āpastambagṛhyasūtram · Chapter 1
atha prathamaḥ paṭalaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ
atha karmāṇyācārādyāni gṛhyante
udagayanapūrvapakṣāhaḥpuṇyāheṣu kāryāṇi
yajñopavītinā
pradakṣiṇam
purastādudagvopakramaḥ
tathā'pavargaḥ
aparapakṣe pitryāṇi
prācīnāvītinā
prasavyam
dakṣiṇato'pavargaḥ
nimittāvekṣāṇi naimittikāni
agnimidhvā prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇāti
prāgudagagrairvā
dakṣiṇāgraiḥ pitryeṣu
dakṣiṇāprāgagrairvā
uttareṇāgniṃ darbhāntsaṃstīrya dvandvaṃ nyañci pātrāṇi prayunakti devasaṃyuktāni
sakṛdeva manuṣyasaṃyuktāni
ekaikaśaḥ pitṛsaṃyuktāni
pavitrayossaṃskāra āyāmataḥ parīmāṇaṃ prokṣaṇīsaṃskāraḥ pātraprokṣa iti darśapūrṇamāsavattūṣṇīm
apareṇāgniṃ pavitrāntarhite pātre'pa ānīyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūya samaṃ prāṇairhṛtvottareṇāgniṃ darbheṣu sādayitvā darbhaiḥ pracchādya
brāhamaṇaṃ dakṣiṇato darbheṣu niṣādya
ājyaṃ vilāpyāpareṇāgniṃ pavitrāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ nirupyodīco'ṅgārānnirūhya teṣvadhiśritya jvalatā'vadyutya dve darbhāgre pratyasya triḥ paryagni kṛtvodagudvāsyāṅgārānpratyūhyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāraṃ trirutpūya pavitre anuprahṛtya
ityāpastambīye gṛhyapraśne prathamaḥ khaṇḍaḥ
dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
yena juhoti tadagnau pratitapya darbhaiḥ saṃmṛjya punaḥ pratitapya prokṣya nidhāya darbhānadbhissaṃspṛśyāgnau praharati
śamyāḥ paridhyarthe vivāhopanayanasamāvartanasīmantacaulagodānaprāyaścitteṣu
agniṃ pariṣiñcatyadite'numanyasveti dakṣiṇataḥ prācīnamanumate'mumanyasveti paścādudīcīnaṃ sarasvate'numanyasvetyuttarataḥ prācīnaṃ deva savitaḥ prasuveti samantam
paitṛkeṣu samantameva tūṣṇīm
idhmamādhāyāghārāvāghārayati darśapūrṇamāsavattṛṣṇīm
athājyabhāgau juhotyagnaye svāhetyuttarārdhapūrvārdhe somāya svāheti dakṣiṇārdhapūrvārdhe samaṃ pūrveṇa
yathopadeśaṃ pradhānāhutīrhutvā jayābhyātānānrāṣṭrabhṛtaḥ prājāpatyāṃ vyāhṛtīrvihṛtāḥ sauviṣṭakṛtīmityupajuhoti yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram / agniṣṭakṛtsviṣṭakṛdvidvāntsarvam̐ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāheti
pūrvavatpariṣecanamanvamam̐ sthāḥ prāsāvīriti mantrasannāmaḥ
laukikānāṃ pākayajñaśabdaḥ
tatra brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ
dvirjuhoti dvirnimārṣṭi dviḥ prāśnātyutsṛtyācāmati nirleḍhīti
sarvaṛtavo vivāhasya śaiśirau māsau parihāpyottamaṃ ca naidāgham
sarvāṇi puṇyoktāni nakṣatrāṇi
tathā maṅgalāni
āvṛtaścāstrībhyaḥ pratīyeran
invakābhiḥ prasṛjyante te varāḥ pratinanditāḥ
ityāpastambīye gṛhyapraśne dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
maghābhirgāvo gṛhyante
phalgunībhyāṃ vyūhyate
yāṃ kāmayeta duhitaraṃ priyā syāditi tāṃ niṣṭyāyāṃ dadyāt priyaiva bhavati neva tu punarāgacchatīti brāhmaṇavekṣo vidhiḥ
invakāśabdo mṛgaśirasi
niṣṭyāśabdassvātau
vivāhe gauḥ
gṛheṣu gauḥ
tayā varamatithivadarhayet
yo'syāpacitastamitarayā
etāvadgorālambhanamatithiḥ pitaro vivāhaśca
suptāṃ rundantīṃ niṣkrāntāṃ varaṇe parivarjayet
dattāṃ guptāṃ dyotāmṛṣabhāṃ śarabhāṃ vinatāṃ vikaṭāṃ muṇḍāṃ maṇḍūṣikāṃ sāṅkārikāṃ rātāṃ pālīṃ mitrāṃ svanujāṃ varṣakārīṃ ca varjayet
nakṣatranāmā nadīnāmā vṛkṣanāmāca garhitāḥ
sarvāśca rephalakāropāntā varaṇe parivarjayet
śaktiviṣaye dravyāṇi praticchannānyupanidhāya brūyādupaspṛśeti
nānā bījāni saṃsṛṣṭāni vedyāḥ pāṃsūn kṣetrālloṣṭaṃ śakṛcchmaśānaloṣṭamiti
pūrveṣāmupasparśane yathāliṅgamṛddhiḥ
uttamaṃ paricakṣate
bandhuśīlalakṣaṇasampannāmarogāmupayaccheta
bandhuśīlalakṣaṇasampannaśśrutavānaroga iti varasampat
yasyāṃ manaścakṣuṣornibandhastasyāmṛddhirnetaradādriyetetyeke
