અપરોક્ષાનુભૂતિઃ · અધ્યાય p1

શ્રીહરિં પરમાનંદમુપદેષ્ટારમીશ્વરમ્ ।
વ્યાપકં સર્વલોકાનાં કારણં તં નમામ્યહમ્

અપરોક્ષાનુભૂતિર્વૈ પ્રોચ્યતે મોક્ષસિદ્ધયે ।
સદ્ભિરેવ પ્રયત્નેન વીક્ષણીયા મુહુર્મુહુઃ

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મેણ તપસા હરિતોષણાત્ ।
સાધનં પ્રભવેત્પુંસાં વૈરાગ્યાદિ ચતુષ્ટયમ્

બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેશુ વૈરાગ્યં વિષયેષ્વનુ ।
યથૈવ કાકવિષ્ઠાયાં વૈરાગ્યં તદ્ધિ નિર્મલમ્

નિત્યમાત્મસ્વરૂપં હિ દૃશ્યં તદ્વિપરીતગમ્ ।
એવં યો નિશ્ચયઃ સમ્યગ્વિવેકો વસ્તુનઃ સ વૈ

સદૈવ વાસનાત્યાગઃ શમોઽયમિતિ શહ્બ્દિતઃ ।
નિગ્રહો બાહ્યવૃત્તીના।મ્ દમ ઇત્યભિધીયતે

વિષયેભ્યઃ પરાવૃત્તિઃ પરમોપરતિર્હિ સા ।
સહનં સર્વદુઃખાનાં તિતિક્ષા સા શુભા મતા

નિગમાચાર્યવાક્યેષુ ભક્તિઃ શ્રદ્ધેતિ વિશ્રુતા ।
ચિત્તૈકાગ્ર્યં તુ સલ્લક્ષ્યે સમાધાનમિતિ સ્મૃતમ્

સંસારબન્ધનિર્મુક્તિઃ કથં મે સ્યાત્કથા વિધે ।
ઇતિ યા સુદૃઢા બુદ્ધિર્વક્તવ્યા સા મુમુક્ષુતા

ઉક્તસાધનયુક્તેન વિચારઃ પુરુષેણ હિ ।
કર્તવ્યો જ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થમાત્મનઃ શુભમિચ્છતા

નોત્પદ્યતે વિના જ્ઞાનં વિચારેણાન્યસાધનૈઃ ।
યથા પદાર્થભાનં હિ પ્રકાશેન વિના ક્વચિત્

કોઽહં કથમિદં જાતં કો વૈ કર્તાઽસ્ય વિદ્યતે ।
ઉપાદાનં કિમસ્તીહ વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ

નાહં ભૂતગણો દેહો નાહં ચાક્ષગણસ્તથા ।
એતદ્વિલક્ષણઃ કશ્ચિદ્વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ

અજ્ઞાનપ્રભવં સર્વં જ્ઞાનેન પ્રવિલીયતે ।
સંકલ્પો વિવિધઃ કર્તા વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ

એતોયર્યદુપાદાનમેકં સૂક્ષ્મં સદવ્યયમ્ ।
યથૈવમૃદ્ઘટાદીનં વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ

અહમેકોઽપિ સૂક્ષ્મશ્ચ જ્ઞાતા સાક્ષી સદવ્યયઃ ।
તદહં નાત્ર સંદેહો વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ

આત્મા વિનિષ્કલો હ્યેકો દેહો બહુભિરાવૃતઃ ।
તયોરૈક્યં પ્રપશ્યન્તિ કિમજ્ઞાનમતઃ પરમ્

આત્મા નિયામકશ્ચામ્તર્દેહો બાહ્યો નિયમ્યકઃ ।
તયોરૈકયં પ્રપશ્યન્તિ કિમજ્ઞાનમતઃ પરમ્

આત્મા જ્ઞાનમયઃ પુણ્યો દેહો માંસમયોઽશુચિઃ ।
તયોરૈક્યં પ્રપશ્યન્તિ કિમજ્ઞાનમતઃ પરમ્

આત્મા પ્રકાશકઃ સ્વચ્છો દેહસ્તામસ ઉચ્યતે ।
તયોરૈક્યં પ્રપશ્યન્તિ કિમજ્ઞાનમતઃ પરમ્

આત્મા નિત્યો હિ સદ્રૂપો દેહોઽનિત્યો હ્યસન્મયઃ ।
તયોરૈક્યં પ્રપશ્યન્તિ કિમજ્ઞાનમતઃ પરમ્

આત્મનસ્તત્પ્રકાશત્વં યત્પદાર્થાવભાસનમ્ ।
નાગ્ન્યાદિદીપ્તિવદ્દિપ્તિર્ભવત્યાન્ધ્ય યતો નિશિ

દેહોઽહમિત્યયં મૂઢો ધૃત્વા તિષ્ઠત્યહો જનઃ ।
મમાયમિત્યપિ જ્ઞાત્વા ઘટદ્રષ્ટેવ સર્વદા

બ્રહ્મૈવાહં સમઃ શાન્તઃ સચ્ચિદાનંદલક્ષણઃ ।
નાહં દેહોહ્યસદ્રૂપો જ્ઞાન્મિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

નિર્વિકારો નિરાકારો નિરવદ્યોઽહમવ્યયઃ ।
નાહં દેહો હ્યસદ્રૂપો જ્ઞાનમુચ્યતે બુધૈઃ

નિરામયો નિરાભાસો નિર્વિકલ્પોઽહમાતતઃ ।
નાહં દેહો હ્યસદ્રૂપો જ્ઞાનમુચ્યતે બુધૈઃ

નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયો નિત્યો નિત્યમુક્તોઽહમચ્યુતઃ ।
નાહં દેહો હ્યસદ્રૂપો જ્ઞાનમુચ્યતે બુધૈઃ

નિર્મલો નિશ્ચલોઽનન્તઃ શુદ્ધોઽહમજરોમરઃ ।
નાહં દેહો હ્યસદ્રૂપો જ્ઞાનમુચ્યતે બુધૈઃ

સ્વદેહે શોભનં સન્તં પુરુષાખ્યં ચ સંમતમ્ ।
કિં મૂર્ખ શૂન્યમાત્માનં દેહાતીતં કરોષિ ભોઃ

સ્વાત્માનં શ્રુણુ મૂર્ખ ત્વં શ્રુત્યા યુક્ત્યા ચ પૂરુષમ્ ।
દેહાતીતં સદાકારં સુદુર્દ।ર્શં ભવાદૃશૈઃ

અહંશબ્દેન વિખ્યાત એક એવ સ્થિતઃ પરઃ ।
સ્થૂલસ્ત્વનેકતાં પ્રાપ્તઃ કથં સ્યાદ્દેહકઃ પુમાન્

અહં દ્રષ્ટૃતયા સિદ્ધો દેહો દૃશ્યતયા સ્થિતઃ ।
મમાયમિતિ નિર્દેશાત્કથં સ્યાદ્દેહકઃ પુમાન્

અહં વિકારહીનસ્તુ દેહો નિત્યં વિકારવાન્ ।
ઇતિ પ્રતીયતે સાક્ષાત્કથં સ્યાદ્દેહકઃ પુમાન્

યસ્માત્પરમિતિ શ્રુત્યા તયા પુરુષલક્ષણમ્ ।
વિનિર્ણીતં વિમૂઢેન કથં સ્યાદ્દેહકઃ પુમાન્

સર્વં પુરુષ એવેતિ સૂક્તે પુરુષસંજ્ઞિતે ।
અપ્યુચ્યતે યતઃ શ્રુત્યા કથં સ્યાદ્દેહકઃ પુમાન્

અસંગઃ પુરુષઃ પ્રોક્તો બૃહદારણ્યકેઽપિ ચ ।
અનન્તમલસંશ્લિષ્ટઃ કથં સ્યાદ્દેહક પુમાન્

તત્રૈવ ચ સમાખ્યાતઃ સ્વયંજ્યોતિર્હિ પૂરુષઃ ।
જડઃ પરપ્રકાશ્યોઽયં કથં સ્યાદ્દેહકઃ

પ્રોક્તોઽપિ કર્મકાણ્ડેન હ્યાત્મા દેહાદ્વિલક્ષણઃ ।
નિત્યશ્ચ તત્ફલં ભુઙ્ક્તે દેહપાતાદનન્તરમ્

લિઙ્ગં ચાનેકસંયુક્તં ચલં દૃશ્યં વિકારિ ચ ।
અવ્યાપકમસદ્રૂપં તત્કથં સ્યાત્પુમાનયમ્

એવં દેહદ્વયાદન્ય આત્મા પુરુષ ઈશ્વરઃ ।
સર્વાત્મા સર્વરૂપશ્ચ સર્વાતીતોમહવ્યયઃ

ઇત્યાત્મદેહભાગેન પ્રપઞ્ચસ્યૈવ સત્યતા ।
યથોક્તા તર્કશાસ્ત્રેણ તતઃ કિં પુરુષાર્થતા

ઇત્યાત્મદેહભેદેન દેહાત્મત્વં નિવારિતમ્ ।
ઇદાનીં દેહભેદસ્ય હ્યસત્ત્વં સ્ફુટમુચ્યતે

ચૈતન્યસ્યૈકરૂપત્વાદ્ભેદો યુક્તો ન કર્હિચિત્ ।
જીવતં ચ મૃષા જ્ઞેયં રજ્જૌ સર્પગ્રહૌ યથા

રજ્જ્વજ્ઞાનાત્ક્ષણેનૈવ યદ્વદ્રજ્જુર્હિ સર્પિણી ।
ભાતિ તદ્વચ્ચિતિઃ સાક્ષાદ્વિશ્વાકારેણ કેવલા

ઉપાદાનં પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મણોન્યન્ન વિદ્યતે ।
તસ્માત્સર્વપ્રપઞ્ચોઽયં બ્રહ્મૈવાસ્તિ ન ચેતરત્

વ્યાપ્યાવ્યાપકતા મિથ્યા સર્વમાત્મેતિ શાસનાત્ ।
ઇતિ જ્ઞાતે પરે તત્ત્વે ભેદસ્યાવસરઃ કુતઃ

શ્રુત્યા નિવારિતં નૂનં નાનાત્વં સ્વમુખેન હિ ।
કથં ભાસો ભવેદન્યઃ સ્થિતે ચાદ્વયકારણે

દોષોઽપિ વિહિતઃ શ્રુત્યા મૃત્ય્ર્મૃ।ર્ત્યું સ ગચ્છતિ ।
ઇહ પશ્યતિ નાનાત્વં માયયા વઞ્ચિતો નરઃ

બ્રહ્મણઃ સર્વભૂતાનિ જાયન્તે પરમાત્મનઃ ।
તસ્માદેતાનિ બ્રહ્મૈવ ભવન્તીત્યવધારયેત્

બ્રહ્મૈવ સર્વનામાનિ રૂપાણિ વિવિધાનિ ચ ।
કર્માણ્યપિ સમગ્રાણિ બિભર્તીતિ શ્રુતિર્જગૌ

સુવર્ણાજ્જયમાનસ્ય સુવર્ણત્વં ચ શાશ્વતમ્ ।
બ્રહ્મણો જાયમાનસ્ય બ્રહ્મત્વં ચ તથા ભવેત્

સ્વલ્પમત્યન્તરં કૃત્વા જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
યઃ સન્તિષ્ઠતિ મૂઢાત્મ ભયં તસ્યાભિભાષિતમ્

યત્રાજ્ઞાનાદ્ભવેદ્વૈતમિતરસ્તત્ર પશ્યતિ ।
આત્મત્વેન યદા સર્વં નેતરસ્તત્ર ચાણ્વપિ

યસ્મિન્સર્વાણિ ભૂતાનિ હ્યાત્મત્વેન વિજાનતઃ ।
ન વૈ તસ્ય ભવેન્મોહો ન ચ શોકોઽદ્વિતીયતઃ

અયમાત્મા હિ બ્રહ્મૈવ સર્વાત્મકતયા સ્થિતઃ ।
ઇતિ નિર્ધારિતં શ્રુત્યા બૃહદારણ્યસંસ્થયા

અનુભૂતોઽપ્યયં લોકો વ્યવહારક્ષમોઽપિ સન્ ।
અસદ્રૂપો યથા સ્વપ્ન ઉત્તરક્ષણબાધતઃ

સ્વપ્નો જાગરણેઽલીકઃ સ્વપ્નેઽપિ જાગરો ન હિ ।
દ્વયમેવ લયે નાસ્તિ લયોઽપિ હ્યુભયોર્ન ચ

ત્રયમેવં ભવેન્મિથ્યા ગુણત્રયવિનિર્મિતમ્ ।
અસ્યે દ્રષ્ટા ગુણાતીતો નિત્યો હ્યેકશ્ચિદાત્મકઃ

અયદ્વન્મૃદિ ઘટભ્રાન્તિં શુક્તૌ વા રજતસ્થિતિમ્ ।
તદ્વદ્બ્રહ્મણિ જીવત્વં વીક્ષમાણે ન પશ્યતિ

યથા મૃદિ ઘટો નામ કનકે કુણ્ડલાભિધા ।
શુક્તૌ હિ રજતખ્યાતિર્જીવશબ્દસ્તથા પરે

યથૈવ વ્યોમ્નિ નીલત્વં યથા નીરં મરુસ્થલે ।
પુરુષસ્ત્વં યથા સ્થાણૌ તદ્વદ્વિશ્વં ચિદાત્મનિ

યથૈવ શૂન્યે વેતાલો ગન્ધર્વાણાં પુરં યથા ।
યથાકાશે દ્વિચન્દ્રત્વં તદ્વત્સત્યે જગત્સ્થિતિઃ

યથા તરઙ્ગકલ્લોલૈર્જલમેવ સ્ફુરત્યલમ્ ।
પાત્રરૂપેણ તામ્રં હિ બ્રહ્માણ્ડૌઘૈસ્તથાત્મતા

ઘટનામ્ન યથા પૃથ્વી પટનામ્ના હિ તંતવઃ ।
જગન્નમ્ના ચિદાભાતિ જ્ઞેયં તત્તદભાવતઃ

સર્વોઽપિ વ્યવહારસ્તુ બ્રહ્મણા ક્રિયતે જનૈઃ ।
અજ્ઞાનાન્ન વિજાનન્તિ મૃદેવ હિ ઘટાદિકમ્

કાર્યકારણતા નિત્યમાસ્તે ઘટમૃદોર્યથા ।
તથૈવ શ્રુતિયુક્તિભ્યં પ્રપઞ્ચ બ્રહ્મણોરિહ

ગૃહ્યમાણે ઘટે યદ્વન્મૃત્તિકાઽયાતિ વૈ બલાત્ ।
વીક્ષમાણે પ્રપઞ્ચેઽપિ બ્રહ્મૈવાભાતિ ભાસુરમ્

સદૈવાત્મા વિશુદ્ધોઽસ્તિ હ્યશુદ્ધો ભાતિ વૈ સદા ।
યથૈવ દ્વિવિધા રજ્જુર્જ્ઞાનિનોઽજ્ઞાનિનોઽનિશમ્

યથૈવ મૃન્મયઃ કુંભસ્તદ્વદ્દેહોઽપિ ચિન્મયઃ ।
આત્માનાત્મવિભાગોઽયં મુધૈવ ક્રિયતેઽબુધૈઃ

સર્પત્વેન યથા રજ્જૂ રજતત્વેન શુક્તિકા ।
વિનિર્ણીતા વિમૂઢેન દેહત્વેન તથાત્મતા

ઘટત્વેન યથા પૃથ્વી પટત્વેનૈવ તંતવઃ ।
વિનિર્ણીતા વિમૂઢેન દેહત્વેન તથાત્મતા

કનકં કુણ્ડલત્વેન તરઙ્ગત્વેન વૈ જલમ્ ।
વિનિર્ણીતા વિમૂઢેન દેહત્વેન તથાત્મતા

પુરુષત્વેન વૈ સ્થાણુર્જલત્વેન મરીચિકા ।
વિનિર્ણીતા વિમૂઢેન દેહત્વેન તથાત્મતા

ગૃહત્વેનૈવ કાષ્ઠાનિ ખદ્ગત્વેનૈવ લોહતા ।
વિનિર્ણીતા વિમૂઢેન દેહત્વેન તથાત્મતા

તથા વૃક્ષ વિપર્યાસો જલાદ્ભવતિ કસ્યચિત્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

પોતેન ગચ્છતઃ પુંસઃ સર્વં ભાતીવ ચઞ્ચલમ્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

પીતત્વં હિ યથા શુભ્રે દોષાદ્ભવતિ કસ્યચિત્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

ચક્ષુભ્યાં ભ્રમશીલાભ્યાં સર્વં ભાતિ ભ્રમાત્મકમ્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

અલાતં ભ્રમણૈવ વર્તુલં ભાતિ સૂર્યવત્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

મહત્ત્વે સર્વવસ્તૂનમણુત્વં હ્યતિદૂરતઃ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

સૂક્ષ્નત્વે સર્વભાવાનાં સ્થૂલત્વં ચોપનેત્રતઃ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

કાચભૂમૌ જલત્વં વા જલભૂમૌ હિ કાચતા ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

યદ્વદગ્નૌ મણિત્વં હિ મણૌ વા વહ્નિતા પુમાન્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

અભ્રેષુ સત્સુ ધાવત્સુ સોમો ધાવતિ ભાતિ વૈ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

યથૈવ દિગ્વિપર્યાસો મોહાદ્ભવતિ કસ્યચિત્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

યથા શશી જલે ભાતિ ચઞ્ચલત્વેન કસ્યચિત્ ।
તદ્વદાત્મનિ દેહત્વં પશ્યત્યજ્ઞાનયોગતઃ

એવમાત્મન્યવિદ્યાતો દેહાધ્યાસો હિ જાયતે ।
સ એવાત્મપરિજ્ઞાનાલ્લીયતે ચ પરમ્

સર્વમાત્મતયા જ્ઞાતં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
અભાવાત્સર્વભાવાનાં દેહસ્ય ચાત્મના કુતઃ

આત્માનાં સતતં જાનન્કાલં નય મહાદ્યુતે ।
પ્રારબ્ધમખિલં ભુઞ્જન્નોદ્વેગં કર્તુમહ।ર્સિ

ઉત્પન્નેઽપ્યત્મવિજ્ઞાને પ્રારબ્ધં નૈવ મુઞ્ચતિ ।
ઇતિ યચ્છૄયતે શાસ્ત્રે તન્નિરાક્રિયતેઽધુના

તત્ત્વજ્ઞાનોદયાદૂર્ધ્વં પ્રારબ્ધં નૈવ વિદ્યતે ।
દેહાદીનામસત્ત્વત્તુ યથા સ્વપ્નો વિબોધતઃ

કર્મ જન્માન્તરીયં યત્પ્રારબ્ધમિતિ કીર્તિતમ્ ।
તત્તુ જન્માન્તરાભાવાત્પુંસો નૈવાસ્તિ કહિ।ર્ચિત્

સ્વપ્નદેહો યથાધ્યસ્થસ્તથૈવાયં હિ દેહકઃ ।
અધ્યસ્તસ્ય કુતો જન્મ જન્માભાવે હિ તત્કુતઃ

ઉપાદાનં પ્રપઞ્ચસ્ય મૃદ્ભણ્ડસ્યેવ કથ્યતે ।
અજ્ઞાનં ચૈવ વેદાન્તૈસ્તસ્મિન્નષ્ટે ક્વ વિશ્વતા

યથા રજ્જું પરિત્યજ્ય સર્પં ગૃહ્ણાતિ વૈ ભ્રમાત્ ।
તદ્વત્સત્યમવિજ્ઞાય જગત્પશ્યતિ મૂઢધીઃ

રજ્જુરૂપે પરિજ્ઞાતે સર્પખણ્ડં ન તિષ્ઠતિ ।
અધિષ્ઠાને તથા જ્ઞાતે પ્રપઞ્ચઃ શૂન્યતાં ગતઃ

દેહસ્યાપિ પ્રપઞ્ચત્વાત્પ્રારબ્ધાવસ્થિતિઃ કુતઃ ।
અજ્ઞાનિજનબોધાર્થં પ્રારબ્ધં વક્તિ વૈ શ્રુતિઃ

ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે ।
બહુત્વં તન્નિષેધાર્થં શ્રુત્યા ગીતં ચ યત્સ્ફુતમ્

ઉચ્યતેઽજ્ઞૈર્બલાચ્ચૈતત્તદાનર્થદ્વયાગમઃ ।
વેદાન્તમતહાનં ચ યતો જ્ઞાનમિતિ શ્રુતિઃ

ત્રિપઞ્ચાઙ્ગાન્યતો વક્ષ્યે પૂર્વોક્તસ્ય હિ લબ્ધયે ।
તૈશ્ચ સર્વૈઃ સદા કાર્યં નિદિધ્યાસનમેવ તુ

નિત્યાભ્યાસાદૃતે પ્રાપ્તિર્ન ભવેત્સચ્ચિદાત્મનઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મ નિદિધ્યાસેજ્જિજ્ઞાસુઃ શ્રેયસે ચિરમ્

યમો હિ નિયમસ્ત્યાગો મૌનં દેશશ્ચ કાલતા ।
આસનં મૂલબંધશ્ચ દેહસામ્યં ચ દૃક્સ્થિતિઃ

પ્રાણસંયમનં ચૈવ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા ।
આત્મધ્યાનં સમાધિશ્ચ પ્રોક્તાન્યઙ્ગાનિ વૈ ક્રમાત્

સર્વં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનાદિન્દ્રિયગ્રામસંયમઃ ।
યમોઽયમિતિ સંપ્રોક્તોઽભ્યસનીયો મુહુર્મુહુઃ

સજાતીયપ્રવાહશ્ચ વિજાતીયતિરસ્કૃતિઃ ।
નિયમો હિ પરાનન્દો નિયમાત્ક્રિયતે બુધૈઃ

ત્યાગઃ પ્રપઞ્ચરૂપસ્ય ચિદાત્મત્વાવલોકનાત્ ।
ત્યાગો હિ મહતાં પૂજ્યઃ સદ્યો મોક્ષમયો યતઃ

યસ્માદ્વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ ।
યન્મૌનં યોગિભિર્ગમ્યં તદ્ભવેત્સર્વદા બુધઃ

વાચો યસ્યાન્નિવર્તન્તે તદ્વક્તું કેન શક્યતે ।
પ્રપઞ્ચો યદિ વક્તવ્યઃ સોઽપિ શબ્દવિવર્જિતઃ

ઇતિ વા તદ્ભવેન્મૌનં સતાં સહજ સંજ્ઞિતમ્ ।
ગિરા મૌનં તુ બાલાનાં પ્રયુક્તં બ્રહ્મવાદિભિઃ

આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ જનો યસ્મિન્ન વિદ્યતે ।
યેનેદં સતતં વ્યાપ્તં સ દેશો વિજનઃ સ્મૃતઃ

કલનાત્ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્માદીનાં નિમેષતઃ ।
કાલશબ્દેન નિર્દિષ્ટો હ્યખણ્ડાનન્દકોઽદ્વયઃ

સુખેનૈવ ભેદ્યસ્મિન્નજસ્રં બ્રહ્મચિન્તનમ્ ।
આસનં તદ્વિજાનીયાન્નેતરત્સુખનાશનમ્

સિદ્ધં યત્સર્વભૂતાદિ વિશ્વાધિષ્ઠાનમવ્યયમ્ ।
યસ્મિન્સિદ્ધાઃ સમાવિષ્ટાસ્તદ્વૈ સિદ્ધાસનં વિદુઃ

યન્મૂલં સર્વભૂતાનાં યન્મૂલં ચિત્તબન્ધનમ્ ।
મૂલબન્ધઃ સદા સેવ્યો યોગ્યોઽસૌ રાજયોગિનામ્

અઙ્ગાનાં સમતાં વિદ્યાત્સમે બ્રહ્મણિ લીનતામ્ ।
નો ચેન્નૈવ સમાનત્વમૃજુત્વં શુષ્કવૃક્ષવત્

દૃષ્ટિં જ્ઞાનમયીં કૃત્વા પશ્યેદ્બ્રહ્મમયં જગત્ ।
સા દૃષ્ટિઃ પરમોદારા ન નાસાગ્રાવલોકિની

દ્રષ્તૃદર્શનદૃશ્યાનાં વિરામો યત્ર વા ભવેત્ ।
દૃષ્ટિસ્તત્રૈવ કર્તવ્યા ન નાસાગ્રાવલોકિની

ચિત્તાદિસર્વભાવેષુ બ્રહ્મત્વેનૈવ ભાવનાત્ ।
નિરોધઃ સર્વ વૃત્તીનાં પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે

નિષેધનં પ્રપઞ્ચસ્ય રેચકાખ્યઃ સમીરણઃ ।
બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ યા વૃત્તિઃ પૂરકો વાયુરીરિતઃ

તતસ્તદ્વૃત્તિનૈશ્ચલ્યં કુંભકઃ પ્રાણસંયમઃ ।
અયં ચાપિ પ્રબુદ્ધાનામજ્ઞાનાં ઘ્રાણપીડનમ્

વિષયેષ્વાત્મતાં દૃષ્ટ્વા મનસશ્ચિતિ મજ્જનમ્ ।
પ્રત્યાહારઃ સ વિજ્ઞેયોઽભ્યસનીયો મુમુક્ષુભિઃ

યત્ર યત્ર મનો યાતિ બ્રહ્મણસ્તત્ર દર્શનાત્ ।
મનસો ધારણં ચૈવ ધારણા સા પરા મતા

બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ સદ્વૃત્ત્યા નિરાલમ્બતયા સ્થિતિઃ ।
ધ્યાનશબ્દેન વિખ્યાતા પરમાનન્દદાયિની

નિર્વિકારતયા વૃત્ત્યા બ્રહ્માકારતયા પુનઃ ।
વૃત્તિવિસ્મરણં સમ્યક્સમાધિર્જ્ઞાનસંજ્ઞકઃ

ઇમઞ્ચાકૃત્રિમાનન્દં તાવત્સાધુ સમભ્યસેત્ ।
વશ્યો યાવત્ક્ષણાત્પુંસઃ પ્રયુક્તઃ સન્ ભવેત્સ્વયમ્

તતઃ સાધનનિર્મુક્તઃ સિદ્ધો ભવતિ યોગિરાટ્ ।
તત્સ્વરૂપં ન ચૈતસ્ય વિણયો મનસો ગિરામ્

સમાધૌ ક્રિયમાણે તુ વિઘ્નાન્યાયાન્તિ વૈ બલાત્ ।
અનુસંધાનરાહિત્યમાલસ્યં ભોગલાલસમ્

લયસ્તમશ્ચ વિક્ષેપો રસાસ્વાદશ્ચ શૂન્યતા ।
એવં યદ્વિઘ્નબાહુલ્યં ત્યાજ્યં બ્રહ્મવિદા શનૈઃ

ભાવવૃત્ત્યા હિ ભાવત્વં શૂન્યવૃત્ત્યા હિ શૂન્યતા ।
બ્રહ્મવૃત્ત્યા હિ પૂર્ણત્વં તથા પૂર્ણત્વમભ્યસેત્

યે હિ વૃત્તિં જહત્યેનાં બ્રહ્માખ્યાં પાવનીં પરામ્ ।
વૃથૈવ તે તુ જીવન્તિ પશુભિશ્ચ સમા નરાઃ

યે હિ વૃત્તિં વિજાનન્તિ જ્ઞાત્વાપિ વર્ધયન્તિ યે ।
તે વૈ સત્પુરુષા ધન્યા વન્દ્યાસ્તે ભુવનત્રયે

યેષાં વૃત્તિઃ સમા વૃદ્ધા પરિપક્વા ચ સા પુનઃ ।
તે વૈ સદ્બ્રહ્મતાં પ્રાપ્તા નેતરે શબ્દવાદિનઃ

કુશલા બ્રહ્મવાર્તાયાં વૃત્તિહીનાઃ સુરાગિણઃ ।
તેઽપ્યજ્ઞાનતયા નૂનં પુનરાયાન્તિ યાન્તિ ચ

નિમેષાર્ધં ન તિષ્ઠન્તિ વૃત્તિં બ્રહ્મમયીં વિના ।
યથા તિષ્ઠન્તિ બ્રહ્માદ્યાઃ સનકાદ્યઃ શુકાદયઃ

કાર્યે કારણતાયાતા કારણે ન હિ કાર્યતા ।
કારણત્વં તતો ગચ્છેત્કાર્યાભાવે વિચારતઃ

અથ શુદ્ધં ભવેદ્વસ્તુ યદ્વૈ વાચામગોચરમ્ ।
દ્રષ્ટવ્યં મૃદ્ઘટેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન પુનઃ પુનઃ

અનેનૈવ પ્રકારેણ વૃત્તિબ્રહ્માત્મિકા ભવેત્ ।
ઉદેતિ શુદ્ધચિત્તાનાં વૃત્તિજ્ઞાનં તતઃ પરમ્

કારણં વ્યતિરેકેણ પુમાનાદૌ વિલોકયેત્ ।
અન્વયેન પુનસ્તદ્ધિ કાર્યે નિત્યં પ્રપશ્યતિ

કાર્યે હિ કારણં પશ્યેત્પશ્ચાત્કાર્યં વિસર્જયેત્ ।
અન્વયેન પુનસ્તદ્ધિ કાર્યે નિત્યં પ્રપશ્યતિ

ભાવિતં તીવ્રવેગેન યદ્વસ્તુ નિશ્ચયાત્મના ।
પુમાંસ્તદ્ધિ ભવેચ્છીઘ્રં જ્ઞેયં ભ્રમરકીટવત્

અદૃશ્યં ભાવરૂપઞ્ચ સર્વમેવ ચિદાત્મકમ્ ।
સાવધાનતયા નિત્યં સ્વાત્માનં ભાવયેદ્બુધઃ

દૃશ્યં હ્યદૃશ્યતાં નીત્વા બ્રહ્માકારેણ ચિન્તયેત્ ।
વિદ્વાન્નિત્યસુખે તિષ્ઠેદ્ધિય ચિદ્રસપૂર્ણયા

એભિરઙ્ગૈઃ સમાયુક્તો રાજયોગ ઉદાહૃતઃ ।
કિઞ્ચિત્પક્વકષાયાણાં હઠયોગેન સંયુતઃ

પરિપક્વં મનો યેષં કેવલોઽયં ચ સિદ્ધિદઃ ।
ગુરુદૈવતભક્તાનાં સર્વેષાં સુલભો જવાત્