વિપદી રાયસ્પોષાય ત્રિપદી માયોભવ્યાય ચતુષ્પદી પ્રજાભ્યઃ પઞ્ચપદ્યૃતુભ્યઃ ષટ્પદી સખા સપ્તપદી ભવ સા મામનુવ્રતા ભવ પુત્રાન્વિન્દાવહૈ બહૂંસ્તે સન્તુ જરદષ્ટય ઇતિ
ઉભયોઃ સન્નિધાય શિરસી ઉદકુમ્ભેનાવસિચ્ય
બ્રાહ્મણ્યાશ્ચ વૃદ્ધાયા જીવપત્ન્યા જીવપ્રજાયા અગાર એતાં રાત્રિં વસેત્
ધ્રુવમરુન્ધતીં સપ્તઋષીનિતિ દૃષ્ટ્વા વાચં વિસૃજેત જીવપત્નીં પ્રજાં વિન્દેયેતિ
પ્રયાણ ઉપપદ્યમાને પૂષા ત્વેતો નયતુ હસ્તગૃહ્યેતિ યાનમારોહયેત્
અશ્મન્વતીરીયતે સંરભધ્વમિત્યર્દ્ધર્ચેન નાવમારોહયેત્
ઉત્તરેણોક્ત્રમયેત્
જીવં રુદન્તીતિ રુદત્યામ્
વિવાહાગ્નિમગ્રતોઽજસ્રન્નયન્તિ
કલ્યાણેષુ દેશવૃક્ષચતુષ્પથેષુ માવિદન્પરિપન્થિન ઇતિ જપેત્
વાસેવાસે સુમઙ્ગલીરિયં વધૂરિતીક્ષકાનીક્ષેત
ઇહ પ્રિયં પ્રજયા તે સમૃધ્યતામિતિ ગૃહં પ્રવેશયેત્
વિવાહાગ્નિમુપસમાધાય પશ્ચાદસ્યાનડુહં ચર્માસ્તીર્ય પ્રાગ્ગ્રીવમુત્તરલોમ તસ્મિન્નુપવિષ્ટાયાં સમન્વારબ્ધાયામ્ આ નઃ પ્રજાં જનયતુ પ્રજાપતિરિતિ ચતસૃભિઃ પ્રત્યૃચં હુત્વા સમઞ્જન્તુ વિશ્વેદેવા ઇતિ દધ્નઃ પ્રાશ્ય પ્રતિપ્રયચ્છેદાજ્યશેષેણ વાનક્તિ હૃદયે
અક્ષારાલવણાશિનૌ બ્રહ્મચારિણાવલંકુર્વાણાવધઃશાયિનૌ સ્યાતામ્
અત ઊર્દ્ધ્વં ત્રિરાત્રં દ્વાદશરાત્રમ્
સંવત્સરં વૈક ઋષિર્જાયત ઇતિ
ચરિતવ્રતઃ સૂર્યાવિદે વધૂવસ્ત્રં દદ્યાત્
અન્નં બ્રાહ્મણેભ્યઃ
અથ સ્વસ્ત્યયનં વાચયીત
પાણિગ્રહણાદિ ગૃહ્યં પરિચરેત્સ્વયં પત્ન્યપિ વા પુત્રઃ કુમાર્યન્તેવાસી વા
નિત્યાનુગૃહીતં સ્યાત્
યદિ તૂપશામ્યેત્પત્ન્યુપવસેદિત્યેકે
તસ્યાગ્નિહોત્રેણ
પ્રાદુષ્કરણહોમકાલૌ વ્યાખ્યાતૌ
હૌમ્યં ચ માંસવર્જમ્
કામં તુ વ્રીહિયવતિલૈઃ
અગ્નયે સ્વાહેતિ સાયં જુહુયાત્ સૂર્યાય સ્વાહેતિ
પ્રાતસ્તૂષ્ણીં દ્વિતીયે ઉભયત્ર
અથ પાર્વણસ્થાલીપાકઃ
તસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામુપવાસઃ
ઇધ્માબર્હિષોશ્ચ સન્નહનમ્
દેવતાશ્ચોપાંશુયાજેન્દ્રમહેન્દ્રવર્જમ્
કામ્યા ઇતરાઃ
તસ્યૈ તસ્યૈ દેવતાયૈ ચતુરશ્ચતુરો મુષ્ટીન્નિર્વપતિ પવિત્રે અન્તર્દ્ધાયામુષ્મૈ ત્વા જુષ્ટં નિર્વપામીતિ
અથૈનાન્પ્રોક્ષતિ યથાનિરુપ્તમમુષ્મૈ ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામીતિ
અવહતાંસ્ત્રિષ્ફલીકૃતાન્નાના શ્રપયેત્
સમોપ્ય વા
યદિ નાના શ્રપયેદ્વિભજ્ય તણ્ડુલાનભિમૃશેદિદમમુષ્મા ઇદમમુષ્મા ઇતિ
યદ્યુ વૈ સમોપ્ય વ્યુદ્ધારં જુહુયાત્
શૃતાનિ હવીંષ્યભિઘાર્યોદગુદ્વાસ્ય બર્હિષ્યાસાદ્યેધ્મભિઘાર્યાયન્ત ઇધ્મ આત્મા જાતવેદસ્તેનેધ્યસ્વ વર્દ્ધસ્વ ચેદ્ધ વર્દ્ધય ચાસ્માન્ પ્રજયા પશુભિર્બ્રહ્મવર્ચસેનાન્નાદ્યેન સમેધય સ્વાહેતિ
તૂષ્ણીમાઘારાવાઘાર્યાજ્યભાગૌ જુહુયાદગ્નયે સ્વાહા સોમાય સ્વાહેતિ
ઉત્તરમાગ્નેયં દક્ષિણં સૌમ્યમ્
વિજ્ઞાયતે ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યદાજ્યભાગૌ
તસ્માત્પુરુષસ્ય હિ પ્રત્યઙ્મુખસ્યાસીનસ્ય દક્ષિણમક્ષ્યુત્તરં ભવત્યુત્તરં દક્ષિણમ્
મધ્યે હવીંષિ પ્રત્યક્તરં વા પ્રાક્સંસ્થાન્યુદક્સંસ્થાનિ વોત્તરપુરસ્તાત્સૌવિષ્ટકૃતમ્
મધ્યાત્પૂર્વાર્દ્ધાચ્ચ હવિષોઽવદ્યતિ
મધ્યાત્પૂર્વાર્દ્ધાત્ પશ્ચાર્દ્ધાદિતિ પઞ્ચાવત્તિનામ્
ઉત્તરાર્દ્ધાત્ સૌવિષ્ટકૃતમ્
નાત્ર હવીંષિ પ્રત્યભિઘારયતિ સ્વિષ્ટકૃતં દ્વિરભિઘારયતિ
યદસ્ય કર્મણોઽત્યરીરિચં યદ્વા ન્યૂનમિહાકરમ્ । અગ્નિષ્ટત્સ્વિષ્ટકૃદ્વિદ્વાન્સર્વં સ્વિષ્ટં સુહુતં કરોતુ મે । અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સુહુતહુતે સર્વપ્રાયશ્ચિત્તાહુતીનાં કામાનાં સમર્દ્ધયિત્રે સર્વાન્નઃ કામાન્ત્સમર્દ્ધય સ્વાહેતિ
બર્હિષિ પૂર્ણપાત્રં નિનયેત્
એષોઽવભૃથઃ
પાકયજ્ઞાનામેતત્તન્ત્રમ્
હવિરુચ્છિષ્ટં દક્ષિણા
અથ પશુકલ્પઃ
ઉત્તરતોઽગ્નેઃ શામિત્રસ્યાયતનં કૃત્વા પાયયિત્વા પશુમાપ્લાવ્ય પુરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્મુખમવસ્થાપ્યાગ્નિં દૂતમિતિ દ્વાભ્યાં હુત્વા સપલાશયાર્દ્રશાખયા પશ્ચાદુપસ્પૃશેદમુષ્મૈ ત્વા જુષ્ટમુપાકરોમીતિ
વ્રીહિયવમતીભિરદ્ભિઃ પુરસ્તાત્પ્રોક્ષત્યમુષ્મૈ ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામીતિ
તાસાં પાયયિત્વા દક્ષિણમનુ બાહું શેષં નિનયેત્
આવૃતૈવ પર્યગ્નિ કૃત્વોદઞ્ચં નયન્તિ
તસ્ય પુરસ્તાદુલ્મુકં હરન્તિ
શામિત્ર એષ ભવતિ
વપાશ્રપણીભ્યાં કર્તા પશુમન્વારભતે
કર્તારં યજમાનઃ
પશ્ચાચ્છમિત્રસ્ય પ્રાક્શિરસં પ્રત્યક્શિરસં વોદક્પાદં સંજ્ઞપ્ય પુરા નાભેસ્તૃણમન્તર્દ્ધાય વપામુત્ખિદ્ય વપામવદાય વપાશ્રપણીભ્યાં પરિગૃહ્યાદ્ભિરભિષિચ્ય શામિત્રે પ્રતાપ્યાગ્રેણૈનમગ્નિં હુત્વા દક્ષિણત આસીનઃ શ્રપયિત્વા પરીત્ય જુહુયાત્
એતસ્મિન્નેવાગ્નૌ સ્થાલીપાકં શ્રપયન્તિ
એકાદશ પશોરવદાનાનિ સર્વાઙ્ગેભ્યોઽવદાય શામિત્રે શ્રપયિત્વા હૃદયં શૂલે પ્રતાપ્ય સ્થાલીપાકસ્યાગ્રતો જુહુયાત્
અવદાનૈર્વા સહ
એકૈકસ્યાવદાનસ્ય દ્વિર્દ્વિરવદ્યતિ
આવૃતૈવ હૃદયશૂલેન ચરન્તિ
ચૈત્યયજ્ઞે પ્રાક્ સ્વિષ્ટકૃતશ્ચૈત્યાય બલિં હરેત્
યદ્યુ વૈ વિદેશસ્થં પલાશદૂતેન યત્ર વેત્થ વનસ્પત ઇત્યેતયર્ચા દ્વૌ પિણ્ડૌ કૃત્વા વીવધેઽભ્યાધાય દૂતાય પ્રયચ્છેદિમન્તસ્મૈ બલિં હરેતિ ચૈનં બ્રૂયાદયં તુભ્યમિતિ યો દૂતાય
પ્રતિભયં ચેદન્તરા શસ્ત્રમપિ કિઞ્ચિત્
નાવ્યા ચેન્નદ્યન્તરા પ્લવરૂપમપિ કિઞ્ચિદનેન તરિતવ્યમિતિ
ધન્વન્તરિયજ્ઞે બ્રહ્માણમગ્નિં ચાન્તરા પુરોહિતાયાગ્રે બલિં હરેત્
ઉપનિષદિ ગર્ભલમ્ભનં પુંસવનમનવલોભનઞ્ચ
યદિ નાધીયાત્તૃતીયે ગર્ભમાસે તિષ્યેણોપોષિતાયાઃ સરૂપવત્સાયા ગોર્દધનિ દ્વૌ દ્વૌ માષૌ યવઞ્ચ દધિ પ્રસૃતેન પ્રાશયેત્
કિં પિબસિ કિં પિબસીતિ પૃષ્ટ્વા પુંસવનં પુંસવનમિતિ ત્રિઃ પ્રતિજાનીયાત્
એવં ત્રીન્પ્રસૃતાન્
અથાસ્યૈ મણ્ડલાગારચ્છાયાયાં દક્ષિણસ્યાં નાસિકાયામજીતામોષધીં નસ્તઃકરોતિ
પ્રજાવજ્જીવપુત્રાભ્યાં હૈકે આ તે ગર્ભો યોનિમેતુ પુમાન્વાણ ઇવેષુધિમ્ । આ વીરો જાયતાં પુત્રસ્તે દશમાસ્યઃ । અગ્નિરેતુ પ્રથમો દેવતાનાં સૌઽસ્યૈ પ્રજાં મુઞ્ચતુ મૃત્યુપાશાત્ । તદયં રાજા વરુણોઽનુમન્યતાં યથેયં સ્ત્રી પૌત્રમઘં ન રોદાદિતિ
પ્રાજાપત્યસ્ય સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વા હૃદયદેશમસ્યા આલભેત યત્તે સુસીમે હૃદયે હિતમન્તઃ
પ્રજાપતૌ । મન્યેઽહં માં તદ્વિદ્વાંસં માહં પૌત્રમઘન્નિયામિતિ
ચતુર્થે ગર્ભમાસે સોમન્તોન્નયનમ્
આપૂર્યમાણપક્ષે યદા પુંસા નક્ષત્રેણ ચન્દ્રમા યુક્તઃ સ્યાત્
અથાગ્નિમુપસમાધાય પશ્ચાદસ્યાનડુહં ચર્માસ્તીર્ય પ્રાગ્ગ્રીવમુત્તરલોમ તસ્મિન્નુપવિષ્ટાયાં સમન્વારબ્ધાયાં ધાતા દદાતુ દાશુષ ઇતિ દ્વાભ્યાં રાકામહમિતિ દ્વાભ્યાં નેજમેષ ઇતિ તિસૃભિઃ પ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્ય ઇતિ ચ
