અન્નપૂર્ણોપનિષત્ · અધ્યાય 1

અન્નપૂર્ણોપનિષત્
સર્વાપહ્નવસંસિદ્ધબ્રહ્મમાત્રતયોજ્જ્વલમ્ ।
ત્રૈપદં શ્રીરામતત્ત્વં સ્વમાત્રમિતિ ભાવયે ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ॥ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ॥
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ॥ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ॥ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ॥
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ॥ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ નિદાઘો નામ યોગીન્દ્ર ઋભું બ્રહ્મવિદાં વરમ્ ।
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમાવુત્થાય સ પુનર્મુનિઃ

આત્મતત્ત્વમનુબ્રૂહીત્યેવં પપ્રચ્છ સાદરમ્ ।
કયોપાસનયા બ્રહ્મન્નીદૃશં પ્રાપ્તવાનસિ

તાં મે બ્રૂહિ મહાવિદ્યાં મોક્ષસામ્રાજ્યદાયિનીમ્ ।
નિદાઘ ત્વં કૃતાર્થોઽસિ શૃણુ વિદ્યાં સનાતનીમ્

યસ્યા વિજ્ઞાનમાત્રેણ જીવન્મુક્તો ભવિષ્યસિ ।
મૂલશૃઙ્ગાટમધ્યસ્થા બિન્દુનાદકલાશ્રયા

નિત્યાનન્દા નિરાધારા વિખ્યાતા વિલસત્કચા ।
વિષ્ટપેશી મહાલક્ષ્મીઃ કામસ્તારો નતિસ્તથા

ભગવત્યન્નપૂર્ણેતિ મમાભિલષિતં તતઃ ।
અન્નં દેહિ તતઃ સ્વાહા મન્ત્રસારેતિ વિશ્રુતા

સપ્તવિંશતિ વર્ણાત્મા યોગિનીગણસેવિતા

ઐં હ્રીં સૌં શ્રીં ક્લીમોન્નમો ભગવત્યન્નપૂર્ણે
મમાભિલષિતમન્નં દેહિ સ્વાહા ।
ઇતિ પિત્રોપદિષ્ટોઽસ્મિ તદાદિનિયમઃ સ્થિતઃ ।
કૃતવાન્સ્વાશ્રમાચારો મન્ત્રાનુષ્ઠાનમન્વહમ્

એવં ગતે બહુદિને પ્રાદુરાસીન્મમાગ્રતઃ ।
અન્નપૂર્ણા વિશાલાક્ષી સ્મયમાનમુખામ્બુજા

તાં દૃષ્ટ્વા દણ્ડવદ્ભૂમૌ નત્વા પ્રાઞ્જલિરાસ્થિતઃ ।
અહો વત્સ કૃતાર્થોઽસિ વરં વરય મા ચિરમ્

એવમુક્તો વિશાલાક્ષ્યા મયોક્તં મુનિપુઙ્ગવ ।
આત્મતત્ત્વં મનસિ મે પ્રાદુર્ભવતુ પાર્વતિ

તથૈવાસ્ત્વિતિ મામુક્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત ।
તદા મે મતિરુત્પન્ના જગદ્વૈચિત્ર્યદર્શનાત્

ભ્રમઃ પઞ્ચવિધો ભાતિ તદેવેહ સમુચ્યતે ।
જીવેશ્વરૌ ભિન્નરૂપાવિતિ પ્રાથમિકો ભ્રમઃ

આત્મનિષ્ઠં કર્તૃગુણં વાસ્તવં વા દ્વિતીયકઃ ।
શરીરત્રયસંયુક્તજીવઃ સઙ્ગી તૃતીયકઃ

જગત્કારણરૂપસ્ય વિકારિત્વં ચતુર્થકઃ ।
કારણાદ્ભિન્નજગતઃ સત્યત્વં પઞ્ચમો ભ્રમઃ ।
પઞ્ચભ્રમનિવૃત્તિશ્ચ તદા સ્ફુરતિ ચેતસિ

બિમ્બપ્રતિબિમ્બદર્શનેન ભેદભ્રમો નિવૃત્તઃ ।
સ્ફટિકલોહિતદર્શનેન પારમાર્થિકકર્તૃત્વભ્રમો નિવૃત્તઃ ।
ઘટમઠાકાશદર્શનેન સઙ્ગીતિભ્રમો નિવૃત્તઃ ।
રજ્જુસર્પદર્શનેન કારણાદ્ભિન્નજગતઃ સત્યત્વભ્રમો નિવૃત્તઃ ।
કનકરુચકદર્શનેન વિકારિત્વભ્રમો નિવૃત્તઃ ।
તદાપ્રભૃતિ મચ્ચિત્તં બ્રહ્માકારમભૂત્સ્વયમ્ ।
નિદાઘ ત્વમપીત્થં હિ તત્ત્વજ્ઞાનમવાપ્નુહિ

નિદાઘઃ પ્રણતો ભૂત્વા ઋભું પપ્રચ્છ સાદરમ્ ।
બ્રૂહિ મે શ્રદ્દધાનાય બ્રહ્મવિદ્યામનુત્તમામ્

તથેત્યાહ ઋભુઃ પ્રીતસ્તત્ત્વજ્ઞાં વદામિ તે ।
મહાકર્તા મહાભોક્તા મહાત્યાગી ભવાનઘ ।
સ્વસ્વરૂપાનુસન્ધાનમેવં કૃત્વા સુખી ભવ

નિત્યોદિતં વિમલમાદ્યમનન્તરૂપં
બ્રહ્માસ્મિ નેતરકલાકલનં હિ કિંચિત્ ।
ઇત્યેવ ભાવય નિરઞ્જનતામુપેતો
નિર્વાણમેહિ સકલામલશાન્તવૃત્તિઃ

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિત્તત્તન્નાસ્તીતિ ભાવય ।
યથા ગન્ધર્વનગરં યથા વારિ મરુસ્થલે

યત્તુ નો દૃશ્યતે કિંચિદ્યન્નુ કિંચિદિવ સ્થિતમ્ ।
મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતં તન્મયો ભવ વૈ મુને

અવિનાશિ ચિદાકાશં સર્વાત્મકમખણ્ડિતમ્ ।
નીરન્ધ્રં ભૂરિવાશેષં તદસ્મીતિ વિભાવય

યદા સંક્ષીયતે ચિત્તમભાવાત્યન્તભાવનાત્ ।
ચિત્સામાન્યસ્વરૂપસ્ય સત્તાસામાન્યતા તદા

નૂનં ચૈત્યાંશરહિતા ચિદ્યદાત્મનિ લીયતે ।
અસદ્રૂપવદત્યચ્છા સત્તાસામાન્યતા તદા

દૃષ્ટિરેષા હિ પરમા સદેહાદેહયોઃ સમા ।
મુક્તયોઃ સંભવત્યેવ તુર્યાતીતપદાભિધા

વ્યુત્થિતસ્ય ભવત્યેષા સમાધિસ્થસ્ય ચાનઘ ।
જ્ઞસ્ય કેવલમજ્ઞસ્ય ન ભવત્યેવ બોધજા ।
અનાનન્દસમાનન્દમુગ્ધમુગ્ધમુખદ્યુતિઃ

ચિરકાલપરિક્ષીણમનનાદિપરિભ્રમઃ ।
પદમાસાદ્યતે પુણ્યં પ્રજ્ઞયૈવૈકયા તથા

ઇમં ગુણસમાહારમનાત્મત્વેન પશ્યતઃ ।
અન્તઃશીતલયા યાઽસૌ સમાધિરિતિ કથ્યતે

અવાસનં સ્થિરં પ્રોક્તં મનોધ્યાનં તદેવ ચ ।
તદેવ કેવલીભાનં શાન્તતૈવ ચ તત્સદા

તનુવાસનમત્યુચ્ચૈઃ પદાયોદ્યતમુચ્યતે ।
અવાસનં મનોઽકર્તૃપદં તસ્માદવાપ્યતે

ઘનવાસનમેતત્તુ ચેતઃકર્તૃત્વભાવનમ્ ।
સર્વદુઃખપ્રદં તસ્માદ્વાસનાં તનુતાં નયેત્

ચેતસા સંપરિત્યજ્ય સર્વભાવાત્મભાવનામ્ ।
સર્વમાકાશતામેતિ નિત્યમન્તર્મુખસ્થિતેઃ

યથા વિપણગા લોકા વિહરન્તોઽપ્યસત્સમાઃ ।
અસંબન્ધાત્તથા જ્ઞસ્ય ગ્રામોઽપિ વિપિનોપમઃ

અન્તર્મુખતયા નિત્યં સુપ્તો બુદ્ધો વ્રજન્પઠન્ ।
પુરં જનપદં ગ્રામમરણ્યમિવ પશ્યતિ

અન્તઃશીતલતાયાં તુ લબ્ધાયાં શીતલં જગત્ ।
અન્તસ્તૃષ્ણોપતપ્તાનાં દાવદાહમયં જગત્

ભવત્યખિલજન્તૂનાં યદન્તસ્તદ્બહિઃ સ્થિતમ્

યસ્ત્વાત્મરતિરેવાન્તઃ કુર્વન્કર્મેન્દ્રિયૈઃ ક્રિયાઃ ।
ન વશો હર્ષશોકાભ્યાં સ સમાહિત ઉચ્યતે

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ઠવત્ ।
સ્વભાવાદેવ ન ભયાદ્યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

અદ્યૈવ મૃતિરાયાતુ કલ્પાન્તનિચયેન વા ।
નાસૌ કલઙ્કમાપ્નોતિ હેમ પઙ્કગતં યથા

કોઽહં કથમિદં કિં વા કથં મરણજન્મની ।
વિચારયાન્તરે વેત્થં મહત્તત્ફલમેષ્યસિ

વિચારેણ પરિજ્ઞાતસ્વભાવસ્ય સતસ્તવ ।
મનઃ સ્વરૂપમુત્સૃજ્ય શમમેષ્યતિ વિજ્વરમ્

વિજ્વરત્વં ગતં ચેતસ્તવ સંસારવૃત્તિષુ ।
ન નિમજ્જતિ તદ્બ્રહ્મન્ગોષ્પદેષ્વિવ વારણઃ

કૃપણં તુ મનો બ્રહ્મન્ગોષ્પદેઽપિ નિમજ્જતિ ।
કાર્યે ગોષ્પદતોયેઽપિ વિશીર્ણો મશકો યથા

યાવદ્યાવન્મુનિશ્રેષ્ઠ સ્વયં સંતજ્યતેઽખિલમ્ ।
તાવત્તાવત્પરાલોકઃ પરમાત્મૈવ શિષ્યતે

યાવત્સર્વં ન સંત્યક્તં તાવદાત્મા ન લભ્યતે ।
સર્વવસ્તુપરિત્યાગે શેષ આત્મેતિ કથ્યતે

આત્માવલોકનાર્થં તુ તસ્માત્સર્વં પરિત્યજેત્ ।
સર્વં સંત્યજ્ય દૂરેણ યચ્છિષ્ટં તન્મયો ભવ

સર્વં કિંચિદિદં દૃશ્યં દૃશ્યતે યજ્જગદ્ગતમ્ ।
ચિન્નિષ્પન્દાંશમાત્રં તન્નાન્યત્કિંચન શાશ્વતમ્

સમાહિતા નિત્યતૃપ્તા યથાભૂતાર્થદર્શિની ।
બ્રહ્મન્સમાધિશબ્દેન પરા પ્રજ્ઞોચ્યતે બુધૈઃ

અક્ષુબ્ધા નિરહંકારા દ્વન્દ્વેષ્વનનુપાતિની ।
પ્રોક્તા સમાધિશબ્દેન મેરોઃ સ્થિરતરા સ્થિતિઃ

નિશ્ચિતા વિગતાભીષ્ટા હેયોપાદેયવર્જિતા ।
બ્રહ્મન્સમાધિશબ્દેન પરિપૂર્ણા મનોગતિઃ

કેવલં ચિત્પ્રકાશાંશકલ્પિતા સ્થિરતાં ગતા ।
તુર્યા સા પ્રાપ્યતે દૃષ્ટિર્મહદ્ભિર્વેદવિત્તમૈઃ

અદૂરગતસાદૃશ્યા સુષુપ્તસ્યોપલક્ષ્યતે ।
મનોહંકારવિલયે સર્વભાવાન્તરસ્થિતા

સમુદેતિ પરાનન્દા યા તનુઃ પારમેશ્વરી ।
મનસૈવ મનશ્છિત્ત્વા સા સ્વયં લભ્યતે ગતિઃ

તદનુ વિષયવાસનાવિનાશ
સ્તદનુ શુભઃ પરમઃ સ્ફુટપ્રકાશઃ ।
તદનુ ચ સમતાવશાત્સ્વરૂપે
પરિણમનં મહતામચિન્ત્યરૂપમ્

અખિલમિદમનન્તમનન્તમાત્મતત્ત્વં
દૃઢપરિણામિનિ ચેતસિ સ્થિતોઽન્તઃ ।
બહિરુપશમિતે ચરાચરાત્મા
સ્વયમનુભૂયત એવ દેવદેવઃ

અસક્તં નિર્મલં ચિત્તં યુક્તં સંસાર્યવિસ્ફુટમ્ ।
સક્તં તુ દીર્ઘતપસા મુક્તમપ્યતિબદ્ધવત્

અન્તઃસંસક્તિનિર્મુક્તો જીવો મધુરવૃત્તિમાન્ ।
બહિઃ કુર્વન્નકુર્વન્વા કર્તા ભોક્તા ન હિ ક્વચિત્

ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

નિદાઘ ઉવાચ ॥
સઙ્ગઃ કીદૃશ ઇત્યુક્તઃ કશ્ચ બન્ધાય દેહિનામ્ ।
કશ્ચ મોક્ષાય કથિતઃ કથં ત્વેષ ચિકિત્સ્યતે

દેહદેહિવિભાગૈકપરિત્યાગેન ભાવના ।
દેહમાત્રે હિ વિશ્વાસઃ સઙ્ગો બન્ધાય કથ્યતે

સર્વમાત્મેદમત્રાહં કિં વાઞ્છામિ ત્યજામિ કિમ્ ।
ઇત્યસઙ્ગસ્થિતિં વિદ્ધિ જીવન્મુક્તતનુસ્થિતામ્

નાહમસ્મિ ન ચાન્યોસ્તિ ન ચાયં ન ચ નેતરઃ ।
સોઽસઙ્ગ ઇતિ સંપ્રોક્તો બ્રહ્માસ્મીત્યેવ સર્વદા

નાભિનન્દતિ નૈષ્કર્મ્યં ન કર્મસ્વનુષજ્જતે ।
સુસમો યઃ પરિત્યાગી સોઽસંસક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

સર્વકર્મફલાદીનાં મનસૈવ ન કર્મણા ।
નિપુણો યઃ પરિત્યાગી સોઽસંસક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

અસંકલ્પેન સકલાશ્ચેષ્ટા નાના વિજૃંભિતાઃ ।
ચિકિત્સિતા ભવન્તીહ શ્રેયઃ સંપાદયન્તિ હિ

ન સક્તમિહ ચેષ્ટાસુ ન ચિન્તાસુ ન વસ્તુષુ ।
ન ગમાગમચેષ્ટાસુ ન કાલકલનાસુ ચ

કેવલં ચિતિ વિશ્રમ્ય કિંચિચ્ચૈત્યાવલંબ્યપિ ।
સર્વત્ર નીરસમિહ તિષ્ઠત્યાત્મરસં મનઃ

વ્યવહારમિદં સર્વં મા કરોતુ કરોતુ વા ।
અકુર્વન્વાપિ કુર્વન્વા જીવઃ સ્વાત્મરતિક્રિયઃ

અથવા તમપિ ત્યક્ત્વા ચૈત્યાંશં શાન્તચિદ્ઘનઃ ।
જીવસ્તિષ્ઠતિ સંશાન્તો જ્વલન્મણિરિવાત્મનિ

ચિત્તે ચૈત્યદશાહીને યા સ્થિતિઃ ક્ષીણચેતસામ્ ।
સોચ્યતે શાન્તકલના જાગ્રત્યેવ સુષુપ્તતા

એષા નિદાઘ સૌષુપ્તસ્થિતિરભ્યાસયોગતઃ ।
પ્રૌઢા સતી તુરીયેતિ કથિતા તત્ત્વકોવિદૈઃ

અસ્યાં તુરીયાવસ્થાયાં સ્થિતિં પ્રાપ્યાવિનાશિનીમ્ ।
આનન્દૈકાન્તશીલત્વાદનાનન્દપદં ગતઃ

અનાનન્દમહાનન્દકાલાતીતસ્તતોઽપિ હિ ।
મુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી તુર્યાતીતપદં ગતઃ

પરિગલિતસમસ્તજન્મપાશઃ
સકલવિલીનતમોમયાભિમાનઃ ।
પરમરસમયીં પરાત્મસત્તાં
જલગતસૈન્ધવખણ્ડવન્મહાત્મા

જડાજડદૃશોર્મધ્યે યત્તત્ત્વં પારમાર્થિકમ્ ।
અનુભૂતિમયં તસ્માત્સારં બ્રહ્મેતિ કથ્યતે

દૃશ્યસંવલિતો બન્ધસ્તન્મુક્તૌ મુક્તિરુચ્યતે ।
દ્રવ્યદર્શનસંબન્ધે યાનુભૂતિરનામયા

તામવષ્ટભ્ય તિષ્ઠ ત્વં સૌષુપ્તીં ભજતે સ્થિતિમ્ ।
સૈવ તુર્યત્વમાપ્નોતિ તસ્યાં દૃષ્ટિં સ્થિરાં કુરુ

આત્મા સ્થૂલો ન ચૈવાણુર્ન પ્રત્યક્ષો ન ચેતરઃ ।
ન ચેતનો ન ચ જડો ન ચૈવાસન્ન સન્મયઃ

નાહં નાન્યો ન ચૈવૈકો ન ચાનેકોઽદ્વયોઽવ્યયઃ ।
યદીદં દૃશ્યતાં પ્રાપ્તં મનઃ સર્વેન્દ્રિયાસ્પદમ્

દૃશ્યદર્શનસંબન્ધે યત્સુખં પારમાર્થિકમ્ ।
તદતીતં પદં યસ્માત્તન્ન કિંચિદિવૈવ તત્

ન મોક્ષો નભસઃ પૃષ્ઠે ન પાતાલે ન ભૂતલે ।
સર્વાશાસંક્ષયે ચેતઃક્ષયો મોક્ષ ઇતીષ્યતે

મોક્ષો મેઽસ્ત્વિતિ ચિન્તાન્તર્જાતા ચેદુત્થિતં મનઃ ।
મનનોત્થે મનસ્યૈષ બન્ધઃ સાંસારિકો દૃઢઃ

આત્મન્યતીતે સર્વસ્માત્સર્વરૂપેઽથ વા તતે ।
કો બન્ધઃ કશ્ચ વા મોક્ષો નિર્મૂલં મનનં કુરુ

અધ્યાત્મરતિરાશાન્તઃ પૂર્ણપાવનમાનસઃ ।
પ્રાપ્તાનુત્તમવિશ્રાન્તિર્ન કિંચિદિહ વાઞ્છતિ

સર્વાધિષ્ઠાનસન્માત્રે નિર્વિકલ્પે ચિદાત્મનિ ।
યો જીવતિ ગતસ્નેહઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

નાપેક્ષતે ભવિષ્યચ્ચ વર્તમાને ન તિષ્ઠતિ ।
ન સંસ્મરત્યતીતં ચ સર્વમેવ કરોતિ ચ

અનુબન્ધપરે જન્તાવસંસર્ગમનાઃ સદા ।
ભક્તે ભક્તસમાચરઃ શઠે શઠ ઇવ સ્થિતઃ

બાલો બાલેષુ વૃદ્ધેષુ વૃદ્ધો ધીરેષુ ધૈર્યવાન્ ।
યુવા યૌવનવૃત્તેષુ દુઃખિતેષુ સુદુઃખધીઃ

ધીરધીરુદિતાનન્દઃ પેશલઃ પુણ્યકીર્તનઃ ।
પ્રાજ્ઞઃ પ્રસન્નમધુરો દૈન્યાદપગતાશયઃ

અભ્યાસેન પરિસ્પન્દે પ્રાણાનાં ક્ષયમાગતે ।
મનઃ પ્રશમમાયાતિ નિર્વાણમવશિષ્યતે

યતો વાચો નિવર્તન્તે વિકલ્પકલનાન્વિતાઃ ।
વિકલ્પસંક્ષયાજ્જન્તોઃ પદં તદવશિષ્યતે

અનાદ્યન્તાવભાસાત્મા પરમાત્મૈવ વિદ્યતે ।
ઇત્યેતન્નિશ્ચયં સ્ફારં સમ્યગ્જ્ઞાનં વિદુર્બુધાઃ

યથાભૂતાર્થદર્શિત્વમેતાવદ્ભુવનત્રયે ।
યદાત્મૈવ જગત્સર્વમિતિ નિશ્ચિત્ય પૂર્ણતા

સર્વમાત્મૈવ કૌ દૃષ્ટૌ ભાવાભાવૌ ક્વ વા સ્થિતૌ ।
ક્વ બન્ધમોક્ષકલને બ્રહ્મૈવેદં વિજૃમ્ભતે

સર્વમેકં પરં વ્યોમ કો મોક્ષઃ કસ્ય બન્ધતા ।
બ્રહ્મેદં બૃંહિતાકારં બૃહદ્બૃહદવસ્થિતમ્

દૂરાદસ્તમિતદ્વિત્વં ભવાત્મૈવ ત્વમાત્મના ।
સમ્યગાલોકિતે રૂપે કાષ્ઠપાષાણવાસસામ્

મનાગપિ ન ભેદોઽસ્તિ ક્વાસિ સંકલ્પનોન્મુખઃ ।
આદાવન્તે ચ સંશાન્તસ્વરૂપમવિનાશિ યત્

વસ્તૂનામાત્મનશ્ચૈતત્તન્મયો ભવ સર્વદા ।
દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભેદૈર્જરામરણવિભ્રમૈઃ

સ્ફુરત્યાત્મભિરાત્મૈવ ચિત્તૈરબ્ધીવ વીચિભિઃ ।
આપત્કરઞ્જપરશું પરાયા નિર્વૃતેઃ પદમ્

શુદ્ધમાત્માનમાલિઙ્ગ્ય નિત્યમન્તસ્થયા ધિયા ।
યઃ સ્થિતસ્તં ક આત્મેહ ભોગો બાધયિતું ક્ષમઃ

કૃતસ્ફારવિચારસ્ય મનોભોગાદયોઽરયઃ ।
મનાગપિ ન ભિન્દન્તિ શૈલં મન્દાનિલા ઇવ

નાનાત્વમસ્તિ કલનાસુ ન વસ્તુતોઽન્ત
ર્નાનાવિધાસુ સરસીવ જલાદિવાન્યત્ ।
ઇત્યેકનિશ્ચયમયઃ પુરુષો વિમુક્ત
ઇત્યુચ્યતે સમવલોકિતસમ્યગર્થઃ

ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

વિદેહમુક્તેઃ કિં રૂપં તદ્વાન્કો વા મહામુનિઃ ।
કં યોગં સમુપસ્થાય પ્રાપ્તવાન્પરમં પદમ્

સુમેરોર્વસુધાપીઠે માણ્ડવ્યો નામ વૈ મુનિઃ ।
કૌણ્ડિન્યાત્તત્ત્વમાસ્થાય જીવન્મુક્તો ભવત્યસૌ

જીવન્મુક્તિદશાં પ્રાપ્ય કદાચિદ્બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
સર્વેન્દ્રિયાણિ સંહર્તું મનશ્ચક્રે મહામુનિઃ

બદ્ધપદ્માસનસ્તિષ્ઠન્નર્ધોન્મીલિતલોચનઃ ।
બાહ્યાનાભ્યાન્તરાંશ્ચૈવ સ્પર્શાન્પરિહરઞ્છનૈઃ

તતઃ સ્વમનસઃ સ્થૈર્યં મનસા વિગતૈનસા ।
અહો નુ ચઞ્ચલમિદં પ્રત્યાહૃતમપિ સ્ફુટમ્

પટાદ્ઘટમુપાયાતિ ઘટાચ્છકટમુત્કટમ્ ।
ચિત્તમર્થેષુ ચરતિ પાદપેષ્વિવ મર્કટઃ

પઞ્ચ દ્વારાણિ મનસા ચક્ષુરાદીન્યમૂન્યલમ્ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાભિધાનાનિ તાન્યેવાલોકયામ્યહમ્

હન્તેન્દ્રિયગણા યૂયં ત્યજતાકુલતાં શનૈઃ ।
ચિદાત્મા ભગવાન્સર્વસાક્ષિત્વેન સ્થિતોઽસ્મ્યહમ્

તેનાત્મના બહુજ્ઞેન નિર્જ્ઞાતાશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
પરિનિર્વામિ શાન્તોઽસ્મિ દિષ્ટ્યાસ્મિ વિગતજ્વરઃ

સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠેઽહં તુર્યરૂપપદેઽનિશમ્ ।
અન્તરેવ શશામાસ્ય ક્રમેણ પ્રાણસન્તતિઃ

જ્વાલાજાલપરિસ્પન્દો દગ્ધેન્ધન ઇવાનલઃ ।
તદિતોઽસ્તં ગત ઇવ હ્યસ્તં ગત ઇવોદિતઃ

સમઃ સમરસાભાસસ્તિષ્ઠામિ સ્વચ્છતાં ગતઃ ।
પ્રબુદ્ધોઽપિ સુષુપ્તિસ્થઃ સુષુપ્તિસ્થઃ પ્રબુદ્ધવાન્

તુર્યમાલમ્બ્ય કાયાન્તસ્તિષ્ઠામિ સ્તમ્ભિતસ્થિતિઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરાન્ભાવાન્સ્થૂલાન્સૂક્ષ્મતરાનપિ

ત્રૈલોક્યસંભવાંસ્ત્યક્ત્વા સંકલ્પૈકવિનિર્મિતાન્ ।
સહ પ્રણવપર્યન્તદીર્ઘનિઃસ્વનતન્તુના

જહાવિન્દ્રિયતન્માત્રજાલં ખગ ઇવાનલઃ ।
તતોઽઙ્ગસંવિદં સ્વચ્છાં પ્રતિભાસમુપાગતામ્

સદ્યોજાતશિશુજ્ઞાનં પ્રાપ્તવાન્મુનિપુઙ્ગવઃ ।
જહૌ ચિત્તં ચૈત્યદશાં સ્પન્દશક્તિમિવાનિલઃ

ચિત્સામાન્યમથાસાદ્ય સત્તામાત્રાત્મકં તતઃ ।
સુષુપ્તપદમાલમ્બ્ય તસ્થૌ ગિરિરિવાચલઃ

સુષુપ્તસ્થૈર્યમાસાદ્ય તુર્યરૂપમુપાયયૌ ।
નિરાનન્દોઽપિ સાનન્દઃ સચ્ચાસચ્ચ બભૂવ સઃ

તતસ્તુ સંબભૂવાસૌ યદ્ગિરામપ્યગોચરઃ ।
યચ્છૂન્યવાદિનાં શૂન્યં બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદાં ચ યત્

વિજ્ઞાનમાત્રં વિજ્ઞાનવિદાં યદમલાત્મકમ્ ।
પુરુષઃ સાંખ્યદૃષ્ટીનામીશ્વરો યોગવાદિનામ્

શિવઃ શૈવાગમસ્થાનાં કાલઃ કાલૈકવાદિનામ્ ।
યત્સર્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તં યત્સર્વહૃદયાનુગમ્

યત્સર્વં સર્વગં વસ્તુ યત્તત્ત્વં તદસૌ સ્થિતઃ ।
યદનુક્તમનિષ્પન્દં દીપકં તેજસામપિ

સ્વાનુભૂત્યૈકમાનં ચ યત્તત્ત્વં તદસૌ સ્થિતઃ ।
યદેકં ચાપ્યનેકં ચ સાઞ્જનં ચ નિરઞ્જનમ્ ।
યત્સર્વં ચાપ્યસર્વં ચ યત્તત્ત્વં તદસુ સ્થિતઃ

અજમમરમનાદ્યમાદ્યમેકં
પદમમલં સકલં ચ નિષ્કલં ચ ।
સ્થિત ઇતિ સ તદા નભઃસ્વરૂપા
દપિવિમલસ્થિતિરીશ્વરઃ ક્ષણેન

ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

જીવન્મુક્તસ્ય કિં લક્ષ્મ હ્યાકાશગમનાદિકમ્ ।
તથા ચેન્મુનિશાર્દૂલ તત્ર નૈવ પ્રલક્ષ્યતે

અનાત્મવિદમુક્તોઽપિ નભોવિહરણાદિકમ્ ।
દ્રવ્યમન્ત્રક્રિયાકાલશક્ત્યાપ્નોત્યેવ સ દ્વિજઃ

નાત્મજ્ઞસ્યૈષ વિષય આત્મજ્ઞો હ્યાત્મમાત્રદૃક્ ।
આત્મનાત્મનિ સંતૃપ્તો નાવિદ્યામનુધાવતિ

યે યે ભાવાઃ સ્થિતા લોકે તાનવિદ્યામયાન્વિદુઃ ।
ત્યક્તાવિદ્યો મહાયોગી કથં તેષુ નિમજ્જતિ

યસ્તુ મૂઢોઽલ્પબુદ્ધિર્વા સિદ્ધિજાલાનિ વાઞ્છતિ ।
સિદ્ધિસાધનૈર્યોગૈસ્તાનિ સાધયતિ ક્રમાત્

દ્રવ્યમન્ત્રક્રિયાકાલયુક્તયઃ સાધુસિદ્ધિદાઃ ।
પરમાત્મપદપ્રાપ્તૌ નોપકુર્વન્તિ કાશ્ચન

યસ્યેચ્છા વિદ્યતે કાચિત્સા સિદ્ધિં સાધયત્યહો ।
નિરિચ્છોઃ પરિપૂર્ણસ્ય નેચ્છા સંભવતિ ક્વચિત્

સર્વેચ્છાજાલસંજ્ઞાન્તાવાત્મલાભો ભવેન્મુને ।
સ કથં સિદ્ધિજાલાનિ નૂનં વાઞ્છન્ત્યચિત્તકઃ

અપિ શીતરુચાવર્કે સુતીક્ષ્ણેઽપીન્દુમણ્ડલે ।
અપ્યધઃ પ્રસરત્યગ્નૌ જીવન્મુક્તો ન વિસ્મયી

અધિષ્ઠાને પરે તત્ત્વે કલ્પિતા રજ્જુસર્પવત્ ।
કલ્પિતાશ્ચર્યજાલેષુ નાભ્યુદેતિ કુતૂહલમ્

યે હિ વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયા વીતરાગા મહાધિયઃ ।
વિચ્છિન્નગ્રન્થયઃ સર્વે તે સ્વતન્ત્રાસ્તનૌ સ્થિતઃ ॥ 11
સુખદુઃખદશાધીરં સામ્યાન્ન પ્રોદ્ધરન્તિ યમ્ ।
નિશ્વાસા ઇવ શૈલેન્દ્રં ચિત્તં તસ્ય મૃતં વિદુઃ

આપત્કાર્પણ્યમુત્સાહો મદો માન્દ્યં મહોત્સવઃ ।
યં નયન્તિ ન વૈરૂપ્યં તસ્ય નષ્ટં મનો વિદુઃ

દ્વિવિધચિત્તનાશોઽસ્તિ સરૂપોઽરૂપ એવ ચ ।
જીવન્મુક્તૌ સરૂપઃ સ્યાદરૂપો દેહમુક્તિગઃ

ચિત્તસત્તેહ દુઃખાય ચિત્તનાશઃ સુખાય ચ ।
ચિત્તસત્તં ક્ષયં નીત્વા ચિત્તં નાશમુપાનયેત્

મનસ્તાં મૂઢતાં વિદ્ધિ યદા નશ્યતિ સાનઘ ।
ચિત્તનાશાભિધાનં હિ તત્સ્વરૂપમિતીરિતમ્

મૈત્ર્યાદિભિર્ગુણૈર્યુક્તં ભવત્યુત્તમવાસનમ્ ।
ભૂયો જન્મવિનિર્મુક્તં જીવન્મુક્તસ્ય તન્મનઃ

સરૂપોઽસૌ મનોનાશો જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે ।
નિદાઘાઽરૂપનાશસ્તુ વર્તતે દેહમુક્તિકે

વિદેહમુક્ત એવાસૌ વિદ્યતે નિષ્કલાત્મકઃ ।
સમગ્રાગ્ર્યગુણાધારમપિ સત્ત્વં પ્રલીયતે

વિદેહમુક્તૌ વિમલે પદે પરમપાવને ।
વિદેહમુક્તિવિષયે તસ્મિન્સત્ત્વક્ષયાત્મકે

ચિત્તનાશે વિરૂપાખ્યે ન કિંચિદિહ વિદ્યતે ।
ન ગુણા નાગુણાસ્તત્ર ન શ્રીર્નાશ્રીર્ન લોકતા

ન ચોદયો નાસ્તમયો ન હર્ષામર્ષસંવિદઃ ।
ન તેજો ન તમઃ કિંચિન્ન સન્ધ્યાદિનરાત્રયઃ ।
ન સત્તાપિ ન ચાસત્તા ન ચ મધ્યં હિ તત્પદમ્

યે હિ પારં ગતા બુદ્ધેઃ સંસારાડમ્બરસ્ય ચ ।
તેષાં તદાસ્પદં સ્ફારં પવનાનામિવામ્બરમ્

સંશાન્તદુઃખમજડાત્મકમેકસુપ્ત
માનન્દમન્થરમપેતરજસ્તમો યત્ ।
આકાશકોશતનવોઽતનવો મહાન્ત
સ્તસ્મિન્પદે ગલિતચિત્તલવા ભવન્તિ

હે નિદાઘ મહાપ્રાજ્ઞ નિર્વાસનમના ભવ ।
બલાચ્ચેતઃ સમાધાય નિર્વિકલ્પમના ભવ

યજ્જગદ્ભાસકં ભાનં નિત્યં ભાતિ સ્વતઃ સ્ફુરત્ ।
સ એવ જગતઃ સાક્ષી સર્વાત્મા વિમલાકૃતિઃ

પ્રતિષ્ઠા સર્વભૂતાનાં પ્રજ્ઞાનઘનલક્ષણઃ ।
તદ્વિદ્યાવિષયં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનસુખાદ્વનમ્

એકં બ્રહ્માહમસ્મીતિ કૃતકૃત્યો ભવેન્મુનિઃ

સર્વાધિષ્ઠાનમદ્વન્દ્વં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપં તદવાઙ્મનસગોચરમ્

ન તત્ર ચન્દ્રાર્કવપુઃ પ્રકાશતે
ન વાન્તિ વાતઃ સકલાશ્ચ દેવતાઃ ।
સ એવ દેવઃ કૃતભાવભૂતઃ
સ્વયં વિશુદ્ધો વિરજઃ પ્રકાશતે

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે

દ્વૌ સુપર્ણૌ શરીરેઽસ્મિઞ્જીવેશાખ્યૌ સહ સ્થિતૌ ।
તયોર્જીવઃ ફલં ભુઙ્ક્તે કર્મણો ન મહેશ્વરઃ

કેવલં સાક્ષિરૂપેણ વિના ભોગો મહેશ્વરઃ ।
પ્રકાશતે સ્વયં ભેદઃ કલ્પિતો માયયા તયોઃ ।
ચિચ્ચિદાકારતો ભિન્ના ન ભિન્ના ચિત્ત્વહાનિતઃ

તર્કતશ્ચ પ્રમાણાચ્ચ ચિદેકત્વવ્યવસ્થિતેઃ ।
ચિદેકત્વપરિજ્ઞાને ન શોચતિ ન મુહ્યતિ

અધિષ્ઠાનં સમસ્તસ્ય જગતઃ સત્યચિદ્ઘનમ્ ।
અહમસ્મીતિ નિશ્ચિત્ય વીતશોકો ભવેન્મુનિઃ

સ્વશરીરે સ્વયંજ્યોતિસ્વરૂપં સર્વસાક્ષિણમ્ ।
ક્ષીણદોષાઃ પ્રપશ્યન્તિ નેતરે માયયાવૃતાઃ

તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્બહૂઞ્છબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્

બાલેનૈવ હિ તિષ્ઠાસેન્નિર્વિદ્ય બ્રહ્મવેદનમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્યાં ચ બાલ્યં ચ નિર્વિદ્ય મુનિરાત્મવાન્

અન્તર્લીનસમારમ્ભઃ શુભાશુભમહાઙ્કુરમ્ ।
સંસૃતિવ્રતતેર્બીજં શરીરં વિદ્ધિ ભૌતિકમ્

ભાવાભાવદશાકોશં દુઃખરત્નસમુદ્ગકમ્ ।
બીજમસ્ય શરીરસ્ય ચિત્તમાશાવશાનુગમ્

દ્વે બીજે ચિત્તવૃક્ષસ્ય વૃત્તિવ્રતતિધારિણઃ ।
એકં પ્રાણપરિસ્પન્દો દ્વિતીયો દૃઢભાવના

યદા પ્રસ્પન્દન્તે પ્રાણો નાડીસંસ્પર્શનોદ્યતઃ ।
તદા સંવેદનમયં ચિત્તમાશુ પ્રજાયતે

સા હિ સર્વગતા સંવિત્પ્રાણસ્પન્દેન બોધ્યતે ।
સંવિત્સંરોધનં શ્રેયઃ પ્રાણાદિસ્પન્દનં વરમ્

યોગિનશ્ચિત્તશાન્ત્યર્થં કુર્વન્તિ પ્રાણરોધનમ્ ।
પ્રાણાયામૈસ્તથા ધ્યાનૈઃ પ્રયોગૈર્યુક્તિકલ્પિતૈઃ

ચિત્તોપશાન્તિફલદં પરમં વિદ્ધિ કારણમ્ ।
સુખદં સંવિદઃ સ્વાસ્થ્યં પ્રાણસંરોધનં વિદુઃ

દૃઢભાવનયા ત્યક્તપૂર્વાપરવિચારણમ્ ।
યદાદાનં પદાર્થસ્ય વાસના સા પ્રકીર્તિતા

યદા ન ભાવ્યતે કિંચિદ્ધેયોપાદેયરૂપિ યત્ ।
સ્થીયતે સકલં ત્યક્ત્વા તદા ચિત્તં ન જાયતે

અવાસનત્વાત્સતતં યદા ન મનુતે મનઃ ।
અમનસ્તા તદોદેતિ પરમોપશમપ્રદા

યદા ન ભાવ્યતે ભાવઃ ક્વચિજ્જગતિ વસ્તુનિ ।
તદા હૃદમ્બરે શૂન્યે કથં ચિત્તં પ્રજાયતે

યદભાવનમાસ્થાય યદભાવસ્ય ભાવનમ્ ।
યદ્યથા વસ્તુદર્શિત્વં તદચિત્તત્વમુચ્યતે

સર્વમન્તઃ પરિત્યજ્ય શીતલાશયવર્તિ યત્ ।
વૃત્તિસ્થમપિ તચ્ચિત્તમસદ્રૂપમુદાહૃતમ્

ભ્રષ્ટબીજોપમા યેષાં પુનર્જનનવર્જિતા ।
વાસનારસનાહીના જીવન્મુક્તા હિ તે સ્મૃતાઃ

સત્ત્વરૂપપરિપ્રાપ્તચિત્તાસ્તે જ્ઞાનપારગાઃ ।
અચિત્તા ઇતિ કથ્યન્તે દેહાન્તે વ્યોમરૂપિણઃ

સંવેદ્યસંપરિત્યાગાત્પ્રાણસ્પન્દનવાસને ।
સમૂલં નશ્યતઃ ક્ષિપ્રં મૂલચ્છેદાદિવ દ્રુમઃ

પૂર્વદૃષ્ટમદૃષ્ટં વા યદસ્યાઃ પ્રતિભાસતે ।
સંવિદસ્તત્પ્રયત્નેન માર્જનીયં વિજાનતા

તદમાર્જનમાત્રં હિ મહાસંસારતાં ગતમ્ ।
તત્પ્રમાર્જનમાત્રં તુ મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે

અજડો ગલિતાનન્દસ્ત્યક્તસંવેદનો ભવ

સંવિદ્વસ્તુદશાલમ્બઃ સા યસ્યેહ ન વિદ્યતે ।
સોઽસંવિદજડઃ પ્રોક્તઃ કુર્વન્કાર્યશતાન્યપિ

સંવેદ્યેન હૃદાકાશે મનાગપિ ન લિપ્યતે ।
યસ્યાસાવજડા સંવિજ્જીવન્મુક્તઃ સ કથ્યતે

યદા ન ભાવ્યતે કિંચિન્નિર્વાસનતયાત્મનિ ।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનમિવ ચ સ્થીયતે સ્થિરમ્

તદા જાડ્યવિનિર્મુક્તમસંવેદનમાતતમ્ ।
આશ્રિતં ભવતિ પ્રાજ્ઞો યસ્માદ્ભૂયો ન લિપ્યતે

સમસ્તા વાસનાસ્ત્યક્ત્વા નિર્વિકલ્પસમાધિતઃ ।
તન્મયત્વાદનાદ્યન્તે તદપ્યન્તર્વિલીયતે

તિષ્ઠન્ગચ્છન્સ્પૃશઞ્જિઘ્રન્નપિ તલ્લેપવર્જિતઃ ।
અજડો ગલિતાનન્દસ્ત્યક્તસંવેદનઃ સુખી

એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય કષ્ટચેષ્ટાયુતોઽપિ સન્ ।
તરેદ્દુઃખામ્બુધેઃ પારમપારગુણસાગરઃ

વિશેષં સંપરિત્યજ્ય સન્માત્રં યદલેપકમ્ ।
એકરૂપં મહારૂપં સત્તાયાસ્તત્પદં વિદુઃ

કાલસત્તા કલાસત્તા વસ્તુસત્તેયમિત્યપિ ।
વિભાગકલનાં ત્યક્ત્વા સન્માત્રૈકપરો ભવ

સત્તાસામાન્યમેવૈકં ભાવયન્કેવલં વિભુઃ ।
પરિપૂર્ણઃ પરાનન્દિ તિષ્ઠાપૂરિતદિગ્ભરઃ

સત્તાસામાન્યપર્યન્તે યત્તત્કલનયોજ્ઝિતમ્ ।
પદમાદ્યમનાદ્યન્તં તસ્ય બીજં ન વિદ્યતે

તત્ર સંલીયતે સંવિન્નિર્વિકલ્પં ચ તિષ્ઠતિ ।
ભૂયો ન વર્તતે દુઃખે તત્ર લબ્ધપદઃ પુમાન્

તદ્ધેતુઃ સર્વભૂતાનાં તસ્ય હેતુર્ન વિદ્યતે ।
સ સારઃ સર્વસારાણાં તસ્માત્સારો ન વિદ્યતે

તસ્મિંશ્ચિદ્દર્પણે સ્ફારે સમસ્તા વસ્તુદૃષ્ટયઃ ।
ઇમાસ્તાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ સરસીવ તટદ્રુમાઃ

તદમલમરજં તદાત્મતત્ત્વં
તદવગતાવુપશાન્તિમેતિ ચેતઃ ।
અવગતવિગતૈકતત્સ્વરૂપો
ભવભયમુક્તપદોઽસિ સમ્યગેવ

એતેષાં દુઃખબીજાનાં પ્રોક્તં યદ્યન્મયોત્તરમ્ ।
તસ્ય તસ્ય પ્રયોગેણ શીઘ્રં તત્પ્રાપ્યતે પદમ્

સત્તાસામાન્યકોટિસ્થે દ્રાગિત્યેવ પદે યદિ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન બલાત્સંત્યજ્ય વાસનામ્

સ્થિતિં બધ્નાસિ તત્ત્વજ્ઞ ક્ષણમપ્યક્ષયાત્મિકામ્ ।
ક્ષણેઽસ્મિન્નેવ તત્સાધુ પદમાસાદયસ્યલમ્

સત્તાસામાન્યરૂપે વા કરોષિ સ્થિતિમાદરાત્ ।
તત્કિંચિદધિકેનેહ યત્નેનાપ્નોષિ તત્પદમ્

સંવિત્તત્ત્વે કૃતધ્યાનો નિદાઘ યદિ તિષ્ઠસિ ।
તદ્યત્નેનાધિકેનોચ્ચૈરાસાદયસિ તત્પદમ્

વાસનાસંપરિત્યાગે યદિ યત્નં કરોષિ ભોઃ ।
યાવદ્વિલીનં ન મનો ન તાવદ્વાસનાક્ષયઃ

ન ક્ષીણા વાસના યાવચ્ચિત્તં તાવન્ન શામ્યતિ ।
યાવન્ન તત્ત્વવિજ્ઞાનં તાવચ્ચિત્તશમઃ કુતઃ

યાવન્ન ચિત્તોપશમો ન તાવત્તત્ત્વવેદનમ્ ।
યાવન્ન વાસનાનાશસ્તાવત્તત્ત્વાગમઃ કુતઃ ।
યાવન્ન તત્ત્વસંપ્રાપ્તિર્ન તાવદ્વાસનક્ષયઃ

તત્ત્વજ્ઞાનં મનોનાશો વાસનાક્ષય એવ ચ ।
મિથઃ કારણતાં ગત્વા દુઃસાધાનિ સ્થિતાન્યતઃ

ભોગેચ્છાં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા ત્રયમેતત્સમાચર

વાસનાક્ષયવિજ્ઞાનમનોનાશા મહામતે ।
સમકાલં ચિરાભ્યસ્તા ભવન્તિ ફલદા મતાઃ

ત્રિભિરેભિઃ સમભ્યસ્તૈર્હૃદયગ્રન્થયો દૃઢાઃ ।
નિઃશેષમેવ ત્રુટ્યન્તિ બિસચ્છેદાદ્ગુણા ઇવ

વાસનાસંપરિત્યાગસમં પ્રાણનિરોધનમ્ ।
વિદુસ્તત્ત્વવિદસ્તસ્માત્તદપ્યેવં સમાહરેત્

વાસનાસંપરિત્યાગાચ્ચિત્તં ગચ્છત્યચિત્તતામ્ ।
પ્રાણસ્પન્દનિરોધાચ્ચ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

પ્રાણાયામદૃઢાધ્યાસૈર્યુક્ત્યા ચ ગુરુદત્તયા ।
આસનાશનયોગેન પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે

નિઃસઙ્ગવ્યવહારત્વાદ્ભવભાવનવર્જનાત્ ।
શરીરનાશદર્શિત્વાદ્વાસના ન પ્રવર્તતે

યઃ પ્રાણપવનસ્પન્દશ્ચિત્તસ્પન્દઃ સ એવ હિ ।
પ્રાણસ્પન્દજયે યત્નઃ કર્તવ્યો ધીમતોચ્ચકૈઃ

ન શક્યતે મનો જેતું વિના યુક્તિમનિન્દિતામ્ ।
શુદ્ધાં સંવિદમાશ્રિત્યવીતરાગઃ સ્થિરો ભવ

સંવેદ્યવર્જિતમનુત્તમમાદ્યમેકં
સંવિદત્પદં વિકલનં કલયન્મહાત્મન્ ।
હૃદ્યેવ તિષ્ઠ કલનારહિતઃ ક્રિયાં તુ
કુર્વન્નકર્તૃપદમેત્ય શમોદિતશ્રીઃ

મનાગપિ વિચારેણ ચેતસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ ।
પુરુષેણ કૃતો યેન તેનાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્

ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતોઽપિ વા ।
ન વિચારપરં ચેતો યસ્યાસૌ મૃત ઉચ્યતે

સમ્યગ્જ્ઞાનસમાલોકઃ પુમા~જ્ઞેયસમઃ સ્વયમ્ ।
ન બિભેતિ ન ચાદત્તે વૈવશ્યં ન ચ દીનતામ્

અપવિત્રમપથ્યં ચ વિષસંસર્ગદૂષિતમ્ ।
ભુક્તં જરયતિ જ્ઞાની ક્લિન્નં નષ્ઠં ચ મૃષ્ટવત્

સઞ્ણ્ગત્યાગં વિદુર્મોક્ષં સઙ્ગત્યાગાદજન્મતા ।
સઙ્ગં ત્યજ ત્વં ભાવાનાં જીવન્મુક્તો ભવાનઘ

ભાવાભાવે પદાર્થાનાં હર્ષામર્ષવિકારદા ।
મલિના વાસના યૈષા સાઽસઙ્ગ ઇતિ કથ્યતે

જીવન્મુક્તશરીરાણામપુનર્જન્મકારિણી ।
મુક્તા હર્ષવિષાદાભ્યાં શુદ્ધા ભવતિ વાસના

દુઃખૈર્ન ગ્લાનિમાયાસિ હૃદિ હૃષ્યસિ નો સુખૈઃ ।
આશાવૈવશ્યમુત્સૃજ્ય નિદાઘાઽસઙ્ગતાં વ્રજ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નમદૃષ્ટોભયકોટિકમ્ ।
ચિન્માત્રમક્ષયં શાન્તમેકં બ્રહ્માસ્મિ નેતરત્

ઇતિ મત્વાહમિત્યન્તર્મુક્તામુક્તવપુઃ પુમાન્ ।
એકરૂપઃ પ્રશાન્તાત્મા મૌની સ્વાત્મસુખો ભવ

નાસ્તિ ચિત્તં ન ચાવિદ્યા ન મનો ન ચ જીવકઃ ।
બ્રહ્મૈવૈકમનાદ્યન્તમબ્ધિવત્પ્રવિજૃમ્ભતે

દેહે યાવદહંભાવો દૃશ્યેઽસ્મિન્યાવદાત્મતા ।
યાવન્મમેદમિત્યાસ્થા તાવચ્ચિત્તાદિવિભ્રમઃ

અન્તર્મુખતયા સર્વં ચિદ્વહ્નૌ ત્રિજગત્તૃણમ્ ।
જુહ્વન્તોઽન્તર્નિવર્તન્તે મુને ચિત્તાદિવિભ્રમાઃ

ચિદાત્માસ્મિ નિરંશોઽસ્મિ પરાપરવિવર્જિતઃ ।
રૂપં સ્મરન્નિજં સ્ફારં મા સ્મૃત્યા સંમિતો ભવ

અધ્યાત્મશાસ્ત્રમન્ત્રેણ તૃષ્ણાવિષવિષૂચિકા ।
ક્ષીયતે ભાવિતેનાન્તઃ શરદા મિહિકા યથા

પરિજ્ઞાય પરિત્યાગો વાસાનાનં ય ઉત્તમઃ ।
સત્તાસામાન્યરૂપત્વાત્તત્કૈવલ્યપદં વિદુઃ

યન્નાસ્તિ વાસના લીના તત્સુષુપ્તં ન સિદ્ધયે ।
નિર્બીજા વાસના યત્ર તત્તુર્યં સિદ્ધિદં સ્મૃતમ્

વાસનાયાસ્તથા વહ્નેરૃણવ્યાધિદ્વિષામપિ ।
સ્નેહવૈરવિષાણ ચ શેષઃ સ્વલ્પોઽપિ બાધતે

નિર્દગ્ધવાસનાબીજઃ સત્તાસામાન્યરૂપવાન્ ।
સદેહો વા વિદેહો વા ન ભૂયો દુઃખભાગ્ભવેત્

એતાવદેવાવિદ્યાત્વં નેદં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચયઃ ।
એષ એવ ક્ષયસ્તસ્યા બ્રહ્મેદમિતિ નિશ્ચયઃ

બ્રહ્મ ચિદ્બ્રહ્મ ભુવનં બ્રહ્મ ભૂતપરમ્પરા ।
બ્રહ્માહં બ્રહ્મ ચિચ્છત્રુર્બ્રહ્મ ચિન્મિત્રબાન્ધવાઃ

બ્રહ્મૈવ સર્વમિત્યેવ ભાવિતે બ્રહ્મ વૈ પુમાન્ ।
સર્વત્રાવસ્થિતં શાન્તં ચિદ્બ્રહ્મેત્યનુભૂયતે

અસંસ્કૃતાધ્વગાલોકે મનસ્યન્યત્ર સંસ્થિતે ।
યા પ્રતીતિરનાગસકા તચ્ચિદ્બ્રહ્માસ્મિ સર્વગમ્

પ્રશાન્તસર્વસંકલ્પં વિગતાખિલકૌતુકમ્ ।
વિગતાશેષસંરંભં ચિદાત્માનં સમાશ્રય

એવં પૂર્ણધિયો ધીરાઃ સમા નીરાગચેતસઃ ।
ન નન્દન્તિ ન નિન્દન્તિ જીવિતં મરણં તથા

પ્રાણોઽયમનિશં બ્રહ્મસ્પન્દશક્તિઃ સદાગતિઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહેપ્રાણોઽસાવૂર્ધ્વગઃ સ્થિતઃ

અપાનોઽપ્યનિશં બ્રહ્મસ્પન્દશક્તિઃ સદાગતિઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે અપાનોઽયમવાક્સ્થિતઃ

જાગ્રતઃ સ્વપતશ્ચૈવ પ્રાણાયામોઽયમુત્તમઃ ।
પ્રવર્તતે હ્યભિજ્ઞસ્ય તં તાવચ્છ્રેયસે શૃણુ

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તં બાહ્યમાક્રમતાં તતઃ ।
પ્રાણાઙ્ગનામા સંસ્પર્શો યઃ સ પૂરક ઉચ્યતે

અપાનશ્ચન્દ્રમા દેહમાપ્યાયયતિ સુવ્રત ।
પ્રાણઃ સૂર્યોઽગ્નિરથ વા પચત્યનત્રિદં વપુઃ

પ્રાણક્ષયસમીપસ્થમપાનોદયકોટિગમ્ ।
અપાનપ્રાણયોરૈક્યં ચિદાત્માનં સમાશ્રય

અપાનોઽસ્તંગતો યત્ર પ્રાણો નાભ્યુદિતઃ ક્ષણમ્ ।
કલાકલઙ્કરહિતં તચ્ચિત્તત્ત્વં સમાશ્રય

નાપાનોઽસ્તંગતો યત્ર પ્રાણશ્ચાસ્તમુપાગતઃ ।
નાસાગ્રગમનાવર્તં તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાશ્રય

આભાસમાત્રમેવેદં ન સનાસજ્જગત્ત્રયમ્ ।
ઇત્યન્યકલનાત્યાગં સમ્યગ્જ્ઞાનં વિદુર્બુધાઃ

આભાસમાત્રકં બ્રહ્મંશ્ચિત્તદર્શકલઙ્કિતમ્ ।
તતસ્તદપિ સંત્યજ્ય નિરાભાસો ભવોત્તમ

ભયપ્રદમકલ્યાણં ધૈર્યસર્વસ્વહારિણમ્ ।
મનઃપિશાચમુત્સાર્ય યોઽસિ સોઽસિ સ્થિરો ભવ

ચિદ્વ્યોમેવ કિલાસ્તીહ પરાપરવિવર્જિતમ્ ।
સર્વત્રાસંભવચ્ચૈત્યં યત્કલ્પાન્તેઽવશિષ્યતે

વાઞ્છાક્ષણે તુ યા તુષ્ટિસ્તત્ર વાઞ્છૈવ કારણમ્ ।
તુષ્ટિસ્ત્વતુષ્ટિપર્યન્તા તસ્માદ્વાઞ્છાં પરિત્યજ

આશા યાતુ નિરાશાત્વમભાવં યાતુ ભાવના ।
અમનસ્ત્વં મનો યાતુ તવાસઙ્ગેન જીવતઃ

વાસનારહિતૈરન્તરિન્દ્રિયૈરાહરન્ક્રિયા ।
ન વિકારમવાપ્નોષિ ખવત્ક્ષોભશતૈરપિ

ચિત્તોન્મેષનિમેષાભ્યાં સંસારપ્રલયોદયૌ ।
વાસનાપ્રાણસંરોધમનુન્મેષં મનઃ કુરુ

પ્રાણોન્મેષનિમેષાભ્યાં સંસૃતેઃ પ્રલયોદયૌ ।
તમભ્યાસપ્રયોગાભ્યામુન્મેષરહિતં કુરુ

મૌર્ખ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં કર્મણાં પ્રલયોદયૌ ।
તદ્વિલીનં કુરુ બલાદ્ગુરુશાસ્ત્રાર્થસંગમૈઃ

અસંવિત્સ્પન્દમાત્રેણ યાતિ ચિત્તમચિત્તતામ્ ।
પ્રાણાનાં વા નિરોધેન તદેવ પરમં પદમ્

દૃશ્યદર્શનસંબન્ધે યત્સુખં પારમાર્થિકમ્ ।
તદન્તૈકાન્તસંવિત્ત્યા બ્રહ્મદૃષ્ટ્યાવલોકય

યત્ર નાભ્યુદિતં ચિત્તં તદ્વૈ સુખમકૃત્રિમમ્ ।
ક્ષયાતિશયનિર્મુક્તં નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ

યસ્ય ચિત્તં ન ચિત્તાખ્યં ચિત્તં ચિત્તત્ત્વમેવ હિ ।
તદેવ તુર્યાવસ્થાયં તુર્યાતીતં ભવત્યતઃ

સંન્યસ્તસર્વસંકલ્પઃ સમઃ શાન્તમના મુનિઃ ।
સંન્યાસયોગયુક્તાત્મા જ્ઞાનવાન્મોક્ષવાન્ભવ

સર્વસંકલ્પસંશાન્તં પ્રશાન્તઘનવાસનમ્ ।
ન કિંચિદ્ભાવનાકારં યત્તદ્બ્રહ્મ પરં વિદુઃ

સમ્યગ્જ્ઞાનાવરોધેન નિત્યમેકસમાધિના ।
સાંખ્ય એવાવબુદ્ધા યે તે સાંખ્યા યોગિનઃ પરે

પ્રાણાદ્યનિલસંશાન્તૌ યુક્ત્યા યે પદમાગતાઃ ।
અનામયમનાદ્યન્તં તે સ્મૃતા યોગયોગિનઃ

ઉપાદેયં તુ સર્વેષાં શાતં પદમકૃત્રિમમ્ ।
એકાર્થાભ્યસનં પ્રાણરોધશ્ચેતઃ પરિક્ષયઃ

એકસ્મિન્નેવ સંસિદ્ધે સંસિદ્ધ્યન્તિ પરસ્પરમ્ ।
અવિનાભાવિની નિત્યં જન્તૂનાં પ્રાણચેતસી

આધારાધેયવચ્ચૈતે એકભાવે વિનશ્યતઃ ।
કુરુતઃ સ્વવિનાશેન કાર્યં મોક્ષાખ્યમુત્તમમ્

સર્વમેતદ્ધિયા ત્યક્ત્વા યદિ તિષ્ઠસિ નિશ્ચલઃ ।
તદાહંકારવિલયે ત્વમેવ પરમં પદમ્

મહાચિદેકૈવેહાસ્તિ મહાસત્તેતિ યોચ્યતે ।
નિષ્કલંકા સમા શુદ્ધા નિરહંકારરૂપિણી

સકૃદ્વિભાતા વિમલા નિત્યોદયવતી સમા ।
સા બ્રહ્મ પરમાત્મેતિ નામભિઃ પરિગીયતે

સૈવાહમિતિ નિશ્ચિત્ય નિદાઘ કૃતકૃત્યવાન્ ।
ન ભૂતં ન ભવિષ્યચ્ચ ચિન્તયામિ કદાચન

દૃષ્ટિમાલમ્બ્ય તિષ્ઠામિ વર્તમાનામિહાત્મના ।
ઇદમદ્ય મયા લબ્ધમિદં પ્રાપ્સ્યામિ સુન્દરમ્

ન સ્તૌમિ ન ચ નિન્દામિ આત્મનોઽન્યન્નહિ ક્વચિત્ ।
ન તુષ્યામિ શુભપ્રાપ્તૌ ન ખિદ્યામ્યશુભાગમે

પ્રશાન્તચાપલં વીતશોકમસ્તસમીહિતમ્ ।
મનો મમ મુને શાન્તં તેન જીવામ્યનામયઃ

અયં બન્ધુઃ પરશ્ચાયં મમાયમયમન્યકઃ ।
ઇતિ બ્રહ્મન્ન જાનામિ સંસ્પર્શં ન દદામ્યહમ્

વાસનામાત્રસંત્યાગાજ્જરામરણવર્જિતમ્ ।
સવાસનં મનો જ્ઞાનં જ્ઞેયં નિર્વાસનં મનઃ

ચિત્તે ત્યક્તે લયં યાતિ દ્વૈતમેતચ્ચ સર્વતઃ ।
શિષ્યતે પરમં શાન્તમેકમગચ્છમનામયમ્

અનન્તમજમવ્યક્તમજરં શાન્તમચ્યુતમ્ ।
અદ્વિતીયમનાદ્યન્તં યદાદ્યમુપલમ્ભનમ્

એકમાદ્યન્તરહિતં ચિન્માત્રમમલં તતમ્ ।
ખાદપ્યતિતરાં સૂક્ષ્મં તદ્બ્રહ્માસ્મિ ન સંશયઃ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નં સ્વચ્છં નિત્યોદિતં તતમ્ ।
સર્વાર્થમયમેકાર્થં ચિન્માત્રમમલં ભવ

સર્વમેકમિદં શાન્તમાદિમધ્યાન્તવર્જિતમ્ ।
ભાવાભાવમજં સર્વમિતિ મત્વા સુખી ભવ

ન બદ્ધોઽસ્મિ ન મુક્તોઽસ્મિ બ્રહ્મૈવાસ્મિ નિરામયમ્ ।
દ્વૈતભાવવિમુક્તોઽસ્મિ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણઃ ।
એવં ભાવય યત્નેન જીવન્મુક્તો ભવિષ્યસિ

પદાર્થવૃન્દે દેહાદિધિયા સંત્યજ્ય દૂરતઃ ।
આશીતલાન્તઃકરણો નિત્યમાત્મપરો ભવ

ઇદં રમ્યમિદં નેતિ બીજં તે દુઃખસંતતેઃ ।
તસ્મિન્સામ્યાગ્નિના દગ્ધે દુઃખસ્યાવસરઃ કુતઃ

શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કૈઃ પ્રજ્ઞામાદૌ વિવર્ધયેત્

ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ સર્વસંસારભેષજમ્ ।
અત્યર્થમમલં નિત્યમાદિમધ્યાન્તવર્જિતમ્

તથા સ્થૂલમનાકાશમસંસ્પૃશ્યમચાક્ષુષમ્ ।
ન રસં ન ચ ગન્ધાખ્યમપ્રમેયમનૂપમમ્

આત્માનં સચ્ચિદાનન્દમનન્તં બ્રહ્મ સુવ્રત ।
અહમસ્મીત્યભિધ્યાયેદ્ધ્યેયાતીતં વિમુક્તયે

સમાધિઃ સંવિદુત્પત્તિઃ પરજીવૈકતં પ્રતિ ।
નિત્યઃ સર્વગતો હ્યાત્મા કૂટસ્થો દોષવર્જિતઃ

એકઃ સન્ભિદ્યતે ભ્રાન્ત્યા માયયા ન સ્વરૂપતઃ ।
તસ્માદદ્વૈત એવાસ્તિ ન પ્રપઞ્ચો ન સંસૃતિઃ

યથાકાશો ઘટાકાશો મહાકાશ ઇતીરિતઃ ।
તથા ભ્રાન્તેર્દ્વિધા પ્રોક્તો હ્યાત્મા જીવેશ્વરાત્મના

યદા મનસિ ચૈતન્યં ભાતિ સર્વત્રગં સદા ।
યોગિનોઽઽવ્યવધાનેન તદા સંપદ્યતે સ્વયમ્

યદા સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વાત્મન્યેવ હિ પશ્યતિ ।
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં બ્રહ્મ સંપદ્યતે સદા

યદા સર્વાણિ ભૂતાનિ સમાધિસ્થો ન પશ્યતિ ।
એકીભૂતઃ પરેણાસૌ તદા ભવતિ કેવલઃ

શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કવૈરાગ્યાભ્યાસરૂપિણી ।
પ્રથમા ભૂમિકૈષોક્તા મુમુક્ષુત્વપ્રદાયિની

વિચારણા દ્વિતીયા સ્યાત્તૃતીયા સાઙ્ગભાવના ।
વિલાપિની ચતુર્થી સ્યાદ્વાસના વિલયાત્મિકા

શુદ્ધસંવિન્મનાનન્દરૂપા ભવતિ પઞ્ચમી ।
અર્ધસુપ્તપ્રબુદ્ધાભો જીવન્મુક્તોઽત્ર તિષ્ઠતિ

અસંવેદનરૂપા ચ ષષ્ઠી ભવતિ ભૂમિકા ।
આનન્દૈકઘનાકારા સુષુપ્તસદૃશી સ્થિતિઃ

તુર્યાવસ્થોપશાન્તા સા મુક્તિરેવ હિ કેવલા ।
સમતા સ્વચ્છતા સૌમ્યા સપ્તમી ભૂમિકા ભવેત્

તુર્યાતીતા તુ યાવસ્થા પરા નિર્વાણરૂપિણી ।
સપ્તમી સા પરા પ્રૌઢા વિષયો નૈવ જીવતામ્

પૂર્વાવસ્થાત્રયં તત્ર જાગ્રદિત્યેવ સંસ્થિતમ્ ।
ચતુર્થી સ્વપ્ન ઇત્યુક્તા સ્વપ્નાભં યત્ર વૈ જગત્

આનન્દૈકઘનાકારા સુષુપ્તાખ્યા તુ પઞ્ચમી ।
અસંવેદનરૂપા તુ ષષ્ઠી તુર્યપદાભિધા

તુર્યાતીતપદાવસ્થા સપ્તમી ભૂમિકોત્તમા ।
મનોવચોભિરગ્રાહ્યા સ્વપ્રકાશસદાત્મિકા

અન્તઃ પ્રત્યાહૃતિવશાચ્ચૈત્યં ચેન્ન વિભાવિતમ્ ।
મુક્ત એવ ન સન્દેહો મહાસમતયા તયા

ન મ્રિયે ન ચ જીવામિ નાહં સન્નાપ્યસન્મયઃ ।
અહં ન કિંચિચ્ચિદિતિ મત્વા ધીરો ન શોચતિ

અલેપકોઽહમજરો નીરાગઃ શાન્તવાસનઃ ।
નિરંશોઽસ્મિ ચિદાકાશમિતિ મત્વા ન શોચતિ

અહંમત્યા વિરહિતઃ શુદ્ધો બુદ્ધોઽજરોઽમરઃ ।
શાન્તઃ શમસમાભાસ ઇતિ મત્વા ન શોચતિ

તૃણાગ્રેષ્વમ્બરે ભાનૌ નરનાગામરેષુ ચ ।
યત્તિષ્ઠતિ તદેવાહમિતિ મત્વા ન શોચતિ

ભાવનાં સર્વભાવેભ્યઃ સમુત્સૃજ્ય સમુત્થિતઃ ।
અવશિષ્ટં પરં બ્રહ્મ કેવલોઽસ્મીતિ ભાવય

વાચામતીતવિષયો વિષયાશાદશોજ્ઝિતઃ ।
પરાનન્દરસાક્ષુબ્ધો રમતે સ્વાત્મનાત્મનિ

સર્વકર્મપરિત્યાગી નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ ।
ન પુણ્યેન ન પાપેન નેતરેણ ચ લિપ્યતે

સ્ફટિકઃ પ્રતિબિમ્બેન યથા નાયાતિ રઞ્જનમ્ ।
તજ્જ્ઞઃ કર્મફલેનાન્તસ્તથા નાયાતિ રઞ્જનમ્

વિહરઞ્જનતાવૃન્દે દેવકીર્તન પૂજનૈઃ ।
ખેદાહ્લાદૌ ન જાનાતિ પ્રતિબિમ્બગતૈરિવ

નિસ્સ્તોત્રો નિર્વિકારશ્ચ પૂજ્યપૂજાવિવર્જિતઃ ।
સંયુક્તશ્ચ વિયુક્તશ્ચ સર્વાચારનયક્રમૈઃ

તનું ત્યજતુ વા તીર્થે શ્વપચસ્ય ગૃહેઽથ વા ।
જ્ઞાનસંપત્તિસમયે મુક્તોઽસૌ વિગતાશયઃ

સંકલ્પત્વં હિ બન્ધસ્ય કારણં તત્પરિત્યજ ।
મોક્ષો ભવેદસંકલ્પાત્તદભ્યાસં ધિયા કુરુ

સાવધાનો ભવ ત્વં ચ ગ્રાહ્યગ્રાહકસંગમે ।
અજસ્રમેવ સંકલ્પદશાઃ પરિહરઞ્શનૈઃ

મા ભવ ગ્રાહ્યભાવાત્મા ગ્રાહકાત્મા ચ મા ભવ ।
ભાવનામખિલાં ત્યક્ત્વા યચ્છિષ્ટં તન્મયો ભવ

કિંચિચ્ચેદ્રોચતે તુભ્યં તદ્બદ્ધોઽસિ ભવસ્થિતૌ ।
ન કિંચિદ્રોચતે ચેત્તે તન્મુક્તોઽસિ ભવસ્થિતૌ

અસ્માત્પદાર્થનિચયાદ્યાવત્સ્થાવરજઙ્ગમાત્ ।
તૃણાદેર્દેહપર્યન્તાન્મા કિંચિત્તત્ર રોચતામ્

અહંભાવાનહંભાવૌ ત્યક્ત્વા સદસતી તથા ।
યદસક્તં સમં સ્વચ્છં સ્થિતં તત્તુર્યમુચ્યતે

યા સ્વચ્છા સમતા શાન્તા જીવન્મુક્તવ્યવસ્થિતિઃ ।
સાક્ષ્યવસ્થા વ્યવહૃતૌ સા તુર્યા કલનોચ્યતે

નૈતજ્જાગ્રન્ન ચ સ્વપ્નઃ સંકલ્પાનામસંભવાત્ ।
સુષુપ્તભાવો નાઽપ્યેતદભાવાજ્જડતાસ્થિતેઃ

શાન્તસમ્યક્પ્રબુદ્ધાનાં યથાસ્થિતમિદં જગત્ ।
વિલીનં તુર્યમિત્યાહુરબુદ્ધાનાં સ્થિતં સ્થિરમ્

અહંકારકલાત્યાગે સમતાયાઃ સમુદ્ગમે ।
વિશરારૌ કૃતે ચિત્તે તુર્યાવસ્થોપતિષ્ઠતે

સિદ્ધાન્તોઽધ્યાત્મશાસ્ત્રાણાં સર્વાપહ્નવ એવ હિ ।
નાવિદ્યાસ્તીહ નો માયા શાન્તં બ્રહ્મેદમક્લમમ્

શાન્ત એવ ચિદાકાશે સ્વચ્છે શમસમાત્મનિ ।
સમગ્રશક્તિખચિતે બ્રહ્મેતિ કલિતાભિધે

સર્વમેવ પરિત્યજ્ય મહામૌની ભવાનઘ ।
નિર્વાણવાન્નિર્મનનઃ ક્ષીણચિત્તઃ પ્રશાન્તધીઃ

આત્મન્યેવાસ્વ શાન્તાત્મા મૂકાન્ધબધિરોપમઃ ।
નિત્યમન્તર્મુખઃ સ્વચ્છઃ સ્વાત્મનાન્તઃ પ્રપૂર્ણધીઃ

જાગ્રત્યેવ સુષુપ્તસ્થઃ કુરુ કર્માણિ વૈ દ્વિજ ।
અન્તઃ સર્વપરિત્યાગી બહિઃ કુરુ યથાગતમ્

ચિત્તસત્તા પરં દુઃખં ચિત્તત્યાગઃ પરં સુખમ્ ।
અતશ્ચિત્તં ચિદાકાશે નય ક્ષયમવેદનાત્

દૃષ્ટ્વા રમ્યમરમ્યં વા સ્થેયં પાષાણવત્સદા ।
એતાવતાત્મયત્નેન જિતા ભવતિ સંસૃતિઃ

વેદાન્તે પરમં ગુહ્યં પુરાકલ્પપ્રચોદિતમ્ ।
નાપ્રશાન્તાય દાતવ્યં ન ચાશિષ્યાય વૈ પુનઃ

અન્નપૂર્ણોપનિષદં યોઽધીતે ગુર્વનુગ્રહાત્ ।
સ જીવન્મુક્તતાં પ્રાપ્ય બ્રહ્મૈવ ભવતિ સ્વયમ્

ઇત્યુપનિષત્ ॥ ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ॥ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ॥
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ॥ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ॥ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ॥
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ॥ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇત્યન્નપૂર્ણોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય