Language

ENहिગુ
Scripture Library

annapūrṇopaniṣat · Chapter 1

1

annapūrṇopaniṣat
sarvāpahnavasaṃsiddhabrahmamātratayojjvalam /
traipadaṃ śrīrāmatattvaṃ svamātramiti bhāvaye //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ nidāgho nāma yogīndra ṛbhuṃ brahmavidāṃ varam /
praṇamya daṇḍavadbhūmāvutthāya sa punarmuniḥ

2

ātmatattvamanubrūhītyevaṃ papraccha sādaram /
kayopāsanayā brahmannīdṛśaṃ prāptavānasi

3

tāṃ me brūhi mahāvidyāṃ mokṣasāmrājyadāyinīm /
nidāgha tvaṃ kṛtārtho'si śṛṇu vidyāṃ sanātanīm

4

yasyā vijñānamātreṇa jīvanmukto bhaviṣyasi /
mūlaśṛṅgāṭamadhyasthā bindunādakalāśrayā

5

nityānandā nirādhārā vikhyātā vilasatkacā /
viṣṭapeśī mahālakṣmīḥ kāmastāro natistathā

6

bhagavatyannapūrṇeti mamābhilaṣitaṃ tataḥ /
annaṃ dehi tataḥ svāhā mantrasāreti viśrutā

7

saptaviṃśati varṇātmā yoginīgaṇasevitā

8

aiṃ hrīṃ sauṃ śrīṃ klīmonnamo bhagavatyannapūrṇe
mamābhilaṣitamannaṃ dehi svāhā /
iti pitropadiṣṭo'smi tadādiniyamaḥ sthitaḥ /
kṛtavānsvāśramācāro mantrānuṣṭhānamanvaham

9

evaṃ gate bahudine prādurāsīnmamāgrataḥ /
annapūrṇā viśālākṣī smayamānamukhāmbujā

1.10

tāṃ dṛṣṭvā daṇḍavadbhūmau natvā prāñjalirāsthitaḥ /
aho vatsa kṛtārtho'si varaṃ varaya mā ciram

11

evamukto viśālākṣyā mayoktaṃ munipuṅgava /
ātmatattvaṃ manasi me prādurbhavatu pārvati

12

tathaivāstviti māmuktvā tatraivāntaradhīyata /
tadā me matirutpannā jagadvaicitryadarśanāt

13

bhramaḥ pañcavidho bhāti tadeveha samucyate /
jīveśvarau bhinnarūpāviti prāthamiko bhramaḥ

14

ātmaniṣṭhaṃ kartṛguṇaṃ vāstavaṃ vā dvitīyakaḥ /
śarīratrayasaṃyuktajīvaḥ saṅgī tṛtīyakaḥ

15

jagatkāraṇarūpasya vikāritvaṃ caturthakaḥ /
kāraṇādbhinnajagataḥ satyatvaṃ pañcamo bhramaḥ /
pañcabhramanivṛttiśca tadā sphurati cetasi

16

bimbapratibimbadarśanena bhedabhramo nivṛttaḥ /
sphaṭikalohitadarśanena pāramārthikakartṛtvabhramo nivṛttaḥ /
ghaṭamaṭhākāśadarśanena saṅgītibhramo nivṛttaḥ /
rajjusarpadarśanena kāraṇādbhinnajagataḥ satyatvabhramo nivṛttaḥ /
kanakarucakadarśanena vikāritvabhramo nivṛttaḥ /
tadāprabhṛti maccittaṃ brahmākāramabhūtsvayam /
nidāgha tvamapītthaṃ hi tattvajñānamavāpnuhi

17

nidāghaḥ praṇato bhūtvā ṛbhuṃ papraccha sādaram /
brūhi me śraddadhānāya brahmavidyāmanuttamām

18

tathetyāha ṛbhuḥ prītastattvajñāṃ vadāmi te /
mahākartā mahābhoktā mahātyāgī bhavānagha /
svasvarūpānusandhānamevaṃ kṛtvā sukhī bhava

19

nityoditaṃ vimalamādyamanantarūpaṃ
brahmāsmi netarakalākalanaṃ hi kiṃcit /
ityeva bhāvaya nirañjanatāmupeto
nirvāṇamehi sakalāmalaśāntavṛttiḥ

1.20

yadidaṃ dṛśyate kiṃcittattannāstīti bhāvaya /
yathā gandharvanagaraṃ yathā vāri marusthale

21

yattu no dṛśyate kiṃcidyannu kiṃcidiva sthitam /
manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ tanmayo bhava vai mune

22

avināśi cidākāśaṃ sarvātmakamakhaṇḍitam /
nīrandhraṃ bhūrivāśeṣaṃ tadasmīti vibhāvaya

23

yadā saṃkṣīyate cittamabhāvātyantabhāvanāt /
citsāmānyasvarūpasya sattāsāmānyatā tadā

24

nūnaṃ caityāṃśarahitā cidyadātmani līyate /
asadrūpavadatyacchā sattāsāmānyatā tadā

25

dṛṣṭireṣā hi paramā sadehādehayoḥ samā /
muktayoḥ saṃbhavatyeva turyātītapadābhidhā

26

vyutthitasya bhavatyeṣā samādhisthasya cānagha /
jñasya kevalamajñasya na bhavatyeva bodhajā /
anānandasamānandamugdhamugdhamukhadyutiḥ

27

cirakālaparikṣīṇamananādiparibhramaḥ /
padamāsādyate puṇyaṃ prajñayaivaikayā tathā

28

imaṃ guṇasamāhāramanātmatvena paśyataḥ /
antaḥśītalayā yā'sau samādhiriti kathyate

29

avāsanaṃ sthiraṃ proktaṃ manodhyānaṃ tadeva ca /
tadeva kevalībhānaṃ śāntataiva ca tatsadā

1.30

tanuvāsanamatyuccaiḥ padāyodyatamucyate /
avāsanaṃ mano'kartṛpadaṃ tasmādavāpyate

31

ghanavāsanametattu cetaḥkartṛtvabhāvanam /
sarvaduḥkhapradaṃ tasmādvāsanāṃ tanutāṃ nayet

32

cetasā saṃparityajya sarvabhāvātmabhāvanām /
sarvamākāśatāmeti nityamantarmukhasthiteḥ

33

yathā vipaṇagā lokā viharanto'pyasatsamāḥ /
asaṃbandhāttathā jñasya grāmo'pi vipinopamaḥ

34

antarmukhatayā nityaṃ supto buddho vrajanpaṭhan /
puraṃ janapadaṃ grāmamaraṇyamiva paśyati

35

antaḥśītalatāyāṃ tu labdhāyāṃ śītalaṃ jagat /
antastṛṣṇopataptānāṃ dāvadāhamayaṃ jagat

36

bhavatyakhilajantūnāṃ yadantastadbahiḥ sthitam

37

yastvātmaratirevāntaḥ kurvankarmendriyaiḥ kriyāḥ /
na vaśo harṣaśokābhyāṃ sa samāhita ucyate

38

ātmavatsarvabhūtāni paradravyāṇi loṣṭhavat /
svabhāvādeva na bhayādyaḥ paśyati sa paśyati

39

adyaiva mṛtirāyātu kalpāntanicayena vā /
nāsau kalaṅkamāpnoti hema paṅkagataṃ yathā

1.40

ko'haṃ kathamidaṃ kiṃ vā kathaṃ maraṇajanmanī /
vicārayāntare vetthaṃ mahattatphalameṣyasi

41

vicāreṇa parijñātasvabhāvasya satastava /
manaḥ svarūpamutsṛjya śamameṣyati vijvaram

42

vijvaratvaṃ gataṃ cetastava saṃsāravṛttiṣu /
na nimajjati tadbrahmangoṣpadeṣviva vāraṇaḥ

43

kṛpaṇaṃ tu mano brahmangoṣpade'pi nimajjati /
kārye goṣpadatoye'pi viśīrṇo maśako yathā

44

yāvadyāvanmuniśreṣṭha svayaṃ saṃtajyate'khilam /
tāvattāvatparālokaḥ paramātmaiva śiṣyate

45

yāvatsarvaṃ na saṃtyaktaṃ tāvadātmā na labhyate /
sarvavastuparityāge śeṣa ātmeti kathyate

46

ātmāvalokanārthaṃ tu tasmātsarvaṃ parityajet /
sarvaṃ saṃtyajya dūreṇa yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava

47

sarvaṃ kiṃcididaṃ dṛśyaṃ dṛśyate yajjagadgatam /
cinniṣpandāṃśamātraṃ tannānyatkiṃcana śāśvatam

48

samāhitā nityatṛptā yathābhūtārthadarśinī /
brahmansamādhiśabdena parā prajñocyate budhaiḥ

49

akṣubdhā nirahaṃkārā dvandveṣvananupātinī /
proktā samādhiśabdena meroḥ sthiratarā sthitiḥ

1.50

niścitā vigatābhīṣṭā heyopādeyavarjitā /
brahmansamādhiśabdena paripūrṇā manogatiḥ

51

kevalaṃ citprakāśāṃśakalpitā sthiratāṃ gatā /
turyā sā prāpyate dṛṣṭirmahadbhirvedavittamaiḥ

52

adūragatasādṛśyā suṣuptasyopalakṣyate /
manohaṃkāravilaye sarvabhāvāntarasthitā

53

samudeti parānandā yā tanuḥ pārameśvarī /
manasaiva manaśchittvā sā svayaṃ labhyate gatiḥ

54

tadanu viṣayavāsanāvināśa
stadanu śubhaḥ paramaḥ sphuṭaprakāśaḥ /
tadanu ca samatāvaśātsvarūpe
pariṇamanaṃ mahatāmacintyarūpam

55

akhilamidamanantamanantamātmatattvaṃ
dṛḍhapariṇāmini cetasi sthito'ntaḥ /
bahirupaśamite carācarātmā
svayamanubhūyata eva devadevaḥ

56

asaktaṃ nirmalaṃ cittaṃ yuktaṃ saṃsāryavisphuṭam /
saktaṃ tu dīrghatapasā muktamapyatibaddhavat

57

antaḥsaṃsaktinirmukto jīvo madhuravṛttimān /
bahiḥ kurvannakurvanvā kartā bhoktā na hi kvacit

1

iti prathamo'dhyāyaḥ

1

nidāgha uvāca //
saṅgaḥ kīdṛśa ityuktaḥ kaśca bandhāya dehinām /
kaśca mokṣāya kathitaḥ kathaṃ tveṣa cikitsyate

2

dehadehivibhāgaikaparityāgena bhāvanā /
dehamātre hi viśvāsaḥ saṅgo bandhāya kathyate

3

sarvamātmedamatrāhaṃ kiṃ vāñchāmi tyajāmi kim /
ityasaṅgasthitiṃ viddhi jīvanmuktatanusthitām

4

nāhamasmi na cānyosti na cāyaṃ na ca netaraḥ /
so'saṅga iti saṃprokto brahmāsmītyeva sarvadā

5

nābhinandati naiṣkarmyaṃ na karmasvanuṣajjate /
susamo yaḥ parityāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ

6

sarvakarmaphalādīnāṃ manasaiva na karmaṇā /
nipuṇo yaḥ parityāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ

7

asaṃkalpena sakalāśceṣṭā nānā vijṛṃbhitāḥ /
cikitsitā bhavantīha śreyaḥ saṃpādayanti hi

8

na saktamiha ceṣṭāsu na cintāsu na vastuṣu /
na gamāgamaceṣṭāsu na kālakalanāsu ca

9

kevalaṃ citi viśramya kiṃciccaityāvalaṃbyapi /
sarvatra nīrasamiha tiṣṭhatyātmarasaṃ manaḥ

2.10

vyavahāramidaṃ sarvaṃ mā karotu karotu vā /
akurvanvāpi kurvanvā jīvaḥ svātmaratikriyaḥ

11

athavā tamapi tyaktvā caityāṃśaṃ śāntacidghanaḥ /
jīvastiṣṭhati saṃśānto jvalanmaṇirivātmani

12

citte caityadaśāhīne yā sthitiḥ kṣīṇacetasām /
socyate śāntakalanā jāgratyeva suṣuptatā

13

eṣā nidāgha sauṣuptasthitirabhyāsayogataḥ /
prauḍhā satī turīyeti kathitā tattvakovidaiḥ

14

asyāṃ turīyāvasthāyāṃ sthitiṃ prāpyāvināśinīm /
ānandaikāntaśīlatvādanānandapadaṃ gataḥ

15

anānandamahānandakālātītastato'pi hi /
mukta ityucyate yogī turyātītapadaṃ gataḥ

16

parigalitasamastajanmapāśaḥ
sakalavilīnatamomayābhimānaḥ /
paramarasamayīṃ parātmasattāṃ
jalagatasaindhavakhaṇḍavanmahātmā

17

jaḍājaḍadṛśormadhye yattattvaṃ pāramārthikam /
anubhūtimayaṃ tasmātsāraṃ brahmeti kathyate

18

dṛśyasaṃvalito bandhastanmuktau muktirucyate /
dravyadarśanasaṃbandhe yānubhūtiranāmayā

19

tāmavaṣṭabhya tiṣṭha tvaṃ sauṣuptīṃ bhajate sthitim /
saiva turyatvamāpnoti tasyāṃ dṛṣṭiṃ sthirāṃ kuru

2.20

ātmā sthūlo na caivāṇurna pratyakṣo na cetaraḥ /
na cetano na ca jaḍo na caivāsanna sanmayaḥ