અથાસ્યૈ યુગ્મેન શલાટુગ્લપ્સેન ત્ર્યેણ્યા ચ શલલ્યા ત્રિભિશ્ચ કુશપિઞ્જૂલૈરૂર્ધ્વં સીમન્તં વ્યૂહતિ ભૂર્ભુવઃ સ્વરોમિતિ ત્રિઃ
ચતુર્વા
વીણાગાથિનૌ સંશાસ્તિ સોમં રાજાનં સંગાયેતામિતિ
સોમો નો રાજાઽવતુ માનુષીઃ પ્રજા નિવિષ્ટચક્રાસાવિતિ યાં નદીમુપવસિતા ભવન્તિ
બ્રાહ્મણ્યશ્ચ વૃદ્ધા જીવપત્યો જીવપ્રજા યદ્યદુપદિશેયુસ્તત્તત્કુર્યુઃ
વૃષભો દક્ષિણા
કુમારં જાતં પુરાન્યૈરાલમ્ભાત્સર્પિર્મધુની હિરણ્યનિકાષં હિરણ્યેન પ્રાશયેત્પ્ર તે દદામિ મધુનો ઘૃતસ્ય વેદં સવિત્રા પ્રસૂતં મઘોનામ્ । આયુષ્માન્ગુપ્તો દેવતાભિઃ શતં જીવ શરદો લોકે અસ્મિન્નિતિ
કર્ણયોરુપનિધાય મેધાજનનં જપતિ । મેધાન્તે દેવઃ સવિતા મેધાં દેવી સરસ્વતી । મેધાન્તે અશ્વિનૌ દેવાવાધત્તાં પુષ્કરસ્રજૌ । ઇતિ
અંસાવભિમૃશતિ અશ્મા ભવ પરશુર્ભવ હિરણ્યમસ્તૃતં ભવ । વેદો વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમિતિ । ઇન્દ્ર શ્રેષ્ઠાનિ દ્રવિણાનિ ધેહ્યસ્મે પ્રયન્ધિ મઘવન્નૃજીષિન્નિતિ ચ
નામ ચાસ્મૈ દદ્યુઃ
ઘોષવદાદ્યન્તરન્તસ્થમભિનિષ્ઠાનાન્તં દ્વ્યક્ષરમ્
ચતુરક્ષરં વા
દ્વ્યક્ષરં પ્રતિષ્ઠાકામશ્ચતુરક્ષરં બ્રહ્મવર્ચસકામઃ
યુગ્માનિ ત્વેવ પુંસામ્
અયુજાનિ સ્ત્રીણામ્
અભિવાદનીયં ચ સમીક્ષેત તન્માતાપિતરૌ વિદ્યાતામોપનયનાત્
પ્રવાસાદેત્ય પુત્રસ્ય શિરઃ પરિગૃહ્ય જપતિ અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમ્ભવસિ હૃદયાદધિજાયસે । આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમિતિ મૂર્દ્ધનિ ત્રિરવઘ્રાય
આવૃતૈવ
કુમાર્યૈ
ષષ્ઠે માસ્યન્નપ્રાશનમ્
આજમન્નાદ્યકામઃ
તૈત્તિરં બ્રહ્મવર્ચસકામઃ
ઘૃતૌદનં તેજસ્કામઃ
દધિમધુઘૃતમિશ્રમન્નં પ્રાશયેદન્નપતેઽત્રસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ । પ્ર પ્રદાતારન્તારિષ ઊર્જન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇતિ
આવૃતૈવ કુમાર્યૈ
તૃતીયે વર્ષે ચૌલં યથાકુલધર્મં વા
ઉત્તરતોઽગ્નેર્વ્રીહિયવમાષતિલાનાં પૃથક્પૂર્ણશરાવાણિ નિદધાતિ
પશ્ચાત્કારયિષ્યમાણો માતુરુપસ્થ આનડુહં ગોમયં નવે શરાવે શમીપર્ણાનિ ચોપનિહિતાનિ ભવન્તિ
માતુઃ પિતા દક્ષિણત એકવિંશતિકુશપિઞ્જૂલાન્યાદાય
બ્રહ્મા વૈતાનિ ધારયેત્
પશ્ચાત્કારયિષ્યમાણસ્યાવસ્થાય શીતોષ્ણા અપઃ સમાનીયોષ્ણેન વા ય ઉદકેનેહીતિ
તાસાં ગૃહીત્વા નવનીતં દધિદ્રપ્સાન્વા પ્રદક્ષિણં શિરસ્ત્રિરુન્દતિ અદિતિઃ કેશાન્વપત્વાપ ઉન્દન્તુ વર્ચસ ઇતિ
દક્ષિણે કેશપક્ષે ત્રીણિ ત્રીણિ કુશપિઞ્જૂલાન્યભ્યાત્માગ્રાણિ નિદધાતિ ઓષધે ત્રાયસ્વૈનમિતિ
સ્વધિતે મૈનં હિંસીરિતિ નિષ્પોડ્ય લૌહેન ક્ષુરેણ
પ્રછિનત્તિ યેનાવપત્સવિતા ક્ષુરેણ સોમસ્ય રાજ્ઞો વરુણસ્ય વિદ્વાન્ । તેન બ્રહ્માણો વપતેદમસ્યાયુષ્માઞ્જરદષ્ટિર્યથાસદિતિ
પ્રચ્છિદ્યપ્રચ્છિદ્ય પ્રાગગ્રાઞ્છમીપર્ણૈઃ સહ માત્રે પ્રયચ્છતિ તાનાનડુહે ગોમયે નિદધાતિ
યેન ધાતા બૃહસ્પતેરગ્નેરિન્દ્રસ્ય ચાયુષેઽવપત્ । તેન ત આયુષે વપામિ સુશ્લોક્યાય સ્વસ્તય ઇતિ દ્વિતીયમ્ । યેન ભૂયશ્ચરાત્ર્યાં જ્યોક્ચ પશ્યાતિ સૂર્યમ્ । તેન ત આયુષે વપામિ સુશ્લોક્યાય સ્વસ્તય ઇતિ તૃતીયમ્
સર્વૈર્મન્ત્રૈશ્ચતુર્થમ્
એવમુત્તરતસ્ત્રિઃ
ક્ષુરતેજો નિમૃજેદ્યત્ક્ષુરેણ મર્ચયતા સુપેશસા વપ્તા વપસિ કેશાન્ । શુન્ધિ શિરો માસ્યાયુઃ પ્રમોષીરિતિ
નાપિતં શિષ્યાચ્છીતોષ્ણાભિરદ્ભિરવર્થં કુર્વાણોઽક્ષણ્વન્કુશલીકુર્વિતિ
યથાકુલધર્મં કેશવેશાન્ કારયેત્
આવૃતૈવ કુમાર્ય્યૈ
એતેન ગોદાનમ્
ષોડશે વર્ષે
કેશશબ્દે તુ શ્મશ્રુશબ્દાન્કારયેત્
શ્મશ્રૂણીહોન્દતિ
શુન્ધિ શિરો મુખં માસ્યાયુઃ પ્રમોષીરિતિ
કેશશ્મશ્રુલોમનખાન્યુદક્સંસ્થાનિ કુર્વિતિ સંપ્રેષ્યતિ
આપ્લુત્ય વાગ્યતઃ સ્થિત્વાઽહઃશેષમાચાર્યસકાશે વાચં વિસૃજેત વરં દદામીતિ
ગોમિથુનં દક્ષિણા
સંવત્સરમાદિશેત્
અષ્ટમે વર્ષે બ્રાહ્મણમુપનયેત્
ગર્ભાષ્ટમે વા
એકાદશે ક્ષત્રિયમ્
દ્વાદશે વૈશ્યમ્
આ ષોડશાદ્બ્રાહ્મણસ્યાનતીતઃ કાલઃ
આ દ્વાવિંશાત્ ક્ષત્રિયસ્યા ચતુર્વિંશાદ્વૈશ્યસ્યાત ઊર્ધ્વં પતિતસાવિત્રીકા ભવન્તિ
નૈનાનુપનયેન્નાધ્યાપયેન્ન યાજયેન્નૈભિર્વ્યવહરેયુઃ
અલઙ્કૃતં કુમારં કુશલીકૃતશિરસમહતેન વાસસા સંવીતમૈણેયેન વાજિનેન બ્રાહ્મણં રૌરવેણ ક્ષત્રિયમાજેન વૈશ્યમ્
યદિ વાસાંસિ વસીરન્રક્તાનિ વસીરન્કાષાયં બ્રાહ્મણો માઞ્જિષ્ટં ક્ષત્રિયો હારિદ્રં વૈશ્યઃ
તેષાં મેખલાઃ
મૌઞ્જી બ્રાહ્મણસ્ય ધનુર્જ્યા ક્ષત્રિયસ્યાવી વૈશ્યસ્ય
તેષાં દણ્ડાઃ
પાલાશો બ્રાહ્મણસ્યૌડુમ્બરઃ ક્ષત્રિયસ્ય બૈલ્વો વૈશ્યસ્ય । કેશસંમિતો બ્રાહ્મણસ્ય લલાટસંમિતઃ ક્ષત્રિયસ્ય પ્રાણસંમિતો વૈશ્યસ્ય
સર્વે વા સર્વેષામ્
સમન્વારબ્ધે હુત્વોત્તરતોઽગ્નેઃ પ્રાઙ્મુખ આચાર્યોઽવતિષ્ઠતે
પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરઃ
અપામઞ્જલી પૂરયિત્વા તત્સવિતુર્વૃણીમહ ઇતિ પૂર્ણેનાસ્ય પૂર્ણમવક્ષારયત્યાસિચ્ય દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પુષ્ણો હસ્તાભ્યાં હસ્તં ગૃહ્ણામ્યસાવિતિ તસ્ય પાણિના પાણિં સાઙ્ગુષ્ઠં ગૃહ્ણીયાત્
સવિતા તે હસ્તમગ્રભીદસાવિતિ દ્વિતીયમ્ । અગ્નિરાચાર્યસ્તવાસાવિતિ તૃતીયમ્
આદિત્યમીક્ષયેત્ દેવ સવિતરેષ તે બ્રહ્મચારી તં ગોપાય સ મામૃતેત્યાચાર્યઃ
કસ્ય બ્રહ્મચાર્યસિ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મચાર્યસિ કસ્ત્વાકમુપનયતે કાય ત્વા પરિદદામીતિ
યુવા સુવાસાઃ પરિવીત આગાદિત્યર્દ્ધર્ચેનૈનં પ્રદક્ષિણમાવર્તયેત્
તસ્યાધ્યંસૌ પાણી કૃત્વા હૃદયદેશમાલભેતોત્તરેણ
અગ્નિં પરિસમૂહ્ય બ્રહ્મચારી તૂષ્ણીં સમિધમાદધ્યાત્ તૂષ્ણીં વૈ પ્રાજાપત્યં
પ્રાજાપત્યો બ્રહ્મચારી ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે
મન્ત્રેણ હૈકે અગ્નયે સમિધમાહાર્ષં બૃહતે જાતવેદસે તયા ત્વમગ્ને વર્દ્ધસ્વ સમિધા બ્રહ્મણા વયં સ્વાહેતિ
સ સમિધમાધાયાગ્નિમુપસ્પૃશ્ય મુખં નિમાર્ષ્ટિ ત્રિસ્તેજસા મા સમનજ્મીતિ
તેજસા હ્યેવાત્માનં સમનક્તીતિ વિજ્ઞાયતે
મયિ મેધાં મયિ પ્રજાં મય્યગ્નિસ્તેજો દધાતુ મયિ મેધાં મયિ પ્રજાં મયીન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાતુ મયિ મેધાં મયિ પ્રજાં મયિ સૂર્યો ભ્રાજો દધાતુ । યત્તે અગ્ને તેજસ્તેનાહં તેજસ્વી ભૂયાસં યત્તે અગ્ને વર્ચસ્તેનાહં વર્ચસ્વી ભૂયાસં યત્તે અગ્ને હરસ્તેનાહં હરસ્વી ભૂયાસં ઇત્યુપસ્થાય જાન્વાચ્યોપસંગૃહ્ય બ્રૂયાદધીહિ ભોઃ
સાવિત્રીં ભો
અનુબ્રૂ
હીતિ
તસ્ય વાસસા પાણિભ્યાં ચ પાણી સંગૃહ્ય સાવિત્રીમન્વાહ પચ્છોઽર્દ્ધર્ચશઃ સર્વામ્
યથાશક્તિ વાચયીત
હૃદયદેશેઽસ્યોર્દ્ધ્વાઙ્ગુલિં પાણિમુપદધાતિ મમ વ્રતે હૃદયન્તે દધામિ મમ ચિત્તમનુ ચિત્તં તે અસ્તુ । મમ વાચમેકવ્રતો જુષસ્વ બૃહસ્પતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુ મહ્યમિતિ
મેખલામાબધ્ય દણ્ડં પ્રદાય બ્રહ્મચર્યમાદિશેત્
બ્રહ્મચાર્યસ્યપોઽશાન કર્મ કુરુ દિવા માસ્વાપ્સીરાચાર્યાધીનો વેદમધીષ્વેતિ
દ્વાદશ વર્ષાણિ વેદબ્રહ્મચર્યમ્
ગ્રહણાન્તં વા
સાયં પ્રાતર્ભિક્ષેત
સાયં પ્રાતઃ સમિધમાદધ્યાત્
અપ્રત્યાખ્યાયિનમગ્રે ભિક્ષેતાપ્રત્યાખ્યાયિનીં વા
ભવાન્ ભિક્ષાં દદાત્વિત્યનુપ્રવચનીયમિતિ વા
તદાચાર્યાય વેદયીત તિષ્ઠેદહઃશેષમ્
અસ્તમિતે બ્રહ્મૌદનમનુપ્રવચનીયં શ્રપયિત્વાચાર્યાય વેદયીત
આચાર્યઃ સમન્વારબ્ધે જુહુયાત્સદસસ્પતિમદ્ભુતમિતિ
સાવિત્ર્યા દ્વિતીયમ્
યદ્ય ત્કિઞ્ચાત ઊર્ધ્વમનૂક્તં સ્યાત્
ઋષિભ્યસ્તૃતીયમ્
સૌવિષ્ટકૃતં ચતુર્થમ્
બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા વેદસમાપ્તિં વાચયીત
અત ઊર્ધ્વમક્ષારલવણાશી બ્રહ્મચાર્યધઃશાયી ત્રિરાત્રં દ્વાદશરાત્રં સંવત્સરં વા
ચરિતવ્રતાય મેધાજનનં કરોતિ
અનિન્દિતાયાન્દિશ્યેકમૂલં પલાશં કુશસ્તમ્બં વા પલાશાપચારે પ્રદક્ષિણમુદકુમ્ભેન ત્રિઃ પરિષિઞ્ચન્તં વાચયતિ સુશ્રવઃ સુશ્રવા અસિ યથા ત્વં સુશ્રવઃ સુશ્રવા અસ્યેવં માં સુશ્રવઃ સૌશ્રવસં કુરુ । યથા ત્વં દેવાનાં યજ્ઞસ્ય નિધિપોઽસ્યેવમહં મનુષ્યાણાં વેદસ્ય નિધિપો ભૂયાસમિતિ
એતેન વાપનાદિપરિદાનાન્તં વ્રતાદેશનં વ્યાખ્યાતમ્
ઇત્યનુપેતપૂર્વસ્ય
અથોપેતપૂર્વસ્ય
કૃતાકૃતં કેશવપનં મેધાજનનં ચ
અનિરુક્તં પરિદાનમ્
કાલશ્ચ
તત્સવિતુર્વૃણીમહ ઇતિ સાવિત્રીં
ઋત્વિજો વૃણીતેઽન્યૂનાનતિરિક્તાઙ્ગાન્યે માતૃતઃ પિતૃતશ્ચેતિ યથોક્તં પુરસ્તાત્
યૂન ઋત્વિજો વૃણીત ઇત્યેકે
બ્રહ્માણમેવ પ્રથમં વૃણીતેઽથ હોતારમથાધ્વર્યુમથોદ્ગાતારમ્
સર્વાન્વા યેઽહીનૈકાહૈર્યાજયન્તિ
સદસ્યં સપ્તદશં કૌષીતકિનઃ સમામનન્તિ સ કર્મણામુપદ્રષ્ટા ભવતીતિ તદુક્તમૃગ્ભ્યાં યમૃત્વિજો બહુધા કલ્પયન્ત ઇતિ
હોતારમેવ પ્રથમં વૃણીતે
અગ્નિર્મે હોતા સ મે હોતા હોતારં ત્વામું વૃણ ઇતિ હોતારં
ચન્દ્રમા મે બ્રહ્મા સ મે બ્રહ્મા બ્રહ્માણં ત્વામું વૃણ ઇતિ બ્રહ્માણં
આદિત્યો મેઽધ્વર્યુરિત્યધ્વર્યુમ્ । પર્જન્યો મ ઉદ્ગાતેત્યુદ્ગાતારમ્ । આપો મે હોત્રાશંસિન ઇતિ હોત્રકાન્ । રશ્મયો મે ચમસાધ્વર્યવ ઇતિ ચમસાધ્વર્યૂન્ । આકાશો મે સદસ્ય ઇતિ સદસ્યમ્ । સ વૃતો જપેન્મહન્મેઽવોચો ભર્ગો મેઽવોચો ભગો મેઽવોચો યશો મેઽવોચઃ સ્તોમં મેઽવોચઃ કૢપ્તિં મેઽવોચસ્તૃપ્તિં મેઽવોચો ભુક્તિં મેઽવોચઃ સર્વં મેઽવોચ ઇતિ
જપિત્વાગ્નિષ્ટે હોતા સ તે હોતા હોતાહં તે માનુષ ઇતિ હોતા પ્રતિજાનીતે
ચન્દ્રમાસ્તે બ્રહ્મા સ તે બ્રહ્મા
એવમિતરે યથાદેશં તન્મામવતુ તન્મા વિશતુ તેન ભુક્ષિષીયેતિ ચ યાજયિષ્યન્
ન્યસ્તમાર્ત્વિજ્યમકાર્યમ્
અહીનસ્ય નીચદક્ષિણસ્ય
વ્યાધિતસ્યાતુરસ્ય
યક્ષ્મગૃહીતસ્ય
અનુદેશ્યભિશસ્તસ્ય
ક્ષિપ્તયોનેરિતિ ચૈતેષામ્
સોમપ્રવાકં પરિપૃચ્છેત્કો યજ્ઞઃ ક ઋત્વિજઃ કા દક્ષિણા ઇતિ
કલ્યાણૈઃ સહ સમ્પ્રયોગઃ
ન માંસમશ્નીયુર્ન સ્ત્રિયમુપેયુરા ક્રતોરપવર્ગાત્
એતેનાગ્ને બ્રહ્મણા વાવૃધસ્વેતિ દક્ષિણાગ્નાવાજ્યાહુતિં હુત્વા યથાર્થં પ્રવ્રજેત્
એવમનાહિતાગ્નિર્ગૃહ્ય ઇમામગ્ને શરણિં મીમૃષો
ન ઇત્યેતયર્ચા
ઋત્વિજો વૃત્વા મધુપર્કમાહરેત્
સ્નાતકાયોપસ્થિતાય
રાજ્ઞે ચ
આચાર્યશ્વશુરપિતૃવ્યમાતુલાનાઞ્ચ
દધનિ મધ્વાનીય
સર્પિર્વા મધ્વલાભે
વિષ્ટરઃ પાદ્યમર્ઘ્યમાચમનીયં મધુપર્ક્કો ગૌરિત્યેતેષાં ત્રિસ્ત્રિરેકૈકં વેદયન્તે
અહં વર્ષ્મ સજાતાનાં વિદ્યુતામિવ સૂર્યઃ । ઇદન્તમધિતિષ્ઠામિ યો મા કશ્ચાભિદાસતીત્યુદગગ્રે વિષ્ટર ઉપવિશેદાક્રમ્ય વા
પાદૌ પ્રક્ષાલાપયીત દક્ષિણમગ્રે બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છેત્
સવ્યં શૂદ્રાય
પ્રક્ષાલિતપાદોઽર્ઘ્યમઞ્જલિના પ્રતિગૃહ્ય
અથાચમનીયેનાન્વાચામતિ અમૃતોપસ્તરણમસીતિ
મધુપર્કમાહ્રિયમાણમીક્ષેત મિત્રસ્ય ત્વા ચક્ષુષા પ્રતીક્ષ ઇતિ
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં પ્રતિગૃહ્ણામીતિ તદઞ્જલિના પ્રતિગૃહ્ય સવ્યે પાણૌ કૃત્વા મધુવાતા ઋતાયત ઇતિ તૃચેનાવેક્ષ્યાનામિકયા ચાઙ્ગુષ્ઠેન ચ ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમાલોડ્ય વસવસ્ત્વા ગાયત્રેણ ચ્છન્દસા ભક્ષયન્ત્વિતિ પુરસ્તાન્નિમાર્ષ્ટિ
રુદ્રાસ્ત્વા ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસા ભક્ષયન્ત્વિતિ દક્ષિણત આદિત્યાસ્ત્વા જાગતેન ચ્છન્દસા ભક્ષયન્ત્વિતિ પશ્ચાદ્વિશ્વે ત્વા દેવા આનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસા ભક્ષયન્ત્વિત્યુત્તરતો ભૂતેભ્યસ્ત્વેતિ મધ્યાત્ત્રિરુદ્ગૃહ્ય
વિરાજો દોહોઽસીતિ પ્રથમં પ્રાશ્નીયાદ્વિરાજો દોહમશીયેતિ દ્વિતીયં મયિ દોહઃ પદ્યાયૈ વિરાજ ઇતિ તૃતીયમ્
ન સર્વમ્
ન તૃપ્તિઙ્ગચ્છેત્
બ્રાહ્મણાયોદઙ્ઙુચ્છિષ્ટં પ્રયચ્છેદલાભેઽપ્સુ
સર્વં વા
અથાચમનીયેનાન્વાચામત્યમૃતાપિધાનમસીતિ
સત્યં યશઃ શ્રીર્મયિ શ્રીઃ શ્રયતામિતિ દ્વિતીયમ્
આચાન્તોદકાય ગાં વેદયન્તે
હતો મે પાપ્મા પાપ્મા મે હત ઇતિ જપિત્વૐકુરુતેતિ કારયિષ્યન્
માતા રુદ્રાણાં દુહિતા વસૂનામિતિ
જપિત્વોમુત્સૃજતેત્યુત્સ્રક્ષ્યન્
નામાંસો મધુપર્કો ભવતિ ભવતિ
ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં શ્રવણાકર્મ
અક્ષતસક્તૂનાં નવઙ્કલશં પૂરયિત્વા દર્વીઞ્ચ બલિહરણીં નવે શિક્યે નિદધાતિ
અક્ષતધાનાઃ કૃત્વા સર્પિષાઽર્દ્ધા અનક્તિ
અસ્તમિતે સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વૈકકપાલઞ્ચ પુરોડાશં અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માનિતિ ચતસૃભિઃ પ્રત્યૃચં હુત્વા પાણિનૈકકપાલમચ્યુતાય ભૌમાય સ્વાહેતિ
અવિપ્લુતઃ સ્યાદાવિઃપૃષ્ઠો વા
મા નો અગ્નેઽવસૃજો અઘાયેત્યેનમાશયેનાભિજુહોતિ
શન્નો ભવન્તુ વાજિનો હવેષ્વિત્યક્તા ધાના અઞ્જલિના
અમાત્યેભ્ય ઇતરા દદ્યાત્
કલશાત્સક્તૂનાન્દર્વીં પૂરયિત્વા પ્રાગુપનિષ્ક્રમ્ય શુચૌ દેશેઽપોઽવનિનીય સર્પદેવજનેભ્યઃ સ્વાહેતિ હુત્વા નમસ્કરોતિ યે સર્પાઃ પાર્થિવા ય આન્તરિક્ષ્યા યે દિવ્યા યે દિશ્યાસ્તેભ્ય ઇમં બલિમાહાર્ષં તેભ્ય ઇમં બલિમુપાકરોમીતિ
પ્રદક્ષિણં પરીત્ય પશ્ચાદ્બલેરુપવિશ્ય સર્પોઽસિ સર્પતાં સર્પાણામધિપતિરસ્યન્નેન મનુષ્યાંસ્ત્રાયસેઽપૂપેન સર્પા
ન્યજ્ઞેન દેવાંસ્ત્વયિ મા સન્તં ત્વયિ સન્તઃ સર્પા મા હિંસિષુર્ધ્રુવાન્તે પરિદદામીતિ
ધ્રુવામુન્તે ધ્રુવામુન્ત ઇત્યમાત્યાનનુપૂર્વમ્