ityāpastambīye gṛhyapakṣe tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
samāptaśca prathamaḥ paṭalaḥ
atha dvitīyaḥ paṭalaḥ
caturthaḥ khaṇḍaḥ
suhṛdassamavetānmantravato varānprahiṇuyāt
tānādito dvābhyāmabhimantrayeta
svayaṃ dṛṣṭvā tṛtīyāṃ japet
caturthyā samīkṣeta
aṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyā darbha saṃgṛhyottareṇa yajuṣā tasyā bhruvorantaram̐ saṃmṛjya prācīnaṃ nirasyet
prāpte nimitta uttarāṃ japet
yugmānsamavetān mantravata uttarayā'dbhyaḥ prahiṇuyāt
uttareṇa yajuṣā tasyāśśirasi darbheṇvaṃ nidhāya tasminnuttarayā dakṣiṇaṃ yugacchidraṃ pratiṣṭhāpya chidre suvarṇamuttarayāntardhāyottarābhiḥ pañcabhissnāpayitvottarayā'hatena vāsasācchādyottarayā yoktreṇa sannahyati
athaināmuttarayā dakṣiṇe haste gṛhītvāgnimabhyānīyāpareṇāgnimudagagraṃ kaṭamāstīrya tasminnupaviśata uttaro varaḥ
agnerupasamādhānādyājyabhāgānte'thaināmādito dvābhyāmabhimantrayeta
athāsyai dakṣiṇena nīcā hastena dakṣiṇamuttānam̐ hastaṃ gṛhṇīyāt
yadi kāmayeta strīreva janayeyamityaṅgulīreva gṛhṇīyāt
yadi kāmayeta puṃsa eva janayeyamityaṅguṣṭhameva so'bhīvāṅguṣṭhamabhīva lomāni gṛhṇāti
gṛbhṇāmi ta ityetābhiścatasṛbhiḥ
athaināmutteraṇāgniṃ dakṣiṇena padā prācīmudīcīṃ vā diśamabhi prakramayatyekamiṣa iti
sakheti saptame pade japati
ityāpastambīye gṛhyapraśne caturthaḥ khaṇḍaḥ
pañcamaḥ khaṇḍaḥ
prāgghomātpradakṣiṇamagniṃ kṛtvā yathāsthānamupaviśyānvārabdhāyāmuttarā āhutīrjuhoti somāya janivide svāhetyetaiḥ pratimantram
athaināmuttareṇāgniṃ dakṣiṇena padā'śmānamāsthāpayatyātiṣṭheti
athāsyā añjalāvupastīrya dvirlājānopyābhighārayati
tasyāstodaryo lājānāvapatītyeke
juhoti yaṃ nārīti
uttarābhistisṛbhiḥ pradakṣiṇamagniṃ kṛtvā'śmānamāsthāpayati yathā purastāt
homaścottarayā
punaḥ parikramaṇam
āsthāpanam
homaścottarayā
punaḥ parikramaṇam
jayādi pratipadyate
pariṣecanāntaṃ kṛtvottarābhyāṃ yoktraṃ vimucya tāṃ tataḥ pra vā vāhayet pra vā hārayet
samopyaitamagnimanuharanti
nityaḥ
dhāryaḥ
anugato manthyaḥ
śrotriyāgārādvāhāryaḥ
upavāsaścānya tarasya bhāryāyāḥ patyurvā
anugate'pi vottarayā juhuyānnopavaset
uttarā rathasyottambhanī
vāhāvuttarābhyāṃ yunakti dakṣiṇamagre
ārohatīmuttarābhirabhimantrayate
sūtre vartmanorvyavastṛṇāttyuttarayā nīlaṃ dakṣiṇasyāṃ lohitamuttarasyām
te uttarābhirabhiyāti
tīrthasthāṇucatuṣpathavyatikrame cottarāṃ japet
ityāpastambīye gṛhyapraśne pañcamaḥ khaṇḍaḥ
ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
nāvamuttarayā'numantrayate
na ca nāvyām̐staratī vadhūḥ paśyet
tīrtvottarāṃ japet
śmaśānādivyatikrame bhāṇḍe rathe vā riṣṭe'gnerupasamādhānādyajyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ karoti
kṣīriṇāmanyeṣāṃ vā lakṣmaṇyānāṃ vṛkṣāṇāṃ nadīnāṃ dhanvanāṃ ca vyatikrama uttare yathāliṅgaṃ japet
gṛhānuttarayā saṅkāśayati
vāhāvuttarābhyāṃ vimuñcati dakṣiṇamagre
lohitaṃ carmā''naḍuhaṃ prācīnagrīvamuttaraloma madhye'gārasyottarayā''stīrya gṛhānprapādannuttarāṃ vācayati dakṣiṇena padā
na ca dehalīmabhi tiṣṭhati
uttarapūrve deśe'gārasyāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvottarayā carmaṇyupaviśata uttaro varaḥ / athāsyāḥ pum̐svorjīvaputrāyāḥ putramaṅka uttarayopaveśya tasmai phalānyuttareṇa yajuṣā pradāyottare japitvā vācaṃ yacchata ā nakṣatrebhyaḥ
uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ dhruvamarundhatīṃ ca darśayati
ityāpastambīye gṛhyapraśne ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
iti dvitīyaḥ paṭalaḥ
atha tṛtīyaḥ paṭalaḥ
saptamaḥ khaṇḍaḥ
athaināmāgneyena sthālīpākena yājayati
patnyavahanti
śrapayitvābhighārya prācīnamudīcīnaṃ vodvāsya pratiṣṭhitamabhighāryāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyām̐ sthālīpākājjuhoti
