આર્ષેયોપનિષત્ · અધ્યાય 1

આર્ષેયોપનિષત્
ૐ ઋષયો વૈ બ્રહ્મોદ્યમાહ્વયિતવા ઊચુઃ પરસ્પરમિવાનુબ્રુવાણાઃ । તેષાં વિશ્વામિત્રો વિજિતીયમિવ મન્યમાન ઉવાચ । યદેતદન્તરે દ્યાવાપૃથિવી અનશ્નુવદિવ સર્વમશ્નવદ્યદિદમાકાશમિવેતશ્ચેતશ્ચ સ્તનયન્તિ વિદ્યોતમાના ઇવાવસ્ફૂર્જયમાના ઇવ તદ્બ્રહ્મેતિ । તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્ । યદિદમગ્નિભિર્જ્વલયન્તિ પોપ્લૂયયન્ત્યદ્ભિરભિષીવયન્તિ વદ્ધીભિરભિગ્રથ્નન્તિ વરત્રાભિરભિઘ્નંત્યયોઘનૈર્વિધ્યંતિ સૂચીભિઃ નિખાનયંતિ શંકુભિરભિતૃન્દન્તિ પડ્વીશિકાભિરભિલિમ્પન્તિ મૃત્સ્નયા તક્ષ્ણુવંતિ વાસીભિઃ કૃષ્ણંતિ ફલિભિર્નહૈવ શક્નુવત ઇતિ નાસ્યેશીમહિ નૈનમતીયીમહિ ॥
તદુ હ જમદગ્નિર્નાનુમેને આર્તમિવ વા એષ તન્મેને યદિદમન્તરેણૈનદુપયંતિ પર્યાસ ઇવૈષ દિવસ્પૃથિવ્યોરિતિ । સ હોવાચ અન્તરિક્ષં વા એતદ્યદિદમિત્થેત્થોપવ્યાખ્યે ઇતિ । મહિમાનં ત્વમુષ્યેહ પશ્યામીતિ યદિદમસ્મિન્નન્વાયત્તમિતિ । સ યદિદમેતસ્મિન્નન્વાયત્તં વેદાથ તથોપાસ્તેઽન્વાયત્તો હૈવાસ્મિન્ ભવતિ । તદેતદવિદ્વાનેવાસ્મિન્નન્વાયત્તમુપાસ્તે વીવપદ્યત્ આર્તિમૃચ્છેત્ । તસ્માદેવમેવોપાસીત ॥
તમિતરઃ પપ્રચ્છ । કતમત્ ત્વમનાર્તં મન્યસ ઇતિ । તં હોવાચ । યદિદમિતિ દ્યાવાપૃથિવ્યોરનારંભમિવ નોપયન્તિ નાભિચક્ષતે નાશ્નુવન્તિ । તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્ । યદિદમિતશ્ચેતશ્ચાણ્ડકોશા ઉદયન્તિ નાપદ્યન્ત ઇવ ન વિસ્રંસન્ત ઇવ ન સ્ખલંતીવ ન પર્યાવર્તન્ત ઇવ । ન હ વા એનત્કેચિદુપધાવન્તો વિન્દન્તિ નાભિપશ્યન્તિ । યદિદમેક ઇદપ એવાહુસ્તમ એકે જ્યોતિરેકેઽવકાશમેકે પરમં વ્યોમૈક આત્માનમેક ઇતિ ॥
તદુ હ ભરદ્વાજો નાનુમેને। યદિહ સર્વે વેત્થેત્થેતિ દ્યૂદિરે નાસ્ય તદ્રૂપં પર્યાપ્તમિતિ । સ હોવાચ । આર્તમિવેદં તે વિજ્ઞાનમપિ સ્વિદેનદ્રોદસ્યોરેવ પર્યાયેણોપવન્વીમહિ યદિદમિત્થેત્થોપવ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ । મહિમાનં ત્વેવાસ્યોપાસે। યદિદમત્રાન્વાયત્તમિતિ । સ યદિદમત્રાન્વાયત્તં વેદાથ તથૈવોપાસ્તેઽત્રૈવાન્વાયત્તો ભવતિ । સ ય ઇહાન્વાયત્તમિદમવિદ્વાનેવૈતદુપાસ્તે પાપીયાન્ ભવત્યાર્તિમાર્ચ્છત્યવમ્રિયતે યદેવમેતદન્વાયત્તમુપાસ્તે સર્વમાયુરેતિ વસીયાન્ ભવતિ । સ ય એતદેનમુપાસ્તે ॥
તમિતરઃ પપ્રચ્છ । કતમત્ ત્વમનાર્તં મન્યસ ઇતિ । સ હોવાચ । યદેતસ્મિન્ મણ્ડલેઽચિર્દીપ્યતે બંભ્રમ્યમાણમિવ ચાકશ્યમાનમિવ જાજ્વલ્યમાનમિવ દેદીપ્યમાનમિવ લેલિહાનં તદેવ મે બ્રહ્મ । તસ્યોપવ્યાખ્યાનં યદિદમદ્ધૈવ પરાઃ પરાવતોઽભિપદ્યતે સંપન્નમેવૈતત્ સંમિતમેવ યથોપયાતમાત્મૈવાભિચક્ષત ઇતિ । ય એતદભિપદ્યેવ ગૃહ્ણીયાદથો વિસ્ફુરન્તીવ ધાવન્તીવોત્પ્લવંતીવોપશ્લિષ્યંતીવ ન હૈવાભિપદ્યન્તે । તદિદમન્તિકે દવીયો નેદીય ઇવ દૂરતો ન વા અસ્ય મહિમાનં કશ્ચિદેતીતિ