ધ્રુવ માં તે પરિદદામીત્યાત્માનમન્તતઃ
નૈનમન્તરા વ્યવેયુરા પરિદાનાત્
સર્પદેવજનેભ્યઃ સ્વાહેતિ સાયં પ્રાતર્બલિં હરેદા પ્રત્યવરોહણાત્
પ્રસઙ્ખ્યાય હૈકે તાવતો
બલીંસ્તદહરેવોપહરન્તિ
આશ્વયુજ્યામાશ્વયુજીકર્મ
નિવેશનમલંકૃત્ય સ્નાતાઃ શુચિવાસસઃ પશુપ
તયે સ્થાલીપાકં નિરુપ્ય જુહુયુઃ પશુપતયે શિવાય શઙ્કરાય પૃષાતકાય સ્વાહેતિ
પૃષાતકમઞ્જલિના જુહુયાદૂનં મે પૂર્યતાં પૂર્ણં મે મોપસદત્પૃષાતકાય સ્વાહેતિ
સજૂરૃતુભિઃ સજૂર્વિધાભિઃ સજૂરિન્દ્રાગ્નિભ્યાં સ્વાહા સજૂરૃતુભિઃ સજૂર્વિધાભિઃ સજૂર્વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહા । સજૂરૃતુભિઃ સજૂર્વિધાભિઃ સજૂર્દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં સ્વાહેત્યાહિતાગ્નેરાગ્રયણસ્થાલીપાકઃ
અનાહિતાગ્નેરપિ
શાલાગ્નૌ
માર્ગશીર્ષ્યાં પ્રત્યવરોહણં ચતુર્દશ્યામ્
પૌર્ણમાસ્યાં વા
નિવેશનં પુનર્નવીકૃત્ય લેપનસ્તરણોપસ્તરણૈરસ્તમિતે પાયસસ્ય જુહુયુરપશ્વેતપદા જહિ પૂર્વેણ ચાપરેણ ચ । સપ્ત ચ વારુણીરિમાઃ સર્વાશ્ચ રાજબાન્ધવીઃ સ્વાહા ન વૈ શ્વેતસ્યાભ્યાગારેઽહિર્જઘાન કિઞ્ચન । શ્વેતાય વૈદાર્વાય નમઃ સ્વાહેતિ
નાત્ર સૌવિષ્ટકૃત્
અભયન્નઃ પ્રાજાપત્યેમ્યો ભૂયાદિત્યગ્નિમીક્ષમાણો જપતિ શિવો નઃ સુમના ભવેતિ હેમન્તં મનસા ધ્યાયાત્
પશ્ચાદગ્નેઃ સ્વસ્તરઃ સ્વાસ્તીર્ણસ્તસ્મિન્નુપવિશ્ય સ્યોના પૃથિવિ ભવેતિ જપિત્વા સંવિશેત્સામાત્યઃ પ્રાક્શિરા
ઉદઙ્મુખઃ
યથાવકાશમિતરે
જ્યાયાન્જ્યાયાન્વાનન્તરઃ
મન્ત્રવિદો મન્ત્રાન્જપેયુઃ
સંહાય અતો દેવા અવન્તુ ન ઇતિ ત્રિઃ
એતાં દક્ષિણામુખાઃ પ્રત્યઙ્મુખા ઉદઙ્મુખાશ્ચતુર્થમ્
સંહાય સૌર્યાણિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વાન્નં
સંસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા સ્વસ્ત્યયનં વાચયીત
હેમન્તશિશિરયોશ્ચતુર્ણામપરપક્ષાણામષ્ટમીષ્વષ્ટકાઃ
એકસ્યાં વા
પૂર્વેદ્યુઃ પિતૃભ્યો દદ્યાત્
ઓદનં કૃસરં પાયસમ્
ચતુઃશરાવસ્ય વાપૂપાન્
ઉદીરતામવર ઉત્પરાસ ઇત્યષ્ટાભિર્હુત્વા યાવતીભિર્વા કામયીત
અથ શ્વોભૂતેઽષ્ટકાઃ પશુના સ્થાલીપાકેન ચ
અપ્યનડુહો યવસમાહરેત્
અગ્નિના વા કક્ષમુપોષેત્
એષ મેઽષ્ટકેતિ
ન ત્વેવાનષ્ટકઃ સ્યાત્
તાં હૈકે વૈશ્વદેવીં બ્રુવત આગ્નેયીમેકે સૌર્યામેકે પ્રાજાપત્યામેકે રાત્રિદેવતામેકે નક્ષત્રદેવતામેક ઋતુદેવતામેકે પિતૃદેવતામેકે પશુદેવતામેકે
પશુકલ્પેન પશું સંજ્ઞપ્ય પ્રોક્ષણોપાકરણવર્જં વપામુત્ખિદ્ય જુહુયાદ્વહ વપાં જાતવેદઃ પિતૃભ્યો યત્રૈનાન્વેત્થ નિહિતાન્પરાકે મેદસઃ કુલ્યા ઉપૈનાન્સ્રવન્તુ સત્યા એતા આશિષઃ સન્તુ સર્વાઃ સ્વાહેતિ
અથાવદાનાનાં સ્થાલીપાકસ્ય ચ અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માનિતિ દ્વે । ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઋતવઃ શિવા નો વર્ષાઃ શિવા અભયા શરન્નઃ । સંવત્સરોઽધિપતિઃ પ્રાણદો નોઽહોરાત્રે કૃણુતાં દીર્ઘમાયુઃ સ્વાહા । શાન્તા પૃથિવી શિવમન્તરિક્ષં દ્યૌર્નો દેવ્યભયન્નો અસ્તુ । શિવા દિશઃ પ્રદિશ ઉદ્દિશો ન આપો વિદ્યુતઃ પરિપાન્તુ સર્વતઃ સ્વાહા। આપો મરીચીઃ પ્રવહન્તુ નો ધિયો ધાતા સમુદ્રો વહન્તુ પાપં ભૂતં ભવિષ્યદભયં વિશ્વમસ્તુ મે બ્રહ્માધિગુપ્તઃ સ્વારાક્ષરાણિ સ્વાહા । વિશ્વ આદિત્યા વસવશ્ચ દેવા રુદ્રા ગોપ્તારો મરુતઃ સદન્તુ । ઊર્જં પ્રજામમૃતં પિન્વમાનઃ પ્રજાપતિર્મયિ પરમેષ્ઠી દધાતુ સ્વાહા । પ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્યઃ
સૌવિષ્ટકૃત્યષ્ટમી
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદિત્યુક્તમ્
અપરેદ્યુરન્વષ્ટક્યમ્
તસ્યૈવ માંસસ્ય પ્રકલ્પ્ય દક્ષિણાપ્રવણેઽગ્નિમુપસમાધાય પરિશ્રિત્યોત્તરતઃ પરિશ્રિતસ્ય દ્વારં કૃત્વા સમૂલં બર્હિસ્ત્રિરપસલૈરવિધૂન્વન્પરિસ્તીર્ય હવીંષ્યાસાદયેદોદનં કૃસરં પાયસં દધિમન્થાન્મધુમન્થાંશ્ચ
પિણ્ડપિતૃયજ્ઞકલ્પેન
હુત્વા મધુમન્થવર્જં પિતૃભ્યો દદ્યાત્
સ્ત્રીભ્યશ્ચ સુરા ચાચામમિત્યધિકમ્
કર્ષૂષ્વેકે દ્વયોઃ ષટ્સુ વા
પૂર્વાસુ પિતૃભ્યો દદ્યાત્
અપરાસુ સ્ત્રીભ્યઃ
એતેન માઘ્યાવર્ષં પ્રોષ્ઠપદ્યા અપરપક્ષે
માસિ માસિ ચૈવં પિતૃભ્યોઽયુક્ષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્
નવાવરાન્ભોજયેત્
અયુજો વા
યુગ્માન્ વૃદ્ધિપૂર્તેષુ
અયુગ્માનિતરેષુ
પ્રદક્ષિણમુપચારો
યવૈસ્તિલાર્થઃ
રથમારોક્ષ્યન્નાના પાણિભ્યાં ચક્રે અભિમૃશેત્ । અહન્તે પૂર્વં પાદાવાલભેદ્બૃહદ્રથન્તરે તે ચક્રે
વામદેવ્યમક્ષ ઇત્યક્ષાધિષ્ઠાને
દક્ષિણપૂર્વાભ્યામારોહેત્ વાયોષ્ટ્વા વીર્યેણારોહામીન્દ્રસ્યૌજસાધિપત્યેનેતિ
રશ્મીન્સંમૃશેદરશ્મિકાન્વા દણ્ડેન બ્રહ્મણો વસ્તેજસા સંગૃહ્ણામિ સત્યેન વસ્સંગૃહ્ણામીતિ
અભિપ્રવર્ત્તમાનેષુ જપેત્ સહસ્રસનિં વાજમભિવર્ત્તસ્વ રથ દેવ પ્રવહ વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગો હિ ભૂયા ઇતિ
એતયાન્યાન્યપિ વાનસ્પત્યાનિ
સ્થિરૌ ગાવૌ ભવતાં વીડુરક્ષ ઇતિ રથાઙ્ગમભિમૃશેત્
સુત્રામાણં પૃથિવીં દ્યામનેહસમિતિ નાવમ્
નવરથેન યશસ્વિનં વૃક્ષં હ્રદં વાવિદાસિનં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા ફલવતીઃ શાખા આહરેત્
અન્યદ્વા કૌટુમ્બમ્
સંસદમુપયાયાત્
અસ્માકમુત્તમં કૃધીત્યાદિત્યમીક્ષમાણો જપિત્વાવરોહેત્
ઋષભં મા સમાનાનામિત્યભિક્રામન્
વયમદ્યેન્દ્રસ્ય પ્રેષ્ઠા ઇત્યસ્તં યાત્યાદિત્યે
તદ્વો દિવો દુહિતરો વિભાતીરિતિ
વ્યુષ્ટાયામ્
અથાતો વાસ્તુપરીક્ષા
અનૂષરમવિવદિષ્ણુ ભૂમ
ઓષધિવનસ્પતિવત્
યસ્મિન્કુશવીરિણં પ્રભૂતમ્
કણ્ટકિક્ષીરિણસ્તુ સમૂલાન્પરિખાયોદ્વાસયેદપામાર્ગઃ શાકસ્તિલ્વકઃ પરિવ્યાધ ઇતિ ચૈતાનિ
યત્ર સર્વત આપો મધ્યં સમેત્ય પ્રદક્ષિણં શયનીયં પરીત્ય પ્રાચ્યઃ સ્યન્દેરન્નપ્રવદત્યસ્તત્સર્વં સમૃદ્ધમ્
સમવસ્રવે ભક્તશરણં કારયેત્
બહ્વન્નં હ ભવતિ
દક્ષિણાપ્રવણે સભાં માપયેત્સાઽદ્યૂતા હ ભવતિ
યુવાનસ્તસ્યાં કિતવાઃ કલહિનઃ પ્રમાયુકા ભવન્તિ
યત્ર સર્વત આપઃ પ્રસ્યન્દેરન્ સા સ્વસ્ત્યયન્યદ્યૂતા ચ
અથૈતૈર્વાસ્તુ પરીક્ષેત
જાનુમાત્રઙ્ગર્તં ખાત્વા તૈરેવ પાંસુભિઃ પ્રતિપૂરયેત્
અધિકે પ્રશસ્તં સમે વાર્ત્તં ન્યૂને ગર્હિતમ્
અસ્તમિતેઽપાં સુપૂર્ણં પરિવાસયેત્
સોદકે પ્રશસ્તમાર્દ્રે વાર્ત્તં શુષ્કે ગર્હિતં શ્વેતં મધુરાસ્વાદમ્
સિકતોત્તરં બ્રાહ્મણસ્ય
લોહિતં ક્ષત્રિયસ્ય
પીતં વૈશ્યસ્ય
તત્સહસ્રસીતં કૃત્વા યથાદિક્સમચતુરસ્રં માપયેત્
આયતં ચતુરસ્રં વા
તચ્છમીશાખયોડુમ્બરશાખયા વા શન્તાતીયેન ત્રિઃ પરિવ્રજન્પ્રોક્ષતિ
અવિચ્છિન્નયા ચોદકધારયાપો હિ ષ્ઠા મયોભુવ ઇતિ તૃચેન