21

nāhaṃ nānyo na caivaiko na cāneko'dvayo'vyayaḥ /
yadīdaṃ dṛśyatāṃ prāptaṃ manaḥ sarvendriyāspadam

22

dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramārthikam /
tadatītaṃ padaṃ yasmāttanna kiṃcidivaiva tat

23

na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale /
sarvāśāsaṃkṣaye cetaḥkṣayo mokṣa itīṣyate

24

mokṣo me'stviti cintāntarjātā cedutthitaṃ manaḥ /
mananotthe manasyaiṣa bandhaḥ sāṃsāriko dṛḍhaḥ

25

ātmanyatīte sarvasmātsarvarūpe'tha vā tate /
ko bandhaḥ kaśca vā mokṣo nirmūlaṃ mananaṃ kuru

26

adhyātmaratirāśāntaḥ pūrṇapāvanamānasaḥ /
prāptānuttamaviśrāntirna kiṃcidiha vāñchati

27

sarvādhiṣṭhānasanmātre nirvikalpe cidātmani /
yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate

28

nāpekṣate bhaviṣyacca vartamāne na tiṣṭhati /
na saṃsmaratyatītaṃ ca sarvameva karoti ca

29

anubandhapare jantāvasaṃsargamanāḥ sadā /
bhakte bhaktasamācaraḥ śaṭhe śaṭha iva sthitaḥ

2.30

bālo bāleṣu vṛddheṣu vṛddho dhīreṣu dhairyavān /
yuvā yauvanavṛtteṣu duḥkhiteṣu suduḥkhadhīḥ

31

dhīradhīruditānandaḥ peśalaḥ puṇyakīrtanaḥ /
prājñaḥ prasannamadhuro dainyādapagatāśayaḥ

32

abhyāsena parispande prāṇānāṃ kṣayamāgate /
manaḥ praśamamāyāti nirvāṇamavaśiṣyate

33

yato vāco nivartante vikalpakalanānvitāḥ /
vikalpasaṃkṣayājjantoḥ padaṃ tadavaśiṣyate

34

anādyantāvabhāsātmā paramātmaiva vidyate /
ityetanniścayaṃ sphāraṃ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ

35

yathābhūtārthadarśitvametāvadbhuvanatraye /
yadātmaiva jagatsarvamiti niścitya pūrṇatā

36

sarvamātmaiva kau dṛṣṭau bhāvābhāvau kva vā sthitau /
kva bandhamokṣakalane brahmaivedaṃ vijṛmbhate

37

sarvamekaṃ paraṃ vyoma ko mokṣaḥ kasya bandhatā /
brahmedaṃ bṛṃhitākāraṃ bṛhadbṛhadavasthitam

38

dūrādastamitadvitvaṃ bhavātmaiva tvamātmanā /
samyagālokite rūpe kāṣṭhapāṣāṇavāsasām

39

manāgapi na bhedo'sti kvāsi saṃkalpanonmukhaḥ /
ādāvante ca saṃśāntasvarūpamavināśi yat

2.40

vastūnāmātmanaścaitattanmayo bhava sarvadā /
dvaitādvaitasamudbhedairjarāmaraṇavibhramaiḥ

41

sphuratyātmabhirātmaiva cittairabdhīva vīcibhiḥ /
āpatkarañjaparaśuṃ parāyā nirvṛteḥ padam

42

śuddhamātmānamāliṅgya nityamantasthayā dhiyā /
yaḥ sthitastaṃ ka ātmeha bhogo bādhayituṃ kṣamaḥ

43

kṛtasphāravicārasya manobhogādayo'rayaḥ /
manāgapi na bhindanti śailaṃ mandānilā iva

44

nānātvamasti kalanāsu na vastuto'nta
rnānāvidhāsu sarasīva jalādivānyat /
ityekaniścayamayaḥ puruṣo vimukta
ityucyate samavalokitasamyagarthaḥ

2

iti dvitīyo'dhyāyaḥ

1

videhamukteḥ kiṃ rūpaṃ tadvānko vā mahāmuniḥ /
kaṃ yogaṃ samupasthāya prāptavānparamaṃ padam

2

sumerorvasudhāpīṭhe māṇḍavyo nāma vai muniḥ /
kauṇḍinyāttattvamāsthāya jīvanmukto bhavatyasau

3

jīvanmuktidaśāṃ prāpya kadācidbrahmavittamaḥ /
sarvendriyāṇi saṃhartuṃ manaścakre mahāmuniḥ

4

baddhapadmāsanastiṣṭhannardhonmīlitalocanaḥ /
bāhyānābhyāntarāṃścaiva sparśānpariharañchanaiḥ

5

tataḥ svamanasaḥ sthairyaṃ manasā vigatainasā /
aho nu cañcalamidaṃ pratyāhṛtamapi sphuṭam

6

paṭādghaṭamupāyāti ghaṭācchakaṭamutkaṭam /
cittamartheṣu carati pādapeṣviva markaṭaḥ

7

pañca dvārāṇi manasā cakṣurādīnyamūnyalam /
buddhīndriyābhidhānāni tānyevālokayāmyaham

8

hantendriyagaṇā yūyaṃ tyajatākulatāṃ śanaiḥ /
cidātmā bhagavānsarvasākṣitvena sthito'smyaham

9

tenātmanā bahujñena nirjñātāścakṣurādayaḥ /
parinirvāmi śānto'smi diṣṭyāsmi vigatajvaraḥ

3.10

svātmanyevāvatiṣṭhe'haṃ turyarūpapade'niśam /
antareva śaśāmāsya krameṇa prāṇasantatiḥ

11

jvālājālaparispando dagdhendhana ivānalaḥ /
tadito'staṃ gata iva hyastaṃ gata ivoditaḥ

12

samaḥ samarasābhāsastiṣṭhāmi svacchatāṃ gataḥ /
prabuddho'pi suṣuptisthaḥ suṣuptisthaḥ prabuddhavān

13

turyamālambya kāyāntastiṣṭhāmi stambhitasthitiḥ /
sabāhyābhyantarānbhāvānsthūlānsūkṣmatarānapi

14

trailokyasaṃbhavāṃstyaktvā saṃkalpaikavinirmitān /
saha praṇavaparyantadīrghaniḥsvanatantunā

15

jahāvindriyatanmātrajālaṃ khaga ivānalaḥ /
tato'ṅgasaṃvidaṃ svacchāṃ pratibhāsamupāgatām

16

sadyojātaśiśujñānaṃ prāptavānmunipuṅgavaḥ /
jahau cittaṃ caityadaśāṃ spandaśaktimivānilaḥ

17

citsāmānyamathāsādya sattāmātrātmakaṃ tataḥ /
suṣuptapadamālambya tasthau giririvācalaḥ

18

suṣuptasthairyamāsādya turyarūpamupāyayau /
nirānando'pi sānandaḥ saccāsacca babhūva saḥ

19

tatastu saṃbabhūvāsau yadgirāmapyagocaraḥ /
yacchūnyavādināṃ śūnyaṃ brahma brahmavidāṃ ca yat

3.20

vijñānamātraṃ vijñānavidāṃ yadamalātmakam /
puruṣaḥ sāṃkhyadṛṣṭīnāmīśvaro yogavādinām

21

śivaḥ śaivāgamasthānāṃ kālaḥ kālaikavādinām /
yatsarvaśāstrasiddhāntaṃ yatsarvahṛdayānugam

22

yatsarvaṃ sarvagaṃ vastu yattattvaṃ tadasau sthitaḥ /
yadanuktamaniṣpandaṃ dīpakaṃ tejasāmapi

23

svānubhūtyaikamānaṃ ca yattattvaṃ tadasau sthitaḥ /
yadekaṃ cāpyanekaṃ ca sāñjanaṃ ca nirañjanam /
yatsarvaṃ cāpyasarvaṃ ca yattattvaṃ tadasu sthitaḥ

24

ajamamaramanādyamādyamekaṃ
padamamalaṃ sakalaṃ ca niṣkalaṃ ca /
sthita iti sa tadā nabhaḥsvarūpā
dapivimalasthitirīśvaraḥ kṣaṇena

3

iti tṛtīyo'dhyāyaḥ

1

jīvanmuktasya kiṃ lakṣma hyākāśagamanādikam /
tathā cenmuniśārdūla tatra naiva pralakṣyate

2

anātmavidamukto'pi nabhoviharaṇādikam /
dravyamantrakriyākālaśaktyāpnotyeva sa dvijaḥ

3

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmamātradṛk /
ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati

4

ye ye bhāvāḥ sthitā loke tānavidyāmayānviduḥ /
tyaktāvidyo mahāyogī kathaṃ teṣu nimajjati

5

yastu mūḍho'lpabuddhirvā siddhijālāni vāñchati /
siddhisādhanairyogaistāni sādhayati kramāt

6

dravyamantrakriyākālayuktayaḥ sādhusiddhidāḥ /
paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana

7

yasyecchā vidyate kācitsā siddhiṃ sādhayatyaho /
niricchoḥ paripūrṇasya necchā saṃbhavati kvacit

8

sarvecchājālasaṃjñāntāvātmalābho bhavenmune /
sa kathaṃ siddhijālāni nūnaṃ vāñchantyacittakaḥ

9

api śītarucāvarke sutīkṣṇe'pīndumaṇḍale /
apyadhaḥ prasaratyagnau jīvanmukto na vismayī

4.10

adhiṣṭhāne pare tattve kalpitā rajjusarpavat /
kalpitāścaryajāleṣu nābhyudeti kutūhalam

12

ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ /
vicchinnagranthayaḥ sarve te svatantrāstanau sthitaḥ // 11
sukhaduḥkhadaśādhīraṃ sāmyānna proddharanti yam /
niśvāsā iva śailendraṃ cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ

13

āpatkārpaṇyamutsāho mado māndyaṃ mahotsavaḥ /
yaṃ nayanti na vairūpyaṃ tasya naṣṭaṃ mano viduḥ

14

dvividhacittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca /
jīvanmuktau sarūpaḥ syādarūpo dehamuktigaḥ

15

cittasatteha duḥkhāya cittanāśaḥ sukhāya ca /
cittasattaṃ kṣayaṃ nītvā cittaṃ nāśamupānayet

16

manastāṃ mūḍhatāṃ viddhi yadā naśyati sānagha /
cittanāśābhidhānaṃ hi tatsvarūpamitīritam

17

maitryādibhirguṇairyuktaṃ bhavatyuttamavāsanam /
bhūyo janmavinirmuktaṃ jīvanmuktasya tanmanaḥ

18

sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate /
nidāghā'rūpanāśastu vartate dehamuktike

19

videhamukta evāsau vidyate niṣkalātmakaḥ /
samagrāgryaguṇādhāramapi sattvaṃ pralīyate

4.20

videhamuktau vimale pade paramapāvane /
videhamuktiviṣaye tasminsattvakṣayātmake

21

cittanāśe virūpākhye na kiṃcidiha vidyate /
na guṇā nāguṇāstatra na śrīrnāśrīrna lokatā

22

na codayo nāstamayo na harṣāmarṣasaṃvidaḥ /
na tejo na tamaḥ kiṃcinna sandhyādinarātrayaḥ /
na sattāpi na cāsattā na ca madhyaṃ hi tatpadam

23

ye hi pāraṃ gatā buddheḥ saṃsārāḍambarasya ca /
teṣāṃ tadāspadaṃ sphāraṃ pavanānāmivāmbaram

24

saṃśāntaduḥkhamajaḍātmakamekasupta
mānandamantharamapetarajastamo yat /
ākāśakośatanavo'tanavo mahānta
stasminpade galitacittalavā bhavanti

25

he nidāgha mahāprājña nirvāsanamanā bhava /
balāccetaḥ samādhāya nirvikalpamanā bhava

26

yajjagadbhāsakaṃ bhānaṃ nityaṃ bhāti svataḥ sphurat /
sa eva jagataḥ sākṣī sarvātmā vimalākṛtiḥ

27

pratiṣṭhā sarvabhūtānāṃ prajñānaghanalakṣaṇaḥ /
tadvidyāviṣayaṃ brahma satyajñānasukhādvanam

28

ekaṃ brahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavenmuniḥ

29

sarvādhiṣṭhānamadvandvaṃ paraṃ brahma sanātanam /
saccidānandarūpaṃ tadavāṅmanasagocaram

4.30

na tatra candrārkavapuḥ prakāśate
na vānti vātaḥ sakalāśca devatāḥ /
sa eva devaḥ kṛtabhāvabhūtaḥ
svayaṃ viśuddho virajaḥ prakāśate

31

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

32

dvau suparṇau śarīre'smiñjīveśākhyau saha sthitau /
tayorjīvaḥ phalaṃ bhuṅkte karmaṇo na maheśvaraḥ

33

kevalaṃ sākṣirūpeṇa vinā bhogo maheśvaraḥ /
prakāśate svayaṃ bhedaḥ kalpito māyayā tayoḥ /
ciccidākārato bhinnā na bhinnā cittvahānitaḥ

34

tarkataśca pramāṇācca cidekatvavyavasthiteḥ /
cidekatvaparijñāne na śocati na muhyati

35

adhiṣṭhānaṃ samastasya jagataḥ satyacidghanam /
ahamasmīti niścitya vītaśoko bhavenmuniḥ

36

svaśarīre svayaṃjyotisvarūpaṃ sarvasākṣiṇam /
kṣīṇadoṣāḥ prapaśyanti netare māyayāvṛtāḥ

37

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat

38

bālenaiva hi tiṣṭhāsennirvidya brahmavedanam /
brahmavidyāṃ ca bālyaṃ ca nirvidya munirātmavān

39

antarlīnasamārambhaḥ śubhāśubhamahāṅkuram /
saṃsṛtivrataterbījaṃ śarīraṃ viddhi bhautikam

4.40

bhāvābhāvadaśākośaṃ duḥkharatnasamudgakam /
bījamasya śarīrasya cittamāśāvaśānugam

41

dve bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ /
ekaṃ prāṇaparispando dvitīyo dṛḍhabhāvanā

42

yadā praspandante prāṇo nāḍīsaṃsparśanodyataḥ /
tadā saṃvedanamayaṃ cittamāśu prajāyate

43

sā hi sarvagatā saṃvitprāṇaspandena bodhyate /
saṃvitsaṃrodhanaṃ śreyaḥ prāṇādispandanaṃ varam

44

yoginaścittaśāntyarthaṃ kurvanti prāṇarodhanam /
prāṇāyāmaistathā dhyānaiḥ prayogairyuktikalpitaiḥ

45

cittopaśāntiphaladaṃ paramaṃ viddhi kāraṇam /
sukhadaṃ saṃvidaḥ svāsthyaṃ prāṇasaṃrodhanaṃ viduḥ

46

dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāparavicāraṇam /
yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā

47

yadā na bhāvyate kiṃciddheyopādeyarūpi yat /
sthīyate sakalaṃ tyaktvā tadā cittaṃ na jāyate

48

avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ /
amanastā tadodeti paramopaśamapradā

49

yadā na bhāvyate bhāvaḥ kvacijjagati vastuni /
tadā hṛdambare śūnye kathaṃ cittaṃ prajāyate

4.50

yadabhāvanamāsthāya yadabhāvasya bhāvanam /
yadyathā vastudarśitvaṃ tadacittatvamucyate

51

sarvamantaḥ parityajya śītalāśayavarti yat /
vṛttisthamapi taccittamasadrūpamudāhṛtam

52

bhraṣṭabījopamā yeṣāṃ punarjananavarjitā /
vāsanārasanāhīnā jīvanmuktā hi te smṛtāḥ

53

sattvarūpapariprāptacittāste jñānapāragāḥ /
acittā iti kathyante dehānte vyomarūpiṇaḥ

54

saṃvedyasaṃparityāgātprāṇaspandanavāsane /
samūlaṃ naśyataḥ kṣipraṃ mūlacchedādiva drumaḥ

55

pūrvadṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā yadasyāḥ pratibhāsate /
saṃvidastatprayatnena mārjanīyaṃ vijānatā

56

tadamārjanamātraṃ hi mahāsaṃsāratāṃ gatam /
tatpramārjanamātraṃ tu mokṣa ityabhidhīyate

57

ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedano bhava

58

saṃvidvastudaśālambaḥ sā yasyeha na vidyate /
so'saṃvidajaḍaḥ proktaḥ kurvankāryaśatānyapi

59

saṃvedyena hṛdākāśe manāgapi na lipyate /
yasyāsāvajaḍā saṃvijjīvanmuktaḥ sa kathyate

4.60

yadā na bhāvyate kiṃcinnirvāsanatayātmani /
bālamūkādivijñānamiva ca sthīyate sthiram

61

tadā jāḍyavinirmuktamasaṃvedanamātatam /
āśritaṃ bhavati prājño yasmādbhūyo na lipyate

62

samastā vāsanāstyaktvā nirvikalpasamādhitaḥ /
tanmayatvādanādyante tadapyantarvilīyate

63

tiṣṭhangacchanspṛśañjighrannapi tallepavarjitaḥ /
ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedanaḥ sukhī

64

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya kaṣṭaceṣṭāyuto'pi san /
taredduḥkhāmbudheḥ pāramapāraguṇasāgaraḥ

65

viśeṣaṃ saṃparityajya sanmātraṃ yadalepakam /
ekarūpaṃ mahārūpaṃ sattāyāstatpadaṃ viduḥ

66

kālasattā kalāsattā vastusatteyamityapi /
vibhāgakalanāṃ tyaktvā sanmātraikaparo bhava

67

sattāsāmānyamevaikaṃ bhāvayankevalaṃ vibhuḥ /
paripūrṇaḥ parānandi tiṣṭhāpūritadigbharaḥ

68

sattāsāmānyaparyante yattatkalanayojjhitam /
padamādyamanādyantaṃ tasya bījaṃ na vidyate

69

tatra saṃlīyate saṃvinnirvikalpaṃ ca tiṣṭhati /
bhūyo na vartate duḥkhe tatra labdhapadaḥ pumān

4.70

taddhetuḥ sarvabhūtānāṃ tasya heturna vidyate /
sa sāraḥ sarvasārāṇāṃ tasmātsāro na vidyate

71

tasmiṃściddarpaṇe sphāre samastā vastudṛṣṭayaḥ /
imāstāḥ pratibimbanti sarasīva taṭadrumāḥ

72

tadamalamarajaṃ tadātmatattvaṃ
tadavagatāvupaśāntimeti cetaḥ /
avagatavigataikatatsvarūpo
bhavabhayamuktapado'si samyageva

73

eteṣāṃ duḥkhabījānāṃ proktaṃ yadyanmayottaram /
tasya tasya prayogeṇa śīghraṃ tatprāpyate padam

74

sattāsāmānyakoṭisthe drāgityeva pade yadi /
pauruṣeṇa prayatnena balātsaṃtyajya vāsanām

75

sthitiṃ badhnāsi tattvajña kṣaṇamapyakṣayātmikām /
kṣaṇe'sminneva tatsādhu padamāsādayasyalam

76

sattāsāmānyarūpe vā karoṣi sthitimādarāt /
tatkiṃcidadhikeneha yatnenāpnoṣi tatpadam

77

saṃvittattve kṛtadhyāno nidāgha yadi tiṣṭhasi /
tadyatnenādhikenoccairāsādayasi tatpadam

78

vāsanāsaṃparityāge yadi yatnaṃ karoṣi bhoḥ /
yāvadvilīnaṃ na mano na tāvadvāsanākṣayaḥ

79

na kṣīṇā vāsanā yāvaccittaṃ tāvanna śāmyati /
yāvanna tattvavijñānaṃ tāvaccittaśamaḥ kutaḥ

4.80

yāvanna cittopaśamo na tāvattattvavedanam /
yāvanna vāsanānāśastāvattattvāgamaḥ kutaḥ /
yāvanna tattvasaṃprāptirna tāvadvāsanakṣayaḥ

81

tattvajñānaṃ manonāśo vāsanākṣaya eva ca /
mithaḥ kāraṇatāṃ gatvā duḥsādhāni sthitānyataḥ

82

bhogecchāṃ dūratastyaktvā trayametatsamācara

83

vāsanākṣayavijñānamanonāśā mahāmate /
samakālaṃ cirābhyastā bhavanti phaladā matāḥ

84

tribhirebhiḥ samabhyastairhṛdayagranthayo dṛḍhāḥ /
niḥśeṣameva truṭyanti bisacchedādguṇā iva

85

vāsanāsaṃparityāgasamaṃ prāṇanirodhanam /
vidustattvavidastasmāttadapyevaṃ samāharet

86

vāsanāsaṃparityāgāccittaṃ gacchatyacittatām /
prāṇaspandanirodhācca yathecchasi tathā kuru

87

prāṇāyāmadṛḍhādhyāsairyuktyā ca gurudattayā /
āsanāśanayogena prāṇaspando nirudhyate

88

niḥsaṅgavyavahāratvādbhavabhāvanavarjanāt /
śarīranāśadarśitvādvāsanā na pravartate

89

yaḥ prāṇapavanaspandaścittaspandaḥ sa eva hi /
prāṇaspandajaye yatnaḥ kartavyo dhīmatoccakaiḥ

4.90

na śakyate mano jetuṃ vinā yuktimaninditām /
śuddhāṃ saṃvidamāśrityavītarāgaḥ sthiro bhava

91

saṃvedyavarjitamanuttamamādyamekaṃ
saṃvidatpadaṃ vikalanaṃ kalayanmahātman /
hṛdyeva tiṣṭha kalanārahitaḥ kriyāṃ tu
kurvannakartṛpadametya śamoditaśrīḥ

92

manāgapi vicāreṇa cetasaḥ svasya nigrahaḥ /
puruṣeṇa kṛto yena tenāptaṃ janmanaḥ phalam

4

iti caturtho'dhyāyaḥ

1

gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā /
na vicāraparaṃ ceto yasyāsau mṛta ucyate

2

samyagjñānasamālokaḥ pumā~jñeyasamaḥ svayam /
na bibheti na cādatte vaivaśyaṃ na ca dīnatām

3

apavitramapathyaṃ ca viṣasaṃsargadūṣitam /
bhuktaṃ jarayati jñānī klinnaṃ naṣṭhaṃ ca mṛṣṭavat

4

sañṇgatyāgaṃ vidurmokṣaṃ saṅgatyāgādajanmatā /
saṅgaṃ tyaja tvaṃ bhāvānāṃ jīvanmukto bhavānagha

5

bhāvābhāve padārthānāṃ harṣāmarṣavikāradā /
malinā vāsanā yaiṣā sā'saṅga iti kathyate

6

jīvanmuktaśarīrāṇāmapunarjanmakāriṇī /
muktā harṣaviṣādābhyāṃ śuddhā bhavati vāsanā

7

duḥkhairna glānimāyāsi hṛdi hṛṣyasi no sukhaiḥ /
āśāvaivaśyamutsṛjya nidāghā'saṅgatāṃ vraja

8

dikkālādyanavacchinnamadṛṣṭobhayakoṭikam /
cinmātramakṣayaṃ śāntamekaṃ brahmāsmi netarat

9

iti matvāhamityantarmuktāmuktavapuḥ pumān /
ekarūpaḥ praśāntātmā maunī svātmasukho bhava

5.10

nāsti cittaṃ na cāvidyā na mano na ca jīvakaḥ /
brahmaivaikamanādyantamabdhivatpravijṛmbhate

11

dehe yāvadahaṃbhāvo dṛśye'sminyāvadātmatā /
yāvanmamedamityāsthā tāvaccittādivibhramaḥ

12

antarmukhatayā sarvaṃ cidvahnau trijagattṛṇam /
juhvanto'ntarnivartante mune cittādivibhramāḥ

13

cidātmāsmi niraṃśo'smi parāparavivarjitaḥ /
rūpaṃ smarannijaṃ sphāraṃ mā smṛtyā saṃmito bhava

14

adhyātmaśāstramantreṇa tṛṣṇāviṣaviṣūcikā /
kṣīyate bhāvitenāntaḥ śaradā mihikā yathā

15

parijñāya parityāgo vāsānānaṃ ya uttamaḥ /
sattāsāmānyarūpatvāttatkaivalyapadaṃ viduḥ

16

yannāsti vāsanā līnā tatsuṣuptaṃ na siddhaye /
nirbījā vāsanā yatra tatturyaṃ siddhidaṃ smṛtam

17

vāsanāyāstathā vahnerṛṇavyādhidviṣāmapi /
snehavairaviṣāṇa ca śeṣaḥ svalpo'pi bādhate

18

nirdagdhavāsanābījaḥ sattāsāmānyarūpavān /
sadeho vā videho vā na bhūyo duḥkhabhāgbhavet

19

etāvadevāvidyātvaṃ nedaṃ brahmeti niścayaḥ /
eṣa eva kṣayastasyā brahmedamiti niścayaḥ

5.20

brahma cidbrahma bhuvanaṃ brahma bhūtaparamparā /
brahmāhaṃ brahma cicchatrurbrahma cinmitrabāndhavāḥ

21

brahmaiva sarvamityeva bhāvite brahma vai pumān /
sarvatrāvasthitaṃ śāntaṃ cidbrahmetyanubhūyate

22

asaṃskṛtādhvagāloke manasyanyatra saṃsthite /
yā pratītiranāgasakā taccidbrahmāsmi sarvagam

23

praśāntasarvasaṃkalpaṃ vigatākhilakautukam /
vigatāśeṣasaṃraṃbhaṃ cidātmānaṃ samāśraya

24

evaṃ pūrṇadhiyo dhīrāḥ samā nīrāgacetasaḥ /
na nandanti na nindanti jīvitaṃ maraṇaṃ tathā

25

prāṇo'yamaniśaṃ brahmaspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare deheprāṇo'sāvūrdhvagaḥ sthitaḥ

26

apāno'pyaniśaṃ brahmaspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe apāno'yamavāksthitaḥ

27

jāgrataḥ svapataścaiva prāṇāyāmo'yamuttamaḥ /
pravartate hyabhijñasya taṃ tāvacchreyase śṛṇu

28

dvādaśāṅgulaparyantaṃ bāhyamākramatāṃ tataḥ /
prāṇāṅganāmā saṃsparśo yaḥ sa pūraka ucyate

29

apānaścandramā dehamāpyāyayati suvrata /
prāṇaḥ sūryo'gniratha vā pacatyanatridaṃ vapuḥ

5.30

prāṇakṣayasamīpasthamapānodayakoṭigam /
apānaprāṇayoraikyaṃ cidātmānaṃ samāśraya

31

apāno'staṃgato yatra prāṇo nābhyuditaḥ kṣaṇam /
kalākalaṅkarahitaṃ taccittattvaṃ samāśraya

32

nāpāno'staṃgato yatra prāṇaścāstamupāgataḥ /
nāsāgragamanāvartaṃ taccittattvamupāśraya

33

ābhāsamātramevedaṃ na sanāsajjagattrayam /
ityanyakalanātyāgaṃ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ

34

ābhāsamātrakaṃ brahmaṃścittadarśakalaṅkitam /
tatastadapi saṃtyajya nirābhāso bhavottama

35

bhayapradamakalyāṇaṃ dhairyasarvasvahāriṇam /
manaḥpiśācamutsārya yo'si so'si sthiro bhava

36

cidvyomeva kilāstīha parāparavivarjitam /
sarvatrāsaṃbhavaccaityaṃ yatkalpānte'vaśiṣyate

37

vāñchākṣaṇe tu yā tuṣṭistatra vāñchaiva kāraṇam /
tuṣṭistvatuṣṭiparyantā tasmādvāñchāṃ parityaja

38

āśā yātu nirāśātvamabhāvaṃ yātu bhāvanā /
amanastvaṃ mano yātu tavāsaṅgena jīvataḥ

39

vāsanārahitairantarindriyairāharankriyā /
na vikāramavāpnoṣi khavatkṣobhaśatairapi

5.40

cittonmeṣanimeṣābhyāṃ saṃsārapralayodayau /
vāsanāprāṇasaṃrodhamanunmeṣaṃ manaḥ kuru

41

prāṇonmeṣanimeṣābhyāṃ saṃsṛteḥ pralayodayau /
tamabhyāsaprayogābhyāmunmeṣarahitaṃ kuru

42

maurkhyonmeṣanimeṣābhyāṃ karmaṇāṃ pralayodayau /
tadvilīnaṃ kuru balādguruśāstrārthasaṃgamaiḥ

43

asaṃvitspandamātreṇa yāti cittamacittatām /
prāṇānāṃ vā nirodhena tadeva paramaṃ padam

44

dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramārthikam /
tadantaikāntasaṃvittyā brahmadṛṣṭyāvalokaya

45

yatra nābhyuditaṃ cittaṃ tadvai sukhamakṛtrimam /
kṣayātiśayanirmuktaṃ nodeti na ca śāmyati

46

yasya cittaṃ na cittākhyaṃ cittaṃ cittattvameva hi /
tadeva turyāvasthāyaṃ turyātītaṃ bhavatyataḥ

47

saṃnyastasarvasaṃkalpaḥ samaḥ śāntamanā muniḥ /
saṃnyāsayogayuktātmā jñānavānmokṣavānbhava

48

sarvasaṃkalpasaṃśāntaṃ praśāntaghanavāsanam /
na kiṃcidbhāvanākāraṃ yattadbrahma paraṃ viduḥ

49

samyagjñānāvarodhena nityamekasamādhinā /
sāṃkhya evāvabuddhā ye te sāṃkhyā yoginaḥ pare

5.50

prāṇādyanilasaṃśāntau yuktyā ye padamāgatāḥ /
anāmayamanādyantaṃ te smṛtā yogayoginaḥ

51

upādeyaṃ tu sarveṣāṃ śātaṃ padamakṛtrimam /
ekārthābhyasanaṃ prāṇarodhaścetaḥ parikṣayaḥ

52

ekasminneva saṃsiddhe saṃsiddhyanti parasparam /
avinābhāvinī nityaṃ jantūnāṃ prāṇacetasī

53

ādhārādheyavaccaite ekabhāve vinaśyataḥ /
kurutaḥ svavināśena kāryaṃ mokṣākhyamuttamam

54

sarvametaddhiyā tyaktvā yadi tiṣṭhasi niścalaḥ /
tadāhaṃkāravilaye tvameva paramaṃ padam

55

mahācidekaivehāsti mahāsatteti yocyate /
niṣkalaṃkā samā śuddhā nirahaṃkārarūpiṇī

56

sakṛdvibhātā vimalā nityodayavatī samā /
sā brahma paramātmeti nāmabhiḥ parigīyate

57

saivāhamiti niścitya nidāgha kṛtakṛtyavān /
na bhūtaṃ na bhaviṣyacca cintayāmi kadācana

58

dṛṣṭimālambya tiṣṭhāmi vartamānāmihātmanā /
idamadya mayā labdhamidaṃ prāpsyāmi sundaram

59

na staumi na ca nindāmi ātmano'nyannahi kvacit /
na tuṣyāmi śubhaprāptau na khidyāmyaśubhāgame

5.60

praśāntacāpalaṃ vītaśokamastasamīhitam /
mano mama mune śāntaṃ tena jīvāmyanāmayaḥ

61

ayaṃ bandhuḥ paraścāyaṃ mamāyamayamanyakaḥ /
iti brahmanna jānāmi saṃsparśaṃ na dadāmyaham

62

vāsanāmātrasaṃtyāgājjarāmaraṇavarjitam /
savāsanaṃ mano jñānaṃ jñeyaṃ nirvāsanaṃ manaḥ

63

citte tyakte layaṃ yāti dvaitametacca sarvataḥ /
śiṣyate paramaṃ śāntamekamagacchamanāmayam

64

anantamajamavyaktamajaraṃ śāntamacyutam /
advitīyamanādyantaṃ yadādyamupalambhanam

65

ekamādyantarahitaṃ cinmātramamalaṃ tatam /
khādapyatitarāṃ sūkṣmaṃ tadbrahmāsmi na saṃśayaḥ

66

dikkālādyanavacchinnaṃ svacchaṃ nityoditaṃ tatam /
sarvārthamayamekārthaṃ cinmātramamalaṃ bhava

67

sarvamekamidaṃ śāntamādimadhyāntavarjitam /
bhāvābhāvamajaṃ sarvamiti matvā sukhī bhava

68

na baddho'smi na mukto'smi brahmaivāsmi nirāmayam /
dvaitabhāvavimukto'smi saccidānandalakṣaṇaḥ /
evaṃ bhāvaya yatnena jīvanmukto bhaviṣyasi

69

padārthavṛnde dehādidhiyā saṃtyajya dūrataḥ /
āśītalāntaḥkaraṇo nityamātmaparo bhava

5.70

idaṃ ramyamidaṃ neti bījaṃ te duḥkhasaṃtateḥ /
tasminsāmyāgninā dagdhe duḥkhasyāvasaraḥ kutaḥ

71

śāstrasajjanasaṃparkaiḥ prajñāmādau vivardhayet

72

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma sarvasaṃsārabheṣajam /
atyarthamamalaṃ nityamādimadhyāntavarjitam

73

tathā sthūlamanākāśamasaṃspṛśyamacākṣuṣam /
na rasaṃ na ca gandhākhyamaprameyamanūpamam

74

ātmānaṃ saccidānandamanantaṃ brahma suvrata /
ahamasmītyabhidhyāyeddhyeyātītaṃ vimuktaye

75

samādhiḥ saṃvidutpattiḥ parajīvaikataṃ prati /
nityaḥ sarvagato hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ

76

ekaḥ sanbhidyate bhrāntyā māyayā na svarūpataḥ /
tasmādadvaita evāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ

77

yathākāśo ghaṭākāśo mahākāśa itīritaḥ /
tathā bhrānterdvidhā prokto hyātmā jīveśvarātmanā

78

yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā /
yogino''vyavadhānena tadā saṃpadyate svayam

79

yadā sarvāṇi bhūtāni svātmanyeva hi paśyati /
sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma saṃpadyate sadā

5.80

yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati /
ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ

81

śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsarūpiṇī /
prathamā bhūmikaiṣoktā mumukṣutvapradāyinī

82

vicāraṇā dvitīyā syāttṛtīyā sāṅgabhāvanā /
vilāpinī caturthī syādvāsanā vilayātmikā

83

śuddhasaṃvinmanānandarūpā bhavati pañcamī /
ardhasuptaprabuddhābho jīvanmukto'tra tiṣṭhati

84

asaṃvedanarūpā ca ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā /
ānandaikaghanākārā suṣuptasadṛśī sthitiḥ

85

turyāvasthopaśāntā sā muktireva hi kevalā /
samatā svacchatā saumyā saptamī bhūmikā bhavet

86

turyātītā tu yāvasthā parā nirvāṇarūpiṇī /
saptamī sā parā prauḍhā viṣayo naiva jīvatām

87

pūrvāvasthātrayaṃ tatra jāgradityeva saṃsthitam /
caturthī svapna ityuktā svapnābhaṃ yatra vai jagat

88

ānandaikaghanākārā suṣuptākhyā tu pañcamī /
asaṃvedanarūpā tu ṣaṣṭhī turyapadābhidhā

89

turyātītapadāvasthā saptamī bhūmikottamā /
manovacobhiragrāhyā svaprakāśasadātmikā

5.90

antaḥ pratyāhṛtivaśāccaityaṃ cenna vibhāvitam /
mukta eva na sandeho mahāsamatayā tayā

91

na mriye na ca jīvāmi nāhaṃ sannāpyasanmayaḥ /
ahaṃ na kiṃcicciditi matvā dhīro na śocati

92

alepako'hamajaro nīrāgaḥ śāntavāsanaḥ /
niraṃśo'smi cidākāśamiti matvā na śocati

93

ahaṃmatyā virahitaḥ śuddho buddho'jaro'maraḥ /
śāntaḥ śamasamābhāsa iti matvā na śocati

94

tṛṇāgreṣvambare bhānau naranāgāmareṣu ca /
yattiṣṭhati tadevāhamiti matvā na śocati

95

bhāvanāṃ sarvabhāvebhyaḥ samutsṛjya samutthitaḥ /
avaśiṣṭaṃ paraṃ brahma kevalo'smīti bhāvaya

96

vācāmatītaviṣayo viṣayāśādaśojjhitaḥ /
parānandarasākṣubdho ramate svātmanātmani

97

sarvakarmaparityāgī nityatṛpto nirāśrayaḥ /
na puṇyena na pāpena netareṇa ca lipyate

98

sphaṭikaḥ pratibimbena yathā nāyāti rañjanam /
tajjñaḥ karmaphalenāntastathā nāyāti rañjanam

99

viharañjanatāvṛnde devakīrtana pūjanaiḥ /
khedāhlādau na jānāti pratibimbagatairiva

5.100

nisstotro nirvikāraśca pūjyapūjāvivarjitaḥ /
saṃyuktaśca viyuktaśca sarvācāranayakramaiḥ

101

tanuṃ tyajatu vā tīrthe śvapacasya gṛhe'tha vā /
jñānasaṃpattisamaye mukto'sau vigatāśayaḥ

102

saṃkalpatvaṃ hi bandhasya kāraṇaṃ tatparityaja /
mokṣo bhavedasaṃkalpāttadabhyāsaṃ dhiyā kuru

103

sāvadhāno bhava tvaṃ ca grāhyagrāhakasaṃgame /
ajasrameva saṃkalpadaśāḥ pariharañśanaiḥ

104

mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava /
bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava

105

kiṃciccedrocate tubhyaṃ tadbaddho'si bhavasthitau /
na kiṃcidrocate cette tanmukto'si bhavasthitau

106

asmātpadārthanicayādyāvatsthāvarajaṅgamāt /
tṛṇāderdehaparyantānmā kiṃcittatra rocatām

107

ahaṃbhāvānahaṃbhāvau tyaktvā sadasatī tathā /
yadasaktaṃ samaṃ svacchaṃ sthitaṃ tatturyamucyate

108

yā svacchā samatā śāntā jīvanmuktavyavasthitiḥ /
sākṣyavasthā vyavahṛtau sā turyā kalanocyate

109

naitajjāgranna ca svapnaḥ saṃkalpānāmasaṃbhavāt /
suṣuptabhāvo nā'pyetadabhāvājjaḍatāsthiteḥ

5.110

śāntasamyakprabuddhānāṃ yathāsthitamidaṃ jagat /
vilīnaṃ turyamityāhurabuddhānāṃ sthitaṃ sthiram

111

ahaṃkārakalātyāge samatāyāḥ samudgame /
viśarārau kṛte citte turyāvasthopatiṣṭhate

112

siddhānto'dhyātmaśāstrāṇāṃ sarvāpahnava eva hi /
nāvidyāstīha no māyā śāntaṃ brahmedamaklamam

113

śānta eva cidākāśe svacche śamasamātmani /
samagraśaktikhacite brahmeti kalitābhidhe

114

sarvameva parityajya mahāmaunī bhavānagha /
nirvāṇavānnirmananaḥ kṣīṇacittaḥ praśāntadhīḥ

115

ātmanyevāsva śāntātmā mūkāndhabadhiropamaḥ /
nityamantarmukhaḥ svacchaḥ svātmanāntaḥ prapūrṇadhīḥ

116

jāgratyeva suṣuptasthaḥ kuru karmāṇi vai dvija /
antaḥ sarvaparityāgī bahiḥ kuru yathāgatam

117

cittasattā paraṃ duḥkhaṃ cittatyāgaḥ paraṃ sukham /
ataścittaṃ cidākāśe naya kṣayamavedanāt

118

dṛṣṭvā ramyamaramyaṃ vā stheyaṃ pāṣāṇavatsadā /
etāvatātmayatnena jitā bhavati saṃsṛtiḥ

119

vedānte paramaṃ guhyaṃ purākalpapracoditam /
nāpraśāntāya dātavyaṃ na cāśiṣyāya vai punaḥ

5.120

annapūrṇopaniṣadaṃ yo'dhīte gurvanugrahāt /
sa jīvanmuktatāṃ prāpya brahmaiva bhavati svayam

5

ityupaniṣat // iti pañcamo'dhyāyaḥ

ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ityannapūrṇopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: annapūrṇopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc