ārṣeyopaniṣat · Chapter 1

ārṣeyopaniṣat
ॐ ṛṣayo vai brahmodyamāhvayitavā ūcuḥ parasparamivānubruvāṇāḥ / teṣāṃ viśvāmitro vijitīyamiva manyamāna uvāca / yadetadantare dyāvāpṛthivī anaśnuvadiva sarvamaśnavadyadidamākāśamivetaścetaśca stanayanti vidyotamānā ivāvasphūrjayamānā iva tadbrahmeti / tasyopavyākhyānam / yadidamagnibhirjvalayanti poplūyayantyadbhirabhiṣīvayanti vaddhībhirabhigrathnanti varatrābhirabhighnaṃtyayoghanairvidhyaṃti sūcībhiḥ nikhānayaṃti śaṃkubhirabhitṛndanti paḍvīśikābhirabhilimpanti mṛtsnayā takṣṇuvaṃti vāsībhiḥ kṛṣṇaṃti phalibhirnahaiva śaknuvata iti nāsyeśīmahi nainamatīyīmahi //
tadu ha jamadagnirnānumene ārtamiva vā eṣa tanmene yadidamantareṇainadupayaṃti paryāsa ivaiṣa divaspṛthivyoriti / sa hovāca antarikṣaṃ vā etadyadidamitthetthopavyākhye iti / mahimānaṃ tvamuṣyeha paśyāmīti yadidamasminnanvāyattamiti / sa yadidametasminnanvāyattaṃ vedātha tathopāste'nvāyatto haivāsmin bhavati / tadetadavidvānevāsminnanvāyattamupāste vīvapadyat ārtimṛcchet / tasmādevamevopāsīta //
tamitaraḥ papraccha / katamat tvamanārtaṃ manyasa iti / taṃ hovāca / yadidamiti dyāvāpṛthivyoranāraṃbhamiva nopayanti nābhicakṣate nāśnuvanti / tasyopavyākhyānam / yadidamitaścetaścāṇḍakośā udayanti nāpadyanta iva na visraṃsanta iva na skhalaṃtīva na paryāvartanta iva / na ha vā enatkecidupadhāvanto vindanti nābhipaśyanti / yadidameka idapa evāhustama eke jyotireke'vakāśameke paramaṃ vyomaika ātmānameka iti //
tadu ha bharadvājo nānumene/ yadiha sarve vetthettheti dyūdire nāsya tadrūpaṃ paryāptamiti / sa hovāca / ārtamivedaṃ te vijñānamapi svidenadrodasyoreva paryāyeṇopavanvīmahi yadidamitthetthopavyākhyāsyāma iti / mahimānaṃ tvevāsyopāse/ yadidamatrānvāyattamiti / sa yadidamatrānvāyattaṃ vedātha tathaivopāste'traivānvāyatto bhavati / sa ya ihānvāyattamidamavidvānevaitadupāste pāpīyān bhavatyārtimārcchatyavamriyate yadevametadanvāyattamupāste sarvamāyureti vasīyān bhavati / sa ya etadenamupāste //
tamitaraḥ papraccha / katamat tvamanārtaṃ manyasa iti / sa hovāca / yadetasmin maṇḍale'cirdīpyate baṃbhramyamāṇamiva cākaśyamānamiva jājvalyamānamiva dedīpyamānamiva lelihānaṃ tadeva me brahma / tasyopavyākhyānaṃ yadidamaddhaiva parāḥ parāvato'bhipadyate saṃpannamevaitat saṃmitameva yathopayātamātmaivābhicakṣata iti / ya etadabhipadyeva gṛhṇīyādatho visphurantīva dhāvantīvotplavaṃtīvopaśliṣyaṃtīva na haivābhipadyante / tadidamantike davīyo nedīya iva dūrato na vā asya mahimānaṃ kaścidetīti
tadu ha na mene gautamo yadidamārtamiva stimitamiva paryāyeṇa paśyantīvemaṃ moghaṃ saṃvidānā iti / ya ime puṇḍrāḥ suhmāḥ kulumbhā daradā barbarā iti / na ha vā asaṃvidānā eva drāgivābhi tatpadyanta iti / mahimānaṃ tvevāsyopāse / ya etadasminnantare hiraṇmayaḥ puruṣo hiraṇyavarṇo hiraṇyaśmaśrurānakhāgrebhyo dīpyamāna iva / sa ya evamenamupāste'tīva sarvabhūtāni tiṣṭhaṃti sarvamāyureti vasīyān bhavati / na ha vā eṣa paramatīvodeti / yastvenaṃ paramatīvodyantaṃ paśyannupāste pāpīyān bhavati vīvapadyata ārtimṛcchati / yastvenaṃ paramanūdyantaṃ vedātha tathopāste paraṃ jyotirupasaṃpadyate sarvamāyureti vasīyān bhavati / sa ya evamenamupāste //
tamitaraḥ papraccha/ katamat tvamanārtaṃ manyasa iti / taṃ hovāca / visphuraṃtīrevemā lelāyantīriva saṃjihānā iva nedīyasitamā iva davīyasitamā eva davīyasitamā iva nedīyasitamā eveti / yadapi bahudhācakṣīranna kiñca pratipadyata iti tanme brahmeti //
tadu ha vasiṣṭho nānumene / yadimā visphūrjayata evābhipadyante vīvayanti mithu ceti vicakṣate'kāṇḍa ivemā na ha vai paramitthā kaścanāśnotyasaṃvidāna iva / apa ye saṃvidrate tadetadantarvicakṣata iti / mahimnaḥ paśyemā vijāna iti / sa ya evamimā mahimna evāsya paśyannupāste mahimna evāśnoti sarvamāyureti vasīyān bhavati / yastvimā avayatīrevopāste na parā saṃpadyamānā no eva pareti pāpīyān bhavati vīvapadyate pramīyate / atha ya imāḥ parā saṃpadyamānā evopāste paraiva saṃpadyate sarvamāyureti vasīyān bhavati /
tamitaraḥ papraccha / katamat tvamanārtaṃ manyasa iti / mahāvijñānamiva pratipadenādhyavasāyamiva yatraitaditthetthetyabhipaśyati / atha neti netyetaditthettheti / sa vā ayamātmā ananto'jaro'pāro na vā are bāhyo nāntaraḥ sarvavidbhārūpo vighasaḥ prasaraṇo'ntarjyotirviśvabhuk sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvamamikṣipanna tamaśnoti kaścana //
parovarīyāṃsamabhipraṇutyamantarjuṣāṇaṃ bhuvanāni viśvā /
yamaśnavanna kuśikāso agniṃ vaiśvānaramṛtajātaṃ gamadhyayī

bharebhareṣu tamupahvayāma prasāsahiṃ yudhmamindraṃ vareṇyam /
satrāsā [ha] mavase janānāṃ puruhūtamṛgmiṇaṃ viśvavedasam

ahighnaṃ tamarṇave śayānaṃ vāvṛhāṇaṃ tavasā pareṇa

tadu ha pratipedire / te vābhivādyaivopasamīyuḥ / namo'gnaye / nama indrāya / namaḥ prajāpataye / namo brahmaṇe / namo brahmaṇe //
ityārṣeyopaniṣat samāptā
bāharī kaḍiyām̐