āpastamba-dharmasūtram · Chapter 1
āpāstambadharmasūtram
āpāstambadharmasūtram
athātaḥ sāmayācārikāndharmānvyākhyāsyāmaḥ १ dharmajñasamayaḥ pramāṇam २ vedāśca ३ catvāro varṇo brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ ४ teṣāṃ pūrvaspūrvo janmataḥ śreyān ५ aśūdrā ṇāmaduṣṭakarmaṇāmupāyanaṃ vedādhyayanamagnyādheyaṃ phalavanti ca karmāṇi ६ śuśrūṣā śūdra syetareṣāṃ varṇānām ७ pūrvasminpūrvasminvarṇe niḥśreyasambhūyaḥ ८ upanayanaṃ vidyārthasya śrutitaḥ saṃskāraḥ ९ sarvebhyo vedebhyaḥ sāvitr yanūcyata iti hi brāhmaṇam १० tamaso vā eṣa tamaḥ praviśati yamavidvānupanayate yaścāvidvāniti hi brāhmanam ११ tasminnabhijanavidyāsamudetaṃ samāhitaṃ saṃskartāramīpset १२ tasmiṃścaiva vidyākarmāntamavipratipanne dharmebhyaḥ १३ yasmāddharmānācinoti sa ācāryaḥ १४ tasmai na druhyetkadā cana १५ sa hi vidyātastaṃ janayati १६ tacchreṣṭhaṃ janma १७ śarīrameva mātāpitarau janayataḥ १८ vasante brāhmaṇamupanayīta rīṣme rājanyaṃ śaradi vaiśyaṃ garbhāṣṭameṣu brāhmaṇaṃ garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam १९ atha kāmyāni २० saptame brahmavarcasakāmam २१ aṣṭama āyuṣkāmam २२ navame tejaskāmam २३ daśame'nnādyakāmam २४ ekādaśa indri yakāmam २५ dvādaśe paśukāmam २६ ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasyānātyaya ā dvāviṃśātkṣatriyasyā caturviṃśādvaiśyasya yathā vrateṣu samarthaḥ syādyāni vakṣyāmaḥ २७ atikrānte sāvitryāḥ kāla ṛtuṃ traividyakaṃ brahmacaryaṃ caret २८ athopanayanam २९ tataḥ saṃvatsaramudakopasparśanam ३० athādhyāpyaḥ ३१ atha yasya pitā pitāmaha iti anupetau syātāṃ te brahmahasaṃstutāḥ ३२ teṣāmabhyāgamanaṃ bhojanaṃ vivāhamiti ca varjayet ३३ teṣāmicchatāṃ prāyaścittam ३४ yathā prathame'tikrama ṛturevaṃ saṃvatsaraḥ ३५ athopanayanaṃ tata udakopasparśanam ३६
pratipūrusaṃ saṃkhyāya saṃvatsarānyāvanto'nupetāḥ syuḥ १ saptabhiḥ pāvamānībhiryadanti yacca dūraka iti etābhiryajuspavitreṇa sāmapavitreṇāṅgiraseṇeti २ api vā vyāhṛtībhireva ३ athādhyāpyaḥ ४ atha yasya prapitāmahādi nānusmaryata upanayanaṃ te śmaśānasaṃstutāḥ ५ teṣāmabhyāgamanaṃ bhojanaṃ vivāhamiti ca varjayetteṣāmicchatāṃ prāyaścittaṃ dvādaśavarṣāṇi traividyakaṃ brahmacaryaṃ cared / athopanayanaṃ tata udakopasparśanaṃ pāvamānyādibhiḥ ६ atha gṛhamedhopadeśanam ७ nādhyāpanam ८ tato yo nirvartate tasya saṃskāro yathā prathame'tikrame ९ tata ūrdhvaṃ prakṛtivat १० upetasyācāryakule brahmacārivāsaḥ ११ aṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi १२ pādūnam १३ ardhena १४ tribhirvā १५ dvādaśāvarārdhyam १६ na brahmacāriṇo vidyārthasya paropavāso'sti १७ १८ ācāryādhīnaḥ syādanyatra patanīyebhyaḥ १९ hitakārī gurorapratilomayanvācā २० adhāsanaśāyī २१ nānudeśyaṃ bhuñjīta २२ tathā kṣāralavaṇamadhumāṃsāni २३ adivāsvāpī २४ agandhasevī २५ maithunaṃ na caret २६ utsannaślāghaḥ २७ aṅgāni na prakṣālayīta २८ prakṣālayīta tvaśuciliptāni gurorasaṃdarśe २९ nāpsu ślāghamānaḥ snāyādyadi snāyāddaṇḍavat ३० jaṭilaḥ ३१ śikhājaṭo vā vāpayeditarān ३२ mauñjī mekhalā trivṛdbrāhmaṇasya śaktiviṣaye dakṣiṇāvṛttānām ३३ jyā rājanyasya ३४ mauñjī vāyomiśrā ३५ āvīsūtraṃ vaiśyasya ३६ sairī tāmalī vetyeke ३७ pālāśo daṇḍo brāhmaṇasya naiyyagrodhaskandhajo'vāṅgro rājanyasya bādara audumbaro vā vaiśyasya vārkṣo daṇḍa ityavarṇasaṃyogenaika upadiśanti ३८ vāsaḥ ३९ śāṇīkṣaumājināni ४० kaṣāyaṃ caike vastramupadiśanti ४१
māñjiṣṭhaṃ rājanyasya १ hāridraṃ vaiśyasya २ hāriṇamaiṇeyaṃ vā kṛṣṇaṃ brāhmaṇasya ३ kṛṣṇaṃ cedanupastīrṇāsanaśāyī syāt ४ rauravaṃ rājanyasya ५ bastājinaṃ vaiśyasya ६ āvikaṃ sārvavarṇikam ७ kambalaśca ८ brahmavṛddhimicchannajinānyeva vasīta kṣatravṛddhimicchanvastrāṇyevobhayavṛddhimicchannubhayamiti hi brāhmaṇam ९ ajinaṃ tvevottaraṃ dhārayet १० anṛttadarśī ११ sabhāḥ samājāṃścāgantā १२ ajanavādaśīlaḥ १३ rahaśśīlaḥ १४ gurorudācāreṣvakartā svairikarmāṇi १५ strībhiryāvadarthasaṃbhāṣī १६ mṛduḥ १७ śāntaḥ १८ dāntaḥ १९ hrīmān २० dṛḍhadhṛtiḥ २१ aglāṃsnuḥ २२ akrodhanaḥ २३ anasūyuḥ २४ sarvaṃ lābhamāharangurave sāyaṃ prātaramantreṇa bhikṣācaryaṃ cared bhikṣamāṇo'nyatrāpapātrebhyo'bhiśastācca २५ strīṇāṃ pratyācakṣāṇānāṃ samāhito brahmacārīṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ prajāṃ paśūnbrahmavarcasamannādyaṃ vṛṅkte २६-१ tasmādu ha vai brahmacārisaṃghaṃ carantaṃ na pratyācakṣītāpi haiṣvevamvidha evaṃvrataḥ syāditi hi brāhmaṇam २६-२ nānumānena bhaikṣamucchiṣṭaṃ dṛṣṭaśrutābhyāṃ tu २७ bhavatpūrvayā brāhmaṇo bhikṣeta २८ bhavadmadhyayā rājanyaḥ २९ bhavadantyayā vaiśyaḥ ३० tatsamāhṛtyopanidhāyācāryāya prabrūyāt ३१ tena pradiṣṭaṃ bhuñjīta ३२ vipravāse gurorācāryakulāya ३३ tairvipravāse'nyebhyo'pi śrotriyebhyaḥ ३४ nātmaprayojanaścaret ३५ bhuktvā svayamamatraṃ prakṣālayīta ३६ na cocchiṣṭaṃ kuryāt ३७ aśaktau bhūmau nikhanet ३८ apsu vā praveśayet ३९ āryāya vā paryavadadhyāt ४० antardhine vā śūdrā ya ४१ proṣito bhaikṣādagnau kṛtvābhuñjīta ४२ bhaikṣaṃ haviṣā saṃstutaṃ tatrācāryo devatārthe ४३ āhavanīyārthe ca ४४ taṃ bhojayitvā yaducchiṣṭam ४५
yaducchiṣṭaṃ prāśti १ havirucchiṣṭameva tat २ yadanyāni dra vyāṇi yathālābhamupaharati dakṣiṇā eva tāḥ ३ sa eṣa brahmacāriṇo yajño nityapratataḥ ४ na cāsmai śrutivipratiṣiddhamucchiṣṭaṃ dadyāt ५ yathā kṣāralavaṇamadhumāṃsānīti ६ etenānye niyamā vyākhyātāḥ ७ śrutirhi balīyasyānumānikādācārāt ८ dṛśyate cāpi pravṛttikāraṇam ९ prītirhyupalabhyate १० piturjyeṣṭhasya ca bhrāturucchiṣṭaṃ bhoktavyam ११ dharmavipratipattāvabhojyam १२ sāyaṃ prātarudakumbhamāharet १३ sadāraṇyādedhānāhṛtyādho nidadhyāt १४ nāstamite samiddhāro gacchet १५ agnimiddhvā parisamūhya samidha ādadhyātsāyaṃ prātaryathopadeśam १६ sāyamevāgnipūjetyeke १७ samiddhamagniṃ pāṇinā parisamūhenna samūhanyā १८ prāk tu yāthākāmī १९ nāgnyudakaśeṣeṇa vṛthākarmāṇi kurvītācāmedvā २० pāṇisaṃkṣubdhenodakenaikapāṇyāvarjitena ca nācāmet २१ svapnaṃ ca varjayet २२ athāharaharācāryaṃ gopāyeddharmārthayuktaiḥ karmabhiḥ २३ sa guptvā saṃviśanbrūyāddharmagopāyamājūgupamahamiti २४ pramādādācāryasya buddhipūrvaṃ vā niyamātikramaṃ rahasi bodhayet २५ anivṛttau svayaṃ karmāṇyārabheta २६ nivartayedvā २७ atha yaḥ pūrvotthāyī jaghanyasaṃveśī tamāhurna svapitīti २८ sa ya evaṃ praṇihitātmā brahmacāryatraivāsya sarvāṇi karmāṇi phalavantyavāptāni bhavanti yānyapi gṛhamedhe २९
iti prathamaḥ paṭalaḥ
niyameṣu tapaḥśabdaḥ १ tadatikrame vidyākarma niḥsravati brahma sahāpatyādetasmāt २ kartapatyamanāyuṣyaṃ ca ३ tasmādṛṣayo'vareṣu na jāyante niyamātikramāt ४ śrutarṣayastu bhavanti kecitkarmaphalaśeṣeṇa punaḥsaṃbhave ५ yathā śvetaketuḥ ६ yatkiṃ ca samāhito 'brahmāpyācāryādupayuṅkte brahmavadeva tasminphalaṃ bhavati ७ atho yatkiñca manasā vācā cakṣuṣā vā saṅkalpandhyāyatyāhābhivipaśyati vā tathaiva tadbhavatītyupadiśanti ८ guruprasādanīyāni karmāṇi svastyayanamadhyayanasaṃvṛttiriti ९ ato'nyāni nivartante brahmacāriṇaḥ karmāṇi १० svādhyāyadhṛg dharmarucistapsvyṛjurmṛduḥ sidhyati brahmacārī ११ sadā mahāntamapararātramutthāya gurostiṣṭhanprātarabhivādamabhivādayītāsāvahaṃ bho iti १२ samānagrāme ca vasatāmanyeṣāmapi vṛddhatarāṇāṃ prāk prātarāśāt १३ proṣya ca samāgame १४ svargamāyuścepsan १५ dakṣiṇambāhuṃ śrotrasamaṃ prasārya brāhmaṇo'bhivādayītoraḥsamaṃ rājanyo madhyasamaṃ vaiśyo nīcaiḥ śūdraḥ prañjalim १६ plāvanaṃ ca nāmno'bhivādanapratyabhivādane ca pūrveṣāṃ varṇānām १७ udite tvāditya ācāryeṇa sametyopasaṅgrahaṇam १८ sadaivābhivādanam १९ upasaṃgrāhya ācārya ityeke २० dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pādamadhastādabhyadhimṛśya sakuṣṭhikamupasaṃgṛhṇīyāt २१ ubhābhyāmevobhāvabhipīḍayata upasaṃgrāhyāv ityeke २२ sarvāhṇaṃ suyukto'dhyayanādanantaro'dhyāye २३ tathā gurukarmasu २४ manasā cānadhyāye २५ āhūtādhyāyī ca syāt २६
sadā niśāyāṃ guruṃ saṃveśayettasya pādau prakṣālya saṃvāhya १ anujñātaḥ saṃviśet २ na cainamabhiprasārayīta ३ na khaṭvāyāṃ sato'bhiprasāraṇamastītyeke ४ na cāsya sakāśe saṃviṣṭo bhāṣet ५ abhibhāṣitastvāsīnaḥ pratibrūyāt ६ anūtthāya tiṣṭhantam ७ gacchantamanugacchet ८ dhāvantamanudhāvet ९ na sopānaḥveṣṭitaśirā avahitapāṇirvāsīdet १० adhvāpannastu karmayuktovāsīdet ११ na cedupasīdet १२ devamivācāryamupāsītāvikathayann avimanā vācaṃ śuśrūṣamāṇo'sya १३ anupasthakṛtaḥ १४ anuvāti vītaḥ १५ apratiṣṭabdhaḥ pāṇinā १६ anapaśrito'nyatra १७ yajñopavītī dvivastraḥ १८ adhonivītastvekavastraḥ १९ abhimukho'nabhimukham २० anāsanno'natidūre २१ yāvadāsīno bāhubhyāmprāpnuyāt २२ aprativātam २३ ekādhyāyī dakṣiṇaṃ bāhuṃ pratyupasīdet २४ yathāvakāśaṃ bahavaḥ २५ tiṣṭhati ca nāsītānāsanayogavihite २६ āsīne ca na saṃviśet २७ ceṣṭati ca cikīrṣantacchaktiviṣaye २८ na cāsya sakāśe'nvaksthāninamupasaṃgṛhṇīyāt २९ gotreṇa vā kīrtayet ३० na cainaṃ pratyuttiṣṭhedanūttiṣṭhedvā ३१ api cettasya guruḥ syāt ३२ deśāttvāsanācca saṃsarpet ३३ nāmnā tadantevāsinaṃ gurumapyātmana ityeke ३४ yasmiṃstvanācāryasaṃbandhādgauravaṃ vṛttistasminn anvaksthānīye 'pyācāryasya ३५ bhuktvācāsya sakāśe nānūtthāyocchiṣṭaṃ prayacchet ३६ ācāmedvā ३७ kiṃ karavāṇītyāmantrya ३८
uttiṣṭhettūṣṇīṃ vā १ nāpaparyāvarteta guroḥ pradakṣiṇīkṛtyāpeyāt २ na prekṣeta nagnāṃ striyam ३ oṣadhivanaspatīnāmācchidya nopajighret ४ upānahau chatraṃ yānamiti ca varjayet ५ na smayeta ६ yadi smayetāpigṛhya smayeteti hi brāhmaṇam ७ nopajighret striyaṃ mukhena ८ na hṛdayena prārthayet ९ nākāraṇādupaspṛśet १० rajasvalo raktadansatyavādī syāditi hi brāhmaṇam ११ yāṃ vidyāṃ kurute gurau te'pyasyācāryā ye tasyāṃ gurorvaṃśyāḥ १२ yānanyānpaśyato'syopasaṃgṛhṇīyāt tadā tveta upasaṃgrāhyāḥ १३ gurusamavāye bhikṣāyāmutpannāyāṃ yamanubaddhastadadhīnā bhikṣā १४ samāvṛtto mātre dadyāt १५ mātā bhartāraṃ gamayet १६ bhartā gurum १७ dharmakṛtyeṣu vopayojayet १८ kṛtvā vidyāṃ yāvatīṃ śaknuyādvedadakṣiṇāmāhareddharmato yathāśakti १९ viṣamagate tvācārya ugrataḥ śūdra to vāharet २० sarvadā śūdra ta ugrato vācāryārthasyāharaṇaṃ dhārmyamityeke २१ datvā ca nānukathayet २२ kṛtvā ca nānusmaret २३ ātmapraśaṃsāṃ paragarhāmiti ca varjayet २४ preṣitastadeva pratipadyeta २५ śāstuścānāgamādvṛttiranyatra २६ anyatropasaṃgrahaṇāducchiṣṭāśanāccācāryavadācāryadāre vṛttiḥ २७ tathā samādiṣṭe'dhyāpayati २८ vṛddhatare ca sabrahmacāriṇi २९ ucchiṣṭāśanavarjamācāryavadācāryaputre vṛttiḥ ३० samāvṛttasyāpyetadeva sāmayācārikameteṣu ३१
yathā brahmacāriṇo vṛttam १ mālyāliptamukha upaliptakeśaśmaśrurakto'bhyakto veṣṭityupaveṣṭitī kāñcukyupānahī pādukī २ udācāreṣu cāsyaitāni na kuryātkārayedvā ३ svairikarmasu ca ४ yathā dantaprakṣālanotsādanāvalekhanānīti ५ taddravyāṇāṃ ca na kathayedātmasaṃyogenācāryaḥ ६ snātastu kāle yathāvidhyabhihṛtamāhūto 'bhyeto vā na pratisaṃhare ityeke ७ uccaistarāṃ nāsīta ८ tathā bahupāde ९ sarvataḥ pratiṣṭhite १० śayyāsane cācarite nāviśet ११ yānamukto'dhvanyanvārohet १२ sabhānikaṣakaṭasvastarāṃśca १३ nānabhibhāṣito gurumabhibhāṣeta priyādanyat १४ vyupatodavyupajāvavyabhihāsodāmantraṇanāmadheyagrahaṇapreṣaṇānīti gurorvarjayet १५ āpadyarthaṃ jñāpayet १६ saha vasansāyaṃ prātaranāhūto guruṃ darśanārtho gacchet १७ viproṣya ca tadahareva paśyet १८ ācāryaprācāryasaṃnipāte prācāryāyaopasaṃgṛhyopasaṃjighṛkṣedācāryam १९ pratiṣedheditaraḥ २० lupyate pūjā cāsya sakāśe २१ muhūṃścācāryakulaṃ darśanārtho gacchedyathāśaktyadhihastyamādāyāpi dantaprakṣālanānīti २२ mātaraṃ pitaramācaryamagnīṃśca gṛhāṇi ca riktapāṇirnopagachhedrā jānaṃ cenna śrutamiti २३ tasmingurorvṛttiḥ २३ putramivainamanukāṅkṣansarvadharmeṣvanapacchādayamānaḥ suyukto vidyāṃ grāhayet २४ na cainamadhyayanavighnenātmārtheṣūparundhyādanāpatsu २५ antevāsyanantevāsī bhavati vinihitātmā gurāvanaipuṇamāpadyamānaḥ २६ ācāryo'pyanācāryo bhavati śrutātpariharamāṇaḥ २७ aparādheṣu cainaṃ satatamupālabheta २८ abhitrāsa upavāsa udakopasparśanamadarśanamiti daṇḍā yathāmātramā nivṛtteḥ २९ nivṛttaṃ caritabrahmacaryamanyebhyo dharmebhyo'nantaro bhavetyatisṛjet ३०
iti dvitīyaḥ paṭalaḥ
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmadhyāyamupākṛtya māsaṃ pradoṣe nādhīyīta १ taiṣyāṃ paurṇamāsyāṃ rohiṇyāṃ vā viramet २ ardhapañcamāṃścaturo māsānityeke ३ nigameṣvadhyayanaṃ varjayet ४ ānaḍuhena vā śakṛtpiṇḍenopalipte'dhīyīta ५ śmaśāne sarvataḥ śamyāprāsāt ६ grāmeṇādhyavasite kṣetreṇa vā nānadhyāyaḥ ७ jñāyamāne tu tasminn eva deśe nādhīyīta ८ śmaśānavacchūdra patitau ९ samānāgāra ityeke १० śūdrā yāṃ tu prekṣaṇapratiprekṣaṇayorevānadhyāyaḥ ११ tathānyasyāṃ striyāṃ varṇavyatikrāntāyāṃ maithune १२ brahmādhyeṣyamāṇo malavadvāsasecchansaṃbhāṣituṃ brāhmaṇena saṃbhāṣya tayā saṃbhāṣeta saṃbhāṣya tu brāhmaṇenaiva saṃbhāṣyādhīyīta / evaṃ tasyāḥ prajāniḥśreyasam १३ antaḥśavam १४ antaścāṇḍālam १५ abhinirhṛtānāṃ tu sīmnyanadhyāyaḥ १६ saṃdarśane cāraṇye १७ tadaharāgateṣu ca grāmaṃ bāhyeṣu १८ api satsu १९ saṃdhāvanustanite rātrim २० svapnaparyāntaṃ vidyuti २१ upavyuṣaṃ yāvatā vā kṛṣṇāṃ rohiṇīmiti śamyāprāsādvijānīyādetasminkāle vidyotamāne sapradoṣamaharanadhyāyaḥ २२ dahre'pararātre stanayitnunā २३ ūrdhvamardharātrādityeke २४ gavāṃ cāvarodhe २५ vadhyānāṃ ca yāvatā hanyante २६ pṛṣṭhārūḍhaḥ paśūnāṃ nādhīyīta २७ ahorātrāvamāvāsyāsu २८
cāturmāsīṣu ca १ vairamaṇo guruṣvaṣṭākya aupākaraṇa iti tryahāḥ २ tathā saṃbandheṣu jñātiṣu ३ mātari pitaryācārya iti dvādaśāhāḥ ४ teṣu codakopasparśanaṃ tāvantaṃ kālam ५ anubhāvināṃ ca parivāpanam ६ na samāvṛttā vaperannanyatra vihārādityeke ७ athāpi brāhmaṇaṃ rikto vā eṣo'napihito yanmuṇḍastasyaitadapidhānaṃ yacchikheti ८ satreṣu tu vacanādvapanaṃ śikhāyāḥ ९ ācārye trīnahorātrānityeke १० śrotriyasaṃsthāyāmaparisaṃvatsarāyāmekām ११ sabrahmacāriṇītyeke १२ śrotriyābhyāgame'dhijigāṃsamāno 'dhīyāno vānujñāpyādhīyīta १३ adhyāpayedvā १४ gurusaṃnidhau cādhīhi bho ityuktvādhīyīta १५ adhyāpayedvā १६ ubhayata upasaṃgrahaṇamadhijigāṃsamānasyādhītya ca १७ adhīyāneṣu vā yatrānyo vyaveyādetameva śabdamutsṛjyādhīyīta १८ śvagardabhanādāḥ salāvṛkyekasṛkolūkaśabdāḥ sarve vāditraśabdā rodanagītasāmaśabdāśca १९ śākhāntare ca sāmnāmanadhyāyaḥ २० sarveṣu ca śabdakarmasu yatra saṃsṛjyeran २१ chardayitvā svapnāntam २२ sarpirvā prāśya २३ pūtīgandhaḥ २४ śuktaṃ cātmasaṃyuktam २५ pradoṣe ca bhuktvā २६ prodakayośca pāṇyoḥ २७ pretasaṃkaptaṃcānnaṃ bhuktvā sapradoṣamaharanadhyāyaḥ २८ ā ca vipākāt २९ aśrāddhena tu paryavadadhyāt ३०
kāṇḍopākaraṇe cāmātṛkasya १ kāṇḍasamāpane cāpitṛkasya २ manuṣyaprakṛtīnāṃ ca devānāṃ yajñe bhuktvetyeke ३ paryuṣitaistaṇḍulairāmamāṃsena ca nānadhyāyāḥ ४ tathauṣadhivanaspatimūlaphalaiḥ ५ yatkāṇḍamupākurvīta yasya cānuvākyaṃ kurvīta na tattadaharadhīyīta ६ upākaraṇasamāpanayośca pārāyaṇasya tāṃ vidyām ७ vāyurghoṣavānbhūmau vā tṛṇa saṃvāho varṣati vā yatra dhārāḥ pravahet ८ grāmāraṇyayośca sandhau ९ mahāpathe ca १० viproṣya ca samadhyayanaṃ tadahaḥ ११ svairikarmasu ca १२ yathā pāda prakṣālanotsādanānulepanāṇīti १३ tāvantaṃ kālaṃ nādhīyītādhyāpayedvā १४ sandhyoḥ १५ tathā vṛkṣamārūḍhaḥ १६ apsu cāvagāḍhaḥ १७ naktaṃ cāpāvṛte / tathā vṛkṣamārūḍho'psu cāvagāḍho naktaṃ cāpāvṛte १८ divā cāpihite १९ avihitamanuvākādhyayanamāṣāḍhavāsantikayoḥ २० nityapraśnasya cāvidhinā २१ tasya vidhiḥ २२ akṛtaprātarāśa udakāntaṃ gatvā prayataḥ śucau deśe'dhīyīta yathādhyāyamutsṛjanvācā २३ manasā cānadhyāye २४ vidyuti cābhyagrāyāṃ stanayitnāvaprāyatye pretānne nīhāre ca mānasaṃ paricakṣate २५ śrāddhabhojana evaike २६ vidyutstanayitnurvṛṣṭiścāpartau yatra saṃnipateyustastryamanadhyāyaḥ २७ yāvadbhūmirvyudaketyeke २८ ekena dvābhyāṃ vaiteṣāmākālam २९ sūryācandra masorgrahaṇe bhūmicale'pasvāna ulkāyāmagnyutpāte ca sarvāsāṃ vidyānāṃ sārvakālikamākālam ३० abhraṃ cāpartau sūryācandra masoḥ pariveṣa indra dhanuḥ pratisūryamatsyaśca vāte pūtīgandhe nīhāre ca sarveṣveteṣu tāvantaṃ kālam ३१ muhūrtaṃ virate vāte ३२ salāvṛkyāmekasṛka iti svapnaparyāntam ३३ naktaṃ cāraṇye'nagnāvahiraṇye vā ३४ ananūktaṃ cāpartau chandaso nādhīyīta ३५ pradoṣe ca ३६ sārvakālikamāmnātam ३७ yathoktamanyadataḥ pariṣatsu ३८
iti tṛtīyaḥ paṭalaḥ
tapaḥ svādhyāya iti brāhmaṇam १ tatra śrūyate / sa yadi tiṣṭhann āsīnaḥ śayāno vā svādhyāyamadhīte tapa eva tattapyate tapo hi svādhyāya iti २ athāpi vājasaneyibrāhmaṇam / brahmayajño ha vā eṣa yatsvādhyāyastasyaite vaṣaṭkārā yatstanayati yadvidyotate yadavasphūrjati yadvāto vāyati / tasmātstanayati vidyotamāne'vasphūrjati vāte vā vāyatyadhīyītaiva vaṣaṭkārāṇāmacchambaṭkārāyeti ३ tasya śākhāntare vākyasamāptiḥ ४ atha yadi vāto vā vāyātstanayedvā vidyoteta vāvasphūrjedvaikāṃ varcamekaṃ vā yajurekaṃ vā sāmābhivyāharedbhūrbhuvaḥ suvaḥ satyaṃ tapaḥ śraddhāyāṃ juhomīti vaitat / teno haivāsyaitadahaḥ svādhyāya upātto bhavati ५ evaṃ satyāryasamayenāvipratiṣiddham ६ adhyāyānadhyāyaṃ hyupadiśanti / tadanarthakaṃ syādvājasaneyibrāhmaṇaṃ cedavekṣeta ७ āryasamayo hyagṛhyamānakāraṇaḥ ८ vidyāṃ pratyanadhyāyaḥ śrūyate na karmayoge mantrāṇām ९ brāhmaṇoktā vidhayasteṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante १० yatra tu prītyupalabdhitaḥ pravṛttirna tatra śāstramasti ११ tadanuvartamāno narakāya rādhyati १२ atha brāhmaṇoktā vidhayaḥ १३ teṣāṃ mahāyajñā mahāsattrāṇīti saṃstutiḥ १४ aharaharbhūtabalirmanuṣyebhyo yathāśakti dānam १५
devebhyaḥ svāhākāra ā kāṣṭhātpitṛbhyaḥ svadhākāra odapātrātsvādhyāya iti १ pūjā varṇajyāyasāṃ kāryā २ vṛddhatarāṇāṃ ca ३ hṛṣṭo darpati dṛpto dharmamatikrāmati dharmātikrame khalu punarnarakaḥ ४ na samāvṛtte samādeśo vidyate ५ ॐkāraḥ svargadvāraṃ tasmādbrahmādhyeṣyamāṇa etadādi pratipadyeta ६ vikathāṃ cānyāṃ kṛtvaivaṃ laukikyā vācā vyāvartate brahma ७ yajñeṣu caitadādayaḥ prasavāḥ ८ loke ca bhūtikarmasvetadādīnyeva vākyāni syuryathā puṇyāhaṃ svastyṛddhimiti ९ nāsamayena kṛcchraṃ kurvīta triḥśrāvaṇaṃ triḥsahavacanamiti parihāpya १० avicikitsā yāvadbrahma nigantavyamiti hārītaḥ ११ na bahirvede gatirvidyate १२ samādiṣṭamadhyāpayantaṃ yāvadadhyayanamupasaṃgṛhṇīyāt १३ nityamarhantamityeke १४ na gatirvidyate १५ vṛddhānāṃ tu १६ brahmaṇi mitho viniyoge na gatirvidyate १७ brahma vardhata ityupadiśanti १८ niveśe vṛtte saṃvatsare saṃvatsare dvau dvau māsau samāhita ācāryakule vasedbhūyaḥ śrutamicchann iti śvetaketuḥ १९ etena hyahaṃ yogena bhūyaḥ pūrvasmātkālācchrutamakurvīti २० tacchāstrairvipratiṣiddham २१ niveśe hi vṛtte naiyamikāni śrūyante २२
agnihotramatithayaḥ १ yaccānyadevaṃ yuktam २ adhyayanārthena yaṃ codayenna cainaṃ pratyācakṣīta ३ na cāsmindoṣaṃ paśyet ४ yadṛcchāyāmasaṃvṛttau gatireva tasmin ५ mātari pitaryācāryavacchuśrūṣā ६ samāvṛttena sarve gurava upasaṃgrāhyāḥ ७ proṣya ca samāgame ८ bhrātṛṣu bhaginīṣu ca yathāpūrvamupasaṃgrahaṇam ९ nityā ca pūjā yathopadeśam १० ṛtvikśvaśurapitṛvyamātulānavaravayasaḥ pratyutthāyābhivadet ११ tūṣṇīṃ vopasaṃgṛhṇīyāt १२ daśavarṣaṃ paurasakhyaṃ pañcavarṣaṃ tu cāraṇam / trivarṣapūrvaḥ śrotriyaḥ abhivādanamarhati १३ jñāyamāne vayoviśeṣe vṛddhatarāyābhivādyam १४ viṣamagatāyāgurave nābhivādyam १५ anvāruhya vābhivādayīta १६ sarvatra tu pratyutthāyābhivādanam १७ aprayatena nābhivādyam १८ tathāprayatāya १९ aprayataśca na pratyabhivadet २० pativayasaḥ striyaḥ २१ na sopānahveṣṭitaśirā avahitapāṇirvābhivādayīta २२ sarvanāmnā striyo rājanyavaiśyau ca na nāmnā २३ mātaramācāryadāraṃ cetyeke २४ daśavarṣaśca brāhmaṇaḥ śatavarṣaśca kṣatriyaḥ / pitāputrau sma tau viddhi tayostu brāhmaṇaḥ pitā २५ kuśalamavaravayasaṃ vayasyaṃ vā pṛcchet २६ anāmayaṃ kṣatriyam २७ anaṣṭaṃ vaiśyam २८ ārogyaṃ śūdra m २९ nāsaṃbhāṣya śrotriyaṃ vyativrajet ३० araṇye ca striyam ३१
iti caturthaḥ paṭalaḥ
upāsane gurūṇāṃ vṛddhānāmatithīnāṃ home japyakarmaṇi bhojana ācamane svādhyāye ca yajñopavītī syāt १ bhūmigatāsvapsvācamya prayato bhavati २ yaṃ vā prayata ācāmayet ३ na varṣadhārāsvācāmet ४ tathā pradarodake ५ taptābhiścākāraṇāt ६ riktapāṇirvayasa udyamyāpa upaspṛśet ७ śaktiviṣaye na muhūrtamapyaprayataḥ syāt ८ nagno vā ९ nāpsu sataḥ prayamaṇamvidyate १० uttīrya tvācāmet ११ nāprokṣitamindhanamagnāvādadhyāt १२ mūḍhasvastare cāsaṃspṛśann anyānaprayatānprayato manyeta १३ tathā tṛṇakāṣṭheṣu nikhāteṣu १४ prokṣya vāsa upayojayet १५ śūnopahataḥ sacelo'vagāheta १६ prakṣālya vā taṃ deśamagninā saṃspṛśya punaḥ prakṣālya pādau cācamya prayato bhavati १७ agniṃ nāprayata āsīdet १८ iṣumātrādityeke १९ na cainamupadhamet २० khaṭvāyāṃ ca nopadadhyāt २१ prabhūtaidhodake grāme yatrātmādhīnaṃ prayamaṇaṃ tatra vāso dhārmyo brāhmaṇasya २२ mūtraṃ kṛtvā purīṣaṃ vā mūtrapurīṣalepānannalepānucchiṣṭalepānretasaśca ye lepāstānprakṣālya pādau cācamya prayato bhavati २३
tiṣṭhann ācāmetprahvo vā १ āsīnastrirācāmeddhṛdayaṅgamābhiradbhiḥ २ triroṣṭhau parimṛjet ३ dvirityeke ४ sakṛdupaspṛśet ५ dvirityeke ६ dakṣiṇena pāṇinā savyaṃ prokṣya pādau śiraścendri yāṇyupaspṛśeccakṣuṣī nāsike śrotre ca ७ athāpa upaspṛśet ८ bhokṣyamāṇastu prayato'pi dvirācāmeddviḥ parimṛjetsakṛdupaspṛśet ९ śyāvāntaparyantāvoṣṭhāvupaspṛśyācāmet १० na śmaśrubhirucchiṣṭo bhavatyantarāsye sadbhiryāvanna hastenopaspṛśati ११ ya āsyādbindavaḥ patanta upalabhyante teṣvācamanaṃ vihitam १२ ye bhūmau na teṣvācāmedityeke १३ svapne kṣavathau śṛṅkhāṇikāśrvālambhe lohitasya keśānāmagnergavāṃ brāhmaṇasya striyāścālambhe mahāpathaṃ ca gatvāmedhyaṃ copaspṛśyāprayataṃ ca manuṣyaṃ nīvīṃ ca paridhāyāpa upaspṛśet १४ ārdraṃ vā śakṛdoṣadhīrbhūmiṃ vā १५ hiṃsārthenāsinā māṃsaṃ chinnamabhojyam १६ dadbhirapūpasya nāpacchindyāt १७ yasya kule mriyeta na tatrānirdaśe bhoktavyam १८ tathānutthitāyāṃ sūtikāyām १९ antaḥśave ca २० aprayatopahatamannamaprayataṃ na tvabhojyam २१ aprayatena tu śūdreṇopahṛtamabhojyam २२ yasmiṃścānne keśaḥ syāt २३ anyadvāmedhyam २४ amedhyairavamṛṣṭam २५ kīṭo vāmedhyasevī २६ mūṣakalāṅgaṃ vā २७ padā vopahatam २८ sicā vā २९ śunā vāpapātreṇa vā dṛṣṭam ३० sicā vopahṛtam ३१ dāsyā vā naktamāhṛtam ३२ bhuñjānaṃ vā ३३
yatra śūdra upaspṛśet १ anarhadbhirvā samānapaṅktau २ bhuñjāneṣu va yatrānūtthāyocchiṣṭaṃ prayacchedācāmedvā ३ kutsayitvā vā yatrānnaṃ dadyuḥ ४ manuṣyairavaghrātamanyairvāmedhyaiḥ ५ na nāvi bhuñjīta ६ tathā prāsāde ७ kṛtabhūmau tu bhuñjīta ८ anāprīte mṛṇmaye bhoktavyam ९ āprītaṃ cedabhidagdhe १० parimṛṣṭaṃ lauhaṃ prayatam ११ nirlikhitaṃ dārumayam १२ yathāgamaṃ yajñe १३ nāpaṇīyamannamaśnīyāt १४ tathā rasānāmamāṃsamadhulavaṇānīti parihāpya १५ tailasarpiṣī tūpayojayedudake'vadhāya १६ kṛtānnaṃ paryuṣitamakhādyāpeyānādyam १७ phāṇita-pṛthuka-taṇḍula-karamba-bharujasaktu-śāka-māṃsa-piṣṭa-kṣīravikārauṣadhi-vanaspati-mūla-phala-varjam १९ śuktaṃ cāparayogam २० sarvaṃ madyamapeyam २१ tathailakaṃ payaḥ २२ uṣṭrīkṣīramṛgīkṣīrasandhinīkṣīrayamasūkṣīrāṇīti २३ dhenoścānirdaśāyāḥ २४ tathā kīlālauṣadhīnāṃ ca २५ karañjapalaṇḍuparārīkāḥ २६ yaccānyatparicakṣate २७ kyākvabhojyamiti hi brāhmaṇam २८ ekakhuroṣṭragavayagrāmasūkaraśarabhagavām २९ dhenuanaḍuhorbhakṣyam ३० medhyamānaḍuhamiti vājasaneyakam ३१ kukkuṭo vikirāṇām ३२ plavaḥ pratudām ३३ kravyādaḥ ३४ haṃsabhāsacakravākasuparṇāśca ३५ kruñcakrauñcavārdhrāṇasalakṣaṃnavarjam ३६ pañcanakhānāṃ godhākacchapaśvāviṭśalyakakhaṇgaśaśapūtikhaṣavarjam ३७ abhakṣyaśceṭo matsyānām ३८ sarpaśīrṣī mṛduraḥ kravyādo ye cānye vikṛtā yathā manuṣyaśirasaḥ ३९
iti pañcamaḥ paṭalaḥ
madhvāmaṃ mārgaṃ māṃsaṃ bhūmirmūlaphalāni rakṣā gavyūtirniveśanaṃ yugyaghāsaścogrataḥ pratigṛhyāṇi १ etānyapi nānantevāsyāhṛtānīti hārītaḥ २ āmaṃ vā gṛhṇīran ३ kṛtānnasya vā virasasya ४ na subhikṣāḥ syuḥ ५ svayamapyavṛttau suvarṇaṃ dattvā paśuṃ vā bhuñjīta ६ nātyantamanvavasyet ७ vṛttiṃ prāpya viramet ८ trayāṇāṃ varṇānāṃ kṣatriyaprabhṛtīnāṃ samāvṛttena na bhoktavyam ९ prakṛtyā brāhmaṇasya bhoktavyaṃ kāraṇādabhojyam १० yatrāprāyaścittaṃ karmāsevate prāyaścittavati ११ caritanirveṣasya bhoktavyam १२ sarvavarṇānāṃ svadharme vartamānānāṃ bhoktavyaṃ śūdra varjamityeke १३ tasyāpi dharmopanatasya १४ suvarṇaṃ datvā paśuṃ vā bhuñjīta nātyantamanvavasyedvṛttiṃ prāpya viramet १५ saṅghānnamabhojyam १६ parikruṣṭaṃ ca १७ sarveṣāṃ ca śilpājīvānām १८ ye ca śastramājīvanti १९ ye cādhim २० bhiṣak २१ vārdhuṣikaḥ २२ dīkṣito'krītarājakaḥ २३ agnīṣomīyasaṃsthāyāmeva २४ hutāyāṃ vā vapāyāṃ dīkṣitasya bhoktavyam २५ yajñārthe vā nirdiṣṭe śeṣādbhuñjīrann iti hi brāhmaṇam २६ klībaḥ २७ rājñāṃ praiṣakaraḥ २८ ahaviryājī २९ cārī ३० avidhinā ca pravrajitaḥ ३१ yaścāgnīnapāsyati ३२ yaśca sarvānvarjayate sarvānnī ca śrotriyo nirākṛtirvṛṣalīpatiḥ ३३
matta unmatto baddho'ṇikaḥ pratyupaviṣṭo yaśca pratyupaveśayate tāvantaṃ kālam १ ka aśyānnaḥ २ ya īpsediti kaṇvaḥ ३ puṇya iti kautsaḥ ४ yaḥ kaściddadyāditi vārṣyāyaṇiḥ ५ yadi ha rajaḥ sthāvaraṃ puruṣe bhoktavyamatha ceccalaṃ dānena nirdoṣo bhavati ६ śuddhā bhikṣā bhoktavyaikakuṇikau kāṇvakutsau tathā puṣkarasādiḥ ७ sarvatopetaṃ vārṣyāyaṇīyam ८ puṇyasyepsato bhoktavyam ९ puṇyasyāpyanīpsato na bhoktavyam १० yataḥ kutaścābhyudyataṃ bhoktavyam ११ nānaniyogapūrvamiti hārītaḥ १२ atha purāṇe ślokāvudāharanti / udyatāmāhṛtāṃ bhikṣāṃ purastādapraveditām / bhojyāṃ mene prajāpatirapi duṣkṛtakāriṇaḥ / na tasya pitaro'śnanti daśa varṣāṇi pañca ca / na ca havyaṃ vahatyagniryastāmabhyadhimanyata iti १३ cikitsakasya mṛgayoḥ śalyakṛntasya pāśinaḥ / kulaṭāyāḥ ṣaṇḍhakasya ca teṣāmannamanādyam १४ athāpyudāharanti / annāde bhrūṇahā mārṣṭi anenā abhiśaṃsati / stenaḥ pramukto rājani yācannanṛtasaṃkara iti १५
iti ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
nemaṃ laukikamarthaṃ puraskṛtya dharmāṃścaret १ niṣphalā hyabhyudaye bhavanti २ tadyathāmre phalārthe nirmite chāyā gandha ityanūtpadyete / evaṃ dharmaṃ caryamāṇamarthā anūtpadyante ३ no cedanūtpadyante na dharmahānirbhavati ४ anasūyurduṣpralambhaḥ syātkuhakaśaṭhanāstikabālavādeṣu ५ na dharmādharmau carata āvaṃ sva iti / na devagandharvā na pitara ityācakṣate'yaṃ dharmo'yamadharma iti ६ yattvāryāḥ kriyamāṇaṃ praśaṃsanti sa dharmo yadgarhante so'dharmaḥ ७ sarvajanapadeṣvekāntasamāhitamāryāṇāmvṛttaṃ samyagvinītānāṃ vṛddhānāmātmavatāmalolupānāmadāmbhikānāṃ vṛttasādṛśyaṃ bhajeta ८ evamubhau lokāvabhijayati ९ avihitā brāhmaṇasya vaṇijyā १० āpadi vyavahareta paṇyānāmapaṇyāni vyudasyan ११ manuṣyānrasānrāgāngandhānannaṃ carma gavāṃ vaśāṃ śleṣmodake tokmakiṇve pippalimarīce dhānyaṃ māṃsamāyudhaṃ sukṛtāśāṃ ca १२ tilataṇḍulāṃstveva dhānyasya viśeṣeṇa na vikrīṇīyāt १३ avihitaścaiteṣāṃ mitho vinimayaḥ १४ annena cānnasya manuṣyāṇāṃ ca manusyai rasānāṃ ca rasairgandhānāṃ ca gandhairvidyayā ca vidyānām १५ akrītapaṇyairvyavahareta १६
muñjabalbajairmūlaphalaiḥ १ tṛṇakāṣṭhairavikṛtaiḥ २ nātyantamanvavasyet ३ vṛttiṃ prāpya viramet ४ na patitaiḥ saṃvyavahāro vidyate ५ tathāpapātraiḥ ६ atha patanīyāni ७ steyamābhiśastyaṃ puruṣavadho brahmojjhaṃ garbhaśātanammātuḥ pituriti yonisaṃbandhe sahāpatye strīgamanaṃ surāpānamasaṃyogasaṃyogaḥ ८ gurvīsakhiṃ gurusakhiṃ ca gatvānyāṃśca paratalpān ९ nāgurutalpe patatītyeke १० adharmāṇāṃ tu satatamācāraḥ ११ athāśucikarāṇi १२ śūdra gamanamāryastrīṇām १३ pratiṣiddhānāṃ māṃsabhakṣaṇam १४ śuno manuṣyasya ca kukkuṭasūkarāṇāṃ grāmyāṇāṃ kravyādasām १५ manuṣyāṇāṃ mūtrapurīṣaprāśanam १६ śūdro cchiṣṭamapapātrāgamanaṃ cāryāṇām १७ etānyapi patanīyānītyeke १८ ato'nyāni doṣavantyaśucikarāṇi bhavanti १९ doṣaṃ buddhvā na pūrvaḥ parebhyaḥ patitasya samākhyāne syādvarjayettvenaṃ dharmeṣu २०
iti saptamaḥ paṭalaḥ
adhyātmikānyogānanutiṣṭhennyāyasaṃhitānanaiścārikān १ ātma-lābhānna paraṃ vidyate २ tatrātmalābhīyāñślokānudāhariṣyāmaḥ ३ pūḥ prāṇinaḥ sarva eva guhāśayasya / ahanyamānasya vikalmaṣasya / acalaṃ calaniketaṃ ye'nutiṣṭhanti te'mṛtāḥ ४ yadidamidihediha loke viṣayamucyate / vidhūya kaviretadanutiṣṭhedguhāśayam ५ ātmann evāhamalabdhvaitaddhitaṃ sevasva nāhitam / athānyeṣu pratīcchāmi sādhuṣṭhānamanapekṣayā / mahāntaṃ tejasaskāyaṃ sarvatra nihitaṃ prabhum ६ sarvabhūteṣu yo nityo vipaścidamṛto dhruvaḥ / anaṅgo 'śabdo'śarīro'sparśaśca mahāñśuciḥ / sa sarvaṃ paramā kāṣṭhā sa vaiṣuvataṃ sa vai vaibhājanaṃ puram ७ taṃ yo'nutiṣṭhetsarvatra prādhvaṃ cāsya sadācaret / durdarśaṃ nipuṇaṃ yukto yaḥ paśyetsa modeta viṣṭape ८
ātmanpaśyansarvabhūtāni na muhyeccintayankaviḥ / ātmānaṃ caiva sarvatra yaḥ paśyetsa vai brahmā nākapṛṣṭhe virājati १ nipuṇo'ṇīyānbisorṇāyā yaḥ sarvamāvṛtya tiṣṭhati / varṣīyāṃśca pṛthivyā dhruvaḥ sarvamārabhya tiṣṭhati / sa indriyairjagato'sya jñānādanyo'nanyasya jñeyātparameṣṭhī vibhājaḥ / tasmātkāyāḥ prabhavanti sarve sa mūlaṃ śāśvatikaḥ sa nityaḥ २ doṣāṇāṃ tu vinirghāto yogamūla iha jīvite / nirhṛtya bhūtadāhīyān kṣemaṃ gacchati paṇḍitaḥ ३ atha bhūtadāhīyāndoṣānudāhariṣyāmaḥ ४ krodho harṣo roṣo lobho moho dambho droho mṛṣodyamatyāśaparīvādāvasūyā kāmamanyū anātmyamayogasteṣāṃ yogamūlo nirghātaḥ ५ akrodho'harṣo'roṣo'lobho'moho'dambho'dro haḥ satyavacanamanatyāśo'paiśunamanasūyā saṃvibhāgastyāga ārjavaṃ mārdavaṃ śamo damaḥ sarvabhūtairavirodho yoga āryamānṛśaṃsaṃ tuṣṭiriti sarvāśramāṇāṃ samayapadāni tānyanutiṣṭhanvidhinā sārvagāmī bhavati ६
iti aṣṭamaḥ paṭalaḥ
kṣatriyaṃ hatvā gavāṃ sahasraṃ vairayātanārthaṃ dadyāt १ śataṃ vaiśye २ daśa śūdre ३ ṛṣabhaścātrādhikaḥ sarvatra prāyaścittārthaḥ ४ strīṣu caiteṣāmevam ५ pūrvayorvarṇayorvedādhyāyaṃ hatvā savanagataṃ vābhiśastaḥ ६ brāhmaṇamātraṃ ca ७ garbhaṃ ca tasyāvijñātam ८ ātreyīṃ ca striyam ९ tasya nirveṣaḥ १० araṇye kuṭiṃ kṛtvā vāgyataḥ śavaśiradhvajo'rdhaśāṇīpakṣamadhonābhyuparijānvācchādya ११ tasya panthā antarā vartmanī १२ dṛṣṭvā cānyamutkrāmet १३ khaṇḍena lohitakena śarāveṇa grāme pratiṣṭheta १४ ko'bhiśastāya bhikṣāmiti saptāgārāṇi caret १५ sā vṛttiḥ १६ alabdhopavāsaḥ १७ gāśca rakṣet १८ tāsāṃ niṣkramaṇapraveśane dvitīyo grāme'rthaḥ १९ dvādaśa varṣāṇi caritvā siddhaḥ sadbhiḥ saṃprayogaḥ २० ājipathe vā kuṭimkṛtvā brāhmaṇagavyopajigīṣaṃāṇo vasettriḥ pratirāddho'pajitya vā muktaḥ २१ āśvamedhikaṃ vāvabhṛthamavetya mucyate २२ dharmārthasaṃnipāte'rthagrāhiṇa etadeva २३ guruṃ hatvā śrotriyaṃ vā karmasamāptametenaiva vidhinottamāducchvāsāccaret २४ nāsyāsmiṃlloke pratyāpattirvidyate kalmaṣaṃ tu nirhaṇyate २५
gurutalpagāmī savṛṣaṇaṃ śiśnaṃ parivāsyāñjalāvādhāya dakṣiṇāṃ diśamanāvṛttiṃ vrajet १ jvalitāṃ vā sūrmiṃ pariṣvajya samāpnuyāt २ surāpo'gnisparśā surāṃ pibet ३ stenaḥ prakīrṇakeśo'e musalamādāya rājānaṃ gatvā karmācakṣīta / tenainaṃ hanyādvadhe mokṣaḥ ४ anujñāte'nujñātāramenaḥ ५ agniṃ vā praviśettīkṣṇaṃ vā tapa āyacchet ६ bhaktāpacayena vātmānaṃ samāpnuyāt ७ kṛcchrasaṃvatsaraṃ vā caret ८ athāpyudāharanti / steyaṃ kṛtvā surāṃ pītvā gurudāraṃ ca gatvā brahmahatyāmakṛtvā caturthakālā mitabhojanāḥ syurapo'bhyaveyuḥ savanānukalpam ९ sthānāsanābhyāṃ viharanta ete tribhirvarṣairapa pāpaṃ nundate १० prathamaṃ varṇaṃ parihāpya prathamaṃ varṇaṃ hatvā saṃgrāmaṃ gatvāvatiṣṭheta / tatrainaṃ hanyuḥ ११ api vā lomāni tvacaṃ māṃsamiti hāvayitvāgniṃ praviśet १२ vāyasapracalākabarhiṇacakravākahaṃsabhāsamaṇḍūkanakulaḍerikāśvahiṃsāyāṃ śūdra vatprāyaścittam १३
dhenvanaḍuhoścākāraṇāt १ dhuryavāhapravṛttau cetareṣāṃ prāṇinām २ anākrośyamākruśyānṛtaṃ voktvā trirātramakṣīrākṣārālavaṇabhojanaṃ ३ śūdra sya saptarātramabhojanam ४ strīṇāṃ caivam ५ yeṣvābhiśastyaṃ teṣāmekāṅgaṃ chittvāprāṇahiṃsāyām ६ anāryavapaiśunapratiṣiddhāacāreṣvabhakṣyābhojyāpeyaprāśane śūdrā yāṃ ca retaḥ siktvāyonau ca doṣavacca karmābhisaṃdhipūrvaṃ kṛtvānabhisaṃdhipūrvaṃ vābliṅgābhirapa upaspṛśedvāruṇībhirvānyairvā pavitrairyathā karmābhyāsaḥ ७ gardabhenāvakīrṇī nirṛtiṃ pākayajñena yajeta ८ tasya śūdraḥ prāśnīyāt ९ mithyāadhītaprāyaścittam १० saṃvatsaramācāryahite vartamāno vācaṃ yacchetsvādhyāya evotsṛjamāno vācamācārya ācāryadāre bhikṣācarye ca ११ evamanyeṣvapi doṣavatsvapatanīyeṣūttarāṇi yāni vakṣyāmaḥ १२ kāmamanyubhyāṃ vā juhuyātkāmo'kārṣīnmanyurakārṣīditi japedvā १३ parvaṇi vā tilabhakṣa upoṣya vā śvobhūta udakamupaspṛśya sāvitrīṃ prāṇāyāmaśaḥ sahasrakṛtva āvartayedaprāṇāyāmaśo vā १४
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ tilabhaksa upoṣya vā śvobhūte mahānadamudakamupaspṛśya sāvitryā samitsahasramādadhyāj japedvā १ iṣṭiyajñakratūnvā pavitrārthānāharet २ abhojyaṃ bhuktvā naiṣpurīṣyam ३ tatsaptarātreṇāvāpyate ४ hemantaśiśirayorvobhayoḥ saṃdhyorudakamupaspṛśet ५ kṛcchradvādaśarātraṃ vā caret ६ tryahamanaktāśyadivāśī tatastryahaṃ tryahamayācitavratastryahaṃ nāśnāti kiṃcaneti kṛcchradvādaśarātrasya vidhiḥ ७ etamevābhyasetsaṃvatsaraṃ sa kṛcchrasaṃvatsaraḥ ८ athāparam / bahūnyapyapatanīyāni kṛtvā tribhiranaśnatpārāyaṇaiḥ kṛtaprāyaścitto bhavati ९ anāryāṃ śayane bibhreddadadvṛddhiṃ kaṣāyapaḥ / abrāhmaṇa iva vanditvā tṛṇeṣvāsīta pṛṣṭhatap १० yadekarātreṇa karoti pāpaṃ kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ / caturthakāla udakābhyavāyī tribhirvarṣaistadapahanti pāpam ११
iti navamaḥ paṭalaḥ
yathā kathā ca paraparigrahamabhimanyate steno ha bhavatīti kautsahārītau tathā kaṇvapuṣkarasādī १ santyapavādāḥ parigraheṣviti vārṣyāyaṇiḥ २ śamyoṣā yugyaghāso na svāminaḥ pratiṣedhayanti ३ ativyapahāro vyṛddho bhavati ४ sarvatrānumatipūrvamiti hārītaḥ ५ na patitamācāryaṃ jñātiṃ vā darśanārtho gacchet ६ na cāsmādbhogānupayuñjīta ७ yadṛcchāsaṃnipāta upasaṃgṛhya tūṣṇīṃ vyativrajet ८ mātā putratvasya bhūyāṃsi karmāṇyārabhate tasyāṃ śuśrūṣā nityā patitāyāmapi ९ na tu dharmasaṃnipātaḥ syāt १० adharmāhṛtānbhogānanujñāya na vayaṃ cādharmaścetyabhivyāhṛtyādhonābhyuparijānvāchādya triṣavaṇamudakamupaspṛśannakṣīrākṣārālavaṇaṃ bhuñjāno dvādaśa varṣāṇi nāgāraṃ praviśet ११ tataḥ siddhiḥ १२ atha saṃprayogaḥ syādāryaiḥ १३ etadevānyeṣāmapi patanīyānām १४ gurutalpagāmī tu suṣirāṃ sūrmiṃ praviśyobhayata ādīpyābhidahedātmānam १५ mithyaitaditi hārītaḥ १६ yo hyātmānaṃ paraṃ vābhimanyate'bhiśasta eva sa bhavati १७ etenaiva vidhinottamāducchvāsāccaret / nāsyāsmiṃl loke pratyāpattirvidyate / kalmaṣaṃ tu nirhaṇyate १८ dāravyatikramī kharājinaṃ bahirloma paridhāya dāravyatikramiṇe bhikṣāmiti saptāgārāṇi caret / sā vṛttiḥ ṣaṇmāsān १९ striyāstu bhartṛvyatikrame kṛcchradvādaśarātrābhyāsastāvantaṃ kālam २० atha bhrūṇahā śvājinaṃ kharājinaṃ vā bahirloma paridhāya puruṣaśiraḥ pratīpānārthamādāya २१
khaṭvāṅgaṃ daṇḍārthe karmanāmadheyaṃ prabruvāṇaścaṅkramyeta ko bhrūṇaghne bhikṣāmiti / grāme prāṇavṛttiṃ pratilabhya śūnyāgāraṃ vṛkṣamūlaṃ vābhyupāśrayenna hi ma āryaiḥ saṃprayogo vidyate १-१ etenaiva vidhinottamāducchvāsāccaret / nāsyāsmiṃl loke pratyāpattirvidyate / kalmaṣaṃ tu nirhaṇyate १-२ yaḥ pramatto hanti prāptaṃ doṣaphalam २ saha saṃkalpena bhūyaḥ ३ evamanyeṣvapi doṣavatsu karmasu ४ tathā puṇyakriyāsu ५ parīkṣārtho'pi brāhmaṇa āyudhaṃ nādadīta ६ yo hiṃsārthamabhikrāntaṃ hanti manyureva manyuṃ spṛśati na tasmindoṣa iti purāṇe ७ athābhiśastāḥ samavasāya careyurdhārmyamiti sāṃśityetaretarayājakā itaretarādhyāpakā mitho vivahamānāḥ ८ putrānsaṃniṣpādya brūyurvipra vrajatatāsmadevaṃ hyasmatsvāryāḥ saṃpratyapatsyateti ९ athāpi na sendri yaḥ patati १० tadetena veditavyam / aṅgahīno hi sāṅgaṃ janayati ११ mithyaitaditi hārītaḥ १२ dadhidhānīsadharmā strī bhavati १३ yo hi dadhidhānyāmaprayataṃ paya ātacya manthati na tena dharmakṛtyaṃ kriyate / evamaśuci śuklaṃ yannivartate na tena saha saṃprayogo vidyate १४ abhīcārānuvyāhārāvaśucikarāvapatanīyau १५ patanīyāviti hārītaḥ १६ patanīyavṛttistvaśucikarāṇāṃ dvādaśa māsāndvādaśārdhamāsāndvādaśa dvādaśāhāndvādaśa saptāhāndvādaśa tryahāndvādaśāhaṃ saptāhaṃ tryahamekāham १७ ityaśucikaranirveṣo yathā karmābhyāsaḥ १८
iti daśamaḥ paṭalaḥ
vidyayā snātītyeke १ tathā vratenāṣṭācatvāriṃśatparīmāṇena २ vidyāvratena cetyeke ३ teṣu sarveṣu snātakavadvṛttiḥ ४ samādhiviśeṣācchrutiviśeṣācca pūjāyāṃ phalaviśeṣaḥ ५ atha snātakavratāni ६ pūrveṇa grāmānniṣkramaṇapraveśanāni śīlayeduttareṇa vā ७ saṃdhyośca bahirgrāmādāsanaṃ vāgyataśca ८ vipratiṣedhe śrutilakṣaṇaṃ balīyaḥ ९ sarvānrāgānvāsasi varjayet १० kṛṣṇaṃ ca svābhāvikam ११ anūdbhāsi vāso vasīta १२ apratikṛṣṭaṃ ca śaktiviṣaye १३ divā ca śirasaḥ prāvaraṇaṃ varjayenmūtrapurīṣayoḥ karma parihāpya १४ śirastu prāvṛtya mūtrapurīṣe kuryādbhūmyāṃ kiṃcidantardhāya १५ chāyāyāmmūtrapurīṣayoḥ karma varjayet १६ svāṃ tu chāyāmavamehet १७ na sopānahmūtrapurīṣe kuryātkṛṣṭe pathyapsu ca १८ tathā ṣṭhevanamaithunayoḥ karmāpsu varjayet १९ agnimādityamapo brāhmaṇaṃ gā devatāścābhimukho mūtrapurīṣayoḥ karma varjayet २० aśmānaṃ loṣṭhamārdrāanoṣadhivanaspatīnūrdhvānācchidya mūtrapurīṣayoḥ śundhane varjayet २१ agnimapo brāhmaṇaṃ gā devatā dvāraṃ pratīvātaṃ ca śaktiviṣaye nābhiprasārayīta २२ athāpyudāharanti २३
prāṅmukho'nnāni bhuñjīta uccareddakṣiṇāmukhaḥ / udaṅmukho mūtraṃ kuryātpratyakpādāvanejanamiti १ ārāccāvasathānmūtrapurīṣe kuryāddakṣiṇāṃ diśaṃ dakṣiṇāparāṃ vā २ astamite ca bahirgrāmādārādāvasathādvā mūtrapurīṣayoḥ karma varjayet ३ devatābhidhānaṃ cāprayataḥ ४ paruṣaṃ cobhayordevatānāṃ rājñaśca ५ brāhmaṇasya goriti padopasparśanaṃ varjayet ६ hastena cākāraṇāt ७ gordakṣiṇānāṃ kumāryāśca parīvādānvarjayet ८ spṛhatīṃ ca gāṃ nācakṣīta ९ saṃsṛṣṭāṃ ca vatsenānimitte १० nādhenumadhenuriti brūyāt / dhenubhavyetyeva brūyāt ११ na bhadrambhadra miti brūyāt / puṇyaṃ praśāstamityeva brūyāt १२ vatsatantīṃ ca nopari gacchet १३ preṅkhāvantareṇa ca nātīyāt १४ nāsau me sapatna brūyāt / yadyasau me sapatna iti brūyāddviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ janayet १५ nendra-dhanuriti parasmai prabrūyāt १६ na patataḥ saṃcakṣītaḥ १७ udyantamastaṃ yantaṃ cādityaṃ darśane varjayet १८ divādityaḥ sattvāni gopāyati naktaṃ candramāstasmādamāvāsyāyāṃ niśāyāṃ svādhīya ātmano guptimicchetprāyatya brahmacaryakāle caryayā ca १९ saha hyetāṃ rātriṃ sūryācandramasau vasataḥ २० na kusṛtyā grāmaṃ praviśet / yadi praviśennamo rudrāya vāstoṣpataya ityetāmṛcaṃ japedanyāṃ vā raudrīm २१ nābrāhmaṇāyocchiṣṭaṃ prayacchet / yadi prayaccheddantānskuptvā tasminn avadhāya prayacchet २२ krodhādīṃśca bhūtadāhīyāndoṣānvarjayet २३
pravacanayukto varṣāśaradaṃ maithunaṃ varjayet १ mithunībhūya ca na tayā saha sarvāṃ rātriṃ śayīta २ śayānaścādhyāpanaṃ varjayet ३ na ca tasyāṃ śayyāyāmadhyāpayedyasyāṃ śayīta ४ anāviḥsraganulepaṇaḥ syāt ५ sadā niśāyāṃ dāraṃ pratyalaṃkurvīta ६ saśirā vamajjanamapsu varjayet ७ astamite ca snānam ८ pālāśamāsanaṃ pāduke dantaprakṣālanamiti ca varjayet ९ stutiṃ ca guroḥ samakṣaṃ yathā susnātamiti १० ā niśāyā jāgaraṇam ११ anadhyāyo niśāyāmanyatra dharmopadeśācchiṣyebhyaḥ १२ manasā vā svayam १३ ūrdhvamardharātrādadhyāpanam १४ nāpararātramutthāyānadhyāya iti saṃviśet १५ kāmamapaś śayīta १६ manasā vādhīyīta १७ kṣudrā nkṣudrā caritāṃśca deśānna seveta १८ sabhāḥ samājāṃśca १९ samājaṃ cedgacchet pradakṣiṇīkṛtyāpeyāt २० nagarapraveśanāni ca varjayet २१ praśnaṃ ca na vibrūyāt २२ athāpyudāharanti २३ mūlaṃ tūlaṃ vṛhati durvivaktuḥ prajāṃ paśūnāyatanaṃ hinasti / dharmaprahrāda na kumālanāya rudanha mṛtyurvyuvāca praśnamiti २४ gārdabhaṃ yānamārohaṇe viṣamārohaṇāvarohaṇāni ca varjayet २५ bāhubhyāṃ ca nadītaram २६ nāvāṃ ca sāṃśayikīm २७ tṛṇacchedanaloṣṭavimardanāṣṭhevanāni cākāraṇāt २८ yaccānyatparicakṣate yaccānyatparicakṣate २९
ityekādaśaḥ paṭalaḥ
iti prathamo'dhyāyaḥ
pāṇigrahaṇādadhi gṛhamedhinorvratam १ kālayorbhojanam २ atṛptiścānnasya ३ parvasu cobhayorupavāsaḥ ४ aupavastameva kālāntare bhojanam ५ tṛptiścānnasya ६ yaccainayoḥ priyaṃ syāttadetasminn ahani bhuñjīyātām ७ adhaśca śayīyātām ८ maithunavarjanaṃ ca ९ śvobhūte sthālīpākaḥ १० tasyopacāraḥ pārvaṇena vyākhyātaḥ ११ nityaṃ loka upadiśanti १२ yatra kva cāgnimupasamādhāsyansyāttatra prācīrudīcīśca tisrastisro lekhā likhitvādbhiravokṣyāgnimupasamindhyāt १३ utsicyaitadudakamuttareṇa pūrveṇa vānyadupadadhyāt १४ nityamudadhānānyadbhirariktāni syurgṛhamedhinorvratam १५ ahanyasaṃveśanam १६ ṛtau ca saṃnipāto dāreṇānuvratam १७ antarāle'pi dāra eva १८ brāhmaṇavacanācca saṃveśanam १९ strīvāsasaiva saṃnipātaḥ syāt २० yāvatsaṃnipātaṃ caiva sahaśayyā २१ tato nānā २२ udakopasparśanam २३
api vā lepānprakṣālyācamya prokṣaṇamaṅgānām १ sarvavarṇānāṃ svadharmānuṣṭhāne paramaparimitaṃ sukham २ tataḥ parivṛttau karmaphalaśeṣeṇa jātiṃ rūpaṃ varṇaṃ balaṃ medhāṃ prajñāṃ dra vyāṇi dharmānuṣṭhānamiti pratipadyate / taccakravadubhayorlokayoḥ sukha eva vartate ३ yathauṣadhivanaspatīnāṃ bījasya kṣetrakarmaviśeṣe phalaparivṛddhirevam ४ etena doṣaphalaparivṛddhiruktā ५ steno'bhiśasto brāhmaṇo rājanyo vaiśyo vā parasmiṃl loke parimite niraye vṛtte jāyate cāṇḍālo brāhmaṇaḥ paulkaso rājanyo vaiṇo vaiśyaḥ ६ etenānye doṣaphalaiḥ karmabhiḥ paridhvaṃsā doṣaphalāsu yoniṣu jāyante varṇaparidhvaṃsāyām ७ yathā cāṇḍālopasparśane saṃbhāṣāyāṃ darśane ca doṣastatra prāyaścittam ८ avagāhanamapāmupasparśane saṃbhāṣāyāṃ brāhmaṇasaṃbhāṣā darśane jyotiṣāṃ darśanam ९
iti prathamaḥ paṭalaḥ
āryāḥ prayatā vaiśvadeve'nnasaṃskartāraḥ syuḥ १ bhāṣāṃ kāsaṃ kṣavayumityabhimukho 'nnaṃ varjayet २ keśānaṅgaṃ vāsaścālabhyāpa upaspṛśet ३ āryādhiṣṭhitā vā śūdrāḥ saṃskartāraḥ syuḥ ४ teṣāṃ sa evācamanakalpaḥ ५ adhikamaharahaḥ keśaśmaśrulomanakhavāpanam ६ udakopasparśanaṃ ca saha vāsasā ७ api vāṣṭamīṣveva parvasu vā vaperan ८ parokṣamannaṃ saṃskṛtamagnāvadhiśrityādbhiḥ prokṣet / taddevapavitramityācakṣate ९ siddhe'nne tiṣṭhanbhūtamiti svāmine prabrūyāt १० tatsubhūtaṃ virāḍ annaṃ tanmā kṣāyīti prativacanaḥ ११ gṛhamedhinoryadaśanīyasya homā balayaśca svargapuṣṭisaṃyuktāḥ १२ teṣāṃ mantrāṇāmupayoge dvādaśāhamadhaḥśayyā brahmacaryaṃ kṣāralavaṇavarjanaṃ ca १३ uttamasyaikarātramupavāsaḥ १४ balīnāṃ tasya tasya deśe saṃskāro hastena parimṛjyāvokṣya nyupya paścātpariṣecanam १५ aupāsane pacane vā ṣaḍbhirādyaiḥ pratimantraṃ hastena juhuyāt १६ ubhayataḥ pariṣecanaṃ yathā purastāt १७ evaṃ balīnāṃ deśe deśe samavetānāṃ sakṛtsakṛdante pariṣecanam १८ sati sūpasaṃsṛṣṭena kāryāḥ १९ apareṇāgniṃ saptamāṣṭamābhyāmudagapavargam २० udadhānasaṃnidhau navamena २१ madhye'gārasya daśamaikādaśābhyāṃ prāgapavargam २२ uttarapūrvadeśe'gārasyottareścaturbhiḥ २३
śayyādeśe kāmaliṅgena १ dehalyāmantarikṣaliṅgena २ uttareṇāpidhānyām ३ uttarerbrahmasadane ४ dakṣiṇataḥ pitṛliṅgena prācīnāvītyavācīnapāṇiḥ kuryāt ५ raudra uttaro yathā devatābhyaḥ ६ tayornānā pariṣecanaṃ dharmabhedāt ७ naktamavottamena vaihāyasam ८ ya etānavyagro yathopadeśaṃ kurute nityaḥ svargaḥ puṣṭiśca ९ agraṃ ca deyam १० atithīnevāgre bhojayet ११ balānvṛddhānrogasaṃbandhānstrīścāntarvatnīḥ १२ kāle svāmināvannārthinaṃ na pratyācakṣīyātām १३ abhāve bhūmirudakaṃ tṛṇāni kalyāṇī vāg iti / etāni vai sato'gāre na kṣīyante kadācaneti १४ evaṃvṛttāvanantalokau bhavataḥ १५ brāhmaṇāyānadhīyānāyāsanamudakamannamiti deyam / na pratyuttiṣṭhet १६ abhivādanāyaivottiṣṭhedabhivādyaścet १७ rājanyavaiśyau ca १८ śūdra mabhyāgataṃ karmaṇi niyuñjyāt / athāsmai dadyāt १९ dāsā vā rājakulādāhṛtyātithivacchūdra mpūjayeyuḥ २० nityamuttaraṃ vāsaḥ kāryam २१ api vā sūtramevopavītārthe २२ yatra bhujyate tatsamūhya nirhṛtyāvokṣya taṃ deśamamatrebhyo lepānsaṃkṛṣyādbhiḥ saṃsṛjyottarataḥ śucau deśe rudrā ya ninayet / evaṃ vāstu śivaṃ bhavati २३ brāhmaṇa ācāryaḥ smaryate tu २४ āpadi brāhmaṇena rājanye vaiśye vādhyayanam २५ anugamanaṃ ca paścāt २६ tata ūrdhvaṃ brāhmaṇa evāgre gatau syāt २७
sarvavidyānāmapyupaniṣadāmupākṛtyānadhyayanaṃ tadahaḥ १ adhītya cāvikramaṇaṃ sadyaḥ २ yadi tvareta guroḥ samīkṣāyāṃ svādhyāyamadhītya kāmaṃ gacchet / evamubhayoḥ śivaṃ bhavati ३ samāvṛttaṃ cedācāryo'bhyāgacchettamabhimukho 'bhyāgamya tasyopasaṃgṛhya na bībhatsamāna udakamupaspṛśetpuraskṛtyopasthāpya yathopadeśaṃ pūjayet ४ āsane śayane bhakṣye bhojye vāsasi vā saṃnihite nihīnataravṛttiḥ syāt ५ tiṣṭhansavyena pāṇinānugṛhyācāryamācamayet ६ anyaṃ vā samudetam ७ sthānāsanacaṅkramaṇasmiteṣvanucikīrṣan ८ saṃnihite mūtrāpurīṣavātakarmoccairbhāṣāhāsaṣṭhevanadantaskavananiḥśṛṅkhaṇabhrukṣepaṇatālananiṣṭhyānīti ९ dāre prajāyāṃ copasparśanabhāṣā visrambhapūrvāḥ parivarjayet १० vākyena vākyasya pratīghātamācāryasya varjayet ११ śreyasāṃ ca १२ sarvabhūtaparīvādākrośāṃśca १३ vidyayā ca vidyānām १४ yayā vidyayā na viroceta punarācāryamupetya niyamena sādhayet १५ upākaraṇādotsarjanādadhyāpayiturniyamaḥ /lomasaṃharaṇaṃ māṃsaṃ śrāddhaṃ maithunamiti ca varjayet १६ ṛtve vā jāyām १७ yathāgamaṃ śiṣyebhyo vidyāsaṃpradāne niyameṣu ca yuktaḥ syāt / evaṃ vartamānaḥ pūrvāparānsaṃbandhānātmānaṃ ca kṣeme yunakti १८ manasā vācā prāṇena cakṣuṣā śrotreṇa tvakśiśnodarārambhanaṇānāsrāvānparivṛñjāno 'mṛtatvāya kalpate १९
iti dvitīyaḥ paṭalaḥ
jātyācārasaṃśaye dharmārthamāgatamagnimupasamādhāya jātimācāraṃ ca pṛcchet १ sādhutāṃ cetpratijānīte'gnirupadra ṣṭā vāyurupaśrotādityo'nukhyātā sādhutāṃ pratijānīte sādhvasmā astu vitatha eṣa enasa ityuktvā śāstuṃ pratipadyeta २ agniriva jvalann atithirabhyāgacchati ३ dharmeṇa vedānāmekaikāṃ śākhāmadhītya śrotriyo bhavati ४ svadharmayuktaṃ kuṭumbinamabhyāgacchati dharmapuraskāro nānyaprayojanaḥ so'tithirbhavati ५ tasya pūjāyāṃ śāntiḥ svargaśca ६ tamabhimukho'bhyāgamya yathāvayaḥ sametya tasyāsanamāhārayet ७ śaktiviṣaye nābahupādamāsanaṃ bhavatītyeke ८ tasya pādau prakṣālayet / śūdra mithunāvityeke ९ anyataro'bhiṣecane syāt १० tasyodakamāhārayenmṛnmayenetyeke ११ nodakamācārayed asamāvṛttaḥ १२ adhyayanasāṃvṛttiścātrādhikā १३ sāntvayitvā tarpayedra sairbhakṣyairadbhiravarārdhyeneti १४ āvasathaṃ dadyādupariśayyāmupastaraṇamupadhānaṃ sāvastaraṇamabhyañjanaṃ ceti १५ annasaṃskartāramāhūya vrīhīnyavānvā tadarthānnirvapet १६ uddhṛtānyannānyavekṣetedaṃ bhūyā १७ idā३miti bhūya uddharetyeva brūyāt १८ dviṣandviṣato vā nānnamaśnīyāddoṣeṇa vā mīmāṃsamānasya mīmāṃsitasya vā १९ pāpmānaṃ hi sa tasya bhakṣayatīti vijñāyate २०
sa eṣa prājāpatyaḥ kuṭumbino yajño nityapratataḥ १ yo'tithīnāmagniḥ sa āhavanīyo yaḥ kuṭumbe sa gārhapatyo yasminpacyate so'nvāhāryapacanaḥ २ ūrjaṃ puṣṭiṃ prajāṃ paśūniṣṭāpūrtamiti gṛhāṇāmaśnāti yaḥ pūrvo'titheraśnāti ३ payopasecanamannamagniṣṭomasaṃmitaṃ sarpiṣokthyasaṃmitaṃ madhunātirātrasaṃmitaṃ māṃsena dvādaśāhasaṃmitamudakena prajāvṛddhirāyuṣaśca ४ priyā apriyāścātithayaḥ svargaṃ lokaṃ gamayantīti vijñāyate ५ sa yatprātarmadhyaṃdine sāyamiti dadāti savanānyeva tāni bhavanti ६ yadanutiṣṭhatyudavasyatyeva tat ७ yatsāntvayatati sā dakṣiṇā praśaṃsā ८ yatsaṃsādhayati te viṣṇukramāḥ ९ yadupāvartate so'vabhṛthaḥ १० iti hi brāhmaṇam ११ rājānaṃ cedatithirabhyāgacchecchreyasīmasmai pūjāmātmanaḥ kārayet १२ āhitāgniṃ cedatithirabhyāgacchetsvayamenamabhyudetya brūyāt / vrātya kvāvātsīriti / vrātya udakamiti / vrātya tarpayaṃstviti १३ purāgnihotrasya homādupāṃśu japet / vrātya yathā te manastathāstviti / vrātya yathā te vaśastathāstviti / vrātya yathā te priyaṃ tathāstviti / vrātya yathā te nikāmastathāstviti १४ yasyoddhṛteṣvahuteṣvagniṣvatithirabhyāgacchetsvayamenamabhyudetya brūyātvrātya atisṛja hoṣyāmi / ityatisṛṣṭena hotavyam / anatisṛṣṭaścejjuhuyāddoṣaṃ brāhmaṇamāha १५ ekarātraṃ cedatithīnvāsayetpārthivāṃl lokānabhijayati dvitīyayāntarikṣyāṃstṛtīyayā divyāṃścaturthyā parāvato lokānaparimitābhiraparimitāṃl lokānabhijayatīti vijñāyate १६ asamudetaścedatithirbruvāṇa āgacchedāsanamudakamannaṃ śrotriyāya dadāmītyeva dadyāt / evamasya samṛddhaṃ bhavati १७
iti tṛtīyaḥ paṭalaḥ
yena kṛtāvasathaḥ syādatithirna taṃ pratyuttiṣṭhetpratyavarohedvā purastāccedabhivāditaḥ १ śeṣabhojyatithīnāṃ syāt २ na rasāngṛhe bhuñjītānavaśeṣamatithibhyaḥ ३ nātmārthamabhirūpamannaṃ pācayet ४ gomadhuparkārho vedādhyāyaḥ ५ ācārya ṛtvik snātako rājā vā dharmayuktaḥ ६ ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyo gaurmadhuparkaśca ७ dadhi madhusaṃsṛṣṭaṃ madhuparkaḥ payo vā madhusaṃsṛṣṭam ८ abhāva udakam ९ ṣaḍaṅgo vedaḥ १० chandaḥ kalpo vyākaraṇaṃ jyotiṣaṃ niruktaṃ śīkṣā chandovicitiriti ११ śabdārthārambhaṇānāṃ tu karmaṇāṃ samāmnāyasamāptau vedaśabdaḥ / tatra saṃkhyā vipratiṣiddhā १२ aṅgānāṃ tu pradhānairavyapadeśa iti nyāyavitsamayaḥ १३ atithiṃ nirākṛtya yatra
gate bhojane smarettato viramyopoṣya १४
śvobhūte yathāmanasaṃ tarpayitvā saṃsādhayet १ yānavantamā yānāt २ yāvannānujānīyāditaraḥ ३ apratībhāyāṃ sīmno nivarteta ४ sarvānvaiśvadeve bhāginaḥ kurvītā śvacāṇḍālebhyaḥ ५ nānarhadbhyo dadyādityeke ६ upetaḥ strīṇāmanupetasya cocchiṣṭaṃ varjayet ७ sarvāṇyudakapūrvāṇi dānāni ८ yathāśruti vihāre ९ ye nityā bhāktikāsteṣāmanuparodhena saṃvibhāgo vihitaḥ १० kāmamātmānaṃ bhāryāṃ putraṃ voparundhyānna tveva dāsakarmakaram ११ tathā cātmano'nuparodhaṃ kuryādyathā karmasvasamarthaḥ syāt १२ athāpyudāharanti / aṣṭau grāsā munerbhakṣaḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ / dvātriṃśataṃ gṛhasthasyāparimitaṃ brahmacāriṇaḥ १३-१ āhitāgniranaḍvāṃśca brahmacārī ca te trayaḥ / aśnanta eva sidhyanti naiṣāṃ siddhiranaśnatāmiti १३-२
iti caturthaḥ paṭalaḥ
bhikṣaṇe nimittamācāryo vivāho yajño mātāpitrorbubhūrṣārhataśca niyamavilopaḥ १ tatra guṇānsamīkṣya yathāśakti deyam २ indri yaprītyarthasya tu bhikṣaṇamanimittam / na tadādri yeta ३ svakarma brāhmaṇasyādhyayanamadhyāpanamyajño yājanaṃ dānaṃ pratigrahaṇaṃ dāyādyaṃ śiloñchaḥ ४ anyaccāparigṛhītam ५ etānyeva kṣatriyasyādhyāpanayājanapratigrahaṇānīti parihāpya daṇḍayuddhādhikāni ६ kṣatriyavadvaiśyasya daṇḍayuddhavarjaṃ kṛṣigorakṣyavāṇijyādhikam ७ nānanūcānamṛtvijaṃ vṛṇīte na paṇamānam ८ ayājyo'nadhīyānaḥ ९ yuddhe tadyogā yathopāyamupadiśanti tathā pratipattavyam १० nyastāyudhaprakīrṇakeśaprāñjaliparāṅāvṛttānāmāryā vadhaṃ paricakṣate ११ śāstrairadhigatānāmindri yadaurbalyādvipratipannānāṃ śāstā nirveṣamupadiśedyathākarma yathoktam १२ tasya cecchāstramatipravarteranrajānaṃ gamayet १३ rājā purohitaṃ dharmārthakuśalam १४ sa brāhmaṇānniyuñjyāt १५ balaviśeṣeṇa vadhadāsyavarjaṃ niyamairupaśoṣayet १६
itareṣāṃ varṇānāmā prāṇaviprayogātsamavekṣya teṣāṃ karmāṇi rājā daṇḍampraṇayet १ na ca saṃdehe daṇḍaṃ kuryāt २ suvicitaṃ vicityā daivapraśnebhyo rājā daṇḍāya pratipadyeta ३ evaṃvṛtto rājobhau lokāvabhijayati ४ rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya ५ sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ ६ yānasya bhārābhinihitasyāturasya striyā iti sarvairdātavyaḥ ७ varṇajyāyasāṃ cetarervarṇaiḥ ८ aśiṣṭapatitamattonmattānāmātmasvastyayanārthena sarvaireva dātavyaḥ ९ dharmacaryayā jaghanyo varṇaḥ pūrvaṃ pūrvaṃ varṇamāpadyate jātiparivṛttau १० adharmacaryayā pūrvo varṇo jaghanyaṃ jaghanyaṃ varṇamāpadyate jātiparivṛttau ११ dharmaprajāsaṃpanne dāre nānyāṃ kurvīta १२ anyatarābhāve kāryā prāg agnyādheyāt १३ ādhāne hi satī karmabhiḥ saṃbadhyate yeṣāmetadaṅgam १४ sagotrāya duhitaraṃ na prayacchet १५ mātuśca yonisaṃbandhebhyaḥ १६ brāhme vivāhe bandhuśīlaśrutārogyāṇi buddhvā prajāsahatvakarmabhyaḥ pratipādayecchaktiviṣayeṇālaṃkṛtya १७ ārṣe duhitṛmate mithunau gāvau deyau १८ daive yajñatantra ṛtvije pratipādayet १९ mithaḥ kāmātsāṃvartete sa gāndharvaḥ २०
śaktiviṣayeṇa dra vyāṇi datvā vaheransa āsuraḥ १ duhitṛmataḥ prothayitvā vaheransa rākṣasaḥ २ teṣāṃ traya ādyāḥ praśastāḥ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān ३ yathā yukto vivāhastathā yuktā prajā bhavati ४ pāṇisamūḍhaṃ brāhmaṇasya nāprokṣitamabhitiṣṭhet ५ agniṃ brāhmaṇaṃ cāntareṇa nātikrāmet ६ brāhmaṇāṃśca ७ anujñāpya vātikrāmet ८ agnimapaśca na yugapaddhārayīta ९ nānāgnīnāṃ ca saṃnivāpaṃ varjayet १० pratimukhamagnimāhriyamāṇamnāpratiṣṭhitaṃ bhūmau pradakṣiṇīkuryāt ११ pṛṣṭhataścātmanaḥ pāṇī na saṃśleṣayet १२ svapann abhinimrukto nāśvānvāgyato rātrimāsīta / śvobhūta udakamupaspṛśya vācaṃ visṛjet १३ svapann abhyudito nāśvānvāgyato'hastiṣṭhet १४ ā tamitoḥ prāṇamāyacchedityeke १५ svapnaṃ vā pāpakaṃ dṛṣṭvā १६ arthaṃ vā siṣādhayiṣan १७ niyamātikrame cānyasmin १८ doṣaphalasaṃśaye na tatkartavyam १९ evamadhyāyānadhyāye २० na saṃśaye pratyakṣavadbrūyāt २१ abhinimruktābhyuditakanakhiśyāvadāgradidhiṣudidhiṣūpatiparyāhitaparīṣṭaparivittaparivinna-parivividāneṣu cottarottarasminn aśucika ranirveṣo garīyāngarīyān २२ tacca liṅgaṃ caritvoddhāryamityeke २३
iti pañcamaḥ paṭalaḥ
savarṇāpūrvaśāstravihitāyāṃ yathartu gacchataḥ putrāsteṣāṃ karmabhiḥ saṃbandhaḥ १ dāyenāvyatikramaścobhayoḥ २ pūrvavatyāmasaṃskṛtāyāṃ varṇāntare ca maithune doṣaḥ ३ tatrāpi doṣavānputra eva ४ utpādayituḥ putra iti hi brāhmaṇam ५ athāpyudāharanti / idānīmevāhaṃ janaka strīṇāmīrṣyāmi no purā / yadā yamasya sādane janayituḥ putramabruvan ६-१ retodhāḥ putraṃ nayati paretya yamasādane / tasmādbhāryāṃ rakṣanti bibhyantaḥ pararetasaḥ ६-२ c apramattā rakṣatha tantumetaṃ mā vaḥ kṣetre parabījāni vāpsuḥ / janayituḥ putro bhavati sāṃparāye moghaṃ vettā kurute tantumetamiti ६ dṛṣṭo dharmavyatikramaḥ sāhasaṃ ca pūrveṣām ७ teṣāṃ tejoviśeṣeṇa pratyavāyo na vidyate ८ tadanvīkṣya prayuñjānaḥ sīdatyavaraḥ ९ dānaṃ krayadharmaścāpatyasya na vidyate १० vivāhe duhitṛmate dānaṃ kāmyaṃ dharmārthaṃ śrūyate tasmādduhitṛmate'dhirathaṃ śataṃ deyaṃ tanmithuyā kuryāditi ११-१ tasyāṃ krayaśabdaḥ saṃstutimātram / dharmāddhi saṃbandhaḥ ११-२ ekadhanena jyeṣṭhaṃ toṣayitvā १२
jīvanputrebhyo dāyaṃ vibhajetsamaṃ klībamunmattaṃ patitaṃ ca parihāpya १ putrābhāve yaḥ pratyāsannaḥ sapiṇḍaḥ २ tadabhāva ācārya ācāryābhāve'ntevāsī hṛtvā tadartheṣu dharmakṛtyeṣu vopayojayet ३ duhitā vā ४ sarvābhāve rājā dāyaṃ hareta ५ jyeṣṭho dāyāda ityeke ६ deśaviśeṣe suvarṇamkṛṣṇā gāvaḥ kṛṣṇaṃ bhaumaṃ jyeṣṭhasya ७ rathaḥ pituḥ parībhāṇḍaṃ ca gṛhe ८ alaṃkāro bhāryāyā jñātidhanaṃ cetyeke ९ tacchāstrairvipratiṣiddham १० manuḥ putrebhyo dāyaṃ vyabhajadityaviśeṣeṇa śrūyate ११ athāpi tasmādjyeṣṭhaṃ putraṃ dhanena niravasāyayantītyekavacchruyate १२ athāpi nityānuvādamavidhimāhurnyāyavido yathā tasmādajāvayaḥ paśūnāṃ saha carantīti tasmātsnātakasya mukhaṃ rebhāyatīva tasmādbastaśca śrotriyaścastrīkāmatamāviti १३ sarve hi dharmayuktā bhāginaḥ १४ yastvadharmeṇa dra vyāṇi pratipādayati jyeṣṭho'pi tamabhāgaṃ kurvīta १५ jāyā apatyorna vibhāgo vidyate १६ pāṇigrahaṇāddhi sahatvaṃ karmasu १७ tathā puṇyaphaleṣu १८ dra vyaparigraheṣu ca १९ na hi bharturvipravāse naimittike dāne steyamupadiśanti २०
etena deśakuladharmā vyākhyātāḥ १ mātuśca yonisaṃbandhebhyaḥ pituścā saptamātpuruṣādyāvatā vā saṃbandho jñāyate teṣāṃ preteṣūdakopasparśanaṃ garbhānparihāpyāparisaṃvatsarān २ mātāpitarāveva teṣu ३ hartāraśca ४ bhāryāyāṃ paramagurusaṃsthāyāṃ cākālamabhojanam ५ āturavyañjanāni kurvīran ६ keśānprakīrya pāṃsūnopyekavāsaso dakṣiṇāmukhāḥ sakṛdupamajjayottīryopaviśanti ७ evaṃ triḥ ८ tatpratyayamudakamutsicyāpratīkṣā grāmametya yatstriya āhustatkurvanti ९ itareṣu caitadevaika upadiśanti १० śucīnmantravataḥ sarvakṛtyeṣu bhojayet ११ deśataḥ kālataḥ śaucataḥ samyak pratigrahītṛta iti dānāni pratipādayati १२ yasyāgnau na kriyate yasya cāgraṃ na dīyate na tadbhoktavyam १३ na kṣāralavaṇahomo vidyate १४ tathāvarānna saṃsṛṣṭasya ca १५ ahaviṣyasya homa udīcīnamuṣṇaṃ bhasmāpohya tasmiñjuhyāttaddhutamahutaṃ cāgnau bhavati १६ na strī juhuyāt १७ nānupetaḥ १८ ānnaprāśanādgarbhā nāprayatā bhavanti १९ ā parisaṃvatsarādityeke २० yāvatā yā diśo na prajānīyuḥ २१ opanayanādityaparam २२ atra hyadhikāraḥ śāstrairbhavati २३ sā niṣṭhā २४ smṛtiśca २५
iti ṣaṣṭhaḥ paṭlaḥ
saha devamanuṣyā asmiṃl loke purā babhūvuḥ / atha devāḥ karmabhirdivaṃ jagmurahīyanta manuṣyāḥ / teṣāṃ ye tathā karmāṇyārabhante saha devairbrahmaṇā cāmuṣmiṃl loke bhavanti / athaitanmanuḥ śrāddhaśabdaṃ karma provāca १ prajāniḥśreyasā ca २ tatra pitaro devatā brāhmaṇāstvāhavanīyārthe ३ māsi māsi kāryam ४ aparapakṣasyāparāhnaḥ śreyān ५ tathāparapakṣasya jaghanyānyahāni ६ sarveṣvevāparapakṣasyāhassu kriyamāṇe pitṛṛnprīṇāti / kartustu kālābhiniyamātphalaviśeṣaḥ ७ prathame'hani kriyamāṇe strīprāyamapatye jāyate ८ dvitīye 'stenāḥ ९ tṛtīye brahmavarcasinaḥ १० caturthe kṣudra paśumān ११ pañcame pumāṃsaḥ / bahvapatyo na cānapatyaḥ pramīyate १२ ṣaṣṭhe'dhvaśīlo'kṣaśīlaśca १३ saptame karṣe rāddhiḥ १४ aṣṭame puṣṭiḥ १५ navama ekakhurāḥ १६ daśame vyavahāre rāddhiḥ १७ ekādaśe kṛṣṇāyasaṃ trapusīsam १८ dvādaśe paśumān १९ trayodaśe bahuputro bahumitro darśanīyāpatyaḥ / yuvamāriṇastu bhavanti २० caturdaśa āyudhe rāddhiḥ २१ pañcadaśe puṣṭiḥ २२ tatra dra vyāṇi tilamāṣā vrīhiyavā āpo mūlaphalāni २३ snehavati tvevānne tīvratarā pitṛṛṇāṃ prītirdrāghīyāṃsaṃ ca kālam २४ tathā dharmāhṛtena dra vyeṇa tīrthe pratipannena २५ saṃvatsaraṃ gavyena prītiḥ २६ bhūyāṃsamato māhiṣeṇa २७ etena grāmyāraṇyānāṃ paśūnāṃ māṃsaṃ medhyaṃ vyākhyātam २८
khaḍgopastaraṇe khaḍgamāṃsenānantyaṃ kālam १ tathā śatabalermatsyasya māṃsena २ vārdhrāṇasasya ca ३ prayataḥ prasannamanāḥ sṛṣṭo bhojayedbrāhmaṇānbrahmavido yonigotramantrāntevāsyasaṃbandhān ४ guṇahānyāṃ tu pareṣāṃ samudetaḥ sodaryo'pi bhojayitavyaḥ ५ etenāntevāsino vyākhyātāḥ ६ athāpyudāharanti ७ saṃbhojanī nāma piśācabhikṣā naiṣā pitṝngacchati nota devān / ihaiva sā carati kṣīṇapuṇyā śālāntare gauriva naṣṭavatsā ८ ihaiva saṃbhuñjatī dakṣiṇā kulātkulaṃ vinaśyatīti ९ tulyaguṇeṣu vayovṛddhaḥ śreyāndra vyakṛśaścepsan १० pūrvedyurnivedanam ११ aparedyurdvitīyam १२ tṛtīyamāmantraṇam १३ triḥprāyameke śrāddhamupadiśanti १४ yathā prathamamevaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca १५ sarveṣu vṛtteṣu sarvataḥ samavadāya śeṣasya grāsāvarārdhyaṃ prāśnīyādyathoktam १६ udīcyavṛttistvāsanagatānāṃ hasteṣūdapātrānayanam १७ uddhriyatāmagnau ca kriyatāmityāmantrayate १८ kāmamuddhriyatāṃ kāmamagnau kriyatāmityattisṛṣṭa uddharedjuhuyācca १९ śvabhirapapātraiśca śrāddhasya darśanaṃ paricakṣate २० śvitraḥ śipiviṣṭaḥ paratalpagāmyāyudhīyaputraḥ śūdro tpanno brāhmaṇyāmityete śrāddhe bhuñjānāḥ paṅktidūṣaṇā bhavanti २१ trimadhustrisuparṇastriṇāciketaścaturmedhaḥ pañcāgnirjyeṣṭhasāmago vedādhyāyyanūcānaputraḥ śrotriya ityete śrāddhe bhuñjānāḥ paṅktipāvanā bhavanti २२ na ca naktaṃ śrāddhaṃ kurvīta २३ ārabdhe cābhojanamā sa māpanāt २४ anyatra rāhudarśanāt २५
iti saptamaḥ paṭalaḥ
vilayanaṃ mathitaṃ piṇyākaṃ madhu māṃsaṃ ca varjayet १ kṛṣṇadhānyaṃ śūdrā nnaṃ ye cānyenāśyasaṃmatāḥ २ ahaviṣyamanṛtaṃ krodhaṃ yena ca krodhayet / smṛtimicchanyaśo medhāṃ svargaṃ puṣṭiṃ dvādaśaitāni varjayet ३ adhonābhyuparijānvācchādya triṣavaṇamudakamupaspṛśann anagnipakvavṛttiracchāyopagaḥ sthānāsanikaḥ saṃvatsarametadvrataṃ caret / etadaṣṭācatvāriṃśatsaṃmitamityācakṣate ४ nityaśrāddham ५ bahirgrāmācchucayaḥ śucau deśe saṃskurvanti ६ tatra navāni dra vyāṇi ७ yairannaṃ saṃskriyate yeṣu ca bhujyate ८ tāni ca bhuktavadbhyo dadyāt ९ samudetāṃśca bhojayet १० na cātadguṇāyocchiṣṭaṃ prayacchet ११ evaṃ saṃvatsaram १२ teṣāmuttamaṃ lohenājena kāryam १३ mānaṃ ca kārayetpraticchannam १४ tasyottarārdhe brāhmaṇānbhojayet १५ ubhayānpaśyati brāhmaṇāṃśca bhuñjānānmāne ca pitṛṛnityupadiśanti १६ kṛtākṛtamata ūrdhvam १७ śrāddhena hi tṛptiṃ vedayante pitaraḥ १८ tiṣyeṇa puṣṭikāmaḥ १९
gaurasarṣapāṇāṃ cūrṇāni kārayitvā taiḥ pāṇipādaṃ prakṣālya mukhaṃ karṇau prāśya ca yadvāto nātivāti tadāsano'jinaṃ bastasya prathamaḥ kalpo vāgyato dakṣiṇāmukho bhuñjīta १ anāyuṣyaṃ tvevaṃmukhasya bhojanaṃ māturityupadiśanti २ audumbaraścamasaḥ suvarṇanābhaḥ praśāstaḥ ३ na cānyenāpi bhoktavyaḥ ४ yāvadgrāsaṃ saṃnayan ५ askandayan ६ nāpajahīta ७ apajahīta vā ८ kṛtsnaṃ grāsaṃ grasīta sahāṅguṣṭham ९ na ca mukhaśabdaṃ kuryāt १० pāṇiṃ ca nāvadhūnuyāt ११ ācamya cordhvau pāṇī dhārayedā prodakībhāvāt १२ tato 'gnimupaspṛśet १३ divā ca na bhuñjītānyanmūlaphalebhyaḥ १४ sthālīpākānudeśyāni ca varjayet १५ sottarācchādanaścaiva yajñopavītī bhuñjīta १६ naiyyamikaṃ tu śrāddhaṃ snehavadeva dadyāt १७ sarpirmāṃsamiti prathamaḥ kalpaḥ १८ abhāve tailaṃ śākamiti १९ maghāsu cādhikaṃ śrāddhakalpena sarpirbrāhmaṇānbhojayet २०
māsiśrāddhe tilānāṃ dro ṇaṃ dro ṇaṃ yenopāyena śaknuyāttenopayojayet १ samudetāṃśca bhojayenna cātadguṇāyocchiṣṭaṃ dadyuḥ २ udagayana āpūryamāṇapakṣasyaikarātramavarārdhyamupoṣya tiṣyeṇa puṣṭikāmaḥ sthālīpākaṃ śrapayitvā mahārājamiṣṭvā tena sarpiṣmatā brāhmaṇaṃ bhojayitvā puṣṭyarthena siddhiṃ vācayīta ३ evamaharaharā parasmāttiṣyāt ४ dvau dvitīye ५ trīṃstṛtīye ६ evaṃ saṃvatsaramabhyuccayena ७ mahāntaṃ poṣaṃ puṣyati ८ ādita evopavāsaḥ ९ āttatejasāṃ bhojanaṃ varjayet १० bhasmatuṣādhiṣṭhānam ११ padā pādasya prakṣālanamadhiṣṭhānaṃ ca varjayet १२ preṅkholanaṃ ca pādayoḥ १३ jānuni cātyādhānaṃ jaṅghāyāḥ १४ nakhaiśca nakhavādanam १५ sphoṭanāni cākāraṇāt १६ yaccānyatparicakṣate १७ yoktā ca dharmayukteṣu dra vyaparigraheṣu ca १८ pratipādayitā ca tīrthe १९ yantā cātīrthe yato na bhayaṃ syāt २० saṃgrahītā ca manuṣyān २१ bhoktā ca dharmāvipratiṣiddhānbhogān २२ evamubhau lokā vabhijayati २३
ityaṣṭamaḥ paṭalaḥ
catvāra āśramā gārhasthyamācāryakulaṃ maunaṃ vānaprasthyamiti १ teṣu sarveṣu yathopadeśamavyagro vartamānaḥ kṣemaṃ gacchati २ sarveṣāmupanayanaprabhṛti samāna ācāryakule vāsaḥ ३ sarveṣāmanūtsargo vidyāyāḥ ४ buddhvā karmāṇi yatkāmayeta tadārabheta ५ yathā vidyārthasya niyama etenaivāntamanūpasīdata ācāryakule śarīranyāso brahmacāriṇaḥ ६ atha parivrājaḥ ७ ata eva brahmacaryavānpravrajati ८ tasyopadiśanti ९ anagniraniketaḥ syādaśarmāśaraṇo muniḥ svādhyāyaivotsṛjamāno vācaṃ grāme prāṇavṛttiṃ pratilabhyāniho'namutraścaret १० tasya muktamācchādanaṃ vihitam ११ sarvataḥ parimokṣameke १२ satyānṛte sukhaduḥkhe vedānimaṃ lokamamuṃ ca parityajyātmānamanvicchet १३ buddhe kṣemaprāpaṇam १४ tacchāstrairvipratiṣiddham १५ buddhe cetkṣemaprāpaṇamihaiva na duḥkhamupalabheta १६ etena paraṃ vyākhyātam १७ atha vānaprasthaḥ १८ ata eva brahmacaryavānpravrajati १९ tasyopadiśanti २० ekāgniraniketaḥ syādaśarmāśaraṇo muniḥ २१ svādhyāya evotsṛjamāno vācam २१
tasyāraṇyamācchādanaṃ vihitam १ tato mūlaiḥ phalaiḥ parṇaistṛṇairiti vartayaṃścaret २ antataḥ pravṛttāni ३ tato'po vāyumākāśamityabhiniśrayet ४ teṣāmuttara uttaraḥ saṃyogaḥ phalato viśiṣṭaḥ ५ atha vānaprasthasyaivānupūrvyameka upadiśanti ६ vidyāṃ samāpya dāraṃ kṛtvāgnīnādhāya karmāṇyārabhate somāvarārdhyāni yāni śrūyante ७ gṛhānkṛtvā sadāraḥ saprajaḥ sahāgnibhirbahirgrāmādvaset ८ eko vā ९ śiloñchena vartayet १० na cāta ūrdhvaṃ pratigṛhṇīyāt ११ abhiṣiktaśca juhuyāt १२ śanairapo'bhyaveyādabhighnann abhimukhamādityamudakamupaspṛśet १३ iti sarvatrodakopasparśanavidhiḥ १४ tasya dvaṃdvaṃ dra vyāṇāmeka upadiśanti pākārthabhojanārthavāsiparaśudātrakājānām १५ dvaṃdvānāmekaikamādāyetarāṇi datvāraṇyamavatiṣṭheta १६ tasyāraṇyenaivāta ūrdhvaṃ homo vṛttiḥ pratīkṣācchādanaṃ ca १७ yeṣu karmasu puroḍāśāścaravasteṣu kāryāḥ १८ sarvaṃ copāṃśu saha svādhyāyena १९ nāraṇyamabhyāśrāvayet २० agnyarthaṃ śaraṇam २१ ākāśe svayam २२ anupastīrṇe śayyāsane २३ nave sasye prāpte purāṇamanujānīyāt २४
bhūyāṃsaṃ vā niyamamicchann anvahameva pātreṇa sāyaṃ prātararthamāharet १ tato mūlaiḥ phalaiḥ parṇaistṛṇairiti vartayaṃścaredantataḥ pravṛttāni tato'po vāyumākāśamityabhiniśrayetteṣāmuttara uttaraḥ saṃyogaḥ phalato viśiṣṭaḥ २ atha purāṇe ślokāvudāharanti ३ aṣṭāśītisahasrāṇi ye prajāmīśirarṣayaḥ / dakṣiṇenāryamṇaḥ panthānaṃ te śmaśānāni bhejire ४ aṣṭāśītisahasrāṇi ye prajāṃ neṣirarṣayaḥ / uttareṇāryamṇaḥ panthānaṃ te'mṛtatvaṃ hi kalpate ५ ityūrdhvaretasāṃ praśaṃsā ६ athāpi saṃkalpasiddhayo bhavanti ७ yathā varṣaṃ prajādānaṃ dūre darśanaṃ manojavatā yaccānyadevaṃ yuktam ८ tasmācchrutitaḥ pratyakṣaphalatvācca viśiṣṭānāśramānetāneke bruvate ९ traividyavṛddhānāṃ tu vedāḥ pramāṇamiti niṣṭhā tatra yāni śrūyante vrīhiyavapaśvājyapayaḥkapālapatnīsaṃbandhānyuccairnīcaiḥ kāryamiti tairviruddha ācāro'pramāṇamiti manyante १० yattu śmaśānamucyate nānākarmaṇāmeṣo'nte puruṣasaṃskāro vidhīyate ११ tataḥ paramanantyaṃ phalaṃ svargyaśabdaṃ śrūyate १२
athāpyasya prajātimamṛtamāmnāya āha / prajāmanu prajāyase tadu te martyāmṛtamiti १ athāpi sa evāyaṃ virūḍhaḥ pṛthak pratyakṣeṇopalabhyate dṛśyate cāpi sārūpyaṃ dehatvamevānyat २ te śiṣṭeṣu karmasu vartamānāḥ pūrveṣāṃ sāṃparāyeṇa kīrtiṃ svargaṃ ca vardhayanti ३ evamavaro'varaḥ pareṣām ४ ā bhūtasaṃplavātte svargajitaḥ ५ punaḥ sarge bījārthā bhavantīti bhaviṣyatpurāṇe ६ athāpi prajāpatervacanam ७ trayīṃ vidyāṃ brahmacaryaṃ prajātiṃ śraddhāṃ tapo yajñamanupradānam / ya etāni kurvate tairitsaha smo rajo bhūtvā dhvaṃsate'nyatpraśaṃsann iti ८ tatra ye pāpakṛtasta eva dhvaṃsanti yathā parṇaṃ vanaspaterna parānhiṃsanti ९ nāsyāsmiṃl loke karmabhiḥ saṃbandho vidyate tathā parasminkarmaphalaiḥ १० tadetena veditavyam ११ prajāpaterṛṣīṇāmiti sargo'yam १२ tatra ye puṇyakṛtasteṣāṃ prakṛtayaḥ parā jvalantya upalabhyante १३ syāttu karmāvayavena tapasā vā kaścitsaśarīro'ntavantaṃ lokaṃ jayati saṃkalpasiddhiśca syānna tu tajjyaiṣṭhyamāśramāṇām १४
vyākhyātāḥ sarvavarṇānāṃ sādhāraṇavaiśeṣikā dharmāḥ / rājñastu viśeṣādvakṣyāmaḥ १ dakṣiṇādvāraṃ veśma puraṃ ca māpayet २ antarasyāṃ puri veśma ३ tasya purastādāvasathastadāmantraṇamityācakṣate ४ dakṣiṇena puraṃ sabhā dakṣiṇodagdvārā yathobhayaṃ saṃdṛśyeta bahirantaraṃ ceti ५ sarveṣvevājasrā agnayaḥ syuḥ ६ agnipūjā ca nityā yathā gṛhamedhe ७ āvasathe śrotriyāvarārdhyānatithīnvāsayet ८ teṣāṃ yathāguṇamāvasathāḥ śayyānnapānaṃ ca videyam ९ gurūnamātyāṃśca nātijīvet १० na cāsya viṣaye kṣudhā rogeṇa himātapābhyāṃ vāvasīdedabhāvādbuddhipūrvaṃ vā kaścit ११ sabhāyā madhye'dhidevanamuddhatyāvokṣyākṣānnivapedyugmānvaibhītakānyathārthān १२ āryāḥ śucayaḥ satyaśīlā dīvitāraḥ syuḥ १३ āyudhagrahaṇaṃ nṛttagītavāditrāṇīti rājādhīnebhyo'nyatra na vidyeran १४ kṣemakṛdrā jā yasya viṣaye grāme'raṇye vā taskarabhayaṃ na vidyate १५
iti navamaḥ paṭalaḥ
bhṛtyānāmanuparodhena kṣetraṃ vittaṃ ca dadadbrāhmaṇebhyo yathārhamanantāṃl lokānabhijayati १ brāhmaṇasvānyapajigīṣamāṇo rājā yo hanyate tamāhurātmayūpo yajño'nantadakṣiṇa iti २ etenānye śūrā vyākhyātāḥ prayojane yudhyamānāstanutyajaḥ ३ grāmeṣu nagareṣu cāryānśucīnsatyaśīlānprajāguptaye nidadhyāt ४ teṣāṃ puruṣāstathāguṇā eva syuḥ ५ sarvato yojanaṃ nagaraṃ taskarebhyo rakṣyam ६ krośo grāmebhyaḥ ७ tatra yanmuṣyate taistatpratidāpyam ८ dhārmyaṃ śulkamavahārayet ९ akaraḥ śrotriyaḥ १० sarvavarṇānāṃ ca striyaḥ ११ kumārāśca prāg vyañjanebhyaḥ १२ ye ca vidyārthā vasanti १३ tapasvinaśca ye dharmaparāḥ १४ śūdra śca pādāvanektā १५ andhamūkabadhirarogaviṣṭāśca १६ ye vyarthā dra vyaparigrahaiḥ १७ abuddhipūrvamalaṃkṛto yuvā paradāramanupraviśankumārīṃ vā vācā bādhyaḥ १८ buddhipūrvaṃ tu duṣṭabhāvo daṇḍyaḥ १९ saṃnipāte vṛtte śiśnacchedanaṃ savṛṣaṇasya २० kumāryāṃ tu svānyādāya nāśyaḥ २१ atha bhṛtye rājñā २२ rakṣye cāta ūrdhvaṃ maithunāt २३ nirveṣābhyupāye tu svāmibhyo'vasṛjet २४
carite yathāpuraṃ dharmāddhi saṃbandhaḥ १ sagotrasthānīyāṃ na parebhyaḥ samācakṣīta २ kulāya hi strī pradīyata ityupadiśanti ३ tadindri yadaurbalyādvipratipannam ४ aviśiṣṭaṃ hi paratvaṃ pāṇeḥ ५ tadvyatikrame khalu punarubhayornarakaḥ ६ niyamārambhaṇo hi varṣīyānabhyudaya evamārambhaṇādapatyāt ७ nāśya āryaḥ śūdrā yām ८ vadhyaḥ śūdra āryāyām ९ dāraṃ cāsya karśayet १० savarṇāyāmanyapūrvāyāṃ sakṛtsaṃnipāte pādaḥ patatītyupadiśanti ११ evamabhyāse pādaḥ pādaḥ १२ caturthe sarvam १३ jihvācchedanaṃ śūdra syāryaṃ dhārmikamākrośataḥ १४ vāci pathi śayyāyāmāsana iti samībhavato daṇḍatāḍanam १५ puruṣavadhe steye bhūmyādāna iti svānyādāya vadhyaḥ १६ cakṣunirodhastveteṣu brāhmaṇasya १७ niyamātikramaṇamanyaṃ vā rahasi bandhayet १८ ā samāpatteḥ १९ asamāpattau nāśyaḥ २० ācārya ṛtvik snātako rājeti trāṇaṃ syuranyatra vadhyāt २१
iti daśamaḥ paṭalaḥ
kṣetraṃ parigṛhyotthānābhāvātphalābhāve yaḥ samṛddhaḥ sa bhāvi tadapahāryaḥ १ avaśinaḥ kīnāśasya karmanyāse daṇḍatāḍanam २ tathā paśupasya ३ avarodhanaṃ cāsya paśūnām ४ hitvā vrajamādinaḥ karśayetpaśūnnātipātayet ५ avarudhya paśūnmāraṇe nāśane vā svāmibhyo'vasṛjet ६ pramādādaraṇye paśūnutsṛṣtāndṛṣṭvā grāmamānīya svāmibhyo'vasṛjet ७ punaḥ pramāde sakṛdavarudhya ८ tata ūrdhvaṃ na sūrkṣet ९ paraparigrahamavidvānādadāna edhodake mūle puṣpe phale gandhe grāse śāka iti vācā bādhyaḥ १० viduṣo vāsasaḥ parimoṣaṇam ११ adaṇḍyaḥ kāmakṛte tathā prāṇasaṃśaye bhojanamādadānaḥ १२ prāptanimitte daṇḍākarmaṇi rājānamenaḥ spṛśati १३
prayojayitā mantā karteti svarganarakaphaleṣu karmasu bhāginaḥ १ yo bhūya ārabhate tasminphalaviśeṣaḥ २ kuṭumbinau dhanasyeśate ३ tayoranumate'nye'pi taddhiteṣu varteran ४ vivāde vidyābhijanasaṃpannā vṛddhā medhāvino dharmeṣvavinipātinaḥ ५ saṃdehe liṅgato daiveneti vicitya ६ puṇyāhe prātaragnāviddhe 'pāmante rājavatyubhayataḥ samākhyāpya sarvānumate mukhyaḥ satyaṃ praśnaṃ brūyāt ७ anṛte rājā daṇḍaṃ praṇayet ८ narakaścātrādhikaḥ sāṃparāye ९ satye svargaḥ sarvabhūtapraśaṃsā ca १० sā niṣṭhā yā vidyā strīṣu śūdre ṣu ca ११ ātharvaṇasya vedasya śeṣa ityupadiśanti १२ kṛcchrā dharmasamāptiḥ samāmnātena / lakṣaṇakarmaṇāttu samāpyate १३ tatra lakṣaṇam / sarvajanapadeṣvekāntasamāhitamāryāṇāṃ vṛttaṃ samyagvinītānāṃ vṛddhānāmātmavatāmalolupānāmadāmbhikānāṃ vṛttasādṛśyaṃ bhajeta / evamubhau lokāvabhijayati १४ strībhyaḥ sarvavarṇebhyaśca dharmaśeṣānpratīyādityeka ityeke १५
ityekādaśaḥ paṭalaḥ
iti dvitīyo'dhyāyaḥ
samāptaṃ cedamāpastambīyadharmasūtram
bāhyasūtrāṇī
Original text: āpastamba-dharmasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0