Language

ENहिગુ
Scripture Library

āpastambagṛhyasūtram · Chapter 1

1

atha prathamaḥ paṭalaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ
atha karmāṇyācārādyāni gṛhyante

2

udagayanapūrvapakṣāhaḥpuṇyāheṣu kāryāṇi

3

yajñopavītinā

4

pradakṣiṇam

5

purastādudagvopakramaḥ

6

tathā'pavargaḥ

7

aparapakṣe pitryāṇi

8

prācīnāvītinā

9

prasavyam

10

dakṣiṇato'pavargaḥ

11

nimittāvekṣāṇi naimittikāni

12

agnimidhvā prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇāti

13

prāgudagagrairvā

14

dakṣiṇāgraiḥ pitryeṣu

15

dakṣiṇāprāgagrairvā

16

uttareṇāgniṃ darbhāntsaṃstīrya dvandvaṃ nyañci pātrāṇi prayunakti devasaṃyuktāni

17

sakṛdeva manuṣyasaṃyuktāni

18

ekaikaśaḥ pitṛsaṃyuktāni

19

pavitrayossaṃskāra āyāmataḥ parīmāṇaṃ prokṣaṇīsaṃskāraḥ pātraprokṣa iti darśapūrṇamāsavattūṣṇīm

20

apareṇāgniṃ pavitrāntarhite pātre'pa ānīyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūya samaṃ prāṇairhṛtvottareṇāgniṃ darbheṣu sādayitvā darbhaiḥ pracchādya

21

brāhamaṇaṃ dakṣiṇato darbheṣu niṣādya

22

ājyaṃ vilāpyāpareṇāgniṃ pavitrāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ nirupyodīco'ṅgārānnirūhya teṣvadhiśritya jvalatā'vadyutya dve darbhāgre pratyasya triḥ paryagni kṛtvodagudvāsyāṅgārānpratyūhyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāraṃ trirutpūya pavitre anuprahṛtya

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne prathamaḥ khaṇḍaḥ
dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
yena juhoti tadagnau pratitapya darbhaiḥ saṃmṛjya punaḥ pratitapya prokṣya nidhāya darbhānadbhissaṃspṛśyāgnau praharati

2

śamyāḥ paridhyarthe vivāhopanayanasamāvartanasīmantacaulagodānaprāyaścitteṣu

3

agniṃ pariṣiñcatyadite'numanyasveti dakṣiṇataḥ prācīnamanumate'mumanyasveti paścādudīcīnaṃ sarasvate'numanyasvetyuttarataḥ prācīnaṃ deva savitaḥ prasuveti samantam

4

paitṛkeṣu samantameva tūṣṇīm

5

idhmamādhāyāghārāvāghārayati darśapūrṇamāsavattṛṣṇīm

6

athājyabhāgau juhotyagnaye svāhetyuttarārdhapūrvārdhe somāya svāheti dakṣiṇārdhapūrvārdhe samaṃ pūrveṇa

7

yathopadeśaṃ pradhānāhutīrhutvā jayābhyātānānrāṣṭrabhṛtaḥ prājāpatyāṃ vyāhṛtīrvihṛtāḥ sauviṣṭakṛtīmityupajuhoti yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram / agniṣṭakṛtsviṣṭakṛdvidvāntsarvam̐ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāheti

8

pūrvavatpariṣecanamanvamam̐ sthāḥ prāsāvīriti mantrasannāmaḥ

9

laukikānāṃ pākayajñaśabdaḥ

10

tatra brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ

11

dvirjuhoti dvirnimārṣṭi dviḥ prāśnātyutsṛtyācāmati nirleḍhīti

12

sarvaṛtavo vivāhasya śaiśirau māsau parihāpyottamaṃ ca naidāgham

13

sarvāṇi puṇyoktāni nakṣatrāṇi

14

tathā maṅgalāni

15

āvṛtaścāstrībhyaḥ pratīyeran

16

invakābhiḥ prasṛjyante te varāḥ pratinanditāḥ

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
maghābhirgāvo gṛhyante

2

phalgunībhyāṃ vyūhyate

3

yāṃ kāmayeta duhitaraṃ priyā syāditi tāṃ niṣṭyāyāṃ dadyāt priyaiva bhavati neva tu punarāgacchatīti brāhmaṇavekṣo vidhiḥ

4

invakāśabdo mṛgaśirasi

5

niṣṭyāśabdassvātau

6

vivāhe gauḥ

7

gṛheṣu gauḥ

8

tayā varamatithivadarhayet

9

yo'syāpacitastamitarayā

10

etāvadgorālambhanamatithiḥ pitaro vivāhaśca

11

suptāṃ rundantīṃ niṣkrāntāṃ varaṇe parivarjayet

12

dattāṃ guptāṃ dyotāmṛṣabhāṃ śarabhāṃ vinatāṃ vikaṭāṃ muṇḍāṃ maṇḍūṣikāṃ sāṅkārikāṃ rātāṃ pālīṃ mitrāṃ svanujāṃ varṣakārīṃ ca varjayet

13

nakṣatranāmā nadīnāmā vṛkṣanāmāca garhitāḥ

14

sarvāśca rephalakāropāntā varaṇe parivarjayet

15

śaktiviṣaye dravyāṇi praticchannānyupanidhāya brūyādupaspṛśeti

16

nānā bījāni saṃsṛṣṭāni vedyāḥ pāṃsūn kṣetrālloṣṭaṃ śakṛcchmaśānaloṣṭamiti

17

pūrveṣāmupasparśane yathāliṅgamṛddhiḥ

18

uttamaṃ paricakṣate

19

bandhuśīlalakṣaṇasampannāmarogāmupayaccheta

20

bandhuśīlalakṣaṇasampannaśśrutavānaroga iti varasampat

21

yasyāṃ manaścakṣuṣornibandhastasyāmṛddhirnetaradādriyetetyeke

1

ityāpastambīye gṛhyapakṣe tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
samāptaśca prathamaḥ paṭalaḥ
atha dvitīyaḥ paṭalaḥ
caturthaḥ khaṇḍaḥ
suhṛdassamavetānmantravato varānprahiṇuyāt