વંશાન્તરેષુ શરણાનિ કારયેત્
ગર્તેષ્વવકાં શીપાલમિત્યવધાપયેન્નાસ્યાગ્નિર્દાહુકો ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે
મધ્યમસ્થૂણાયા ગર્તેઽવધાય પ્રાગગ્રોદગ્રાન્કુશાનાસ્તીર્ય વ્રીહિયવમતીરપ આસેચયેદચ્યુતાય ભૌમાય સ્વાહેતિ
અથૈનામુચ્છ્રિયમાણામનુમન્ત્રયેતેહૈવ તિષ્ઠ નિમિતા તિલ્વિલાસ્તામિરાવતીં મધ્યે પોષસ્ય તિષ્ઠન્તીમ્ । આ ત્વા પ્રાપન્નઘાયવ આ ત્વા કુમારસ્તરુણ આ વત્સો જાયતાં સહ । આ
ત્વા પરિશ્રિતઃ કુમ્ભ આ દધ્નઃ કલશૈરયન્નિતિ ૧૬
વંશમાધોયમાનમ્
ઋતેન સ્થૂણામધિરોહ વંશ દ્રાઘીય આયુઃ પ્રતરન્દધાન ઇતિ
સદૂર્વાસુ ચતસૃષુ શિલાસુ મણિકં પ્રતિષ્ઠાપયેત્ પૃથિવ્યા અધિ સમ્ભવેતિ
અરઙ્ગરો વાવદીતિ ત્રેધા બદ્ધો વરત્રયા । ઇરામુ હ પ્રશંસત્યનિરામપબાધતામિતિ વા
અથાસ્મિન્નપ આસેચયેત્ ઐતુ રાજા વરુણો રેવતીભિરસ્મિન્ સ્થાને તિષ્ઠતુ મોદમાનઃ । ઇરાં વહન્તો ઘૃતમુક્ષમાણા મિત્રેણ સાકં સહ સંવિશન્ત્વિતિ
અથૈનચ્છમયતિ
વ્રીહિયવમતીભિરદ્ભિર્હિરણ્યમવધાય શન્તાતીયેન ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પરિવ્રજન્પ્રોક્ષતિ
અવિચ્છિન્નયા ચોદકધારયા આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવ ઇતિ તૃચેન
મધ્યેઽગારસ્ય સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા વાસ્તોષ્યતે પ્રતિજાનીહ્યસ્માનિતિ ચતસૃભિઃ પ્રત્યૃચં હુત્વાન્નં
સંસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા શિવં વાસ્તુ શિવં વાસ્ત્વિતિ વાચયીત ૯
ઉક્તં ગૃહપ્રપદનમ્
બીજવતો ગૃહાન્ પ્રપદ્યેત
ક્ષેત્રં પ્રકર્ષયેદુત્તરૈઃ પ્રોષ્ઠપદૈઃ ફાલ્ગુનીભી રોહિણ્યા વા
ક્ષેત્રસ્યાનુવાતં ક્ષેત્રસ્ય પતિના વયમિતિ પ્રત્યૃચં જુહુયાજ્જપેદ્વા
ગાઃ પ્રતિષ્ઠમાના અનુમન્ત્રયેત મયોભૂર્વાતો અભિવાતૂસ્રા ઇતિ દ્વાભ્યામ્
આયતીઃ યાસામૂધશ્ચતુર્બિલં મધોઃ પૂર્ણં ઘૃતસ્ય ચ । તા નઃ સન્તુ પયસ્વતીર્બહ્વીર્ગોષ્ઠે ઘૃતાચ્યઃ । ઉપ મૈતુ મયોભુવ ઊર્જં ચૌજશ્ચ બિભ્રતીઃ । દુહાના અક્ષિતં પયો મયિ ગોષ્ઠે નિવિશધ્વમ્ । યથા ભવામ્યુત્તમો યા દેવેષુ તન્વામૈરયન્તેતિ ચ સૂક્તશેષમ્
આગાવીયમેકે
ગણાનાસામુપતિષ્ઠેતાગુરુગવીનાં ભૂતાઃ સ્થ પ્રશસ્તાઃ સ્થ શોભનાઃ પ્રિયાઃ પ્રિયો વો ભૂયાસં શં મયિ
જાનીધ્વં શં મયિ જાનીધ્વં ૮
ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
અથાતઃ પઞ્ચયજ્ઞાઃ
દેવયજ્ઞો ભૂતયજ્ઞઃ પિતૃયજ્ઞો બ્રહ્મયજ્ઞો મનુષ્યયજ્ઞ ઇતિ
તદ્યદગ્નૌ જુહોતિ સ દેવયજ્ઞો યદ્બલિઙ્કરોતિ સ ભૂતયજ્ઞો યત્પિતૃભ્યો દદાતિ સ પિતૃયજ્ઞો યત્સ્વાધ્યાયમધીયતે સ બ્રહ્મયજ્ઞો યન્મનુષ્યેભ્યો દદાતિ સ
મનુષ્યયજ્ઞ ઇતિ
તાનેતાન્યજ્ઞાનહરહઃ કુર્વીત ૪
અથ સ્વાધ્યાયવિધિઃ
પ્રાગ્વોદગ્વા ગ્રામાન્નિષ્ક્રમ્યાપ આપ્લુત્ય શુચૌ દેશે
યજ્ઞોપવીત્યાચમ્યાક્લિન્નવાસા દર્ભાણાં મહદુપસ્તીર્ય પ્રાક્કૂલાનાન્તેષુ પ્રાઙ્મુખ ઉપવિશ્યોપસ્થં કૃત્વા દક્ષિણોત્તરૌ પાણી સન્ધાય પવિત્રવન્તૌ વિજ્ઞાયતેઽપાં વા એષ ઓષધીનાં રસો યદ્દર્ભાઃ સરસમેવ તદ્બ્રહ્મ કરોતિ દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ સન્ધિમીક્ષમાણઃ સંમીલ્ય વા યથા વા યુક્તમાત્માનં મન્યેત તથા યુક્તોઽધીયીત સ્વાધ્યાયમ્
ૐપૂર્વા વ્યાહૃતીઃ
સાવિત્રીમન્વાહ પચ્ચોઽર્દ્ધર્ચશઃ
સર્વામિતિ તૃતીયમ્ ૪
અથ સ્વાધ્યાયમધીયીત ઋચો યજૂંષિ સામાન્યથર્વાઙ્ગિરસો બ્રાહ્મણાનિ કલ્પાન્ગાથા નારાશંસીરિતિહાસપરાણાનીતિ
યદૃચોઽધીતે પયઆહુતિભિરેવ તદ્દેવતાસ્તર્પયતિ યદ્યજૂંષિ ઘૃતાહુતિભિર્યત્સામાનિ મધ્વાહુતિભિર્યદથર્વાઙ્ગિરસઃ સોમાહુતિભિર્યદ્બ્રાહ્મણાનિ કલ્પાન્ ગાથા નારાશંસીરિતિહાસપુરાણાનીત્યમૃતાહુતિભિઃ
યદૃચોઽધીતે પયસઃ કુલ્યાસ્ય પિતૄન્ત્સ્વધા ઉપક્ષરન્તિ યદ્યજૂંષિ ઘૃતસ્ય કુલ્યા યત્સામાનિ મધ્વઃ કુલ્યા યદથર્વાઙ્ગિરસઃ સોમસ્ય કુલ્યા યદ્બ્રાહ્મણાનિ કલ્પાન્ગાથા નારાશંસીરિતિહાસપુરાણાનીત્યમૃતસ્ય કુલ્યાઃ
સ યાવન્મન્યેત તાવદધીત્યૈતયા પરિદધાતિ નમો બ્રહ્મણે નમોઽસ્ત્વગ્નયે નમઃ પૃથિવ્યૈ નમ ઓષધીભ્યઃ । નમો વાચે નમો વાચસ્પતયે નમો
વિષ્ણવે મહતે કરોમીતિ ૪
દેવતાસ્તર્પયતિ પ્રજાપતિર્બ્રહ્મા વેદા દેવા ઋષયઃ સર્વાણિ ચ્છન્દાંસ્યોઙ્કારો વષટ્કારો વ્યાહૃતયઃ સાવિત્રી યજ્ઞા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષમહોરાત્રાણિ સાંખ્યાઃ સિદ્ધાઃ સમુદ્રા નદ્યો ગિરયઃ ક્ષેત્રૌષધિવનસ્પતિગન્ધર્વાપ્સરસો નાગા વયાંસિ ગાવઃ સાધ્યા વિપ્રા યક્ષા રક્ષાંસિ ભૂતાન્યેવમન્તાનિ
અથ ઋષયઃ શતર્ચિનો માધ્યમા ગૃત્સમદો વિશ્વામિત્રો વામદેવોઽત્રિર્ભરદ્વાજો વસિષ્ઠઃ પ્રગાથાઃ પાવમાન્યઃ ક્ષુદ્રસૂક્તા મહાસૂક્તા ઇતિ
પ્રાચીનાવીતી
સુમન્તુજૈમિનિવૈશમ્પાયનપૈલસૂત્રભાષ્યભારતમહાભારતધર્માચાર્યા જાનન્તિ બાહવિગાર્ગ્યગૌતમશાકલ્યબાભ્રવ્યમાણ્ડવ્યમાણ્ડૂકેયા ગર્ગી વાચક્નવી વડવા પ્રાતિથેયી સુલભા મૈત્રેયી કહોલં કૌષીતકં મહાકૌષીતકં પૈઙ્ગ્યં મહાપૈઙ્ગ્યં સુયજ્ઞં શાઙ્ખાયનમૈતરેયં મહૈતરેયં શાકલં બાષ્કલં સુજાતવક્ત્રમૌદવાહિં મહૌદવાહિં સૌજામિં શૌનકમાશ્વલાયનં યે ચાન્ય આચાર્યાસ્તે સર્વે તૃપ્યન્ત્વિતિ
પ્રતિપુરુષં પિતૄંસ્તર્પયિત્વા ગૃહાનેત્ય યદ્દદાતિ સા દક્ષિણા
અથાપિ વિજ્ઞાયતે સ યદિ તિષ્ઠન્ વ્રજન્નાસીનઃ શયાનો વા યં યં ક્રતુમધીતે તેન તેન હાસ્ય ક્રતુને
ષ્ટમ્ભવતીતિ
વિજ્ઞાયતે તસ્ય દ્વાવનધ્યાયૌ યદાત્માશુચિર્યદ્દેશઃ ૭
અથાતોઽધ્યાયોપાકરણમ્
ઓષધીનાં પ્રાદુર્ભાવે શ્રવણેન શ્રાવણસ્ય
પઞ્ચમ્યાં હસ્તેન વા
આજ્યભાગૌ હુત્વાજ્યાહુતીર્જુહુયાત્સાવિત્ર્યૈ બ્રહ્મણે શ્રદ્ધાયૈ મેધાયૈ પ્રજ્ઞાયૈ ધારણાયૈ સદસસ્પતયેઽનુમતયે છન્દોભ્ય ઋષિભ્યશ્ચેતિ
અથ દધિસક્તૂન્જુહોતિ
અગ્નિમીળે પુરોહિતમિત્યેકા
કુષુમ્ભકસ્તદબ્રવીદાવદંસ્ત્વં શકુને ભદ્રમાવદ ગૃણાના જમદગ્નિના ધામન્તે વિશ્વમ્ભુવનમધિશ્રિતં ગન્તા નો યજ્ઞં યજ્ઞિયાઃ સુશમિયો નઃ સ્વો અરણઃ પ્રચક્ષ્વ વિચક્ષ્વાગ્ને યાહિ મરુત્સખા યત્તે રાજઞ્છતં હવિરિતિ દ્વ્યૃચાઃ
સમાનીવ આકૂતિરિત્યેકા
તચ્છંયોરાવૃણીમહ ઇત્યેકા
અધ્યેષ્યમાણોઽધ્યાપ્યૈરન્વારબ્ધ એતાભ્યો દેવતાભ્યો હુત્વા સૌવિષ્ટકૃતં હુત્વા દધિસક્તૂન્પ્રાશ્ય તતો માર્જનમ્
અપરેણાગ્નિં પ્રાક્કૂલેષુ દર્ભેષૂપવિશ્યોદપાત્રે દર્ભાન્કૃત્વા બ્રહ્માઞ્જલિકૃતો જપેત્
ૐપૂર્વા વ્યાહૃતીઃ સાવિત્રીં ચ ત્રિરભ્યસ્ય વેદાદિમારભેત્
તથોત્સર્ગે
ષણ્માસાનધીયીત
સમાવૃત્તો બ્રહ્મચારિકલ્પેન
યથાન્યાયમિતરે
જાયોપેયોત્યેકે
પ્રાજાપત્યં તત્
વાર્ષિકમિત્યેતદાચક્ષતે
મધ્યમાષ્ટકાયામેતાભ્યો દેવતાભ્યોઽન્નેન હુત્વાઽપોઽભ્યવયન્તિ
એતા એવ તદ્દેવતાસ્તર્પયન્તિ
આચાર્યાનૃષીન્પિતૄંશ્ચ