તદુ હ ન મેને ગૌતમો યદિદમાર્તમિવ સ્તિમિતમિવ પર્યાયેણ પશ્યન્તીવેમં મોઘં સંવિદાના ઇતિ । ય ઇમે પુણ્ડ્રાઃ સુહ્માઃ કુલુમ્ભા દરદા બર્બરા ઇતિ । ન હ વા અસંવિદાના એવ દ્રાગિવાભિ તત્પદ્યન્ત ઇતિ । મહિમાનં ત્વેવાસ્યોપાસે । ય એતદસ્મિન્નન્તરે હિરણ્મયઃ પુરુષો હિરણ્યવર્ણો હિરણ્યશ્મશ્રુરાનખાગ્રેભ્યો દીપ્યમાન ઇવ । સ ય એવમેનમુપાસ્તેઽતીવ સર્વભૂતાનિ તિષ્ઠંતિ સર્વમાયુરેતિ વસીયાન્ ભવતિ । ન હ વા એષ પરમતીવોદેતિ । યસ્ત્વેનં પરમતીવોદ્યન્તં પશ્યન્નુપાસ્તે પાપીયાન્ ભવતિ વીવપદ્યત આર્તિમૃચ્છતિ । યસ્ત્વેનં પરમનૂદ્યન્તં વેદાથ તથોપાસ્તે પરં જ્યોતિરુપસંપદ્યતે સર્વમાયુરેતિ વસીયાન્ ભવતિ । સ ય એવમેનમુપાસ્તે ॥
તમિતરઃ પપ્રચ્છ। કતમત્ ત્વમનાર્તં મન્યસ ઇતિ । તં હોવાચ । વિસ્ફુરંતીરેવેમા લેલાયન્તીરિવ સંજિહાના ઇવ નેદીયસિતમા ઇવ દવીયસિતમા એવ દવીયસિતમા ઇવ નેદીયસિતમા એવેતિ । યદપિ બહુધાચક્ષીરન્ન કિઞ્ચ પ્રતિપદ્યત ઇતિ તન્મે બ્રહ્મેતિ ॥
તદુ હ વસિષ્ઠો નાનુમેને । યદિમા વિસ્ફૂર્જયત એવાભિપદ્યન્તે વીવયન્તિ મિથુ ચેતિ વિચક્ષતેઽકાણ્ડ ઇવેમા ન હ વૈ પરમિત્થા કશ્ચનાશ્નોત્યસંવિદાન ઇવ । અપ યે સંવિદ્રતે તદેતદન્તર્વિચક્ષત ઇતિ । મહિમ્નઃ પશ્યેમા વિજાન ઇતિ । સ ય એવમિમા મહિમ્ન એવાસ્ય પશ્યન્નુપાસ્તે મહિમ્ન એવાશ્નોતિ સર્વમાયુરેતિ વસીયાન્ ભવતિ । યસ્ત્વિમા અવયતીરેવોપાસ્તે ન પરા સંપદ્યમાના નો એવ પરેતિ પાપીયાન્ ભવતિ વીવપદ્યતે પ્રમીયતે । અથ ય ઇમાઃ પરા સંપદ્યમાના એવોપાસ્તે પરૈવ સંપદ્યતે સર્વમાયુરેતિ વસીયાન્ ભવતિ ।
તમિતરઃ પપ્રચ્છ । કતમત્ ત્વમનાર્તં મન્યસ ઇતિ । મહાવિજ્ઞાનમિવ પ્રતિપદેનાધ્યવસાયમિવ યત્રૈતદિત્થેત્થેત્યભિપશ્યતિ । અથ નેતિ નેત્યેતદિત્થેત્થેતિ । સ વા અયમાત્મા અનન્તોઽજરોઽપારો ન વા અરે બાહ્યો નાન્તરઃ સર્વવિદ્ભારૂપો વિઘસઃ પ્રસરણોઽન્તર્જ્યોતિર્વિશ્વભુક્ સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ સર્વમમિક્ષિપન્ન તમશ્નોતિ કશ્ચન ॥
પરોવરીયાંસમભિપ્રણુત્યમન્તર્જુષાણં ભુવનાનિ વિશ્વા ।
યમશ્નવન્ન કુશિકાસો અગ્નિં વૈશ્વાનરમૃતજાતં ગમધ્યયી

ભરેભરેષુ તમુપહ્વયામ પ્રસાસહિં યુધ્મમિન્દ્રં વરેણ્યમ્ ।
સત્રાસા [હ] મવસે જનાનાં પુરુહૂતમૃગ્મિણં વિશ્વવેદસમ્

અહિઘ્નં તમર્ણવે શયાનં વાવૃહાણં તવસા પરેણ

તદુ હ પ્રતિપેદિરે । તે વાભિવાદ્યૈવોપસમીયુઃ । નમોઽગ્નયે । નમ ઇન્દ્રાય । નમઃ પ્રજાપતયે । નમો બ્રહ્મણે । નમો બ્રહ્મણે ॥
ઇત્યાર્ષેયોપનિષત્ સમાપ્તા
બાહરી કડિયાઁ