annapūrṇopaniṣat · Chapter 1
annapūrṇopaniṣat
sarvāpahnavasaṃsiddhabrahmamātratayojjvalam /
traipadaṃ śrīrāmatattvaṃ svamātramiti bhāvaye //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ nidāgho nāma yogīndra ṛbhuṃ brahmavidāṃ varam /
praṇamya daṇḍavadbhūmāvutthāya sa punarmuniḥ
ātmatattvamanubrūhītyevaṃ papraccha sādaram /
kayopāsanayā brahmannīdṛśaṃ prāptavānasi
tāṃ me brūhi mahāvidyāṃ mokṣasāmrājyadāyinīm /
nidāgha tvaṃ kṛtārtho'si śṛṇu vidyāṃ sanātanīm
yasyā vijñānamātreṇa jīvanmukto bhaviṣyasi /
mūlaśṛṅgāṭamadhyasthā bindunādakalāśrayā
nityānandā nirādhārā vikhyātā vilasatkacā /
viṣṭapeśī mahālakṣmīḥ kāmastāro natistathā
bhagavatyannapūrṇeti mamābhilaṣitaṃ tataḥ /
annaṃ dehi tataḥ svāhā mantrasāreti viśrutā
saptaviṃśati varṇātmā yoginīgaṇasevitā
aiṃ hrīṃ sauṃ śrīṃ klīmonnamo bhagavatyannapūrṇe
mamābhilaṣitamannaṃ dehi svāhā /
iti pitropadiṣṭo'smi tadādiniyamaḥ sthitaḥ /
kṛtavānsvāśramācāro mantrānuṣṭhānamanvaham
evaṃ gate bahudine prādurāsīnmamāgrataḥ /
annapūrṇā viśālākṣī smayamānamukhāmbujā
tāṃ dṛṣṭvā daṇḍavadbhūmau natvā prāñjalirāsthitaḥ /
aho vatsa kṛtārtho'si varaṃ varaya mā ciram
evamukto viśālākṣyā mayoktaṃ munipuṅgava /
ātmatattvaṃ manasi me prādurbhavatu pārvati
tathaivāstviti māmuktvā tatraivāntaradhīyata /
tadā me matirutpannā jagadvaicitryadarśanāt
bhramaḥ pañcavidho bhāti tadeveha samucyate /
jīveśvarau bhinnarūpāviti prāthamiko bhramaḥ
ātmaniṣṭhaṃ kartṛguṇaṃ vāstavaṃ vā dvitīyakaḥ /
śarīratrayasaṃyuktajīvaḥ saṅgī tṛtīyakaḥ
jagatkāraṇarūpasya vikāritvaṃ caturthakaḥ /
kāraṇādbhinnajagataḥ satyatvaṃ pañcamo bhramaḥ /
pañcabhramanivṛttiśca tadā sphurati cetasi
bimbapratibimbadarśanena bhedabhramo nivṛttaḥ /
sphaṭikalohitadarśanena pāramārthikakartṛtvabhramo nivṛttaḥ /
ghaṭamaṭhākāśadarśanena saṅgītibhramo nivṛttaḥ /
rajjusarpadarśanena kāraṇādbhinnajagataḥ satyatvabhramo nivṛttaḥ /
kanakarucakadarśanena vikāritvabhramo nivṛttaḥ /
tadāprabhṛti maccittaṃ brahmākāramabhūtsvayam /
nidāgha tvamapītthaṃ hi tattvajñānamavāpnuhi
nidāghaḥ praṇato bhūtvā ṛbhuṃ papraccha sādaram /
brūhi me śraddadhānāya brahmavidyāmanuttamām
tathetyāha ṛbhuḥ prītastattvajñāṃ vadāmi te /
mahākartā mahābhoktā mahātyāgī bhavānagha /
svasvarūpānusandhānamevaṃ kṛtvā sukhī bhava
nityoditaṃ vimalamādyamanantarūpaṃ
brahmāsmi netarakalākalanaṃ hi kiṃcit /
ityeva bhāvaya nirañjanatāmupeto
nirvāṇamehi sakalāmalaśāntavṛttiḥ
yadidaṃ dṛśyate kiṃcittattannāstīti bhāvaya /
yathā gandharvanagaraṃ yathā vāri marusthale
yattu no dṛśyate kiṃcidyannu kiṃcidiva sthitam /
manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ tanmayo bhava vai mune
avināśi cidākāśaṃ sarvātmakamakhaṇḍitam /
nīrandhraṃ bhūrivāśeṣaṃ tadasmīti vibhāvaya
yadā saṃkṣīyate cittamabhāvātyantabhāvanāt /
citsāmānyasvarūpasya sattāsāmānyatā tadā
nūnaṃ caityāṃśarahitā cidyadātmani līyate /
asadrūpavadatyacchā sattāsāmānyatā tadā
dṛṣṭireṣā hi paramā sadehādehayoḥ samā /
muktayoḥ saṃbhavatyeva turyātītapadābhidhā
vyutthitasya bhavatyeṣā samādhisthasya cānagha /
jñasya kevalamajñasya na bhavatyeva bodhajā /
anānandasamānandamugdhamugdhamukhadyutiḥ
cirakālaparikṣīṇamananādiparibhramaḥ /
padamāsādyate puṇyaṃ prajñayaivaikayā tathā
imaṃ guṇasamāhāramanātmatvena paśyataḥ /
antaḥśītalayā yā'sau samādhiriti kathyate
avāsanaṃ sthiraṃ proktaṃ manodhyānaṃ tadeva ca /
tadeva kevalībhānaṃ śāntataiva ca tatsadā
tanuvāsanamatyuccaiḥ padāyodyatamucyate /
avāsanaṃ mano'kartṛpadaṃ tasmādavāpyate
ghanavāsanametattu cetaḥkartṛtvabhāvanam /
sarvaduḥkhapradaṃ tasmādvāsanāṃ tanutāṃ nayet
cetasā saṃparityajya sarvabhāvātmabhāvanām /
sarvamākāśatāmeti nityamantarmukhasthiteḥ
yathā vipaṇagā lokā viharanto'pyasatsamāḥ /
asaṃbandhāttathā jñasya grāmo'pi vipinopamaḥ
antarmukhatayā nityaṃ supto buddho vrajanpaṭhan /
puraṃ janapadaṃ grāmamaraṇyamiva paśyati
antaḥśītalatāyāṃ tu labdhāyāṃ śītalaṃ jagat /
antastṛṣṇopataptānāṃ dāvadāhamayaṃ jagat
bhavatyakhilajantūnāṃ yadantastadbahiḥ sthitam
yastvātmaratirevāntaḥ kurvankarmendriyaiḥ kriyāḥ /
na vaśo harṣaśokābhyāṃ sa samāhita ucyate
ātmavatsarvabhūtāni paradravyāṇi loṣṭhavat /
svabhāvādeva na bhayādyaḥ paśyati sa paśyati
adyaiva mṛtirāyātu kalpāntanicayena vā /
nāsau kalaṅkamāpnoti hema paṅkagataṃ yathā
ko'haṃ kathamidaṃ kiṃ vā kathaṃ maraṇajanmanī /
vicārayāntare vetthaṃ mahattatphalameṣyasi
vicāreṇa parijñātasvabhāvasya satastava /
manaḥ svarūpamutsṛjya śamameṣyati vijvaram
vijvaratvaṃ gataṃ cetastava saṃsāravṛttiṣu /
na nimajjati tadbrahmangoṣpadeṣviva vāraṇaḥ
kṛpaṇaṃ tu mano brahmangoṣpade'pi nimajjati /
kārye goṣpadatoye'pi viśīrṇo maśako yathā
yāvadyāvanmuniśreṣṭha svayaṃ saṃtajyate'khilam /
tāvattāvatparālokaḥ paramātmaiva śiṣyate
yāvatsarvaṃ na saṃtyaktaṃ tāvadātmā na labhyate /
sarvavastuparityāge śeṣa ātmeti kathyate
ātmāvalokanārthaṃ tu tasmātsarvaṃ parityajet /
sarvaṃ saṃtyajya dūreṇa yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava
sarvaṃ kiṃcididaṃ dṛśyaṃ dṛśyate yajjagadgatam /
cinniṣpandāṃśamātraṃ tannānyatkiṃcana śāśvatam
samāhitā nityatṛptā yathābhūtārthadarśinī /
brahmansamādhiśabdena parā prajñocyate budhaiḥ
akṣubdhā nirahaṃkārā dvandveṣvananupātinī /
proktā samādhiśabdena meroḥ sthiratarā sthitiḥ
niścitā vigatābhīṣṭā heyopādeyavarjitā /
brahmansamādhiśabdena paripūrṇā manogatiḥ
kevalaṃ citprakāśāṃśakalpitā sthiratāṃ gatā /
turyā sā prāpyate dṛṣṭirmahadbhirvedavittamaiḥ
adūragatasādṛśyā suṣuptasyopalakṣyate /
manohaṃkāravilaye sarvabhāvāntarasthitā
samudeti parānandā yā tanuḥ pārameśvarī /
manasaiva manaśchittvā sā svayaṃ labhyate gatiḥ
tadanu viṣayavāsanāvināśa
stadanu śubhaḥ paramaḥ sphuṭaprakāśaḥ /
tadanu ca samatāvaśātsvarūpe
pariṇamanaṃ mahatāmacintyarūpam
akhilamidamanantamanantamātmatattvaṃ
dṛḍhapariṇāmini cetasi sthito'ntaḥ /
bahirupaśamite carācarātmā
svayamanubhūyata eva devadevaḥ
asaktaṃ nirmalaṃ cittaṃ yuktaṃ saṃsāryavisphuṭam /
saktaṃ tu dīrghatapasā muktamapyatibaddhavat
antaḥsaṃsaktinirmukto jīvo madhuravṛttimān /
bahiḥ kurvannakurvanvā kartā bhoktā na hi kvacit
iti prathamo'dhyāyaḥ
nidāgha uvāca //
saṅgaḥ kīdṛśa ityuktaḥ kaśca bandhāya dehinām /
kaśca mokṣāya kathitaḥ kathaṃ tveṣa cikitsyate
dehadehivibhāgaikaparityāgena bhāvanā /
dehamātre hi viśvāsaḥ saṅgo bandhāya kathyate
sarvamātmedamatrāhaṃ kiṃ vāñchāmi tyajāmi kim /
ityasaṅgasthitiṃ viddhi jīvanmuktatanusthitām
nāhamasmi na cānyosti na cāyaṃ na ca netaraḥ /
so'saṅga iti saṃprokto brahmāsmītyeva sarvadā
nābhinandati naiṣkarmyaṃ na karmasvanuṣajjate /
susamo yaḥ parityāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ
sarvakarmaphalādīnāṃ manasaiva na karmaṇā /
nipuṇo yaḥ parityāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ
asaṃkalpena sakalāśceṣṭā nānā vijṛṃbhitāḥ /
cikitsitā bhavantīha śreyaḥ saṃpādayanti hi
na saktamiha ceṣṭāsu na cintāsu na vastuṣu /
na gamāgamaceṣṭāsu na kālakalanāsu ca
kevalaṃ citi viśramya kiṃciccaityāvalaṃbyapi /
sarvatra nīrasamiha tiṣṭhatyātmarasaṃ manaḥ
vyavahāramidaṃ sarvaṃ mā karotu karotu vā /
akurvanvāpi kurvanvā jīvaḥ svātmaratikriyaḥ
athavā tamapi tyaktvā caityāṃśaṃ śāntacidghanaḥ /
jīvastiṣṭhati saṃśānto jvalanmaṇirivātmani
citte caityadaśāhīne yā sthitiḥ kṣīṇacetasām /
socyate śāntakalanā jāgratyeva suṣuptatā
eṣā nidāgha sauṣuptasthitirabhyāsayogataḥ /
prauḍhā satī turīyeti kathitā tattvakovidaiḥ
asyāṃ turīyāvasthāyāṃ sthitiṃ prāpyāvināśinīm /
ānandaikāntaśīlatvādanānandapadaṃ gataḥ
anānandamahānandakālātītastato'pi hi /
mukta ityucyate yogī turyātītapadaṃ gataḥ
parigalitasamastajanmapāśaḥ
sakalavilīnatamomayābhimānaḥ /
paramarasamayīṃ parātmasattāṃ
jalagatasaindhavakhaṇḍavanmahātmā
jaḍājaḍadṛśormadhye yattattvaṃ pāramārthikam /
anubhūtimayaṃ tasmātsāraṃ brahmeti kathyate
dṛśyasaṃvalito bandhastanmuktau muktirucyate /
dravyadarśanasaṃbandhe yānubhūtiranāmayā
tāmavaṣṭabhya tiṣṭha tvaṃ sauṣuptīṃ bhajate sthitim /
saiva turyatvamāpnoti tasyāṃ dṛṣṭiṃ sthirāṃ kuru
ātmā sthūlo na caivāṇurna pratyakṣo na cetaraḥ /
na cetano na ca jaḍo na caivāsanna sanmayaḥ
nāhaṃ nānyo na caivaiko na cāneko'dvayo'vyayaḥ /
yadīdaṃ dṛśyatāṃ prāptaṃ manaḥ sarvendriyāspadam
dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramārthikam /
tadatītaṃ padaṃ yasmāttanna kiṃcidivaiva tat
na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale /
sarvāśāsaṃkṣaye cetaḥkṣayo mokṣa itīṣyate
mokṣo me'stviti cintāntarjātā cedutthitaṃ manaḥ /
mananotthe manasyaiṣa bandhaḥ sāṃsāriko dṛḍhaḥ
ātmanyatīte sarvasmātsarvarūpe'tha vā tate /
ko bandhaḥ kaśca vā mokṣo nirmūlaṃ mananaṃ kuru
adhyātmaratirāśāntaḥ pūrṇapāvanamānasaḥ /
prāptānuttamaviśrāntirna kiṃcidiha vāñchati
sarvādhiṣṭhānasanmātre nirvikalpe cidātmani /
yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate
nāpekṣate bhaviṣyacca vartamāne na tiṣṭhati /
na saṃsmaratyatītaṃ ca sarvameva karoti ca
anubandhapare jantāvasaṃsargamanāḥ sadā /
bhakte bhaktasamācaraḥ śaṭhe śaṭha iva sthitaḥ
bālo bāleṣu vṛddheṣu vṛddho dhīreṣu dhairyavān /
yuvā yauvanavṛtteṣu duḥkhiteṣu suduḥkhadhīḥ
dhīradhīruditānandaḥ peśalaḥ puṇyakīrtanaḥ /
prājñaḥ prasannamadhuro dainyādapagatāśayaḥ
abhyāsena parispande prāṇānāṃ kṣayamāgate /
manaḥ praśamamāyāti nirvāṇamavaśiṣyate
yato vāco nivartante vikalpakalanānvitāḥ /
vikalpasaṃkṣayājjantoḥ padaṃ tadavaśiṣyate
anādyantāvabhāsātmā paramātmaiva vidyate /
ityetanniścayaṃ sphāraṃ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ
yathābhūtārthadarśitvametāvadbhuvanatraye /
yadātmaiva jagatsarvamiti niścitya pūrṇatā
sarvamātmaiva kau dṛṣṭau bhāvābhāvau kva vā sthitau /
kva bandhamokṣakalane brahmaivedaṃ vijṛmbhate
sarvamekaṃ paraṃ vyoma ko mokṣaḥ kasya bandhatā /
brahmedaṃ bṛṃhitākāraṃ bṛhadbṛhadavasthitam
dūrādastamitadvitvaṃ bhavātmaiva tvamātmanā /
samyagālokite rūpe kāṣṭhapāṣāṇavāsasām
manāgapi na bhedo'sti kvāsi saṃkalpanonmukhaḥ /
ādāvante ca saṃśāntasvarūpamavināśi yat
vastūnāmātmanaścaitattanmayo bhava sarvadā /
dvaitādvaitasamudbhedairjarāmaraṇavibhramaiḥ
sphuratyātmabhirātmaiva cittairabdhīva vīcibhiḥ /
āpatkarañjaparaśuṃ parāyā nirvṛteḥ padam
śuddhamātmānamāliṅgya nityamantasthayā dhiyā /
yaḥ sthitastaṃ ka ātmeha bhogo bādhayituṃ kṣamaḥ
kṛtasphāravicārasya manobhogādayo'rayaḥ /
manāgapi na bhindanti śailaṃ mandānilā iva
nānātvamasti kalanāsu na vastuto'nta
rnānāvidhāsu sarasīva jalādivānyat /
ityekaniścayamayaḥ puruṣo vimukta
ityucyate samavalokitasamyagarthaḥ
iti dvitīyo'dhyāyaḥ
videhamukteḥ kiṃ rūpaṃ tadvānko vā mahāmuniḥ /
kaṃ yogaṃ samupasthāya prāptavānparamaṃ padam
sumerorvasudhāpīṭhe māṇḍavyo nāma vai muniḥ /
kauṇḍinyāttattvamāsthāya jīvanmukto bhavatyasau
jīvanmuktidaśāṃ prāpya kadācidbrahmavittamaḥ /
sarvendriyāṇi saṃhartuṃ manaścakre mahāmuniḥ
baddhapadmāsanastiṣṭhannardhonmīlitalocanaḥ /
bāhyānābhyāntarāṃścaiva sparśānpariharañchanaiḥ
tataḥ svamanasaḥ sthairyaṃ manasā vigatainasā /
aho nu cañcalamidaṃ pratyāhṛtamapi sphuṭam
paṭādghaṭamupāyāti ghaṭācchakaṭamutkaṭam /
cittamartheṣu carati pādapeṣviva markaṭaḥ
pañca dvārāṇi manasā cakṣurādīnyamūnyalam /
buddhīndriyābhidhānāni tānyevālokayāmyaham
hantendriyagaṇā yūyaṃ tyajatākulatāṃ śanaiḥ /
cidātmā bhagavānsarvasākṣitvena sthito'smyaham
tenātmanā bahujñena nirjñātāścakṣurādayaḥ /
parinirvāmi śānto'smi diṣṭyāsmi vigatajvaraḥ
svātmanyevāvatiṣṭhe'haṃ turyarūpapade'niśam /
antareva śaśāmāsya krameṇa prāṇasantatiḥ
jvālājālaparispando dagdhendhana ivānalaḥ /
tadito'staṃ gata iva hyastaṃ gata ivoditaḥ
samaḥ samarasābhāsastiṣṭhāmi svacchatāṃ gataḥ /
prabuddho'pi suṣuptisthaḥ suṣuptisthaḥ prabuddhavān
turyamālambya kāyāntastiṣṭhāmi stambhitasthitiḥ /
sabāhyābhyantarānbhāvānsthūlānsūkṣmatarānapi
trailokyasaṃbhavāṃstyaktvā saṃkalpaikavinirmitān /
saha praṇavaparyantadīrghaniḥsvanatantunā
jahāvindriyatanmātrajālaṃ khaga ivānalaḥ /
tato'ṅgasaṃvidaṃ svacchāṃ pratibhāsamupāgatām
sadyojātaśiśujñānaṃ prāptavānmunipuṅgavaḥ /
jahau cittaṃ caityadaśāṃ spandaśaktimivānilaḥ
citsāmānyamathāsādya sattāmātrātmakaṃ tataḥ /
suṣuptapadamālambya tasthau giririvācalaḥ
suṣuptasthairyamāsādya turyarūpamupāyayau /
nirānando'pi sānandaḥ saccāsacca babhūva saḥ
tatastu saṃbabhūvāsau yadgirāmapyagocaraḥ /
yacchūnyavādināṃ śūnyaṃ brahma brahmavidāṃ ca yat
vijñānamātraṃ vijñānavidāṃ yadamalātmakam /
puruṣaḥ sāṃkhyadṛṣṭīnāmīśvaro yogavādinām
śivaḥ śaivāgamasthānāṃ kālaḥ kālaikavādinām /
yatsarvaśāstrasiddhāntaṃ yatsarvahṛdayānugam
yatsarvaṃ sarvagaṃ vastu yattattvaṃ tadasau sthitaḥ /
yadanuktamaniṣpandaṃ dīpakaṃ tejasāmapi
svānubhūtyaikamānaṃ ca yattattvaṃ tadasau sthitaḥ /
yadekaṃ cāpyanekaṃ ca sāñjanaṃ ca nirañjanam /
yatsarvaṃ cāpyasarvaṃ ca yattattvaṃ tadasu sthitaḥ
ajamamaramanādyamādyamekaṃ
padamamalaṃ sakalaṃ ca niṣkalaṃ ca /
sthita iti sa tadā nabhaḥsvarūpā
dapivimalasthitirīśvaraḥ kṣaṇena
iti tṛtīyo'dhyāyaḥ
jīvanmuktasya kiṃ lakṣma hyākāśagamanādikam /
tathā cenmuniśārdūla tatra naiva pralakṣyate
anātmavidamukto'pi nabhoviharaṇādikam /
dravyamantrakriyākālaśaktyāpnotyeva sa dvijaḥ
nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmamātradṛk /
ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati
ye ye bhāvāḥ sthitā loke tānavidyāmayānviduḥ /
tyaktāvidyo mahāyogī kathaṃ teṣu nimajjati
yastu mūḍho'lpabuddhirvā siddhijālāni vāñchati /
siddhisādhanairyogaistāni sādhayati kramāt
dravyamantrakriyākālayuktayaḥ sādhusiddhidāḥ /
paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana
yasyecchā vidyate kācitsā siddhiṃ sādhayatyaho /
niricchoḥ paripūrṇasya necchā saṃbhavati kvacit
sarvecchājālasaṃjñāntāvātmalābho bhavenmune /
sa kathaṃ siddhijālāni nūnaṃ vāñchantyacittakaḥ
api śītarucāvarke sutīkṣṇe'pīndumaṇḍale /
apyadhaḥ prasaratyagnau jīvanmukto na vismayī
adhiṣṭhāne pare tattve kalpitā rajjusarpavat /
kalpitāścaryajāleṣu nābhyudeti kutūhalam
ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ /
vicchinnagranthayaḥ sarve te svatantrāstanau sthitaḥ // 11
sukhaduḥkhadaśādhīraṃ sāmyānna proddharanti yam /
niśvāsā iva śailendraṃ cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ
āpatkārpaṇyamutsāho mado māndyaṃ mahotsavaḥ /
yaṃ nayanti na vairūpyaṃ tasya naṣṭaṃ mano viduḥ
dvividhacittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca /
jīvanmuktau sarūpaḥ syādarūpo dehamuktigaḥ
cittasatteha duḥkhāya cittanāśaḥ sukhāya ca /
cittasattaṃ kṣayaṃ nītvā cittaṃ nāśamupānayet
manastāṃ mūḍhatāṃ viddhi yadā naśyati sānagha /
cittanāśābhidhānaṃ hi tatsvarūpamitīritam
maitryādibhirguṇairyuktaṃ bhavatyuttamavāsanam /
bhūyo janmavinirmuktaṃ jīvanmuktasya tanmanaḥ
sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate /
nidāghā'rūpanāśastu vartate dehamuktike
videhamukta evāsau vidyate niṣkalātmakaḥ /
samagrāgryaguṇādhāramapi sattvaṃ pralīyate
videhamuktau vimale pade paramapāvane /
videhamuktiviṣaye tasminsattvakṣayātmake
cittanāśe virūpākhye na kiṃcidiha vidyate /
na guṇā nāguṇāstatra na śrīrnāśrīrna lokatā
na codayo nāstamayo na harṣāmarṣasaṃvidaḥ /
na tejo na tamaḥ kiṃcinna sandhyādinarātrayaḥ /
na sattāpi na cāsattā na ca madhyaṃ hi tatpadam
ye hi pāraṃ gatā buddheḥ saṃsārāḍambarasya ca /
teṣāṃ tadāspadaṃ sphāraṃ pavanānāmivāmbaram
saṃśāntaduḥkhamajaḍātmakamekasupta
mānandamantharamapetarajastamo yat /
ākāśakośatanavo'tanavo mahānta
stasminpade galitacittalavā bhavanti
he nidāgha mahāprājña nirvāsanamanā bhava /
balāccetaḥ samādhāya nirvikalpamanā bhava
yajjagadbhāsakaṃ bhānaṃ nityaṃ bhāti svataḥ sphurat /
sa eva jagataḥ sākṣī sarvātmā vimalākṛtiḥ
pratiṣṭhā sarvabhūtānāṃ prajñānaghanalakṣaṇaḥ /
tadvidyāviṣayaṃ brahma satyajñānasukhādvanam
ekaṃ brahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavenmuniḥ
sarvādhiṣṭhānamadvandvaṃ paraṃ brahma sanātanam /
saccidānandarūpaṃ tadavāṅmanasagocaram
na tatra candrārkavapuḥ prakāśate
na vānti vātaḥ sakalāśca devatāḥ /
sa eva devaḥ kṛtabhāvabhūtaḥ
svayaṃ viśuddho virajaḥ prakāśate
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare
dvau suparṇau śarīre'smiñjīveśākhyau saha sthitau /
tayorjīvaḥ phalaṃ bhuṅkte karmaṇo na maheśvaraḥ
kevalaṃ sākṣirūpeṇa vinā bhogo maheśvaraḥ /
prakāśate svayaṃ bhedaḥ kalpito māyayā tayoḥ /
ciccidākārato bhinnā na bhinnā cittvahānitaḥ
tarkataśca pramāṇācca cidekatvavyavasthiteḥ /
cidekatvaparijñāne na śocati na muhyati
adhiṣṭhānaṃ samastasya jagataḥ satyacidghanam /
ahamasmīti niścitya vītaśoko bhavenmuniḥ
svaśarīre svayaṃjyotisvarūpaṃ sarvasākṣiṇam /
kṣīṇadoṣāḥ prapaśyanti netare māyayāvṛtāḥ
tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat
bālenaiva hi tiṣṭhāsennirvidya brahmavedanam /
brahmavidyāṃ ca bālyaṃ ca nirvidya munirātmavān
antarlīnasamārambhaḥ śubhāśubhamahāṅkuram /
saṃsṛtivrataterbījaṃ śarīraṃ viddhi bhautikam
bhāvābhāvadaśākośaṃ duḥkharatnasamudgakam /
bījamasya śarīrasya cittamāśāvaśānugam
dve bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ /
ekaṃ prāṇaparispando dvitīyo dṛḍhabhāvanā
yadā praspandante prāṇo nāḍīsaṃsparśanodyataḥ /
tadā saṃvedanamayaṃ cittamāśu prajāyate
sā hi sarvagatā saṃvitprāṇaspandena bodhyate /
saṃvitsaṃrodhanaṃ śreyaḥ prāṇādispandanaṃ varam
yoginaścittaśāntyarthaṃ kurvanti prāṇarodhanam /
prāṇāyāmaistathā dhyānaiḥ prayogairyuktikalpitaiḥ
cittopaśāntiphaladaṃ paramaṃ viddhi kāraṇam /
sukhadaṃ saṃvidaḥ svāsthyaṃ prāṇasaṃrodhanaṃ viduḥ
dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāparavicāraṇam /
yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā
yadā na bhāvyate kiṃciddheyopādeyarūpi yat /
sthīyate sakalaṃ tyaktvā tadā cittaṃ na jāyate
avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ /
amanastā tadodeti paramopaśamapradā
yadā na bhāvyate bhāvaḥ kvacijjagati vastuni /
tadā hṛdambare śūnye kathaṃ cittaṃ prajāyate
yadabhāvanamāsthāya yadabhāvasya bhāvanam /
yadyathā vastudarśitvaṃ tadacittatvamucyate
sarvamantaḥ parityajya śītalāśayavarti yat /
vṛttisthamapi taccittamasadrūpamudāhṛtam
bhraṣṭabījopamā yeṣāṃ punarjananavarjitā /
vāsanārasanāhīnā jīvanmuktā hi te smṛtāḥ
sattvarūpapariprāptacittāste jñānapāragāḥ /
acittā iti kathyante dehānte vyomarūpiṇaḥ
saṃvedyasaṃparityāgātprāṇaspandanavāsane /
samūlaṃ naśyataḥ kṣipraṃ mūlacchedādiva drumaḥ
pūrvadṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā yadasyāḥ pratibhāsate /
saṃvidastatprayatnena mārjanīyaṃ vijānatā
tadamārjanamātraṃ hi mahāsaṃsāratāṃ gatam /
tatpramārjanamātraṃ tu mokṣa ityabhidhīyate
ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedano bhava
saṃvidvastudaśālambaḥ sā yasyeha na vidyate /
so'saṃvidajaḍaḥ proktaḥ kurvankāryaśatānyapi
saṃvedyena hṛdākāśe manāgapi na lipyate /
yasyāsāvajaḍā saṃvijjīvanmuktaḥ sa kathyate
yadā na bhāvyate kiṃcinnirvāsanatayātmani /
bālamūkādivijñānamiva ca sthīyate sthiram
tadā jāḍyavinirmuktamasaṃvedanamātatam /
āśritaṃ bhavati prājño yasmādbhūyo na lipyate
samastā vāsanāstyaktvā nirvikalpasamādhitaḥ /
tanmayatvādanādyante tadapyantarvilīyate
tiṣṭhangacchanspṛśañjighrannapi tallepavarjitaḥ /
ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedanaḥ sukhī
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya kaṣṭaceṣṭāyuto'pi san /
taredduḥkhāmbudheḥ pāramapāraguṇasāgaraḥ
viśeṣaṃ saṃparityajya sanmātraṃ yadalepakam /
ekarūpaṃ mahārūpaṃ sattāyāstatpadaṃ viduḥ
kālasattā kalāsattā vastusatteyamityapi /
vibhāgakalanāṃ tyaktvā sanmātraikaparo bhava
sattāsāmānyamevaikaṃ bhāvayankevalaṃ vibhuḥ /
paripūrṇaḥ parānandi tiṣṭhāpūritadigbharaḥ
sattāsāmānyaparyante yattatkalanayojjhitam /
padamādyamanādyantaṃ tasya bījaṃ na vidyate
tatra saṃlīyate saṃvinnirvikalpaṃ ca tiṣṭhati /
bhūyo na vartate duḥkhe tatra labdhapadaḥ pumān
taddhetuḥ sarvabhūtānāṃ tasya heturna vidyate /
sa sāraḥ sarvasārāṇāṃ tasmātsāro na vidyate
tasmiṃściddarpaṇe sphāre samastā vastudṛṣṭayaḥ /
imāstāḥ pratibimbanti sarasīva taṭadrumāḥ
tadamalamarajaṃ tadātmatattvaṃ
tadavagatāvupaśāntimeti cetaḥ /
avagatavigataikatatsvarūpo
bhavabhayamuktapado'si samyageva
eteṣāṃ duḥkhabījānāṃ proktaṃ yadyanmayottaram /
tasya tasya prayogeṇa śīghraṃ tatprāpyate padam
sattāsāmānyakoṭisthe drāgityeva pade yadi /
pauruṣeṇa prayatnena balātsaṃtyajya vāsanām
sthitiṃ badhnāsi tattvajña kṣaṇamapyakṣayātmikām /
kṣaṇe'sminneva tatsādhu padamāsādayasyalam
sattāsāmānyarūpe vā karoṣi sthitimādarāt /
tatkiṃcidadhikeneha yatnenāpnoṣi tatpadam
saṃvittattve kṛtadhyāno nidāgha yadi tiṣṭhasi /
tadyatnenādhikenoccairāsādayasi tatpadam
vāsanāsaṃparityāge yadi yatnaṃ karoṣi bhoḥ /
yāvadvilīnaṃ na mano na tāvadvāsanākṣayaḥ
na kṣīṇā vāsanā yāvaccittaṃ tāvanna śāmyati /
yāvanna tattvavijñānaṃ tāvaccittaśamaḥ kutaḥ
yāvanna cittopaśamo na tāvattattvavedanam /
yāvanna vāsanānāśastāvattattvāgamaḥ kutaḥ /
yāvanna tattvasaṃprāptirna tāvadvāsanakṣayaḥ
tattvajñānaṃ manonāśo vāsanākṣaya eva ca /
mithaḥ kāraṇatāṃ gatvā duḥsādhāni sthitānyataḥ
bhogecchāṃ dūratastyaktvā trayametatsamācara
vāsanākṣayavijñānamanonāśā mahāmate /
samakālaṃ cirābhyastā bhavanti phaladā matāḥ
tribhirebhiḥ samabhyastairhṛdayagranthayo dṛḍhāḥ /
niḥśeṣameva truṭyanti bisacchedādguṇā iva
vāsanāsaṃparityāgasamaṃ prāṇanirodhanam /
vidustattvavidastasmāttadapyevaṃ samāharet
vāsanāsaṃparityāgāccittaṃ gacchatyacittatām /
prāṇaspandanirodhācca yathecchasi tathā kuru
prāṇāyāmadṛḍhādhyāsairyuktyā ca gurudattayā /
āsanāśanayogena prāṇaspando nirudhyate
niḥsaṅgavyavahāratvādbhavabhāvanavarjanāt /
śarīranāśadarśitvādvāsanā na pravartate
yaḥ prāṇapavanaspandaścittaspandaḥ sa eva hi /
prāṇaspandajaye yatnaḥ kartavyo dhīmatoccakaiḥ
na śakyate mano jetuṃ vinā yuktimaninditām /
śuddhāṃ saṃvidamāśrityavītarāgaḥ sthiro bhava
saṃvedyavarjitamanuttamamādyamekaṃ
saṃvidatpadaṃ vikalanaṃ kalayanmahātman /
hṛdyeva tiṣṭha kalanārahitaḥ kriyāṃ tu
kurvannakartṛpadametya śamoditaśrīḥ
manāgapi vicāreṇa cetasaḥ svasya nigrahaḥ /
puruṣeṇa kṛto yena tenāptaṃ janmanaḥ phalam
iti caturtho'dhyāyaḥ
gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā /
na vicāraparaṃ ceto yasyāsau mṛta ucyate
samyagjñānasamālokaḥ pumā~jñeyasamaḥ svayam /
na bibheti na cādatte vaivaśyaṃ na ca dīnatām
apavitramapathyaṃ ca viṣasaṃsargadūṣitam /
bhuktaṃ jarayati jñānī klinnaṃ naṣṭhaṃ ca mṛṣṭavat
sañṇgatyāgaṃ vidurmokṣaṃ saṅgatyāgādajanmatā /
saṅgaṃ tyaja tvaṃ bhāvānāṃ jīvanmukto bhavānagha
bhāvābhāve padārthānāṃ harṣāmarṣavikāradā /
malinā vāsanā yaiṣā sā'saṅga iti kathyate
jīvanmuktaśarīrāṇāmapunarjanmakāriṇī /
muktā harṣaviṣādābhyāṃ śuddhā bhavati vāsanā
duḥkhairna glānimāyāsi hṛdi hṛṣyasi no sukhaiḥ /
āśāvaivaśyamutsṛjya nidāghā'saṅgatāṃ vraja
dikkālādyanavacchinnamadṛṣṭobhayakoṭikam /
cinmātramakṣayaṃ śāntamekaṃ brahmāsmi netarat
iti matvāhamityantarmuktāmuktavapuḥ pumān /
ekarūpaḥ praśāntātmā maunī svātmasukho bhava
nāsti cittaṃ na cāvidyā na mano na ca jīvakaḥ /
brahmaivaikamanādyantamabdhivatpravijṛmbhate
dehe yāvadahaṃbhāvo dṛśye'sminyāvadātmatā /
yāvanmamedamityāsthā tāvaccittādivibhramaḥ
antarmukhatayā sarvaṃ cidvahnau trijagattṛṇam /
juhvanto'ntarnivartante mune cittādivibhramāḥ
cidātmāsmi niraṃśo'smi parāparavivarjitaḥ /
rūpaṃ smarannijaṃ sphāraṃ mā smṛtyā saṃmito bhava
adhyātmaśāstramantreṇa tṛṣṇāviṣaviṣūcikā /
kṣīyate bhāvitenāntaḥ śaradā mihikā yathā
parijñāya parityāgo vāsānānaṃ ya uttamaḥ /
sattāsāmānyarūpatvāttatkaivalyapadaṃ viduḥ
yannāsti vāsanā līnā tatsuṣuptaṃ na siddhaye /
nirbījā vāsanā yatra tatturyaṃ siddhidaṃ smṛtam
vāsanāyāstathā vahnerṛṇavyādhidviṣāmapi /
snehavairaviṣāṇa ca śeṣaḥ svalpo'pi bādhate
nirdagdhavāsanābījaḥ sattāsāmānyarūpavān /
sadeho vā videho vā na bhūyo duḥkhabhāgbhavet
etāvadevāvidyātvaṃ nedaṃ brahmeti niścayaḥ /
eṣa eva kṣayastasyā brahmedamiti niścayaḥ
brahma cidbrahma bhuvanaṃ brahma bhūtaparamparā /
brahmāhaṃ brahma cicchatrurbrahma cinmitrabāndhavāḥ
brahmaiva sarvamityeva bhāvite brahma vai pumān /
sarvatrāvasthitaṃ śāntaṃ cidbrahmetyanubhūyate
asaṃskṛtādhvagāloke manasyanyatra saṃsthite /
yā pratītiranāgasakā taccidbrahmāsmi sarvagam
praśāntasarvasaṃkalpaṃ vigatākhilakautukam /
vigatāśeṣasaṃraṃbhaṃ cidātmānaṃ samāśraya
evaṃ pūrṇadhiyo dhīrāḥ samā nīrāgacetasaḥ /
na nandanti na nindanti jīvitaṃ maraṇaṃ tathā
prāṇo'yamaniśaṃ brahmaspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare deheprāṇo'sāvūrdhvagaḥ sthitaḥ
apāno'pyaniśaṃ brahmaspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe apāno'yamavāksthitaḥ
jāgrataḥ svapataścaiva prāṇāyāmo'yamuttamaḥ /
pravartate hyabhijñasya taṃ tāvacchreyase śṛṇu
dvādaśāṅgulaparyantaṃ bāhyamākramatāṃ tataḥ /
prāṇāṅganāmā saṃsparśo yaḥ sa pūraka ucyate
apānaścandramā dehamāpyāyayati suvrata /
prāṇaḥ sūryo'gniratha vā pacatyanatridaṃ vapuḥ
prāṇakṣayasamīpasthamapānodayakoṭigam /
apānaprāṇayoraikyaṃ cidātmānaṃ samāśraya
apāno'staṃgato yatra prāṇo nābhyuditaḥ kṣaṇam /
kalākalaṅkarahitaṃ taccittattvaṃ samāśraya
nāpāno'staṃgato yatra prāṇaścāstamupāgataḥ /
nāsāgragamanāvartaṃ taccittattvamupāśraya
ābhāsamātramevedaṃ na sanāsajjagattrayam /
ityanyakalanātyāgaṃ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ
ābhāsamātrakaṃ brahmaṃścittadarśakalaṅkitam /
tatastadapi saṃtyajya nirābhāso bhavottama
bhayapradamakalyāṇaṃ dhairyasarvasvahāriṇam /
manaḥpiśācamutsārya yo'si so'si sthiro bhava
cidvyomeva kilāstīha parāparavivarjitam /
sarvatrāsaṃbhavaccaityaṃ yatkalpānte'vaśiṣyate
vāñchākṣaṇe tu yā tuṣṭistatra vāñchaiva kāraṇam /
tuṣṭistvatuṣṭiparyantā tasmādvāñchāṃ parityaja
āśā yātu nirāśātvamabhāvaṃ yātu bhāvanā /
amanastvaṃ mano yātu tavāsaṅgena jīvataḥ
vāsanārahitairantarindriyairāharankriyā /
na vikāramavāpnoṣi khavatkṣobhaśatairapi
cittonmeṣanimeṣābhyāṃ saṃsārapralayodayau /
vāsanāprāṇasaṃrodhamanunmeṣaṃ manaḥ kuru
prāṇonmeṣanimeṣābhyāṃ saṃsṛteḥ pralayodayau /
tamabhyāsaprayogābhyāmunmeṣarahitaṃ kuru
maurkhyonmeṣanimeṣābhyāṃ karmaṇāṃ pralayodayau /
tadvilīnaṃ kuru balādguruśāstrārthasaṃgamaiḥ
asaṃvitspandamātreṇa yāti cittamacittatām /
prāṇānāṃ vā nirodhena tadeva paramaṃ padam
dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramārthikam /
tadantaikāntasaṃvittyā brahmadṛṣṭyāvalokaya
yatra nābhyuditaṃ cittaṃ tadvai sukhamakṛtrimam /
kṣayātiśayanirmuktaṃ nodeti na ca śāmyati
yasya cittaṃ na cittākhyaṃ cittaṃ cittattvameva hi /
tadeva turyāvasthāyaṃ turyātītaṃ bhavatyataḥ
saṃnyastasarvasaṃkalpaḥ samaḥ śāntamanā muniḥ /
saṃnyāsayogayuktātmā jñānavānmokṣavānbhava
sarvasaṃkalpasaṃśāntaṃ praśāntaghanavāsanam /
na kiṃcidbhāvanākāraṃ yattadbrahma paraṃ viduḥ
samyagjñānāvarodhena nityamekasamādhinā /
sāṃkhya evāvabuddhā ye te sāṃkhyā yoginaḥ pare
prāṇādyanilasaṃśāntau yuktyā ye padamāgatāḥ /
anāmayamanādyantaṃ te smṛtā yogayoginaḥ
upādeyaṃ tu sarveṣāṃ śātaṃ padamakṛtrimam /
ekārthābhyasanaṃ prāṇarodhaścetaḥ parikṣayaḥ
ekasminneva saṃsiddhe saṃsiddhyanti parasparam /
avinābhāvinī nityaṃ jantūnāṃ prāṇacetasī
ādhārādheyavaccaite ekabhāve vinaśyataḥ /
kurutaḥ svavināśena kāryaṃ mokṣākhyamuttamam
sarvametaddhiyā tyaktvā yadi tiṣṭhasi niścalaḥ /
tadāhaṃkāravilaye tvameva paramaṃ padam
mahācidekaivehāsti mahāsatteti yocyate /
niṣkalaṃkā samā śuddhā nirahaṃkārarūpiṇī
sakṛdvibhātā vimalā nityodayavatī samā /
sā brahma paramātmeti nāmabhiḥ parigīyate
saivāhamiti niścitya nidāgha kṛtakṛtyavān /
na bhūtaṃ na bhaviṣyacca cintayāmi kadācana
dṛṣṭimālambya tiṣṭhāmi vartamānāmihātmanā /
idamadya mayā labdhamidaṃ prāpsyāmi sundaram
na staumi na ca nindāmi ātmano'nyannahi kvacit /
na tuṣyāmi śubhaprāptau na khidyāmyaśubhāgame
praśāntacāpalaṃ vītaśokamastasamīhitam /
mano mama mune śāntaṃ tena jīvāmyanāmayaḥ
ayaṃ bandhuḥ paraścāyaṃ mamāyamayamanyakaḥ /
iti brahmanna jānāmi saṃsparśaṃ na dadāmyaham
vāsanāmātrasaṃtyāgājjarāmaraṇavarjitam /
savāsanaṃ mano jñānaṃ jñeyaṃ nirvāsanaṃ manaḥ
citte tyakte layaṃ yāti dvaitametacca sarvataḥ /
śiṣyate paramaṃ śāntamekamagacchamanāmayam
anantamajamavyaktamajaraṃ śāntamacyutam /
advitīyamanādyantaṃ yadādyamupalambhanam
ekamādyantarahitaṃ cinmātramamalaṃ tatam /
khādapyatitarāṃ sūkṣmaṃ tadbrahmāsmi na saṃśayaḥ
dikkālādyanavacchinnaṃ svacchaṃ nityoditaṃ tatam /
sarvārthamayamekārthaṃ cinmātramamalaṃ bhava
sarvamekamidaṃ śāntamādimadhyāntavarjitam /
bhāvābhāvamajaṃ sarvamiti matvā sukhī bhava
na baddho'smi na mukto'smi brahmaivāsmi nirāmayam /
dvaitabhāvavimukto'smi saccidānandalakṣaṇaḥ /
evaṃ bhāvaya yatnena jīvanmukto bhaviṣyasi
padārthavṛnde dehādidhiyā saṃtyajya dūrataḥ /
āśītalāntaḥkaraṇo nityamātmaparo bhava
idaṃ ramyamidaṃ neti bījaṃ te duḥkhasaṃtateḥ /
tasminsāmyāgninā dagdhe duḥkhasyāvasaraḥ kutaḥ
śāstrasajjanasaṃparkaiḥ prajñāmādau vivardhayet
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma sarvasaṃsārabheṣajam /
atyarthamamalaṃ nityamādimadhyāntavarjitam
tathā sthūlamanākāśamasaṃspṛśyamacākṣuṣam /
na rasaṃ na ca gandhākhyamaprameyamanūpamam
ātmānaṃ saccidānandamanantaṃ brahma suvrata /
ahamasmītyabhidhyāyeddhyeyātītaṃ vimuktaye
samādhiḥ saṃvidutpattiḥ parajīvaikataṃ prati /
nityaḥ sarvagato hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ
ekaḥ sanbhidyate bhrāntyā māyayā na svarūpataḥ /
tasmādadvaita evāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ
yathākāśo ghaṭākāśo mahākāśa itīritaḥ /
tathā bhrānterdvidhā prokto hyātmā jīveśvarātmanā
yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā /
yogino''vyavadhānena tadā saṃpadyate svayam
yadā sarvāṇi bhūtāni svātmanyeva hi paśyati /
sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma saṃpadyate sadā
yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati /
ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ
śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsarūpiṇī /
prathamā bhūmikaiṣoktā mumukṣutvapradāyinī
vicāraṇā dvitīyā syāttṛtīyā sāṅgabhāvanā /
vilāpinī caturthī syādvāsanā vilayātmikā
śuddhasaṃvinmanānandarūpā bhavati pañcamī /
ardhasuptaprabuddhābho jīvanmukto'tra tiṣṭhati
asaṃvedanarūpā ca ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā /
ānandaikaghanākārā suṣuptasadṛśī sthitiḥ
turyāvasthopaśāntā sā muktireva hi kevalā /
samatā svacchatā saumyā saptamī bhūmikā bhavet
turyātītā tu yāvasthā parā nirvāṇarūpiṇī /
saptamī sā parā prauḍhā viṣayo naiva jīvatām
pūrvāvasthātrayaṃ tatra jāgradityeva saṃsthitam /
caturthī svapna ityuktā svapnābhaṃ yatra vai jagat
ānandaikaghanākārā suṣuptākhyā tu pañcamī /
asaṃvedanarūpā tu ṣaṣṭhī turyapadābhidhā
turyātītapadāvasthā saptamī bhūmikottamā /
manovacobhiragrāhyā svaprakāśasadātmikā
antaḥ pratyāhṛtivaśāccaityaṃ cenna vibhāvitam /
mukta eva na sandeho mahāsamatayā tayā
na mriye na ca jīvāmi nāhaṃ sannāpyasanmayaḥ /
ahaṃ na kiṃcicciditi matvā dhīro na śocati
alepako'hamajaro nīrāgaḥ śāntavāsanaḥ /
niraṃśo'smi cidākāśamiti matvā na śocati
ahaṃmatyā virahitaḥ śuddho buddho'jaro'maraḥ /
śāntaḥ śamasamābhāsa iti matvā na śocati
tṛṇāgreṣvambare bhānau naranāgāmareṣu ca /
yattiṣṭhati tadevāhamiti matvā na śocati
bhāvanāṃ sarvabhāvebhyaḥ samutsṛjya samutthitaḥ /
avaśiṣṭaṃ paraṃ brahma kevalo'smīti bhāvaya
vācāmatītaviṣayo viṣayāśādaśojjhitaḥ /
parānandarasākṣubdho ramate svātmanātmani
sarvakarmaparityāgī nityatṛpto nirāśrayaḥ /
na puṇyena na pāpena netareṇa ca lipyate
sphaṭikaḥ pratibimbena yathā nāyāti rañjanam /
tajjñaḥ karmaphalenāntastathā nāyāti rañjanam
viharañjanatāvṛnde devakīrtana pūjanaiḥ /
khedāhlādau na jānāti pratibimbagatairiva
nisstotro nirvikāraśca pūjyapūjāvivarjitaḥ /
saṃyuktaśca viyuktaśca sarvācāranayakramaiḥ
tanuṃ tyajatu vā tīrthe śvapacasya gṛhe'tha vā /
jñānasaṃpattisamaye mukto'sau vigatāśayaḥ
saṃkalpatvaṃ hi bandhasya kāraṇaṃ tatparityaja /
mokṣo bhavedasaṃkalpāttadabhyāsaṃ dhiyā kuru
sāvadhāno bhava tvaṃ ca grāhyagrāhakasaṃgame /
ajasrameva saṃkalpadaśāḥ pariharañśanaiḥ
mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava /
bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava
kiṃciccedrocate tubhyaṃ tadbaddho'si bhavasthitau /
na kiṃcidrocate cette tanmukto'si bhavasthitau
asmātpadārthanicayādyāvatsthāvarajaṅgamāt /
tṛṇāderdehaparyantānmā kiṃcittatra rocatām
ahaṃbhāvānahaṃbhāvau tyaktvā sadasatī tathā /
yadasaktaṃ samaṃ svacchaṃ sthitaṃ tatturyamucyate
yā svacchā samatā śāntā jīvanmuktavyavasthitiḥ /
sākṣyavasthā vyavahṛtau sā turyā kalanocyate
naitajjāgranna ca svapnaḥ saṃkalpānāmasaṃbhavāt /
suṣuptabhāvo nā'pyetadabhāvājjaḍatāsthiteḥ
śāntasamyakprabuddhānāṃ yathāsthitamidaṃ jagat /
vilīnaṃ turyamityāhurabuddhānāṃ sthitaṃ sthiram
ahaṃkārakalātyāge samatāyāḥ samudgame /
viśarārau kṛte citte turyāvasthopatiṣṭhate
siddhānto'dhyātmaśāstrāṇāṃ sarvāpahnava eva hi /
nāvidyāstīha no māyā śāntaṃ brahmedamaklamam
śānta eva cidākāśe svacche śamasamātmani /
samagraśaktikhacite brahmeti kalitābhidhe
sarvameva parityajya mahāmaunī bhavānagha /
nirvāṇavānnirmananaḥ kṣīṇacittaḥ praśāntadhīḥ
ātmanyevāsva śāntātmā mūkāndhabadhiropamaḥ /
nityamantarmukhaḥ svacchaḥ svātmanāntaḥ prapūrṇadhīḥ
jāgratyeva suṣuptasthaḥ kuru karmāṇi vai dvija /
antaḥ sarvaparityāgī bahiḥ kuru yathāgatam
cittasattā paraṃ duḥkhaṃ cittatyāgaḥ paraṃ sukham /
ataścittaṃ cidākāśe naya kṣayamavedanāt
dṛṣṭvā ramyamaramyaṃ vā stheyaṃ pāṣāṇavatsadā /
etāvatātmayatnena jitā bhavati saṃsṛtiḥ
vedānte paramaṃ guhyaṃ purākalpapracoditam /
nāpraśāntāya dātavyaṃ na cāśiṣyāya vai punaḥ
annapūrṇopaniṣadaṃ yo'dhīte gurvanugrahāt /
sa jīvanmuktatāṃ prāpya brahmaiva bhavati svayam
ityupaniṣat // iti pañcamo'dhyāyaḥ
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ityannapūrṇopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: annapūrṇopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0