Aparokshanubhuti · Chapter p1
śrīhariṃ paramānaṃdamupadeṣṭāramīśvaram /
vyāpakaṃ sarvalokānāṃ kāraṇaṃ taṃ namāmyaham
aparokṣānubhūtirvai procyate mokṣasiddhaye /
sadbhireva prayatnena vīkṣaṇīyā muhurmuhuḥ
svavarṇāśramadharmeṇa tapasā haritoṣaṇāt /
sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādi catuṣṭayam
brahmādisthāvarānteśu vairāgyaṃ viṣayeṣvanu /
yathaiva kākaviṣṭhāyāṃ vairāgyaṃ taddhi nirmalam
nityamātmasvarūpaṃ hi dṛśyaṃ tadviparītagam /
evaṃ yo niścayaḥ samyagviveko vastunaḥ sa vai
sadaiva vāsanātyāgaḥ śamo'yamiti śahbditaḥ /
nigraho bāhyavṛttīnā/m dama ityabhidhīyate
viṣayebhyaḥ parāvṛttiḥ paramoparatirhi sā /
sahanaṃ sarvaduḥkhānāṃ titikṣā sā śubhā matā
nigamācāryavākyeṣu bhaktiḥ śraddheti viśrutā /
cittaikāgryaṃ tu sallakṣye samādhānamiti smṛtam
saṃsārabandhanirmuktiḥ kathaṃ me syātkathā vidhe /
iti yā sudṛḍhā buddhirvaktavyā sā mumukṣutā
uktasādhanayuktena vicāraḥ puruṣeṇa hi /
kartavyo jñānasiddhyarthamātmanaḥ śubhamicchatā
notpadyate vinā jñānaṃ vicāreṇānyasādhanaiḥ /
yathā padārthabhānaṃ hi prakāśena vinā kvacit
ko'haṃ kathamidaṃ jātaṃ ko vai kartā'sya vidyate /
upādānaṃ kimastīha vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ
nāhaṃ bhūtagaṇo deho nāhaṃ cākṣagaṇastathā /
etadvilakṣaṇaḥ kaścidvicāraḥ so'yamīdṛśaḥ
ajñānaprabhavaṃ sarvaṃ jñānena pravilīyate /
saṃkalpo vividhaḥ kartā vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ
etoyaryadupādānamekaṃ sūkṣmaṃ sadavyayam /
yathaivamṛdghaṭādīnaṃ vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ
ahameko'pi sūkṣmaśca jñātā sākṣī sadavyayaḥ /
tadahaṃ nātra saṃdeho vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ
ātmā viniṣkalo hyeko deho bahubhirāvṛtaḥ /
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param
ātmā niyāmakaścāmtardeho bāhyo niyamyakaḥ /
tayoraikayaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param
ātmā jñānamayaḥ puṇyo deho māṃsamayo'śuciḥ /
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param
ātmā prakāśakaḥ svaccho dehastāmasa ucyate /
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param
ātmā nityo hi sadrūpo deho'nityo hyasanmayaḥ /
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param
ātmanastatprakāśatvaṃ yatpadārthāvabhāsanam /
nāgnyādidīptivaddiptirbhavatyāndhya yato niśi
deho'hamityayaṃ mūḍho dhṛtvā tiṣṭhatyaho janaḥ /
mamāyamityapi jñātvā ghaṭadraṣṭeva sarvadā
brahmaivāhaṃ samaḥ śāntaḥ saccidānaṃdalakṣaṇaḥ /
nāhaṃ dehohyasadrūpo jñānmityucyate budhaiḥ
nirvikāro nirākāro niravadyo'hamavyayaḥ /
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamucyate budhaiḥ
nirāmayo nirābhāso nirvikalpo'hamātataḥ /
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamucyate budhaiḥ
nirguṇo niṣkriyo nityo nityamukto'hamacyutaḥ /
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamucyate budhaiḥ
nirmalo niścalo'nantaḥ śuddho'hamajaromaraḥ /
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamucyate budhaiḥ
svadehe śobhanaṃ santaṃ puruṣākhyaṃ ca saṃmatam /
kiṃ mūrkha śūnyamātmānaṃ dehātītaṃ karoṣi bhoḥ
svātmānaṃ śruṇu mūrkha tvaṃ śrutyā yuktyā ca pūruṣam /
dehātītaṃ sadākāraṃ sudurda/rśaṃ bhavādṛśaiḥ
ahaṃśabdena vikhyāta eka eva sthitaḥ paraḥ /
sthūlastvanekatāṃ prāptaḥ kathaṃ syāddehakaḥ pumān
ahaṃ draṣṭṛtayā siddho deho dṛśyatayā sthitaḥ /
mamāyamiti nirdeśātkathaṃ syāddehakaḥ pumān
ahaṃ vikārahīnastu deho nityaṃ vikāravān /
iti pratīyate sākṣātkathaṃ syāddehakaḥ pumān
yasmātparamiti śrutyā tayā puruṣalakṣaṇam /
vinirṇītaṃ vimūḍhena kathaṃ syāddehakaḥ pumān
sarvaṃ puruṣa eveti sūkte puruṣasaṃjñite /
apyucyate yataḥ śrutyā kathaṃ syāddehakaḥ pumān
asaṃgaḥ puruṣaḥ prokto bṛhadāraṇyake'pi ca /
anantamalasaṃśliṣṭaḥ kathaṃ syāddehaka pumān
tatraiva ca samākhyātaḥ svayaṃjyotirhi pūruṣaḥ /
jaḍaḥ paraprakāśyo'yaṃ kathaṃ syāddehakaḥ
prokto'pi karmakāṇḍena hyātmā dehādvilakṣaṇaḥ /
nityaśca tatphalaṃ bhuṅkte dehapātādanantaram
liṅgaṃ cānekasaṃyuktaṃ calaṃ dṛśyaṃ vikāri ca /
avyāpakamasadrūpaṃ tatkathaṃ syātpumānayam
evaṃ dehadvayādanya ātmā puruṣa īśvaraḥ /
sarvātmā sarvarūpaśca sarvātītomahavyayaḥ
ityātmadehabhāgena prapañcasyaiva satyatā /
yathoktā tarkaśāstreṇa tataḥ kiṃ puruṣārthatā
ityātmadehabhedena dehātmatvaṃ nivāritam /
idānīṃ dehabhedasya hyasattvaṃ sphuṭamucyate
caitanyasyaikarūpatvādbhedo yukto na karhicit /
jīvataṃ ca mṛṣā jñeyaṃ rajjau sarpagrahau yathā
rajjvajñānātkṣaṇenaiva yadvadrajjurhi sarpiṇī /
bhāti tadvaccitiḥ sākṣādviśvākāreṇa kevalā
upādānaṃ prapañcasya brahmaṇonyanna vidyate /
tasmātsarvaprapañco'yaṃ brahmaivāsti na cetarat
vyāpyāvyāpakatā mithyā sarvamātmeti śāsanāt /
iti jñāte pare tattve bhedasyāvasaraḥ kutaḥ
śrutyā nivāritaṃ nūnaṃ nānātvaṃ svamukhena hi /
kathaṃ bhāso bhavedanyaḥ sthite cādvayakāraṇe
doṣo'pi vihitaḥ śrutyā mṛtyrmṛ/rtyuṃ sa gacchati /
iha paśyati nānātvaṃ māyayā vañcito naraḥ
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni jāyante paramātmanaḥ /
tasmādetāni brahmaiva bhavantītyavadhārayet
brahmaiva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca /
karmāṇyapi samagrāṇi bibhartīti śrutirjagau
suvarṇājjayamānasya suvarṇatvaṃ ca śāśvatam /
brahmaṇo jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet
svalpamatyantaraṃ kṛtvā jīvātmaparamātmanoḥ /
yaḥ santiṣṭhati mūḍhātma bhayaṃ tasyābhibhāṣitam
yatrājñānādbhavedvaitamitarastatra paśyati /
ātmatvena yadā sarvaṃ netarastatra cāṇvapi
yasminsarvāṇi bhūtāni hyātmatvena vijānataḥ /
na vai tasya bhavenmoho na ca śoko'dvitīyataḥ
ayamātmā hi brahmaiva sarvātmakatayā sthitaḥ /
iti nirdhāritaṃ śrutyā bṛhadāraṇyasaṃsthayā
anubhūto'pyayaṃ loko vyavahārakṣamo'pi san /
asadrūpo yathā svapna uttarakṣaṇabādhataḥ
svapno jāgaraṇe'līkaḥ svapne'pi jāgaro na hi /