sakṛdupastaraṇābhighāraṇe dviravadānam
agnirdevatā svāhākārapradānaḥ
api vā sakṛdupahatya juhuyāt
agnissviṣṭakṛt dvitīyaḥ
sakṛdupastaraṇāvadāne dvirabhighāraṇam
madhyātpūrvasyāvadānam
madhye homaḥ
uttarārdhāduttarasya
uttarārdhapūrvārdhe homaḥ
lepayoḥ prastaravattūṣṇīṃ barhiraṅttvāgnau praharati
siddhamuttaraṃ pariṣecanam
tena sarpiṣmatā brāhmaṇaṃ bhojayet
yo'syāpacitastasmā ṛṣabhaṃ dadāti
evamata ūrdhvaṃ dakṣiṇāvarjamupoṣitābhyāṃ parvasu kāryaḥ
pūrṇapātrastu dakṣiṇetyeke
sāyaṃ prātarata ūrdhvaṃ hastenaite āhutī taṇḍulairyavairvā juhuyāt
sthālīpākavaddaivatam
saurī pūrvāhutiḥ prātarityeke
ubhayataḥ pariṣecanaṃ yathā purastāt
pārvaṇenāto'nyāni karmāṇi vyākhyātānyācārādyāni gṛhyante
yathopadeśaṃ devatāḥ
agniṃ sviṣṭakṛtaṃ cāntareṇa
avikṛtamātithyam
vaiśvadeve viśve devāḥ
paurṇamāsyāṃ paurṇamāsī yasyāṃ kriyate
ityāpastambīye gṛhyapraśne saptamaḥ khaṇḍaḥ
aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
upākaraṇe samāpane ca ṛṣiryaḥ prajñāyate
sadasaspatirdvitīyaḥ
striyā'nupetena kṣāralavaṇāvarānnasaṃsṛṣṭasya ca homaṃ paricakṣate
yathopadeśaṃ kāmyāni balayaśca
sarvatra svayaṃ prajvalite'gnāvuttarābhyāṃ sabhidhāvādadhyāt
āpanmāśrīḥ śrīrmāgāditi vā
etadaharvijānīyādyadaharbhāryāmāvahate
trirātramubhayoradhaśśayyā brahmacaryaṃ kṣāralavaṇavarjanaṃ ca
tayorśśayyāmantareṇa daṇḍo gandhalipto vāsasā sūtreṇa vā parivītastiṣṭhati
taṃ caturthyā'pararātra uttarābhyāmutthāpya prakṣālya nidhāyāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvā'pareṇāgniṃ prācīmupaveśya tasyāśśirasyājyaśeṣādvyāhṛtibhiroṅkāracaturthābhirānīyottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ mithassamīkṣyottarayājyaśeṣeṇa hṛdayadeśau saṃmṛjyottarāstisro japitvā śeṣaṃ samāveśane japet
anyo vaināmabhimantrayeta
yadā malavadvāsāḥ syādathaināṃ brāhmaṇapratiṣiddhāni karmāṇi sam̐śāsti yāṃ malavadvāsasa mityetāni
rajasaḥ prādurbhāvātsnātāmṛtusamāveśane uttarābhirabhimantrayeta
ityāpastambīye gṛhyapraśne aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
navamaḥ khaṇḍaḥ
caturthīprabhṛtyāṣoḍaśīmuttarāmuttarāṃ yugmāṃ prajāniḥśreyasamṛtugamana ityupadiśanti
arthaprādhvasya parikṣave parikāsane cāpa uspṛśyottare yathāliṅgaṃ japet
evamuttarairyathāliṅgaṃ citriyaṃ vanaspatiṃ śakṛdrīti sigvātaṃ śakunimiti
ubhayorhṛdayasaṃsarge'psustrirātrāvaraṃ brahmacaryaṃ caritvā sthālīpākaṃ śrapayitvāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyām̐ sthālīpākāduttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvā tena sarpiṣmatā yugmāndvyavarān brāhmaṇānbhojayitvā siddhiṃ vācayīta
śvastiṣyeṇeti trissaptairyavaiḥ pāṭhāṃ parikirati yadi vāruṇyasi varuṇāttvā niṣkrīṇāmi yadi saumyasi somāttvā niṣkrīṇāmi iti
śvobhūte uttarayotthāpyottarābhistisṛbhirabhimantryottarayā praticchannāṃ hastayorābadhya śayyākāle bāhubhyāṃ bhartāraṃ parigṛhṇīyādupadhānaliṅgayā
vaśyo bhavati
sapatnībādhanañca
etenaiva kāmenottareṇānuvākena sadādityamupatiṣṭhate
yakṣmagṛhītāmanyāṃ vā brahmacaryayuktaḥ puṣkarasaṃvartamūlairuttarairyathāliṅgamaṅgāni saṃmṛśya pratīcīnaṃ nirasyet
vadhūvāsa uttarābhiretadvide dadyāt
ityāpastambīye gṛhyapraśne navamaḥ khaṇḍaḥ
samāptastṛtīyaḥ paṭalaḥ
atha caturthaḥ paṭalaḥ
daśamaḥ khaṇḍaḥ
upanayanaṃ vyākhyāsyāmaḥ
barbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayīta
garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam
vasanto grīṣmaśśaradityṛtavo varṇānupūrvyeṇa
brāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayitvā kumāraṃ bhojayitvā'nuvākasya prathamena yajuṣā'paḥ saṃsṛjyoṣṇāśśītāsvānīyottarayā śira unatti
trīṃstrīn darbhānantardhāyottarābhiścatasṛbhiḥ pratimantraṃ pratidiśaṃ pravapati
vapantamuttarayānumantrayate dakṣiṇato mātā brahmacārī vā
ānaḍuhe śakṛtpiṇḍe yavānnidhāya tasminkeśānupayamyottarayodumbaramūle darbhastambe vā nidadhāti
snātamagnerupasamādhānādyājyabhāgānte pālāśīṃ samidhamuttarayādhāpyottareṇāgniṃ dakṣiṇena padā'śmānamāsthāpayatyātiṣṭheti
vāsaḥsadyaḥkṛttotamuttarābhyāmabhimantryottarābhistisṛbhiḥparidhāpya parihitamuttarayānumantrayate
mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛtāṃ triḥpradakṣiṇamuttarābhyāṃ parivīyājinamuttaramuttarayā
uttareṇāgniṃ darbhānsaṃstīrya teṣvenamuttarayāvasthāpyodakāñjalimasmā añjalāvānīyottarayā triḥ prokṣyottarairdakṣiṇe haste gṛhītvottarairdevatābhyaḥ parīdāyottareṇa
yajuṣopanīya suprajā iti dakṣiṇe karṇe japati
ityāpastambīye gṛhyapraśne daśamaḥ khaṇḍaḥ
ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
brahmacaryamāgāmiti kumāra āha
praṣṭaṃ parasya prativacanaṃ kumārasya
śeṣaṃ paro japati
pratyagāśiṣaṃ cainaṃ vācayati
uktamājyabhāgāntam
atrainamuttarā āhutīrhāvayitvā jayādi pratipadyate
pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgnimudagagraṃ kūrcaṃ nidhāya tasminnuttareṇa yajuṣopanetopaviśati
purastāt pratyaṅṅāsīnaḥ kumāro dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pādamanvārabhyāha sāvitrīṃ bho anubrūhi iti
tasmā anvāha tatsavituriti
paccho'rdharcaśastatassarvām
vyāhṛtīrvihṛtāḥ pādādiṣvanteṣu vā tathārdharcayoruttamāṃ kṛṣsnāyām
kumāra uttareṇa mantreṇottaramoṣṭamupaspṛśate
karṇāvuttareṇa
daṇḍamuttareṇā''datte
pālāśo daṇḍo brāhmaṇasya naiyyagrodhasskandhajo'vāṅgro rājanyasya bādara audumbaro vā vaiśyasya
vārkṣo daṇḍa ityavarṇasaṃyogenaika upadiśanti
smṛtaṃ ca ma ityetadvācayitvā gurave varaṃ dattvodāyuṣetyutthāpyottarairādityamupatiṣṭhate
yaṃ kāmayeta nāyamācchidyeteti tamuttarayā dakṣiṇe haste gṛhṇīyāt
tryahametamagniṃ dhārayanti
kṣāralavaṇavarjanaṃ ca
pari tveti parimṛjya tasminnuttarairmantraissamidha ādadhyāt
evamanyasminnapi sadāraṇyādedhānāhṛtya
uttarayā sam̐śāsti
vāsaścaturthīmuttarayādatte'nyatparidhāpya
ityāpastambīye gṛhyapraśne ekādaśaḥ khaṇḍaḥ
caturthaḥ paṭalaḥ samāptaḥ
athopākarmotsarjanapaṭalaḥ
athāta upākaraṇotsarjane vyākhyāsyāmaḥ
śravaṇāpakṣa oṣadhīṣu jātāsu hastena paurṇamāsyāṃ vā'dhyāyopākarma
agnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdheṣu kāṇḍaṛṣibhyo juhoti sadasaspataye sāvitryā ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvaṇavedāyeti hutvā upahomo vedāhutīnāmupariṣṭātsadasaspatimityeke
pariṣecanāntaṃ kṛtvā trīnanuvākānādito'dhīyīran
prathamottamāvanuvākau vā
tryahamekāhaṃ vā kṣamyādhīyīran
athopākaraṇamadhyāyaḥ
taiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ paurṇamāsyāṃ votsargaḥ
prācīmudīcīṃ vā sagaṇo diśamupaniṣkramya yatrāpaḥ purastātsukhāḥ sukhāvagāhā avakinyaḥ śaṅkhinyaḥ tāsāmantaṃ gatvā'bhiṣekānkṛtvā surabhimatyābliṅgā
bhirvāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ pāvamanībhiriti mārjayitvāntarjalagato'ghamarṣaṇena trīnprāṇāyāmān dhārayitvottīryācamyopotthāya darbhānanyonyasmai sampradāya śucau deśe prākkūlairdarbhairāsanāni kalpayanti
brahmaṇe prajāpataye vṛhaspataye'gnaye vāyave sūryāya candramase nakṣatrebhyaḥ ṛtubhyassaṃvatsarāya indrāya rājñe somāya rājñe yamāya rājñe varuṇāya rājñe vaiśravaṇāya rājñe vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyassādhyebhyo marudbhya ṛbhubhyo bhṛgubhyo'ṅgirobhya iti devagaṇānām
atharṣayaḥviśvāmitro jamadagnirbharadvājo gautamo'trirvasiṣṭhaḥ kaśyapa ityete saptarṣayaḥ saptarṣibhyaḥ kalpayitvā dakṣiṇato'gastyāya kalpayanti
tato yāvadekavaidyantaiḥ kalpayanti
prācīnāvītāni kṛtvā dakṣiṇato vaiśampāyanāya paiṅgaye tittiraye ukhāyātreyāya padākārāya kauṇḍinyāya vṛttikārāya baudhāyanāya pravacanakārāya āpastambāya sūtrakārāya bharadvājāya sūtrakārāya satyāṣāḍhāya hiraṇyakeśāya ācāryebhya ūrdhvaretobhya ekapatnībhyo vānaprasthebhyaḥ kalpayāmīti
atha yathāsvaṃ pitṛbhyaḥ kalpayanti mātāmahebhyaśca pṛthak
yajñopavītāni kṛtvā teṣveva deśeṣu tathaivānupūrvyā taireva nāmabhirdevānṛṣīṃśca tarpayanti vaiśampāyanaprabhṛtīṃstu mātuḥ prapitāmahaparyantānprācīnāvītinastarpayanti amuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmīti
abhipyante vānyonyam
yajñopavītāni kṛtvā trīnādito'nuvākānadhīyīran
kāṇḍādīnprathamottamau vā
kāṇḍātkāṇḍātprarohantītidvābhyāmupodake dūrvā ropayanti
apaḥ pragāhyodadhiṃ kurvanti
sarvataḥ parivāryormimantaḥ kurvanti
udgāhyātamitorājiṃ dhāvanti
pratyetyābhidānāni saktubhirodaneneti brāhmaṇān bhojayitvā vācayati
evaṃ pārāyaṇasamāptau ca kāṇḍādi dūrvāropaṇodadhidhāvanavarjam
pratyetya brāhmaṇabhojanādi karma pratipadyate
evamevādbhiraharahardevānṛṣīnpitṝṃśca tarpayet
ityupākarmotsarjanapaṭalaḥ
atha pañcamaḥ paṭalaḥ
dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
vedamadhītya snāsyanprāgudayādvrajaṃ praviśyāntarlomnā carmaṇā dvāramapidhāyāste
nainametadaharādityo'bhitapet
madhyandine'gnerupasamādhānādyājyabhāgānte pālāśīṃ samidhamuttarayādhāyāpareṇāgniṃ kaṭa erakāyāṃ vopaviśyottarayā kṣuramabhimantryottareṇa yajuṣā vaptre pradāyāpāṃ saṃsarjanādyākeśanidhānātsamānam
jaghanārdhe vrajasyopaviśya visnasya mekhalāṃ brahmacāriṇe prayacchati
tāṃ sa uttareṇa yajuṣodaumbaramūle darbhastambe vopagūhati
evaṃ vihitābhirevādbhiruttarābhiṣṣaḍbhissnātvottarayodumbareṇa dato dhāvate
snānīyocchāditassnātaḥ
uttarena yajuṣā'hatamantaraṃ vāsaḥ paridhāya sārvasurabhiṇā candanenottarairdeśatābhyaḥ pradāyottarayānulipya maṇiṃ sauvarṇaṃ sopadhānaṃ sūtrotamuttarayodapātre triḥ pradakṣiṇaṃ pariplāvyottarayā grīvāsvābadhyaivameva bādaraṃ maṇiṃ mantravarjaṃ savye pāṇāvābadhyāhatamuttaraṃ vāso revatīstveti samānam
tasya daśāyāṃ pravartau prabadhya darvyāmādhāyājyenābhyānāyannuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate
pariṣecanāntaṃ kṛtvatābhireva dakṣiṇe karṇa ābadhnītaitābhissavye
evamuttarairyathāliṅgaṃ srajaśśirasyāñjanamādarśāvekṣaṇamupānahau chatraṃ daṇḍamiti
vācaṃ yacchatyānakṣatrebhyaḥ
uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyottareṇārdharcena diśa upasthāyottareṇa nakṣatrāṇi candramasamiti
rātinā sambhāṣya yathārthaṃ gacchati
ityāpastambīye gṛhyapraśne dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
athaitadaparaṃ tūṣṇīmeva tīrthe snātvā tūṣṇīṃ samidhamādadhāti
yatrāsmā apacitiṃ kurvanti tatkūrca upaviśati yathāpurastāt
evamuttarābhyāṃ yathāliṅgaṃ rājā sthapatiśca
āpaḥ pādyā iti prāha
uttarayā'bhimantrya dakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvaṃ brāhmaṇāya prayacchetsavyam̐ śūdrāya
prakṣālayitāramupaspṛśyottareṇa yajuṣātmānaṃ pratyabhimṛśet
kūrcābhyāṃ parigṛhya mṛnmayenārhaṇīyā āpa iti prāha
uttarayā'bhimantryāñjalāvekadeśa ānīyamāna uttaraṃ yajurjapet
śeṣaṃ purastānninīyamānamuttarayā'numantrayate
dadhi madhviti saṃsṛjya kāṃsyena varṣīyasā pidhāya kūrcābhyāṃ parigṛhya madhuparka iti prāha
trivṛtameke ghṛtaṃ ca
pāṅktameke dhānāssaktūṃśca
uttarābhyāmabhimantrya yajurbhyāmapa ācāmati purastādupariṣṭāccottarayā triḥ prāśyānukampyāya prayacchet
pratigṛhyaiva rājā sthapatirvā purohitāya
gauriti gāṃ prāha
uttarayābhimantrya tasyai vapām̐ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti
yadyutsṛjedupāṃśūttarāṃ japitvomutsṛjatetyuccaiḥ
annaṃ proktamupāṃśūttarairabhimantrya ॐ kalpayate tyuccaiḥ
ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti
parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhya etatkāryam
sakṛtpravaktre citrāya
ityāpastambīye gṛhyapraśne trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
pañcamaśca paṭalaḥ samāptaḥ
atha ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
sīmantonnayanaṃ praśne garbhe caturthe māsi
brāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayitvāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate
pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgniṃ prācīnamupaveśya treṇyā śalalyā tribhirdarbhapuñjīlaiśśalāluglapsenetyūrdhvaṃ sīmantamunnayati vyāhṛtībhiruttarābhyāṃ ca gāyatamiti vīṇāgāyinau saṃśāsti
uttarayoḥ pūrvā sālvānāṃ vrāhmaṇānāmitarā
nadīnirdeśaśca yasyāṃ vasanti
yavānvirūḍhānābadhya vācaṃ yacchatyānakṣatrebhyaḥ
uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya vatsamanvārabhya vyāhṛtīśca japitvā vācaṃ visṛjet
pum̐savanaṃ vyakte garbhe tiṣyeṇa
nyagrodhasya yā prācyudīcī vā śākhā tatassavṛṣaṇāṃ śuṅgāmāhṛtya sīmantavadagnerupasamādhānādi
anavasnātayā kumāryā dṛṣatputre dṛṣatputreṇa peṣayitvā pariplāvyāperaṇāgniṃ prācīmuttānāṃ nipātyottareṇa yajuṣā'ṅguṣṭhena dakṣiṇe nāsikācchidre'pi nayati
pumāṃsaṃ janayati
kṣipraṃ suvanam
anāprītena śarāveṇānusrotasamudakamāhṛtya pattastūryantīṃ nidhāya mūrdhañchoṣyantīmuttareṇa yajuṣā'bhimṛśyaitābhiradbhiruttarābhiravokṣet
yadi jarāyu na patedevaṃvihitābhirevādbhiruttarābhyāmavokṣet
ityāpastambīye gṛhyapraśne caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
jātaṃ vātsapreṇābhimṛśyottareṇa yajuṣopastha ādhāyottarābhyāmābhimantraṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇe karṇe jāpaḥ
nakṣatranāma ca nirdiśati
tadrahasyaṃ bhavati
madhu ghṛtamiti saṃsṛjya tasmin darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkyaṃ badhvāvadāyottarairmantraiḥ kumāraṃ prāśayitvottarābhiḥ pañcabhissnāpayitvā dadhi ghṛtamiti saṃsṛjya kāṃsyena pṛṣadājyaṃ vyāhṛtībhiroṅkāracaturthābhiḥ kumāraṃ prāśayitvādbhiśśeṣaṃ saṃsṛjya goṣṭhe ninayet
uttarayā māturupastha ādhāyottarayā dakṣiṇaṃ stanaṃ pratidhāpyottarābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśyottareṇa yajuṣā saṃviṣṭam
uttareṇa yajuṣā śirasya udakumbhaṃ nidhāya sarṣapānphalīkaraṇamiśrānañjalinottaraistristripratisvāhākāraṃ hutvā saṃśāsti praviṣṭe praviṣṭa eva tūṣṇīmagnāvāvapateti
evamaharaharānirdaśatāyāḥ
daśamyāmutthitāyāṃ snātāyāṃ putrasya nāma dadhāti pitā māteti
dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā nāmapūrvamākhyātottaraṃ dīrghābhiniṣṭhānāntaṃ ghoṣavadādyantarantastham
api vā yasminsvityupasargassyāt taddhi pratiṣṭhitamiti hi brāhmaṇam
ayujākṣaraṃ kumāryāḥ
pravāsādetya putrasyottarābhyāmabhimantraṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇe karṇa uttarānmantrān japet
kumārīmuttareṇa yajuṣā'bhimantrayate
ityāpastambīye gṛhyapraśne pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
janmano'dhi ṣaṣṭhe māsi brāhmaṇānbhojayitvāśiṣo vācayitvā dadhi madhu ghṛtamodanamiti saṃsṛjyottarairmantraiḥ kumāraṃ prāśayet
taittireṇa mām̐senetyeke
janmano'dhi tṛtīye varṣe caulaṃ punarvasvoḥ
brāhmaṇānāṃ bhojanamupāyanavat
sīmantavadagnerupasamādhānādi
apareṇāgniṃ prāñcamupaveśya treṇyā śalalyā tribhirdarbhapuñjīlaiḥ śalāluglapseneti tūṣṇīṃ keśānvinīya yatharṣi śikhā nidadhāti
yathā vaiṣāṃ kuladharmaḥ syāt
apām̐ saṃsarjanādyākeśanidhānātsamānam
kṣuram̐ prakṣālya nidadhāti
tena tryahaṃ karmanivṛttiḥ
varaṃ dadāti
evaṃ godānamanyasminnapi nakṣatre ṣoḍaśe varṣe
agnigodāno vā syāt
saṃvatsaraṃ godānavratameka upadiśanti
etāvannānā sarvān
keśānvāpayate
udakopasparśanamiti chandogāḥ
ityāpastambīye gṛhyapraśne ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
ṣaṣṭhaśca paṭalaḥ samāptaḥ
atha saptamaḥ paṭalaḥ
saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
dakṣiṇāpratyakpravaṇamagarāvakāśamuddhatya palāśena śamīmayena vodūhenaitāmeva diśamuttarayodūhati
evaṃ triḥ
kḷptamucarayābhimṛśya pradakṣiṇaṃ sthūṇāgartānkhānayitvā'bhyantaraṃ pām̐sūnudupyottarābhyāṃ dakṣiṇaṃ dvārasthūṇāmavadadhāti
evamitarām
yathākhātamitarā anvavadhāya vam̐śamādhīyamānamuttareṇa yajuṣā'bhimantrayate
sammitamuttarairyathāliṅgam
pālāśaṃ śamīmayaṃ vedhmamādīpyottarayarcā'gnimuddhṛtyottareṇa yajuṣā'gāraṃ prapādyottarapūrvadeśe'gārasyottarayā'gniṃ pratiṣṭhāpayati
tasmāddakṣiṇamudadhānāyatanaṃ bhavati
tasminviṣūcīnāgrāndarbhānsaṃstīrya teṣūttarayā vrīhiyavānnyupya tatrodadhānaṃ pratiṣṭhāpayati
tasminnuttareṇa yajuṣā catura udakumbhānānayati
dīrghamuttarayā'numantrayate
agnerupasamādhānādyājyabhāgānte uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate
pariṣecanāntaṃ kṛtvottareṇa yajuṣodakumbhena triḥ pradakṣiṇamantarato'gāraṃ niveśanaṃ vā pariṣicya brāhmaṇānbhojayedapūpaissaktubhirodaneneti
ityāpastambīye gṛhyapraśne saptadaśaḥ khaṇḍaḥ
aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
śvagrahagṛhītaṃ kumāraṃ tapoyukto jālena pracchādya kaṃsaṃ kiṅkiṇiṃ vā hrādayannadvāreṇa sabhāṃ prapādya sabhāyā madhye'dhidevanamuddhatyāvokṣyākṣānnyupyākṣedhūttānaṃ nipātya dadhnā lavaṇamiśreṇāñjalinottarairavokṣetprātarmadhyandine sāyam
agado bhavati
śaṅkhinaṃ kumāraṃ tapoyukta uttarābhyāmabhimantryottarayodakumbhena śirasto'vanayetprātarmadhyandine sāyam
agado bhavati
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmastamite sthālīpākaḥ
pārvaṇavadājyabhāgānte sthālīpākāddhutvāñjalinottaraiḥ pratimantraṃ kiśukāni juhoti
uttarābhistisṛbhirāragvadhamayyassamidhaḥ
ājyāhutīruttarāḥ
jayādi pratipadyate
pariṣecanāntaṃ kṛtvā vāgyatassaṃbhārānādāya prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyasthaṇḍilaṃ kalpayitvā tatra prācīrudīcīśca tisrastisro lekhā likhitvā'dbhirupaninīya tāsūttarayā saktūnnivapati
tūṣṇīṃ sampuṣkā dhānā lājānāñjanābhyañjane sthagarośīramiti
uttarairupasthāyāpaḥ pariṣicyāpratīkṣastūṣṇīmetyā paśveta padetyābhyāmudakumbhena triḥ pradakṣiṇamantarato'gāraṃ niveśanaṃ vā pariṣicya
brāhmaṇānbhojayet
ityāpastambīye gṛhyapraśne'ṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
dhānāḥ kumārān prāśayanti
evamata ūrdhvaṃ yadaśanīyasya saktūnāṃ vaitaṃ baliṃ haredāmārgaśīrṣyāḥ
mārgaśīrṣyāṃ paurṇamāsyāmastamite sthālīpākaḥ
ahārṣamiti balimantrasya sannāmaḥ
atrainamutsṛjati
anāhitāgnerāgrayaṇam
navānāṃ sthālīpākaṃ śrapayitvāgrayaṇadevatābhyaḥ sviṣṭakṛccaturthābhyo hutvā taṇḍulānāṃ mukhaṃ pūrayitvā gīrtvācamyaudanapiṇḍaṃ saṃvṛttyottareṇa yajuṣāgārastūpa udviddhet
hemantapratyavarohaṇam
uttareṇa yajuṣā pratyavaruhyottarairdakṣiṇaiḥ pārśvaiḥ navasvastare saṃviśanti
dakṣiṇataḥ pitottarā mautavamavaśiṣṭānāṃ jyeṣṭhojyeṣṭho'nantaraḥ
saṃhāyottarābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśanti
evaṃ saṃveśanādi triḥ
īśānāya sthālīpākaṃ śrapayitvā kṣaitrapatyaṃ ca prācīmudīcīṃ vā diśamupatiṣkramya sthaṇḍilaṃ kalpayitvā'gnerupasamādhānādi
apareṇāgniṃ dve kuṭī kṛtvā
ityāpastambīye gṛhyapraśne ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
viṃśaḥ khaṇḍaḥ
uttarayā dakṣiṇasyāmīśānamāvāhayati
laukikyā vācottarasyāṃ mīḍhuṣīm
madhye jayantam
yathoḍhamudakāni pradāya trīnodanānkalpayitvāgnimabhyānīyottarairupasparśayitvā uttarairyathāsvamodanebhyo hutvā sarvatassamavadāyottareṇa yajuṣāgniṃ sviṣṭakṛtam / uttareṇa yajuṣopasthāyottaraissahodanāni parṇānyekaikena dve dve dattvā devasenābhyo daśottarābhyaḥ
pūrvavaduttaraiḥ
onapiṇḍaṃ saṃvṛtya parṇapuṭe'vadhāyottareṇa yajuṣā vṛkṣa āsajati
atra rudrān japet
prathamottamau vā
abhita etamagniṃ gāssthāpayati yathaitā dhūmaḥ prāpnuyāt
tā gandhairdarbhagrumuṣṭināvokṣati vṛṣāṇamevāgre
gavāṃ marge'nagnau kṣetrasya patiṃ jayate
īśānavadāvāhanam
caturṣu saptasu vā parṇeṣu nāmādeśaṃ dadhāti
kṣipraṃ yajeta pāko devaḥ
uttarābhyāmupatiṣṭhate
sthālīpākaṃ brāhmaṇānbhojayet
kṣaitrapatyaṃ prāśnanti ye sanābhayo bhavanti
yathā vaiṣāṃ kuladharmassyāt
ityāpastambīye gṛhyapraśne viṃśaḥ khaṇḍaḥ
athāṣṭamaḥ paṭalaḥ
ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
māsi śrāddhasyāparapakṣe yathopadeśaṃ kālāḥ
śucīnmantravato yo nigotramantrāsambandhānayugmām̐stryavarānanarthāvekṣo bhojayet
annasyottarābhirjuhoti
ājyāhutīruttarāḥ
etadvā viparītam
sarvamuttarairabhimṛśet
kḷptānvā pratipūruṣam
uttareṇa yajuṣopasparśayitvā
bhuktavato'nuvrajya pradakṣiṇīkṛtya dvaidhaṃ dakṣiṇāgrāndarbhānsaṃstīrya teṣūttarairapo dattvottarairdakṣiṇāpavargānpiṇḍāndattvā pūrvavaduttarairapo dattvottarairupasthāyottarayodapātreṇa triḥ prasavyaṃ pariṣicya nyubjya pātrāṇyuttaraṃ yajuranavānaṃ tryavarārdhya māvartayitvā prokṣyapātrāṇi dvandvamabhyudāhṛtya sarvatassamavadāyottareṇa yajuṣāśeṣasya grāsavarārdhyaṃ prāśnīyāt / yā mādhyāḥ hpaurṇamāsyā upariṣṭādvyaṣṭakā tasyāmaṣṭamī jyeṣṭhayā sampadyate tāmekāṣṭaketyācakṣate
tasyāssāyamaupakāryam
apūpaṃ catuśśarāvaṃ śrapayati
aṣṭākapāla ityeke
ityāpastambīye gṛhyapraśne ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
pārvaṇavadājyabhāgānte'ñjalinottarayā'pūpājjuhoti
siddhaśśeṣastamaṣṭadhā kṛtvā brāhmaṇebhya upaharati
śvobhūte darbheṇa gāmupākaroti pitṛbhyastvā juṣṭāmupākaromīti
tūṣṇīṃ pañcājyāhutīrhutvā tasyai vapāṃ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti
mām̐sodanamuttarābhiḥ
piṣṭānnamuttarayā
ājyāhutīruttarāḥ
sviṣṭakṛtprabhṛti samānamāpiṇḍanidhānāt
anvaṣṭakāyāmevaike piṇḍanidhānamupadiśanti
athaitadaparaṃ dadhna evāñjalinā juhoti yayā'pūpam
ata eva yathārthaṃ māsaṃ śiṣṭvā śvobhūte'nvaṣṭakām
tasyā māsiśrāddhena kalpo vyākhyātaḥ
sanimitvottarān japitvā'rthaṃ brūyāt
rathaṃ labdhvā yojayitvā prāñcamavasthāpyottarayā rathacakre abhimṛśati pakṣasī vā
uttareṇa yajuṣā'dhiruhyottarayā prācīmudīcīṃ vā diśamabhiprayāya yathārthaṃ yāyāt
aśvamuttarairārohet
hastinamuttarayā
tābhyām̐ reṣaṇe pūrvavatpṛthivīmabhi
mṛśet
saṃvādameṣyansavyena pāṇinā chatraṃ daṇḍañcādatte
ityāpastambīye gṛhyapraśne dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ
trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
dakṣiṇena phalīkaraṇamuṣṭimuttarayā hutvā gatvottarāṃ japet
kruddhamuttarābhyāmabhimantrayeta vikrodho bhavati
asaṃbhavepsuḥ pareṣāṃ sthūlāḍhārikājīvacūrṇāni kārayitvottarayā suptāyāssambādha upavapet
siddhyarthe babhrumūtreṇa prakṣālayīta
siddhyarthe yadasya gṛhe paṇyaṃ syāttata uttarayā juhuyāt
yaṃ kāmayeta nāyaṃ macchidyeteti jīvaviṣāṇe svaṃ mūtramānīya suptamuttarābhyāṃ triḥ prasavyaṃ pariṣiñcet
yena pathā dāsakarmakarāḥ palāyerantasminniṇvānyupasamādhāyottarā āhutīrjuhuyāt / yadyenaṃ vṛkṣātphalamabhinipatedvayo vā'bhivikṣipedavarṣatarkye vā bindurabhinipatettaduttarairyathāliṅgaṃ prakṣālayīta
āgārasthūṇāvirohaṇe madhuna upaveśane kupvāṃ kapotapadadarśane'mātyānāṃ
śarīrareṣaṇe'nyeṣu cādbhutotpāteṣvamāvāsyāyāṃ niśāyāṃ yatrāpāṃ na śṛṇuyāttadagnerupasamādhānādyājyabhāgānta uttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate
pariṣecanāntaṃ kṛtvā'bhimṛtebhya uttarayā dakṣiṇato'śmānaṃ mparidhiṃ dadhāti
ityāpastambīye gṛhyapraśne trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ
samāptastathā'ṣṭamaśca paṭalaḥ
samāpto'yamāpastambagṛhyasūtram
Original text: āpastambagṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0