એતદુત્સર્જનમ્ ૨૩
અથ કામ્યાનાં સ્થાને કામ્યાઃ
ચરવઃ
તાનેવ કામાનાપ્નોતિ
અથ વ્યાધિતસ્યાતુરસ્ય યક્ષ્મગૃહીતસ્ય વા ષડાહુતિશ્ચરુઃ
મુઞ્ચામિ ત્વા હવિષા જીવનાયકમિત્યેતેન
સ્વપ્નમમનોજ્ઞં દૃષ્ટ્વાદ્યા નો દેવ સવિતરિતિ દ્વાભ્યાં
યચ્ચ ગોષુ દુઃસ્વપ્ન્યમિતિ પઞ્ચભિરાદિત્યમુપતિષ્ઠેત
યો મે રાજન્યુજ્યો વા સખા વેતિ વા
ક્ષુત્વા જૃમ્ભિત્વાઽમનોજ્ઞં દૃષ્ટ્વા પાપકં ગન્ધમાઘ્રાયાક્ષિસ્પન્દને કર્ણધ્વનને ચ સુચક્ષા અહમક્ષીભ્યાં ભૂયાસં સુવર્ચા મુખેન સુશ્રુત્કર્ણાભ્યાં મયિ દક્ષક્રતૂ ઇતિ જપેત્
અગમનીયાં ગત્વાયાજ્યં યાજયિત્વાભોજ્યં ભુક્ત્વાપ્રતિગ્રાહ્યં પ્રતિગૃહ્ય ચૈત્યં યૂપં ચોપહત્ય પુનર્મામૈત્વિન્દ્રિયં પુનરાયુઃ પુનર્ભગઃ । પુનર્દ્રવિણમૈતુ માં પુનર્બ્રાહ્મણમૈતુ માં સ્વાહા । ઇમે યે ધિષ્ણ્યાસો અગ્નયો યથાસ્થાનમિહ કલ્પતામ્ । વૈશ્વાનરો વાવૃધાનોઽન્તર્યચ્છતુ મે મનો હૃદ્યન્તરમમૃતસ્ય કેતુઃ સ્વાહેત્યાજ્યાહુતી જુહુયાત્
સમિધૌ વા
જપેદ્વા ૧૧
અવ્યાધિતઞ્ચત્સ્વપન્તમાદિત્યોઽભ્યસ્તમિયાદ્વાગ્યતોઽનુપવિશન્રાત્રિશેષમ્ભૂત્વા યેન સૂર્યજ્યોતિષા બાધસે તમ ઇતિ પઞ્ચભિરાદિત્યમુપતિષ્ઠેત
અભ્યુદિયાચ્ચેદકર્મશ્રાન્તમનભિરૂપેણ કર્મણા વાગ્યત ઇતિ સમાનમુત્તરાપરાભિશ્ચતસૃભિરુપસ્થાનમ્
યજ્ઞોપવીતી નિત્યોદકઃ સન્ધ્યામુપાસીત વાગ્યતઃ
સાયમુત્તરાપરાભિમુખોઽન્વષ્ટમદેશં સાવિત્રીં જપેદર્ધાસ્તમિતે મણ્ડલ આનક્ષત્રદર્શનાત્
એવં પ્રાતઃ
પ્રાઙ્મુખસ્તિષ્ઠન્નામણ્ડલદર્શનાત્
કપોતશ્ચેદગારમુપહન્યાદનુપતેદ્વા દેવાઃ કપોત ઇતિ પ્રત્યૃચં જુહુયાજ્જપેદ્વા
વયમુ ત્વા પથસ્પત ઇત્યર્થચર્યાઞ્ચરિષ્યન્
સમ્પૂષન્વિદુષેતિ નષ્ટમધિજિગમિષન્મૂળ્હો
વા
સમ્પૂષન્નધ્વન ઇતિ મહાન્તમધ્વાનમેષ્યન્પ્રતિભયં વા ૧૦
અથૈતાન્યુપકલ્પયીત સમાવર્ત્યમાને મણિં કુણ્ડલે વસ્ત્રયુગં છત્રમુપાનદ્યુગં દણ્ડં સ્રજમુન્મર્દનમનુલેપનમાઞ્જનમુષ્ણીષમિત્યાત્મને ચાચાર્યાય ચ
યદ્યુભયોર્ન વિન્દેતાચાર્યાયૈવ
સમિધં ત્વાહરેદપરાજિતાયાન્દિશિ યજ્ઞિયસ્ય વૃક્ષસ્ય
આર્દ્રામન્નાદ્યકામઃ પુષ્ટિકામસ્તેજસ્કામો વા બ્રહ્મવર્ચસકામ ઉપવાતામ્
ઉભયીમુભયકામઃ
ઉપરિ સમિધં કૃત્વા ગામન્નઞ્ચ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાય ગૌદાનિકં કર્મ કુર્વીત
આત્મનિ મન્ત્રાન્ત્સંનમયેત્
એકક્લીતકેન
શીતોષ્ણાભિરદ્ભિઃ સ્નાત્વા યુવં વસ્ત્રાણિ પીવસા વસાથે ઇત્યહતે વાસસી આચ્છાદ્યાશ્મનસ્તેજોઽસિ ચક્ષુર્મે પાહીતિ ચક્ષુષી આઞ્જયીત
અશ્મનસ્તેજોઽસિ શ્રોત્રં મે પાહિ ઇતિ કુણ્ડલે આબધ્નીત
અનુલેપનેન પાણી પ્રલિપ્ય મુખમગ્રે બ્રાહ્મણોઽનુલિમ્પેદ્બાહૂ રાજન્ય ઉદરં વૈશ્ય ઉપસ્થં સ્ત્ર્યૂરૂ સરણજીવિનઃ
અનાર્ત્તાસ્યનાર્તોઽહં ભૂયાસમિતિ સ્રજમપિ બધ્નીત ન માલોક્તામ્
માલેતિ ચેદ્બ્રૂયુઃ સ્રગિત્યભિધાપયીત
દેવાનાં પ્રતિષ્ઠે સ્થઃ સર્વતો મા પાતમિત્યુપાનહાવાસ્થાય દિવશ્છદ્માસીતિ ચ્છત્રભાદત્તે
વેણુરસિ વાનસ્પત્યોઽસિ સર્વતો મા પાહીતિ વૈણવં દણ્ડમ્
આયુષ્યમિતિ સૂક્તેન
મણિં કણ્ઠે પ્રતિમુચ્યોષ્ણીષં કૃત્વા તિષ્ઠન્ત્સમિધમાદધ્યાત્ ૧૬
સ્મૃતન્નિન્દા ચ વિદ્યા ચ શ્રદ્ધા પ્રજ્ઞા ચ પઞ્ચમી । ઇષ્ટન્દત્તમધીતઞ્ચ કૃતં સત્યં શ્રુતં વ્રતમ્ । યદગ્ને સેન્દ્રસ્ય સપ્રજાપતિકસ્ય સઋષિકસ્ય સઋષિરાજન્યસ્ય સપિતૃકસ્ય સપિતૃરાજન્યસ્ય સમનુષ્યસ્ય સમનુષ્યરાજન્યસ્ય સાકાશસ્ય સાતીકાશસ્ય સાનુકાશસ્ય સપ્રતીકાશસ્ય સદેવમનુષ્યસ્ય સગન્ધર્વાપ્સરસ્કસ્ય સહારણ્યૈશ્ચ પશુભિર્ગ્રામ્યૈશ્ચ યન્મ આત્મન આત્મનિ વ્રતન્તન્મે સર્વવ્રતમિદમહમગ્ને સર્વવ્રતો ભવામિ સ્વાહેતિ
મમાગ્ને વર્ચ ઇતિ પ્રત્યૃચં સમિધોઽભ્યાદધ્યાત્
યત્રૈનં પૂજયિષ્યન્તો ભવન્તિ તત્રૈતાં રાત્રીં વસેત્
વિદ્યાન્તે ગુરુમર્થેન નિમન્ત્ર્યં કૃત્વાનુજ્ઞાતસ્ય વા સ્નાનમ્
તસ્યૈતાનિ વ્રતાનિ ભવન્તિ
ન નક્તં સ્નાયાત્ । ન નગ્નઃ સ્નાયાત્ । ન નગ્નઃ શયીત । ન નગ્નાં સ્ત્રિયમીક્ષેતાન્યત્ર મૈથુનાત્ । વર્ષતિ ન ધાવેત્
ન વૃક્ષમારોહેત્ । ન કૂપમવરોહેત્ । ન બાહુભ્યાં નદીન્તરેત્ । ન સંશયમભ્યાપદ્યેત
મહદ્વૈ ભૂતં સ્નાતકો ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે ૮
ગુરવે પ્રસ્રક્ષ્યમાણો નામ પ્રબ્રુવીત
ઇદં વત્સ્યામો ભો
ઇતિ
ઉચ્ચૈરૂર્ધ્વં નામ્નઃ
પ્રાણાપાનયોરુપાંશુ
આ મન્દ્રૈરિન્દ્ર હરિભિરિતિ ચ
અતો વૃદ્ધો જપતિ પ્રાણાપાનયોરુરુવ્યચાસ્તયા પ્રપદ્યે દેવાય સવિત્રે પરિદદામીત્યૃચં ચ
સમાપ્યૐ પ્રાક્ સ્વસ્તીતિ જપિત્વા મહિત્રીણામિત્યનુમન્ત્ર્ય
એવમતિસૃષ્ટસ્ય ન કુતશ્ચિદ્ભયં ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે
વયસામમનોજ્ઞા વાચઃ શ્રુત્વા કનિક્રદજ્જનુષં પ્રબુવાણ ઇતિ સૂક્તે જપેદ્દેવીં વાચમજનયન્ત દેવા ઇતિ ચ
સ્તુહિ શ્રુતઙ્ગર્તસદં યુવાનમિતિ મૃગસ્ય
યસ્યા દિશો બિભીયાદ્યસ્માદ્વા તાન્દિશમુલ્મુકમુભયતઃ પ્રદીપ્તં પ્રત્યસ્યેન્મન્થં વા પ્રસવ્યમાલોડ્યાભયં મિત્રાવરુણા મહ્યમસ્ત્વર્ચિષા શત્રૂન્દહન્તં પ્રતીત્ય મા જ્ઞાતારં મા પ્રતિષ્ઠાં વિન્દન્તુ મિથો ભિન્દાના ઉભયન્તુ મૃત્યુમિતિ સંસૃષ્ટં ધનમુભયં સમાકૃતમિતિ મન્થં
ન્યઞ્ચઙ્કરોતિ ૧૧
સર્વતો ભયાદનાજ્ઞાતાદષ્ટાવાજ્યાહુતીર્જુહુયાત્પૃથિવી વૃતા સાગ્નિના વૃતા તયા વૃતયા વર્ત્ર્યા યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા । અન્તરિક્ષં વૃતં તદ્વાયુના વૃતન્તેન વૃતેન વર્ત્રેણ યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા । દ્યૌર્વૃતા સાદિત્યેન વૃતા તયા વૃતયા વર્ત્ર્યા યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા । દિશો વૃતાસ્તાશ્ચન્દ્રમસા વૃતાસ્તાભિર્વૃતાભિર્વર્ત્રીભિર્યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા । આપો વૃતાસ્તા વરુણેન વૃતાસ્તાભિર્વૃતાભિર્વર્ત્રીભિર્યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા । પ્રજા વૃતાસ્તાઃ પ્રાણેન વૃતાસ્તાભિર્વૃતાભિર્વર્ત્રીભિર્યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા । વેદા વૃતાસ્તે છન્દોભિર્વૃતાસ્તૈર્વૃતૈર્વર્ત્રૈર્યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા । સર્વં વૃતં તદ્બ્રહ્મણા વૃતન્તેન વૃતેન વર્ત્રેણ યસ્માદ્ભયાદ્બિભેમિ તદ્વારયે સ્વાહા ઇતિ
અથાપરાજિતાયાં દિશ્યવસ્થાય સ્વસ્ત્યાત્રેયં જપતિ
યત ઇન્દ્ર ભયામહ ઇતિ ચ સૂક્તશેષમ્ ૨
સંગ્રામે સમુપોળ્હે રાજાનં સન્નાહયેત્
આ ત્વાહાર્ષમન્તરેધીતિ પશ્ચાદ્રથસ્યાવસ્થાય
જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રતીકમિતિ કવચં પ્રયચ્છેત્
ઉત્તરયા ધનુઃ
ઉત્તરાં વાચયેત્
સ્વયઞ્ચતુર્થીં જપેત્
પઞ્ચમ્યેષુધિં પ્રયચ્છેત્
અભિપ્રવર્તમાને ષષ્ઠીમ્
સપ્તમ્યાશ્વાન્
અષ્ટમીમિષૂનવેક્ષમાણં વાચયતિ
અહિરિવ ભોગૈઃ પર્યેતિ બાહુમિતિ તલં નહ્યમાનમ્
અથૈનં સારયમાણમુપારુહ્યાભીવર્તં વાચયતિ પ્ર યો વાં મિત્રાવરુણેતિ ચ દ્વે
અથૈનમન્વીક્ષેતાપ્રતિરથશાસસૌપર્ણૈઃ
પ્રધારયન્તુ મધુનો ઘૃતસ્યેત્યેતત્ સૌપર્ણમ્
સર્વા દિશોઽનુપરીર્યાયાત્
આદિત્યમૌશનસં વાવસ્થાય પ્રયોધયેત્
ઉપશ્વાસય પૃથિવીમુત દ્યામિતિ તૃચેન દુન્દુભિમભિમૃશેત્
અવસૃષ્ટા પરાપતેતીષૂન્વિસર્જયેત્
યત્ર બાણાઃ સમ્પતન્તીતિ યધ્યમાનેષુ જપેત્
સંશિ
ષ્યાદ્વા સંશિષ્યાદ્વા ૨૦
ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
આહિતાગ્નિશ્ચેદુપતપેત્પ્રાચ્યામુદીચ્યામપરાજિતાયાં વા દિશ્યુદવસ્યેત્
ગ્રામકામા અગ્નય ઇત્યુદાહરન્તિ
આશંસન્ત એનં ગ્રામમાજિગમિષન્તોઽગદઙ્કુર્યુરિતિ હ વિજ્ઞાયતે
અગદઃ સોમેન પશુનેષ્ટ્યેષ્ટ્વાવસ્યેત્
અનિષ્ટ્વા વા
સંસ્થિતે ભૂમિભાગં ખાનયેદ્દક્ષિણપૂર્વસ્યાન્દિશિ દક્ષિણાપરસ્યાં વા
દક્ષિણાપ્રવણં પ્રાગ્દક્ષિણાપ્રવણં વા પ્રત્યગ્દક્ષિણાપ્રવણમિત્યેકે
યાવાનુદ્વાહુકઃ પુરુષસ્તાવદાયામમ્
વ્યામમાત્રન્તિર્યક્
વિતસ્ત્યવાક
અભિત આકાશં શ્મશાનમ્
બહુલૌષધિકમ્
કણ્ટકિક્ષીરિણસ્ત્વિતિ યથોક્તં પુરસ્તાત્
યત્ર સર્વત આપઃ પ્રસ્યન્દેરન્નેતદાદહનસ્ય લક્ષણં શ્મશાનસ્ય
કેશશ્મશ્રુલોમનખાનીત્યુક્તં પુરસ્તાત્
દ્વિગુલ્ફં બર્હિરાજ્યઞ્ચ
દધન્યત્ર સર્પિરાનયન્ત્યેતત્પિત્ર્યં પૃષદાજ્યમ્ ૧૭
અથૈતાન્દિશમગ્નીન્નયન્તિ યજ્ઞપાત્રાણિ ચ
અન્વઞ્ચં પ્રેતમયુજોઽમિથુનાઃ પ્રવયસઃ
પીઠચક્રેણ ગોયુક્તેનેત્યેકે
અનુસ્તરણીમ્
ગામ્
અજાં વૈકવર્ણામ્
કૃષ્ણામેકે
સવ્યે બાહૌ બદ્ધ્વાનુસઙ્કાલયન્તિ
અન્વઞ્ચોઽમાત્યા અધોનિવીતાઃ પ્રવૃત્તશિખા જ્યેષ્ઠપ્રથમાઃ કનિષ્ઠજઘન્યાઃ
પ્રાપ્યૈવં ભૂમિભાગઙ્કર્તોદકેન શમીશાખયા ત્રિઃ પ્રસવ્યમાયતનં પરિવ્રજન્પ્રોક્ષત્યપેત વીત વિ ચ સર્પતાત ઇતિ
દક્ષિણપૂર્વ ઉદ્ધૃતાન્ત આહવનીયં નિદધાતિ
ઉત્તરપશ્ચિમે ગાર્હપત્યમ્
દક્ષિણપશ્ચિમે દક્ષિણમ્
અથૈનમન્તર્વેદીધ્મચિતિં ચિનોતિ યો જાનાતિ
તસ્મિન્બર્હિરાસ્તીર્ય કૃષ્ણાજિનઞ્ચોત્તરલોમ તસ્મિન્પ્રેતં સંવેશયન્ત્યુત્તરેણ ગાર્હપત્યં હૃત્વાહવનીયમભિમુખશિરસમ્
ઉત્તરત્તઃ તત્નીમ્
ધનુશ્ચ ક્ષત્રિયાય
તામુથાપયેદ્દેવરઃ પતિસ્થાનીયોઽન્તેવાસી જરદ્દાસો વોદીર્ષ્વનાર્યભિજીવલોકમિતિ
કર્તા વૃષલે જપેત્
ધનુર્હસ્તાદાદદાનો મૃતસ્યેતિ ધનુઃ
ઉક્તં વૃષલે
અધિજ્યં
કૃત્વા સઞ્ચિતિમચિત્વા સંશીર્યાનુ પ્રહરેત્ ૨૨
અથૈતાનિ પાત્રાણિ યોજયેત્
દક્ષિણે હસ્તે જુહૂમ્
સવ્ય ઉપભૃતં
દક્ષિણે પાર્શ્વે સ્ફ્યમ્ । સવ્યેગ્નિહોત્રહવણીમ્
ઉરસિ ધ્રુવામ્ । શિરસિ કપાલાનિ । દત્સુ ગ્રાવ્ણઃ
નાસિકયોઃ સ્રુવૌ
ભિત્વા ચૈકમ્
કર્ણયોઃ પ્રાશિત્રહરણે
ભિત્વા ચૈકમ્
ઉદરે પાત્રીમ્
સમવત્તધાનઞ્ચ ચમસમ્
ઉપસ્થે શમ્યામ્
અરણી ઊર્વોઃ । ઉલૂખલમુસલે જદ્ઘયોઃ
પાદયોઃ શૂર્પે
છિત્વા ચૈકમ્
આસેચનવન્તિ પૃષદાજ્યસ્ય પૂરયન્તિ
અમા પુત્રો દૃષદુપલે કુર્વીત
લૌહાયસઞ્ચ કૌલાલમ્
અનુસ્તરણ્યાવપામુત્ખિદ્ય શિરોમુખં પ્રચ્છાદયેદગ્નેર્વર્મપરિગોભિર્વ્યયસ્વેતિ
વૃક્કા ઉદ્ધૃત્ય પાણ્યોરાદધ્યાદતિદ્રવસારમેયૌ શ્વાનાવિતિ દક્ષિણે દક્ષિણં સવ્યે સવ્યમ્
હૃદયે હૃદયં
પિણ્ડ્યૌ ચૈકે
વૃક્કાપચાર ઇત્યેકે
સર્વાં યથાઙ્ગં વિનિક્ષિપ્ય ચર્મણા પ્રચ્છાદ્યેમમગ્ને ચમસં મા વિ જિહ્વર ઇતિ પ્રણીતાપ્રણયનમનુમન્ત્રયતે
સવ્યં જાન્વાચ્ય દક્ષિણાગ્નાવાજ્યાહુતીર્જુહુયાદગ્નયે સ્વાહા કામાય સ્વાહા લોકાય સ્વાહાનુમતયે સ્વાહેતિ
પઞ્ચમીમુરસિ પ્રેતસ્યાસ્માદ્વૈ ત્વમજાયથા અયન્ત્વદધિજાયતામસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહેતિ ૨૬
પ્રેષ્યતિ યુગપદગ્નીન્પ્રજ્વાલયતેતિ
આહવનીયશ્ચેત્પૂર્વં પ્રાપ્નુયાત્સ્વર્ગલોક એનં પ્રાપદિતિ વિદ્યાદ્રાત્સ્યત્યસાવમુત્રૈવમયમસ્મિન્નિતિ પુત્રઃ
ગાર્હપત્યશ્ચેત્ પૂર્વં પ્રાપ્નુયાદન્તરિક્ષલોક એનં પ્રાપદિતિ વિદ્યાદ્રાત્સ્યત્યસાવમુત્રૈવમયમસ્મિન્નિતિ પુત્રઃ
દક્ષિણાગ્નિશ્ચેત્પૂર્વં પ્રાપ્નુયાન્મનુષ્યલોક એનં પ્રાપદિતિ વિદ્યાદ્રાત્સ્યત્યસાવમુત્રૈવમયમસ્મિન્નિતિ પુત્રઃ
યુગપત્પ્રાપ્તૌ પરામૃદ્ધિં વદન્તિ
તન્દહ્યમાનમનુમન્ત્રયતે પ્રેહિ પ્રેહિ પથિભિઃ પૂર્વ્યેભિરિતિ સમાનમ્
સ એવંવિદા દહ્યમાનઃ સહૈવ ધૂમેન સ્વર્ગં લોકમેતીતિ હ વિજ્ઞાયતે
ઉત્તરપુરસ્તાદાહવનીયસ્ય જાનુમાત્રઙ્ગર્તં ખાત્વાવકાં શીપાલમિત્યવધાપયેત્તતો હ વા એષ નિષ્ક્રમ્ય સહૈવ ધૂમેન સ્વર્ગં લોકમેતીતિ હ વિજ્ઞાયતે
ઇમે જીવા વિ મૃતૈરાવવૃત્રન્નિતિ સવ્યાવૃતો વ્રજન્ત્યનવેક્ષ્યમાણાઃ
યત્રોદકમવહદ્ભવતિ તત્પ્રાપ્ય સકૃદુન્મજ્જ્યૈકાઞ્જલિમુત્સૃજ્ય તસ્ય ગોત્રં નામ ચ ગૃહીત્વોત્તીર્યાન્યાનિ વાસાંસિ પરિધાય સકૃદેનાન્યાપીડ્યોદગ્દશાનિ વિસૃજ્યાસત આનક્ષત્રદર્શનાત્
આદિત્યસ્ય વા દૃશ્યમાને પ્રવિશેયુઃ
કનિષ્ઠપ્રથમા જ્યેષ્ઠજઘન્યાઃ
પ્રાપ્યાગારમશ્માનમગ્નિઙ્ગોમયમક્ષતાંસ્તિલાનપ ઉપસ્પૃશન્તિ
નૈતસ્યાં રાત્ન્યામન્નમ્પચેરન્
ક્રીતોત્પન્નેન વા વર્તેરન્
ત્રિરાત્રમક્ષારલવણાશિનઃ સ્યુઃ
દ્વાદશરાત્રં વા મહાગુરુષુ દાનાધ્યયને વર્જયેરન્
દશાહં સપિણ્ડેષુ
ગુરૌ ચાસપિણ્ડે
અપ્રત્તાસુ ચ સ્ત્રીષુ
ત્રિરાત્રમિતરેષ્વાચાર્યેષુ
જ્ઞાતૌ ચાસપિણ્ડે
પ્રત્તાસુ ચ સ્ત્રીષુ
અદન્તજાતે
અપરિજાતે ચ
એકાહં સબ્રહ્મચારિણિ
સમાનગ્રામીયે
ચ શ્રોત્રિયે ૨૭
સઞ્ચયનમૂર્ધ્વં દશમ્યાઃ કૃષ્ણપક્ષસ્યાયુજાસ્વેકનક્ષત્રે
અલક્ષણે કુમ્ભે પુમાંસમલક્ષણાયાં સ્ત્રિયમયુજોઽમિથુનાઃ પ્રવયસઃ
ક્ષીરોદકેન શમીશાખયા ત્રિઃપ્રસવ્યમાયતનં પરિવ્રજન્પ્રોક્ષતિ શીતિકે શીતિકાવતીતિ
અઙ્ગુષ્ઠોપકનિષ્ઠિકાભ્યામેકૈકમસ્થ્યસંહ્રાદયન્તોઽવદધ્યુઃ પાદૌ પૂર્વં શિર ઉત્તરમ્
સુસઞ્ચિતં સઞ્ચિત્ય પવનેન સમ્પૂય યત્ર સર્વત આપો નાભિસ્યન્દેરન્નન્યા વર્ષાભ્યસ્તત્ર ગર્તેઽવદધ્યુરુપસર્પ માતરં ભૂમિમેતામિતિ
ઉત્તરયા પાંસૂનવકિરેત્
અવકીર્યોત્તરામ્
ઉત્તે સ્તભ્નામીતિ કપાલેનાપિધાયાથાનવેક્ષં
પ્રત્યાવ્રજ્યાપ ઉપસ્પૃશ્ય શ્રદ્ધમસ્મૈ દદ્યુઃ ૮
ગુરુણાભિમૃતા અન્યતોવાપક્ષીયમાણા અમાવાસ્યાયાં શાન્તિકર્મ કુર્વીરન્
પુરોદયાદગ્નિં સહભસ્માનં સહાયતનં દક્ષિણા હરેયુઃ ક્રવ્યાદમગ્નિં પ્રહિણોમિ દૂરમિત્યર્દ્ધર્ચેન
તં ચતુષ્પથે ન્યુપ્ય યત્ર વા ત્રિઃ પ્રસવ્યં પરિયન્તિ સવ્યૈઃ
પાણિભિઃ સવ્યાનૂરૂનાઘ્નાનાઃ
અથાનવેક્ષં પ્રત્યાવ્રજ્યાપ ઉપસ્પૃશ્ય કેશશ્મશ્રુલોમનખાનિ વાપયિત્વોપકલ્પયીરન્નવાન્મણિકાન્કુમ્ભાનાચમનીયાંશ્ચ શમીસુમનોમાલિનઃ શમીમયમિધ્મં શમીમય્યાવરણી પરિધીંશ્ચાનડુહઙ્ગોમયઞ્ચર્મ ચ નવનીતમશ્માનં ચ યાવત્યોયુવતયસ્તાવન્તિ કુશપિઞ્જૂલાનિ
અગ્નિવેલાયામગ્નિં જનયેદિહૈવાયમિતરો જાતવેદા ઇત્યર્ધર્ચેન
તન્દીપયમાના આસત આ શાન્તરાત્રાદાયુષ્મતાં કથાઃ કીર્તયન્તો માઙ્ગલ્યાનીતિહાસપુરાણાનીત્યાખ્યાપયમાનાઃ
ઉપરતેષુ શબ્દેષુ સમ્પ્રવિષ્ટેષુ વા ગૃહન્નિવેશનં વા દક્ષિણદ્વારપક્ષાત્પ્રક્રમ્યાવિચ્છિન્નામુદકધારાં હરેત્તન્તુન્તન્વન્રજસોભાનુમન્વિહીત્યુત્તરસ્માત્
અથાગ્નિમુપસમાધાય પશ્ચાદસ્યાનડુહઞ્ચર્માસ્તીર્ય પ્રાગ્ગ્રીવમુત્તરલોમ તસ્મિન્નમાત્યાનારોહયેદારોહતાયુર્જરસં વૃણાના ઇતિ
ઇમં જીવેભ્યઃ પરિધિં દધામીતિ પરિધિં પરિદધ્યાત્
અન્તર્મૃત્યુન્દધતાં પર્વતેનેત્યશ્માનમિત્યુત્તરતોઽગ્નેઃ કૃત્વા પરં મૃત્યો અનુ પરેહિ પન્થામિતિ ચતસૃભિઃ પ્રત્યૃચં
હુત્વા યથાહાન્યનુપૂર્વં ભવન્તીત્યમાત્યાનીક્ષેત
યુવતયઃ પૃથક્પાણિભ્યાં દર્ભતરુણકૈર્નવનીતેનાઙ્ગુષ્ઠોપકનિષ્ઠિકાભ્યામક્ષિણી આજ્ય પરાચ્યો વિસૃજેયુઃ
ઇમા નારીરવિધવાઃ સુપત્નીરિત્યઞ્જાના ઈક્ષેત
અશ્મન્વતીરીયતે સંરભધ્વમિત્યશ્માનઙ્કર્તા પ્રથમોઽભિમૃશેત્
અથાપરાજિતાયાન્દિશ્યવસ્થાયાગ્નિનાનડુહેન ગોમયેન ચાવિચ્છિન્નયા ચોદકધારયાપો હિ ષ્ઠા મયોભુવ ઇતિ તૃચેન પરીમે ગામનેષતેતિ પરિક્રામત્સુ જપેત્
પિઙ્ગલોઽનડ્વાન્પરિણેયઃ સ્યાદિત્યુદાહરન્તિ
અથોપવિશન્તિ યત્રાભિરંસ્યમાના ભવત્યહતેન વાસસા પ્રચ્છાદ્ય
આસતેઽસ્વપન્ત ઓદયાત્
ઉદિત આદિત્યે સૌર્યાણિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વાન્નં સંસ્કૃત્યાપ નઃ શોશુચદઘમિતિ પ્રત્યૃચં હુત્વા બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા સ્વસ્ત્યયનં વાચયીત ગૌઃ કંસોઽહતં વાસશ્ચ દક્ષિણા ૧૮
અથાતઃ પાર્વણે શ્રાદ્ધે કામ્ય આભ્યુદયિક એકોદ્દિષ્ટે વા
બ્રાહ્મણાન્શ્રુતશીલવૃત્તસમ્પન્નાનેકેન વો કાલે જ્ઞાપિતાન્સ્નાતાન્કૃતપચ્છૌચાનાચાન્તાનુદઙ્મુખાન્ પિતૃવદુપવેશ્યૈકૈકમેકૈકમ્ય દ્વૌદ્વૌ ત્રીંસ્ત્રીન્વા વૃદ્ધૌ ફલભૂયસ્ત્વં ન ત્વેવૈકં સર્વેષામ્
કામમનાદ્યે
પિણ્ડૈર્વ્યાખ્યાતમ્
અપઃ પ્રદાય
દર્ભાન્દ્વિગુણભુગ્નાનાસનં પ્રદાય
અપઃ પ્રદાય
તૈજસાશ્મમયમૃણ્મયેષુ ત્રિષુ પાત્રેષ્વેકદ્રવ્યેષુ વા દર્ભાન્તર્હિતેષ્વપ આસિચ્ય શન્નો દેવીરભિષ્ટય ઇત્યનુમન્ત્રિતાસુ તિલાનાવપતિ તિલોઽસિ સોમદેવત્યો ગોસવે દેવનિર્મિતઃ । પ્રત્નવદ્ભિઃ પ્રત્તઃ સ્વધયા પિતૄનિમાઁલ્લોકાન્પ્રીણયાહિ નઃ સ્વધા નમ ઇતિ
પ્રસવ્યેન
ઇતરપાણ્યઙ્ગુષ્ઠાન્તરેણોપવીતિત્વાદ્દક્ષિણેન વા સવ્યોપગૃહીતેન પિતરિદં તે અર્ઘ્યં પિતામહેદં તે અર્ઘ્યં પ્રપિતામહેદં તે અર્ઘ્યમિતિ
અપ્પૂર્વમ્
તાઃ પ્રતિગ્રાહયિષ્યન્સકૃત્સકૃત્સ્વધા અર્ઘ્યા ઇતિ
પ્રસૃષ્ટા અનુમન્ત્રયેત યા દિવ્યા આપઃ પૃથિવી સમ્બભૂવુર્યા અન્તરિક્ષ્યા ઉત પાર્થિવીર્યાઃ । હિરણ્યવર્ણા યજ્ઞિયાસ્તા ન આપઃ શંસ્યોના ભવન્ત્વિતિ સંસ્રવાન્સમવનીયતાભિરદ્ભિઃ પુત્રકામો મુખમનક્તિ
નોદ્ધરેત્પ્રથમં પાત્રં પિતૄણામર્ઘ્યપાતિતમ્
આવૃતાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ પિતરઃ શૌનકોઽબ્રવીત્
ઉદ્ધરેદ્યદિ ચેત્પાત્રં વિવૃતં વા યદા ભવેત્
તદાસુરં ભવેચ્છ્રાદ્ધં ક્રુદ્ધૈઃ પિતૃગણૈર્ગતૈઃ ઇતિ ૧૪
એતસ્મિન્કાલે ગન્ધમાલ્યધૂપદીપાચ્છાદનાનાં પ્રદાનમ્
ઉદ્ધૃત્ય ઘૃતાક્તમન્નમનુજ્ઞાપયત્યગ્નૌ કરિષ્યે કરવૈ કરવાણીતિ વા
પ્રત્યભ્યનુજ્ઞા ક્રિયતાં કુરુષ્વ કુર્વિતિ
અથાગ્નૌ જુહોતિ યથોક્તં પુરસ્તાત્
અભ્યનુજ્ઞાયાં પાણિષ્વેવ વા
અગ્નિમુખા વૈ દેવાઃ પાણિમુખાઃ પિતર ઇતિ હિ બ્રાહ્મણમ્
યદિ પાણિષ્વાચાન્તેષ્વન્યદન્નમનુદિશતિ
અન્નમન્ને
સૃષ્ટં દત્તમૃધ્નુકમિતિ
તૃપ્તાન્જ્ઞાત્વા મધુમતીઃ શ્રાવયેદક્ષન્નમીમદન્તેતિ ચ
સમ્પન્નમિતિ પૃષ્ટ્વા યદ્યદન્નમુપયુક્તં તત્તત્સ્થાલીપાકેન સહ પિણ્ડાર્થમુદ્ધૃત્ય શેષં નિવેદયેત્
અભિમતેઽનુમતે વા ભુક્તવત્સ્વનાચાન્તેષુ પિણ્ડાન્નિદધ્યાત્
આચાન્તેષ્વેકે
પ્રકીર્યાન્નમુપવીયૐ સ્વધોચ્યતામિતિ વિસૃજેત્
અસ્તુ સ્વધેતિ વા ૧૫
અથ શૂલગવઃ
શરદિ વસન્તે વાર્દ્રયા
શ્રેષ્ઠં સ્વસ્ય યૂથસ્ય
અકુષ્ઠિપૃષત્
કલ્માષમિત્યેકે
કામં કૃષ્ણમાલોહવાંશ્ચેત્
વ્રીહિયવમતીભિરદ્ભિરભિષિચ્ય
શિરસ્ત આભસત્તઃ
રુદ્રાય મહાદેવાય જુષ્ટો વર્ધસ્વેતિ
તં વર્ધયેત્સમ્પન્નદન્તમૃષભં વા
યજ્ઞિયાયાં દિશિ
અસન્દર્શને ગ્રામાત્
ઊર્દ્ધ્વમર્ધરાત્રાત્ । ઉદિત ઇત્યેકે
વૈદ્યં ચરિત્રવન્તં બ્રહ્માણમુપવેશ્ય સપલાશામાર્દ્રશાખાં યૂપં નિખાય વ્રતત્યૌ કુશરજ્જૂ વા રશને અન્યતરયા યૂપં પરિવીયાન્યતરયાર્ધશિરસિ પશું બધ્વા યૂપે રશનાયાં વા નિયુનક્તિ યસ્મૈ નમસ્તસ્મૈ ત્વા જુષ્ટં નિયુનજ્મીતિ
પ્રોક્ષણાદિ સમાનં પશુના વિશેષાન્વક્ષ્યામઃ
પાત્ર્યા પલાશેન વા વપાં જુહુયાદિતિ હ વિજ્ઞાયતે
હરાય મૃડાય શર્વાય શિવાય ભવાય મહાદેવાયોગ્રાય ભીમાય પશુપતયે રુદ્રાય શઙ્કરાયેશાનાય સ્વાહેતિ
ષડ્ભિર્વોત્તરૈઃ
રુદ્રાય સ્વાહેતિ વા
ચતસૃષુચતસૃષુ કુશસૂનાસુ ચતસૃષુ દિક્ષુ બલિં હરેદ્યાસ્તે રુદ્ર પૂર્વસ્યાં દિશિ સેનાસ્તાભ્ય એનં નમસ્તે અસ્તુ મા મા હિંસીરિત્યેવં પ્રતિદિશં ત્વાદેશનમ્
ચતુર્ભિઃ સૂક્તૈશ્ચતસ્રો દિશ ઉપતિષ્ઠેત કદ્રુદ્રાયેમા
રુદ્રાયાતે પિતરિમા રુદ્રાય સ્થિરધન્વન ઇતિ
સર્વરુદ્રયજ્ઞેષુ દિશામુપસ્થાનમ્
તુષાન્ ફલીકરણાંશ્ચ પુચ્છઞ્ચર્મશિરઃ પાદાનિત્યગ્નાવનુપ્રહરેત્
ભોગં ચર્મણા કુર્વીતેતિ શાંવત્યઃ
ઉત્તરતોઽગ્નેર્દર્ભવીતાસુ કુશસૂનાસુ વા શોણિતં નિનયેચ્છ્વાસિનીર્ઘોષિણીર્વિચિન્વતીઃ સમશ્નુતીઃ સર્પા એતદ્વોઽત્ર તદ્ધરધ્વમિતિ
અથોદઙ્ઙાવૃત્ય શ્વાસિનીર્ઘોષિણીર્વિચિન્વતીઃ સમશ્નુતીઃ સર્પા એતદ્વોઽત્ર તદ્ધરધ્વમિતિ સર્પેભ્યો યત્તત્રાસૃગૂવધ્યં વાવસ્રુતં ભવતિ તદ્ધરન્તિ સર્પાઃ
સર્વાણિ હ વા અસ્ય નામધેયાનિ
સર્વાઃ સેનાઃ
સર્વાણ્યુચ્છ્રયણાનિ
ઇત્યેવંવિદ્યજમાનં પ્રીણાતિ
નાસ્ય બ્રુવાણં ચ ન હિનસ્તીતિ વિજ્ઞાયતે
નાસ્ય પ્રાશ્નીયાત્
નાસ્ય ગ્રામમાહરેયુરભિમારુકો હૈષ દેવઃ પ્રજા ભવતીતિ
અમાત્યાનન્તતઃ પ્રતિષેધયેત્
નિયોગાત્તુ પ્રાશ્નીયાત્સ્વસ્ત્યયન ઇતિ
સ શૂલગવો ધન્યો લોક્યઃ પુણ્યઃ પુત્ર્યઃ પશવ્ય આયુષ્યો યશસ્યઃ
ઇષ્ટ્વાન્યમુત્સૃજેત્
નાનુત્સૃષ્ટઃ સ્યાત્
ન હાપશુર્ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે
શન્તાતીયં જપન્ગૃહાનિયાત્
પશૂનામુપતાપ એતમેવ દેવં મધ્યે ગોષ્ઠસ્ય યજેત્
સ્થાલીપાકં સર્વહુતમ્
બર્હિરાજ્યઞ્ચાનુપ્રહૃત્ય ધૂમતો ગા આનયેત્
શન્તાતીયં જપન્પશૂનાં
મધ્યમિયાન્મધ્યમિયાત્
નમઃ શૌનકાય નમઃ શૌનકાય ૪૫
ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
આશ્વલાયનગૃહ્યસૂત્રં સમાપ્તમ્
મૂળ પાઠ: āśvalāyanagṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0