2

tānādito dvābhyāmabhimantrayeta

3

svayaṃ dṛṣṭvā tṛtīyāṃ japet

4

caturthyā samīkṣeta

5

aṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyā darbha saṃgṛhyottareṇa yajuṣā tasyā bhruvorantaram̐ saṃmṛjya prācīnaṃ nirasyet

6

prāpte nimitta uttarāṃ japet

7

yugmānsamavetān mantravata uttarayā'dbhyaḥ prahiṇuyāt

8

uttareṇa yajuṣā tasyāśśirasi darbheṇvaṃ nidhāya tasminnuttarayā dakṣiṇaṃ yugacchidraṃ pratiṣṭhāpya chidre suvarṇamuttarayāntardhāyottarābhiḥ pañcabhissnāpayitvottarayā'hatena vāsasācchādyottarayā yoktreṇa sannahyati

9

athaināmuttarayā dakṣiṇe haste gṛhītvāgnimabhyānīyāpareṇāgnimudagagraṃ kaṭamāstīrya tasminnupaviśata uttaro varaḥ

10

agnerupasamādhānādyājyabhāgānte'thaināmādito dvābhyāmabhimantrayeta

11

athāsyai dakṣiṇena nīcā hastena dakṣiṇamuttānam̐ hastaṃ gṛhṇīyāt

12

yadi kāmayeta strīreva janayeyamityaṅgulīreva gṛhṇīyāt

13

yadi kāmayeta puṃsa eva janayeyamityaṅguṣṭhameva so'bhīvāṅguṣṭhamabhīva lomāni gṛhṇāti

14

gṛbhṇāmi ta ityetābhiścatasṛbhiḥ

15

athaināmutteraṇāgniṃ dakṣiṇena padā prācīmudīcīṃ vā diśamabhi prakramayatyekamiṣa iti

16

sakheti saptame pade japati

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne caturthaḥ khaṇḍaḥ
pañcamaḥ khaṇḍaḥ
prāgghomātpradakṣiṇamagniṃ kṛtvā yathāsthānamupaviśyānvārabdhāyāmuttarā āhutīrjuhoti somāya janivide svāhetyetaiḥ pratimantram

2

athaināmuttareṇāgniṃ dakṣiṇena padā'śmānamāsthāpayatyātiṣṭheti

3

athāsyā añjalāvupastīrya dvirlājānopyābhighārayati

4

tasyāstodaryo lājānāvapatītyeke

5

juhoti yaṃ nārīti

6

uttarābhistisṛbhiḥ pradakṣiṇamagniṃ kṛtvā'śmānamāsthāpayati yathā purastāt

7

homaścottarayā

8

punaḥ parikramaṇam

9

āsthāpanam

10

homaścottarayā

11

punaḥ parikramaṇam

12

jayādi pratipadyate

13

pariṣecanāntaṃ kṛtvottarābhyāṃ yoktraṃ vimucya tāṃ tataḥ pra vā vāhayet pra vā hārayet

14

samopyaitamagnimanuharanti

15

nityaḥ

16

dhāryaḥ

17

anugato manthyaḥ

18

śrotriyāgārādvāhāryaḥ

19

upavāsaścānya tarasya bhāryāyāḥ patyurvā

20

anugate'pi vottarayā juhuyānnopavaset

21

uttarā rathasyottambhanī

22

vāhāvuttarābhyāṃ yunakti dakṣiṇamagre

23

ārohatīmuttarābhirabhimantrayate

24

sūtre vartmanorvyavastṛṇāttyuttarayā nīlaṃ dakṣiṇasyāṃ lohitamuttarasyām

25

te uttarābhirabhiyāti

26

tīrthasthāṇucatuṣpathavyatikrame cottarāṃ japet

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne pañcamaḥ khaṇḍaḥ
ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
nāvamuttarayā'numantrayate

2

na ca nāvyām̐staratī vadhūḥ paśyet

3

tīrtvottarāṃ japet

4

śmaśānādivyatikrame bhāṇḍe rathe vā riṣṭe'gnerupasamādhānādyajyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ karoti

5

kṣīriṇāmanyeṣāṃ vā lakṣmaṇyānāṃ vṛkṣāṇāṃ nadīnāṃ dhanvanāṃ ca vyatikrama uttare yathāliṅgaṃ japet

6

gṛhānuttarayā saṅkāśayati

7

vāhāvuttarābhyāṃ vimuñcati dakṣiṇamagre

8

lohitaṃ carmā''naḍuhaṃ prācīnagrīvamuttaraloma madhye'gārasyottarayā''stīrya gṛhānprapādannuttarāṃ vācayati dakṣiṇena padā

9

na ca dehalīmabhi tiṣṭhati

11

uttarapūrve deśe'gārasyāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvottarayā carmaṇyupaviśata uttaro varaḥ / athāsyāḥ pum̐svorjīvaputrāyāḥ putramaṅka uttarayopaveśya tasmai phalānyuttareṇa yajuṣā pradāyottare japitvā vācaṃ yacchata ā nakṣatrebhyaḥ

12

uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ dhruvamarundhatīṃ ca darśayati