dvayameva laye nāsti layo'pi hyubhayorna ca
trayamevaṃ bhavenmithyā guṇatrayavinirmitam /
asye draṣṭā guṇātīto nityo hyekaścidātmakaḥ
ayadvanmṛdi ghaṭabhrāntiṃ śuktau vā rajatasthitim /
tadvadbrahmaṇi jīvatvaṃ vīkṣamāṇe na paśyati
yathā mṛdi ghaṭo nāma kanake kuṇḍalābhidhā /
śuktau hi rajatakhyātirjīvaśabdastathā pare
yathaiva vyomni nīlatvaṃ yathā nīraṃ marusthale /
puruṣastvaṃ yathā sthāṇau tadvadviśvaṃ cidātmani
yathaiva śūnye vetālo gandharvāṇāṃ puraṃ yathā /
yathākāśe dvicandratvaṃ tadvatsatye jagatsthitiḥ
yathā taraṅgakallolairjalameva sphuratyalam /
pātrarūpeṇa tāmraṃ hi brahmāṇḍaughaistathātmatā
ghaṭanāmna yathā pṛthvī paṭanāmnā hi taṃtavaḥ /
jagannamnā cidābhāti jñeyaṃ tattadabhāvataḥ
sarvo'pi vyavahārastu brahmaṇā kriyate janaiḥ /
ajñānānna vijānanti mṛdeva hi ghaṭādikam
kāryakāraṇatā nityamāste ghaṭamṛdoryathā /
tathaiva śrutiyuktibhyaṃ prapañca brahmaṇoriha
gṛhyamāṇe ghaṭe yadvanmṛttikā'yāti vai balāt /
vīkṣamāṇe prapañce'pi brahmaivābhāti bhāsuram
sadaivātmā viśuddho'sti hyaśuddho bhāti vai sadā /
yathaiva dvividhā rajjurjñānino'jñānino'niśam
yathaiva mṛnmayaḥ kuṃbhastadvaddeho'pi cinmayaḥ /
ātmānātmavibhāgo'yaṃ mudhaiva kriyate'budhaiḥ
sarpatvena yathā rajjū rajatatvena śuktikā /
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā
ghaṭatvena yathā pṛthvī paṭatvenaiva taṃtavaḥ /
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā
kanakaṃ kuṇḍalatvena taraṅgatvena vai jalam /
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā
puruṣatvena vai sthāṇurjalatvena marīcikā /
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā
gṛhatvenaiva kāṣṭhāni khadgatvenaiva lohatā /
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā
tathā vṛkṣa viparyāso jalādbhavati kasyacit /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
potena gacchataḥ puṃsaḥ sarvaṃ bhātīva cañcalam /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
pītatvaṃ hi yathā śubhre doṣādbhavati kasyacit /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
cakṣubhyāṃ bhramaśīlābhyāṃ sarvaṃ bhāti bhramātmakam /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
alātaṃ bhramaṇaiva vartulaṃ bhāti sūryavat /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
mahattve sarvavastūnamaṇutvaṃ hyatidūrataḥ /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
sūkṣnatve sarvabhāvānāṃ sthūlatvaṃ copanetrataḥ /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
kācabhūmau jalatvaṃ vā jalabhūmau hi kācatā /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
yadvadagnau maṇitvaṃ hi maṇau vā vahnitā pumān /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
abhreṣu satsu dhāvatsu somo dhāvati bhāti vai /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
yathaiva digviparyāso mohādbhavati kasyacit /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
yathā śaśī jale bhāti cañcalatvena kasyacit /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ
evamātmanyavidyāto dehādhyāso hi jāyate /
sa evātmaparijñānāllīyate ca param
sarvamātmatayā jñātaṃ jagatsthāvarajaṅgamam /
abhāvātsarvabhāvānāṃ dehasya cātmanā kutaḥ
ātmānāṃ satataṃ jānankālaṃ naya mahādyute /
prārabdhamakhilaṃ bhuñjannodvegaṃ kartumaha/rsi
utpanne'pyatmavijñāne prārabdhaṃ naiva muñcati /
iti yacchṝyate śāstre tannirākriyate'dhunā
tattvajñānodayādūrdhvaṃ prārabdhaṃ naiva vidyate /
dehādīnāmasattvattu yathā svapno vibodhataḥ
karma janmāntarīyaṃ yatprārabdhamiti kīrtitam /
tattu janmāntarābhāvātpuṃso naivāsti kahi/rcit
svapnadeho yathādhyasthastathaivāyaṃ hi dehakaḥ /
adhyastasya kuto janma janmābhāve hi tatkutaḥ
upādānaṃ prapañcasya mṛdbhaṇḍasyeva kathyate /
ajñānaṃ caiva vedāntaistasminnaṣṭe kva viśvatā
yathā rajjuṃ parityajya sarpaṃ gṛhṇāti vai bhramāt /
tadvatsatyamavijñāya jagatpaśyati mūḍhadhīḥ
rajjurūpe parijñāte sarpakhaṇḍaṃ na tiṣṭhati /
adhiṣṭhāne tathā jñāte prapañcaḥ śūnyatāṃ gataḥ
dehasyāpi prapañcatvātprārabdhāvasthitiḥ kutaḥ /
ajñānijanabodhārthaṃ prārabdhaṃ vakti vai śrutiḥ
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare /
bahutvaṃ tanniṣedhārthaṃ śrutyā gītaṃ ca yatsphutam
ucyate'jñairbalāccaitattadānarthadvayāgamaḥ /
vedāntamatahānaṃ ca yato jñānamiti śrutiḥ
tripañcāṅgānyato vakṣye pūrvoktasya hi labdhaye /
taiśca sarvaiḥ sadā kāryaṃ nididhyāsanameva tu
nityābhyāsādṛte prāptirna bhavetsaccidātmanaḥ /
tasmādbrahma nididhyāsejjijñāsuḥ śreyase ciram
yamo hi niyamastyāgo maunaṃ deśaśca kālatā /
āsanaṃ mūlabaṃdhaśca dehasāmyaṃ ca dṛksthitiḥ
prāṇasaṃyamanaṃ caiva pratyāhāraśca dhāraṇā /
ātmadhyānaṃ samādhiśca proktānyaṅgāni vai kramāt
sarvaṃ brahmeti vijñānādindriyagrāmasaṃyamaḥ /
yamo'yamiti saṃprokto'bhyasanīyo muhurmuhuḥ
sajātīyapravāhaśca vijātīyatiraskṛtiḥ /
niyamo hi parānando niyamātkriyate budhaiḥ
tyāgaḥ prapañcarūpasya cidātmatvāvalokanāt /
tyāgo hi mahatāṃ pūjyaḥ sadyo mokṣamayo yataḥ
yasmādvāco nivartante aprāpya manasā saha /
yanmaunaṃ yogibhirgamyaṃ tadbhavetsarvadā budhaḥ
vāco yasyānnivartante tadvaktuṃ kena śakyate /
prapañco yadi vaktavyaḥ so'pi śabdavivarjitaḥ
iti vā tadbhavenmaunaṃ satāṃ sahaja saṃjñitam /
girā maunaṃ tu bālānāṃ prayuktaṃ brahmavādibhiḥ
ādāvante ca madhye ca jano yasminna vidyate /
yenedaṃ satataṃ vyāptaṃ sa deśo vijanaḥ smṛtaḥ
kalanāt sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ nimeṣataḥ /
kālaśabdena nirdiṣṭo hyakhaṇḍānandako'dvayaḥ
sukhenaiva bhedyasminnajasraṃ brahmacintanam /
āsanaṃ tadvijānīyānnetaratsukhanāśanam
siddhaṃ yatsarvabhūtādi viśvādhiṣṭhānamavyayam /
yasminsiddhāḥ samāviṣṭāstadvai siddhāsanaṃ viduḥ
yanmūlaṃ sarvabhūtānāṃ yanmūlaṃ cittabandhanam /
mūlabandhaḥ sadā sevyo yogyo'sau rājayoginām
aṅgānāṃ samatāṃ vidyātsame brahmaṇi līnatām /
no cennaiva samānatvamṛjutvaṃ śuṣkavṛkṣavat
dṛṣṭiṃ jñānamayīṃ kṛtvā paśyedbrahmamayaṃ jagat /
sā dṛṣṭiḥ paramodārā na nāsāgrāvalokinī
draṣtṛdarśanadṛśyānāṃ virāmo yatra vā bhavet /
dṛṣṭistatraiva kartavyā na nāsāgrāvalokinī
cittādisarvabhāveṣu brahmatvenaiva bhāvanāt /
nirodhaḥ sarva vṛttīnāṃ prāṇāyāmaḥ sa ucyate
niṣedhanaṃ prapañcasya recakākhyaḥ samīraṇaḥ /
brahmaivāsmīti yā vṛttiḥ pūrako vāyurīritaḥ
tatastadvṛttinaiścalyaṃ kuṃbhakaḥ prāṇasaṃyamaḥ /
ayaṃ cāpi prabuddhānāmajñānāṃ ghrāṇapīḍanam
viṣayeṣvātmatāṃ dṛṣṭvā manasaściti majjanam /
pratyāhāraḥ sa vijñeyo'bhyasanīyo mumukṣubhiḥ
yatra yatra mano yāti brahmaṇastatra darśanāt /
manaso dhāraṇaṃ caiva dhāraṇā sā parā matā
brahmaivāsmīti sadvṛttyā nirālambatayā sthitiḥ /
dhyānaśabdena vikhyātā paramānandadāyinī
nirvikāratayā vṛttyā brahmākāratayā punaḥ /
vṛttivismaraṇaṃ samyaksamādhirjñānasaṃjñakaḥ
imañcākṛtrimānandaṃ tāvatsādhu samabhyaset /
vaśyo yāvatkṣaṇātpuṃsaḥ prayuktaḥ san bhavetsvayam
tataḥ sādhananirmuktaḥ siddho bhavati yogirāṭ /
tatsvarūpaṃ na caitasya viṇayo manaso girām
samādhau kriyamāṇe tu vighnānyāyānti vai balāt /
anusaṃdhānarāhityamālasyaṃ bhogalālasam
layastamaśca vikṣepo rasāsvādaśca śūnyatā /
evaṃ yadvighnabāhulyaṃ tyājyaṃ brahmavidā śanaiḥ
bhāvavṛttyā hi bhāvatvaṃ śūnyavṛttyā hi śūnyatā /
brahmavṛttyā hi pūrṇatvaṃ tathā pūrṇatvamabhyaset
ye hi vṛttiṃ jahatyenāṃ brahmākhyāṃ pāvanīṃ parām /
vṛthaiva te tu jīvanti paśubhiśca samā narāḥ
ye hi vṛttiṃ vijānanti jñātvāpi vardhayanti ye /
te vai satpuruṣā dhanyā vandyāste bhuvanatraye
yeṣāṃ vṛttiḥ samā vṛddhā paripakvā ca sā punaḥ /
te vai sadbrahmatāṃ prāptā netare śabdavādinaḥ
kuśalā brahmavārtāyāṃ vṛttihīnāḥ surāgiṇaḥ /
te'pyajñānatayā nūnaṃ punarāyānti yānti ca
nimeṣārdhaṃ na tiṣṭhanti vṛttiṃ brahmamayīṃ vinā /
yathā tiṣṭhanti brahmādyāḥ sanakādyaḥ śukādayaḥ
kārye kāraṇatāyātā kāraṇe na hi kāryatā /
kāraṇatvaṃ tato gacchetkāryābhāve vicārataḥ
atha śuddhaṃ bhavedvastu yadvai vācāmagocaram /
draṣṭavyaṃ mṛdghaṭenaiva dṛṣṭāntena punaḥ punaḥ
anenaiva prakāreṇa vṛttibrahmātmikā bhavet /
udeti śuddhacittānāṃ vṛttijñānaṃ tataḥ param
kāraṇaṃ vyatirekeṇa pumānādau vilokayet /
anvayena punastaddhi kārye nityaṃ prapaśyati
kārye hi kāraṇaṃ paśyetpaścātkāryaṃ visarjayet /
anvayena punastaddhi kārye nityaṃ prapaśyati
bhāvitaṃ tīvravegena yadvastu niścayātmanā /
pumāṃstaddhi bhavecchīghraṃ jñeyaṃ bhramarakīṭavat
adṛśyaṃ bhāvarūpañca sarvameva cidātmakam /
sāvadhānatayā nityaṃ svātmānaṃ bhāvayedbudhaḥ
dṛśyaṃ hyadṛśyatāṃ nītvā brahmākāreṇa cintayet /
vidvānnityasukhe tiṣṭheddhiya cidrasapūrṇayā
ebhiraṅgaiḥ samāyukto rājayoga udāhṛtaḥ /
kiñcitpakvakaṣāyāṇāṃ haṭhayogena saṃyutaḥ
paripakvaṃ mano yeṣaṃ kevalo'yaṃ ca siddhidaḥ /
gurudaivatabhaktānāṃ sarveṣāṃ sulabho javāt
Original text: aparokṣānubhūtiḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0