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
iti dvitīyaḥ paṭalaḥ
atha tṛtīyaḥ paṭalaḥ
saptamaḥ khaṇḍaḥ
athaināmāgneyena sthālīpākena yājayati

2

patnyavahanti

3

śrapayitvābhighārya prācīnamudīcīnaṃ vodvāsya pratiṣṭhitamabhighāryāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyām̐ sthālīpākājjuhoti

4

sakṛdupastaraṇābhighāraṇe dviravadānam

5

agnirdevatā svāhākārapradānaḥ

6

api vā sakṛdupahatya juhuyāt

7

agnissviṣṭakṛt dvitīyaḥ

8

sakṛdupastaraṇāvadāne dvirabhighāraṇam

9

madhyātpūrvasyāvadānam

10

madhye homaḥ

11

uttarārdhāduttarasya

12

uttarārdhapūrvārdhe homaḥ

13

lepayoḥ prastaravattūṣṇīṃ barhiraṅttvāgnau praharati

14

siddhamuttaraṃ pariṣecanam

15

tena sarpiṣmatā brāhmaṇaṃ bhojayet

16

yo'syāpacitastasmā ṛṣabhaṃ dadāti

17

evamata ūrdhvaṃ dakṣiṇāvarjamupoṣitābhyāṃ parvasu kāryaḥ

18

pūrṇapātrastu dakṣiṇetyeke

19

sāyaṃ prātarata ūrdhvaṃ hastenaite āhutī taṇḍulairyavairvā juhuyāt

20

sthālīpākavaddaivatam

21

saurī pūrvāhutiḥ prātarityeke

22

ubhayataḥ pariṣecanaṃ yathā purastāt

23

pārvaṇenāto'nyāni karmāṇi vyākhyātānyācārādyāni gṛhyante

24

yathopadeśaṃ devatāḥ

25

agniṃ sviṣṭakṛtaṃ cāntareṇa

26

avikṛtamātithyam

27

vaiśvadeve viśve devāḥ

28

paurṇamāsyāṃ paurṇamāsī yasyāṃ kriyate

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne saptamaḥ khaṇḍaḥ
aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
upākaraṇe samāpane ca ṛṣiryaḥ prajñāyate

2

sadasaspatirdvitīyaḥ

3

striyā'nupetena kṣāralavaṇāvarānnasaṃsṛṣṭasya ca homaṃ paricakṣate

4

yathopadeśaṃ kāmyāni balayaśca

5

sarvatra svayaṃ prajvalite'gnāvuttarābhyāṃ sabhidhāvādadhyāt

6

āpanmāśrīḥ śrīrmāgāditi vā

7

etadaharvijānīyādyadaharbhāryāmāvahate

8

trirātramubhayoradhaśśayyā brahmacaryaṃ kṣāralavaṇavarjanaṃ ca

9

tayorśśayyāmantareṇa daṇḍo gandhalipto vāsasā sūtreṇa vā parivītastiṣṭhati

10

taṃ caturthyā'pararātra uttarābhyāmutthāpya prakṣālya nidhāyāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvā'pareṇāgniṃ prācīmupaveśya tasyāśśirasyājyaśeṣādvyāhṛtibhiroṅkāracaturthābhirānīyottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ mithassamīkṣyottarayājyaśeṣeṇa hṛdayadeśau saṃmṛjyottarāstisro japitvā śeṣaṃ samāveśane japet

11

anyo vaināmabhimantrayeta

12

yadā malavadvāsāḥ syādathaināṃ brāhmaṇapratiṣiddhāni karmāṇi sam̐śāsti yāṃ malavadvāsasa mityetāni

13

rajasaḥ prādurbhāvātsnātāmṛtusamāveśane uttarābhirabhimantrayeta

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
navamaḥ khaṇḍaḥ
caturthīprabhṛtyāṣoḍaśīmuttarāmuttarāṃ yugmāṃ prajāniḥśreyasamṛtugamana ityupadiśanti

2

arthaprādhvasya parikṣave parikāsane cāpa uspṛśyottare yathāliṅgaṃ japet

3

evamuttarairyathāliṅgaṃ citriyaṃ vanaspatiṃ śakṛdrīti sigvātaṃ śakunimiti

4

ubhayorhṛdayasaṃsarge'psustrirātrāvaraṃ brahmacaryaṃ caritvā sthālīpākaṃ śrapayitvāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyām̐ sthālīpākāduttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvā tena sarpiṣmatā yugmāndvyavarān brāhmaṇānbhojayitvā siddhiṃ vācayīta

5

śvastiṣyeṇeti trissaptairyavaiḥ pāṭhāṃ parikirati yadi vāruṇyasi varuṇāttvā niṣkrīṇāmi yadi saumyasi somāttvā niṣkrīṇāmi iti

6

śvobhūte uttarayotthāpyottarābhistisṛbhirabhimantryottarayā praticchannāṃ hastayorābadhya śayyākāle bāhubhyāṃ bhartāraṃ parigṛhṇīyādupadhānaliṅgayā

7

vaśyo bhavati

8

sapatnībādhanañca

9

etenaiva kāmenottareṇānuvākena sadādityamupatiṣṭhate

10

yakṣmagṛhītāmanyāṃ vā brahmacaryayuktaḥ puṣkarasaṃvartamūlairuttarairyathāliṅgamaṅgāni saṃmṛśya pratīcīnaṃ nirasyet

11

vadhūvāsa uttarābhiretadvide dadyāt

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne navamaḥ khaṇḍaḥ
samāptastṛtīyaḥ paṭalaḥ
atha caturthaḥ paṭalaḥ
daśamaḥ khaṇḍaḥ
upanayanaṃ vyākhyāsyāmaḥ

2

barbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayīta

3

garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam

4

vasanto grīṣmaśśaradityṛtavo varṇānupūrvyeṇa

5

brāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayitvā kumāraṃ bhojayitvā'nuvākasya prathamena yajuṣā'paḥ saṃsṛjyoṣṇāśśītāsvānīyottarayā śira unatti

6

trīṃstrīn darbhānantardhāyottarābhiścatasṛbhiḥ pratimantraṃ pratidiśaṃ pravapati

7

vapantamuttarayānumantrayate dakṣiṇato mātā brahmacārī vā

8

ānaḍuhe śakṛtpiṇḍe yavānnidhāya tasminkeśānupayamyottarayodumbaramūle darbhastambe vā nidadhāti

9

snātamagnerupasamādhānādyājyabhāgānte pālāśīṃ samidhamuttarayādhāpyottareṇāgniṃ dakṣiṇena padā'śmānamāsthāpayatyātiṣṭheti

10

vāsaḥsadyaḥkṛttotamuttarābhyāmabhimantryottarābhistisṛbhiḥparidhāpya parihitamuttarayānumantrayate

11

mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛtāṃ triḥpradakṣiṇamuttarābhyāṃ parivīyājinamuttaramuttarayā

12

uttareṇāgniṃ darbhānsaṃstīrya teṣvenamuttarayāvasthāpyodakāñjalimasmā añjalāvānīyottarayā triḥ prokṣyottarairdakṣiṇe haste gṛhītvottarairdevatābhyaḥ parīdāyottareṇa
yajuṣopanīya suprajā iti dakṣiṇe karṇe japati

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne daśamaḥ khaṇḍaḥ
ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
brahmacaryamāgāmiti kumāra āha

2

praṣṭaṃ parasya prativacanaṃ kumārasya

3

śeṣaṃ paro japati

4

pratyagāśiṣaṃ cainaṃ vācayati

5

uktamājyabhāgāntam

6

atrainamuttarā āhutīrhāvayitvā jayādi pratipadyate

7

pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgnimudagagraṃ kūrcaṃ nidhāya tasminnuttareṇa yajuṣopanetopaviśati

8

purastāt pratyaṅṅāsīnaḥ kumāro dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pādamanvārabhyāha sāvitrīṃ bho anubrūhi iti

9

tasmā anvāha tatsavituriti

10

paccho'rdharcaśastatassarvām

11

vyāhṛtīrvihṛtāḥ pādādiṣvanteṣu vā tathārdharcayoruttamāṃ kṛṣsnāyām

12

kumāra uttareṇa mantreṇottaramoṣṭamupaspṛśate

13

karṇāvuttareṇa

14

daṇḍamuttareṇā''datte

15

pālāśo daṇḍo brāhmaṇasya naiyyagrodhasskandhajo'vāṅgro rājanyasya bādara audumbaro vā vaiśyasya

16

vārkṣo daṇḍa ityavarṇasaṃyogenaika upadiśanti

17

smṛtaṃ ca ma ityetadvācayitvā gurave varaṃ dattvodāyuṣetyutthāpyottarairādityamupatiṣṭhate

18

yaṃ kāmayeta nāyamācchidyeteti tamuttarayā dakṣiṇe haste gṛhṇīyāt

19

tryahametamagniṃ dhārayanti

20

kṣāralavaṇavarjanaṃ ca

21

pari tveti parimṛjya tasminnuttarairmantraissamidha ādadhyāt

22

evamanyasminnapi sadāraṇyādedhānāhṛtya

23

uttarayā sam̐śāsti

24

vāsaścaturthīmuttarayādatte'nyatparidhāpya

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
caturthaḥ paṭalaḥ samāptaḥ
athopākarmotsarjanapaṭalaḥ
athāta upākaraṇotsarjane vyākhyāsyāmaḥ

2

śravaṇāpakṣa oṣadhīṣu jātāsu hastena paurṇamāsyāṃ vā'dhyāyopākarma

3

agnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdheṣu kāṇḍaṛṣibhyo juhoti sadasaspataye sāvitryā ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvaṇavedāyeti hutvā upahomo vedāhutīnāmupariṣṭātsadasaspatimityeke

4

pariṣecanāntaṃ kṛtvā trīnanuvākānādito'dhīyīran

5

prathamottamāvanuvākau vā

6

tryahamekāhaṃ vā kṣamyādhīyīran

7

athopākaraṇamadhyāyaḥ

8

taiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ paurṇamāsyāṃ votsargaḥ

9

prācīmudīcīṃ vā sagaṇo diśamupaniṣkramya yatrāpaḥ purastātsukhāḥ sukhāvagāhā avakinyaḥ śaṅkhinyaḥ tāsāmantaṃ gatvā'bhiṣekānkṛtvā surabhimatyābliṅgā
bhirvāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ pāvamanībhiriti mārjayitvāntarjalagato'ghamarṣaṇena trīnprāṇāyāmān dhārayitvottīryācamyopotthāya darbhānanyonyasmai sampradāya śucau deśe prākkūlairdarbhairāsanāni kalpayanti

10

brahmaṇe prajāpataye vṛhaspataye'gnaye vāyave sūryāya candramase nakṣatrebhyaḥ ṛtubhyassaṃvatsarāya indrāya rājñe somāya rājñe yamāya rājñe varuṇāya rājñe vaiśravaṇāya rājñe vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyassādhyebhyo marudbhya ṛbhubhyo bhṛgubhyo'ṅgirobhya iti devagaṇānām

11

atharṣayaḥviśvāmitro jamadagnirbharadvājo gautamo'trirvasiṣṭhaḥ kaśyapa ityete saptarṣayaḥ saptarṣibhyaḥ kalpayitvā dakṣiṇato'gastyāya kalpayanti

12

tato yāvadekavaidyantaiḥ kalpayanti

13

prācīnāvītāni kṛtvā dakṣiṇato vaiśampāyanāya paiṅgaye tittiraye ukhāyātreyāya padākārāya kauṇḍinyāya vṛttikārāya baudhāyanāya pravacanakārāya āpastambāya sūtrakārāya bharadvājāya sūtrakārāya satyāṣāḍhāya hiraṇyakeśāya ācāryebhya ūrdhvaretobhya ekapatnībhyo vānaprasthebhyaḥ kalpayāmīti

14

atha yathāsvaṃ pitṛbhyaḥ kalpayanti mātāmahebhyaśca pṛthak

15

yajñopavītāni kṛtvā teṣveva deśeṣu tathaivānupūrvyā taireva nāmabhirdevānṛṣīṃśca tarpayanti vaiśampāyanaprabhṛtīṃstu mātuḥ prapitāmahaparyantānprācīnāvītinastarpayanti amuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmīti

16

abhipyante vānyonyam

17

yajñopavītāni kṛtvā trīnādito'nuvākānadhīyīran

18

kāṇḍādīnprathamottamau vā

19

kāṇḍātkāṇḍātprarohantītidvābhyāmupodake dūrvā ropayanti

20

apaḥ pragāhyodadhiṃ kurvanti

21

sarvataḥ parivāryormimantaḥ kurvanti

22

udgāhyātamitorājiṃ dhāvanti

23

pratyetyābhidānāni saktubhirodaneneti brāhmaṇān bhojayitvā vācayati

24

evaṃ pārāyaṇasamāptau ca kāṇḍādi dūrvāropaṇodadhidhāvanavarjam

25

pratyetya brāhmaṇabhojanādi karma pratipadyate

26

evamevādbhiraharahardevānṛṣīnpitṝṃśca tarpayet

1

ityupākarmotsarjanapaṭalaḥ
atha pañcamaḥ paṭalaḥ
dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
vedamadhītya snāsyanprāgudayādvrajaṃ praviśyāntarlomnā carmaṇā dvāramapidhāyāste

2

nainametadaharādityo'bhitapet

3

madhyandine'gnerupasamādhānādyājyabhāgānte pālāśīṃ samidhamuttarayādhāyāpareṇāgniṃ kaṭa erakāyāṃ vopaviśyottarayā kṣuramabhimantryottareṇa yajuṣā vaptre pradāyāpāṃ saṃsarjanādyākeśanidhānātsamānam

4

jaghanārdhe vrajasyopaviśya visnasya mekhalāṃ brahmacāriṇe prayacchati

5

tāṃ sa uttareṇa yajuṣodaumbaramūle darbhastambe vopagūhati

6

evaṃ vihitābhirevādbhiruttarābhiṣṣaḍbhissnātvottarayodumbareṇa dato dhāvate

7

snānīyocchāditassnātaḥ

8

uttarena yajuṣā'hatamantaraṃ vāsaḥ paridhāya sārvasurabhiṇā candanenottarairdeśatābhyaḥ pradāyottarayānulipya maṇiṃ sauvarṇaṃ sopadhānaṃ sūtrotamuttarayodapātre triḥ pradakṣiṇaṃ pariplāvyottarayā grīvāsvābadhyaivameva bādaraṃ maṇiṃ mantravarjaṃ savye pāṇāvābadhyāhatamuttaraṃ vāso revatīstveti samānam

9

tasya daśāyāṃ pravartau prabadhya darvyāmādhāyājyenābhyānāyannuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate

10

pariṣecanāntaṃ kṛtvatābhireva dakṣiṇe karṇa ābadhnītaitābhissavye

11

evamuttarairyathāliṅgaṃ srajaśśirasyāñjanamādarśāvekṣaṇamupānahau chatraṃ daṇḍamiti

12

vācaṃ yacchatyānakṣatrebhyaḥ

13

uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyottareṇārdharcena diśa upasthāyottareṇa nakṣatrāṇi candramasamiti

14

rātinā sambhāṣya yathārthaṃ gacchati

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
athaitadaparaṃ tūṣṇīmeva tīrthe snātvā tūṣṇīṃ samidhamādadhāti

2

yatrāsmā apacitiṃ kurvanti tatkūrca upaviśati yathāpurastāt

3

evamuttarābhyāṃ yathāliṅgaṃ rājā sthapatiśca

4

āpaḥ pādyā iti prāha

5

uttarayā'bhimantrya dakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvaṃ brāhmaṇāya prayacchetsavyam̐ śūdrāya

6

prakṣālayitāramupaspṛśyottareṇa yajuṣātmānaṃ pratyabhimṛśet

7

kūrcābhyāṃ parigṛhya mṛnmayenārhaṇīyā āpa iti prāha

8

uttarayā'bhimantryāñjalāvekadeśa ānīyamāna uttaraṃ yajurjapet

9

śeṣaṃ purastānninīyamānamuttarayā'numantrayate

10

dadhi madhviti saṃsṛjya kāṃsyena varṣīyasā pidhāya kūrcābhyāṃ parigṛhya madhuparka iti prāha

11

trivṛtameke ghṛtaṃ ca

12

pāṅktameke dhānāssaktūṃśca

13

uttarābhyāmabhimantrya yajurbhyāmapa ācāmati purastādupariṣṭāccottarayā triḥ prāśyānukampyāya prayacchet

14

pratigṛhyaiva rājā sthapatirvā purohitāya

15

gauriti gāṃ prāha

16

uttarayābhimantrya tasyai vapām̐ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti

17

yadyutsṛjedupāṃśūttarāṃ japitvomutsṛjatetyuccaiḥ

18

annaṃ proktamupāṃśūttarairabhimantrya ॐ kalpayate tyuccaiḥ

19

ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti
parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhya etatkāryam

20

sakṛtpravaktre citrāya

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
pañcamaśca paṭalaḥ samāptaḥ
atha ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
sīmantonnayanaṃ praśne garbhe caturthe māsi

2

brāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayitvāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate

4

pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgniṃ prācīnamupaveśya treṇyā śalalyā tribhirdarbhapuñjīlaiśśalāluglapsenetyūrdhvaṃ sīmantamunnayati vyāhṛtībhiruttarābhyāṃ ca gāyatamiti vīṇāgāyinau saṃśāsti

5

uttarayoḥ pūrvā sālvānāṃ vrāhmaṇānāmitarā

6

nadīnirdeśaśca yasyāṃ vasanti

7

yavānvirūḍhānābadhya vācaṃ yacchatyānakṣatrebhyaḥ

8

uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya vatsamanvārabhya vyāhṛtīśca japitvā vācaṃ visṛjet

9

pum̐savanaṃ vyakte garbhe tiṣyeṇa

10

nyagrodhasya yā prācyudīcī vā śākhā tatassavṛṣaṇāṃ śuṅgāmāhṛtya sīmantavadagnerupasamādhānādi

11

anavasnātayā kumāryā dṛṣatputre dṛṣatputreṇa peṣayitvā pariplāvyāperaṇāgniṃ prācīmuttānāṃ nipātyottareṇa yajuṣā'ṅguṣṭhena dakṣiṇe nāsikācchidre'pi nayati

12

pumāṃsaṃ janayati

13

kṣipraṃ suvanam

14

anāprītena śarāveṇānusrotasamudakamāhṛtya pattastūryantīṃ nidhāya mūrdhañchoṣyantīmuttareṇa yajuṣā'bhimṛśyaitābhiradbhiruttarābhiravokṣet

15

yadi jarāyu na patedevaṃvihitābhirevādbhiruttarābhyāmavokṣet

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
jātaṃ vātsapreṇābhimṛśyottareṇa yajuṣopastha ādhāyottarābhyāmābhimantraṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇe karṇe jāpaḥ

2

nakṣatranāma ca nirdiśati

3

tadrahasyaṃ bhavati

4

madhu ghṛtamiti saṃsṛjya tasmin darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkyaṃ badhvāvadāyottarairmantraiḥ kumāraṃ prāśayitvottarābhiḥ pañcabhissnāpayitvā dadhi ghṛtamiti saṃsṛjya kāṃsyena pṛṣadājyaṃ vyāhṛtībhiroṅkāracaturthābhiḥ kumāraṃ prāśayitvādbhiśśeṣaṃ saṃsṛjya goṣṭhe ninayet

5

uttarayā māturupastha ādhāyottarayā dakṣiṇaṃ stanaṃ pratidhāpyottarābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśyottareṇa yajuṣā saṃviṣṭam

6

uttareṇa yajuṣā śirasya udakumbhaṃ nidhāya sarṣapānphalīkaraṇamiśrānañjalinottaraistristripratisvāhākāraṃ hutvā saṃśāsti praviṣṭe praviṣṭa eva tūṣṇīmagnāvāvapateti

7

evamaharaharānirdaśatāyāḥ

8

daśamyāmutthitāyāṃ snātāyāṃ putrasya nāma dadhāti pitā māteti

9

dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā nāmapūrvamākhyātottaraṃ dīrghābhiniṣṭhānāntaṃ ghoṣavadādyantarantastham

10

api vā yasminsvityupasargassyāt taddhi pratiṣṭhitamiti hi brāhmaṇam

11

ayujākṣaraṃ kumāryāḥ

12

pravāsādetya putrasyottarābhyāmabhimantraṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇe karṇa uttarānmantrān japet

13

kumārīmuttareṇa yajuṣā'bhimantrayate

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
janmano'dhi ṣaṣṭhe māsi brāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayitvā dadhi madhu ghṛtamodanamiti saṃsṛjyottarairmantraiḥ kumāraṃ prāśayet

2

taittireṇa mām̐senetyeke

3

janmano'dhi tṛtīye varṣe caulaṃ punarvasvoḥ

4

brāhmaṇānāṃ bhojanamupāyanavat

5

sīmantavadagnerupasamādhānādi

6

apareṇāgniṃ prāñcamupaveśya treṇyā śalalyā tribhirdarbhapuñjīlaiḥ śalāluglapseneti tūṣṇīṃ keśānvinīya yatharṣi śikhā nidadhāti

7

yathā vaiṣāṃ kuladharmaḥ syāt

8

apām̐ saṃsarjanādyākeśanidhānātsamānam

9

kṣuram̐ prakṣālya nidadhāti

10

tena tryahaṃ karmanivṛttiḥ

11

varaṃ dadāti

12

evaṃ godānamanyasminnapi nakṣatre ṣoḍaśe varṣe

13

agnigodāno vā syāt

14

saṃvatsaraṃ godānavratameka upadiśanti

15

etāvannānā sarvān
keśānvāpayate

16

udakopasparśanamiti chandogāḥ

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
ṣaṣṭhaśca paṭalaḥ samāptaḥ
atha saptamaḥ paṭalaḥ
saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
dakṣiṇāpratyakpravaṇamagarāvakāśamuddhatya palāśena śamīmayena vodūhenaitāmeva diśamuttarayodūhati

2

evaṃ triḥ

3

kḷptamucarayābhimṛśya pradakṣiṇaṃ sthūṇāgartānkhānayitvā'bhyantaraṃ pām̐sūnudupyottarābhyāṃ dakṣiṇaṃ dvārasthūṇāmavadadhāti

4

evamitarām

5

yathākhātamitarā anvavadhāya vam̐śamādhīyamānamuttareṇa yajuṣā'bhimantrayate

6

sammitamuttarairyathāliṅgam

7

pālāśaṃ śamīmayaṃ vedhmamādīpyottarayarcā'gnimuddhṛtyottareṇa yajuṣā'gāraṃ prapādyottarapūrvadeśe'gārasyottarayā'gniṃ pratiṣṭhāpayati

8

tasmāddakṣiṇamudadhānāyatanaṃ bhavati

9

tasminviṣūcīnāgrāndarbhānsaṃstīrya teṣūttarayā vrīhiyavānnyupya tatrodadhānaṃ pratiṣṭhāpayati

10

tasminnuttareṇa yajuṣā catura udakumbhānānayati

11

dīrghamuttarayā'numantrayate

12

agnerupasamādhānādyājyabhāgānte uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate

13

pariṣecanāntaṃ kṛtvottareṇa yajuṣodakumbhena triḥ pradakṣiṇamantarato'gāraṃ niveśanaṃ vā pariṣicya brāhmaṇānbhojayedapūpaissaktubhirodaneneti

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
śvagrahagṛhītaṃ kumāraṃ tapoyukto jālena pracchādya kaṃsaṃ kiṅkiṇiṃ vā hrādayannadvāreṇa sabhāṃ prapādya sabhāyā madhye'dhidevanamuddhatyāvokṣyākṣānnyupyākṣedhūttānaṃ nipātya dadhnā lavaṇamiśreṇāñjalinottarairavokṣetprātarmadhyandine sāyam

2

agado bhavati

3

śaṅkhinaṃ kumāraṃ tapoyukta uttarābhyāmabhimantryottarayodakumbhena śirasto'vanayetprātarmadhyandine sāyam

4

agado bhavati

5

śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmastamite sthālīpākaḥ

6

pārvaṇavadājyabhāgānte sthālīpākāddhutvāñjalinottaraiḥ pratimantraṃ kiśukāni juhoti

7

uttarābhistisṛbhirāragvadhamayyassamidhaḥ

8

ājyāhutīruttarāḥ

9

jayādi pratipadyate

10

pariṣecanāntaṃ kṛtvā vāgyatassaṃbhārānādāya prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyasthaṇḍilaṃ kalpayitvā tatra prācīrudīcīśca tisrastisro lekhā likhitvā'dbhirupaninīya tāsūttarayā saktūnnivapati

11

tūṣṇīṃ sampuṣkā dhānā lājānāñjanābhyañjane sthagarośīramiti

12

uttarairupasthāyāpaḥ pariṣicyāpratīkṣastūṣṇīmetyā paśveta padetyābhyāmudakumbhena triḥ pradakṣiṇamantarato'gāraṃ niveśanaṃ vā pariṣicya
brāhmaṇānbhojayet

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne'ṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
dhānāḥ kumārān prāśayanti

2

evamata ūrdhvaṃ yadaśanīyasya saktūnāṃ vaitaṃ baliṃ haredāmārgaśīrṣyāḥ

3

mārgaśīrṣyāṃ paurṇamāsyāmastamite sthālīpākaḥ

4

ahārṣamiti balimantrasya sannāmaḥ

5

atrainamutsṛjati

6

anāhitāgnerāgrayaṇam

7

navānāṃ sthālīpākaṃ śrapayitvāgrayaṇadevatābhyaḥ sviṣṭakṛccaturthābhyo hutvā taṇḍulānāṃ mukhaṃ pūrayitvā gīrtvācamyaudanapiṇḍaṃ saṃvṛttyottareṇa yajuṣāgārastūpa udviddhet

8

hemantapratyavarohaṇam

9

uttareṇa yajuṣā pratyavaruhyottarairdakṣiṇaiḥ pārśvaiḥ navasvastare saṃviśanti

10

dakṣiṇataḥ pitottarā mautavamavaśiṣṭānāṃ jyeṣṭhojyeṣṭho'nantaraḥ

11

saṃhāyottarābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśanti

12

evaṃ saṃveśanādi triḥ

13

īśānāya sthālīpākaṃ śrapayitvā kṣaitrapatyaṃ ca prācīmudīcīṃ vā diśamupatiṣkramya sthaṇḍilaṃ kalpayitvā'gnerupasamādhānādi

14

apareṇāgniṃ dve kuṭī kṛtvā

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
viṃśaḥ khaṇḍaḥ
uttarayā dakṣiṇasyāmīśānamāvāhayati

2

laukikyā vācottarasyāṃ mīḍhuṣīm

3

madhye jayantam

5

yathoḍhamudakāni pradāya trīnodanānkalpayitvāgnimabhyānīyottarairupasparśayitvā uttarairyathāsvamodanebhyo hutvā sarvatassamavadāyottareṇa yajuṣāgniṃ sviṣṭakṛtam / uttareṇa yajuṣopasthāyottaraissahodanāni parṇānyekaikena dve dve dattvā devasenābhyo daśottarābhyaḥ

6

pūrvavaduttaraiḥ

7

onapiṇḍaṃ saṃvṛtya parṇapuṭe'vadhāyottareṇa yajuṣā vṛkṣa āsajati

8

atra rudrān japet

9

prathamottamau vā

10

abhita etamagniṃ gāssthāpayati yathaitā dhūmaḥ prāpnuyāt

11

tā gandhairdarbhagrumuṣṭināvokṣati vṛṣāṇamevāgre

12

gavāṃ marge'nagnau kṣetrasya patiṃ jayate

13

īśānavadāvāhanam

14

caturṣu saptasu vā parṇeṣu nāmādeśaṃ dadhāti

15

kṣipraṃ yajeta pāko devaḥ

16

uttarābhyāmupatiṣṭhate

17

sthālīpākaṃ brāhmaṇānbhojayet

18

kṣaitrapatyaṃ prāśnanti ye sanābhayo bhavanti

19

yathā vaiṣāṃ kuladharmassyāt

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne viṃśaḥ khaṇḍaḥ
athāṣṭamaḥ paṭalaḥ
ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
māsi śrāddhasyāparapakṣe yathopadeśaṃ kālāḥ

2

śucīnmantravato yo nigotramantrāsambandhānayugmām̐stryavarānanarthāvekṣo bhojayet

3

annasyottarābhirjuhoti

4

ājyāhutīruttarāḥ

5

etadvā viparītam

6

sarvamuttarairabhimṛśet

7

kḷptānvā pratipūruṣam

8

uttareṇa yajuṣopasparśayitvā

10

bhuktavato'nuvrajya pradakṣiṇīkṛtya dvaidhaṃ dakṣiṇāgrāndarbhānsaṃstīrya teṣūttarairapo dattvottarairdakṣiṇāpavargānpiṇḍāndattvā pūrvavaduttarairapo dattvottarairupasthāyottarayodapātreṇa triḥ prasavyaṃ pariṣicya nyubjya pātrāṇyuttaraṃ yajuranavānaṃ tryavarārdhya māvartayitvā prokṣyapātrāṇi dvandvamabhyudāhṛtya sarvatassamavadāyottareṇa yajuṣāśeṣasya grāsavarārdhyaṃ prāśnīyāt / yā mādhyāḥ hpaurṇamāsyā upariṣṭādvyaṣṭakā tasyāmaṣṭamī jyeṣṭhayā sampadyate tāmekāṣṭaketyācakṣate

11

tasyāssāyamaupakāryam

12

apūpaṃ catuśśarāvaṃ śrapayati

13

aṣṭākapāla ityeke

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
pārvaṇavadājyabhāgānte'ñjalinottarayā'pūpājjuhoti

2

siddhaśśeṣastamaṣṭadhā kṛtvā brāhmaṇebhya upaharati

3

śvobhūte darbheṇa gāmupākaroti pitṛbhyastvā juṣṭāmupākaromīti

4

tūṣṇīṃ pañcājyāhutīrhutvā tasyai vapāṃ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti

5

mām̐sodanamuttarābhiḥ

6

piṣṭānnamuttarayā

7

ājyāhutīruttarāḥ

8

sviṣṭakṛtprabhṛti samānamāpiṇḍanidhānāt

9

anvaṣṭakāyāmevaike piṇḍanidhānamupadiśanti

10

athaitadaparaṃ dadhna evāñjalinā juhoti yayā'pūpam

11

ata eva yathārthaṃ māsaṃ śiṣṭvā śvobhūte'nvaṣṭakām

12

tasyā māsiśrāddhena kalpo vyākhyātaḥ

13

sanimitvottarān japitvā'rthaṃ brūyāt

14

rathaṃ labdhvā yojayitvā prāñcamavasthāpyottarayā rathacakre abhimṛśati pakṣasī vā

15

uttareṇa yajuṣā'dhiruhyottarayā prācīmudīcīṃ vā diśamabhiprayāya yathārthaṃ yāyāt

16

aśvamuttarairārohet

17

hastinamuttarayā

18

tābhyām̐ reṣaṇe pūrvavatpṛthivīmabhi
mṛśet

19

saṃvādameṣyansavyena pāṇinā chatraṃ daṇḍañcādatte

1

ityāpastambīye gṛhyapraśne dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
dakṣiṇena phalīkaraṇamuṣṭimuttarayā hutvā gatvottarāṃ japet

2

kruddhamuttarābhyāmabhimantrayeta vikrodho bhavati

3

asaṃbhavepsuḥ pareṣāṃ sthūlāḍhārikājīvacūrṇāni kārayitvottarayā suptāyāssambādha upavapet

4

siddhyarthe babhrumūtreṇa prakṣālayīta

5

siddhyarthe yadasya gṛhe paṇyaṃ syāttata uttarayā juhuyāt

6

yaṃ kāmayeta nāyaṃ macchidyeteti jīvaviṣāṇe svaṃ mūtramānīya suptamuttarābhyāṃ triḥ prasavyaṃ pariṣiñcet

8

yena pathā dāsakarmakarāḥ palāyerantasminniṇvānyupasamādhāyottarā āhutīrjuhuyāt / yadyenaṃ vṛkṣātphalamabhinipatedvayo vā'bhivikṣipedavarṣatarkye vā bindurabhinipatettaduttarairyathāliṅgaṃ prakṣālayīta

9

āgārasthūṇāvirohaṇe madhuna upaveśane kupvāṃ kapotapadadarśane'mātyānāṃ
śarīrareṣaṇe'nyeṣu cādbhutotpāteṣvamāvāsyāyāṃ niśāyāṃ yatrāpāṃ na śṛṇuyāttadagnerupasamādhānādyājyabhāgānta uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate

10

pariṣecanāntaṃ kṛtvā'bhimṛtebhya uttarayā dakṣiṇato'śmānaṃ mparidhiṃ dadhāti

ityāpastambīye gṛhyapraśne trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
samāptastathā'ṣṭamaśca paṭalaḥ
samāpto'yamāpastambagṛhyasūtram

Original text: āpastambagṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc