Language

ENहिગુ
Scripture Library

आग्निवेश्यगृह्यसूत्रम् — प्रश्नः १ · Chapter 1

1

prathamaḥ praśnaḥ
upanayanaṃ vyākhyāsyāmaḥ saptame varṣe brāhmaṇamupanayītaikādaśavarṣe rājanyaṃ dvādaśe varṣe vaiśyam / vasante brāhmaṇaṃ grīṣme rājanyaṃ śaradi vaiśyam / āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre viśeṣeṇa puṃnāmadheye yugmān brāhmaṇānannena pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā aśitasya kumārasya keśān vāpayitvā snātayalaṅkṛtamahataṃ vāsaḥ paridhāpya prācīnapravaṇa udīcīnapravane prāgudakpravaṇe same vā deśe uddhatyāvokṣya sikatābhiḥ sthaṇḍilaṃ kṛtvollikhyāgniṃ mathitvā laukikaṃ vāhṛtya nidhāpyopasamādadhāti / prāgagrairdarbhaiḥ paristṛṇātyapivodagagrāḥ paścāt purastācca bhavanti / dakṣiṇānuttarān karotyuttarānadharān yadi prāgudagagrāḥ / dakṣiṇenāgniṃ brahmāyatane darbhān sam̐stīrya mayi gṛhṇāmi yo no agniḥ iti dvābhyāmātmānamagniṃ gṛhītvottareṇāgniṃ darbhān sam̐stīryāthāsya dravyāṇi prayunakti / aśmānamahataṃ vāso'jinaṃ mauñjīmekhalāṃ trivṛtāṃ brāhmaṇasya jyāṃ rājanyasya āvikaṃ vaiśyasya bailvaṃ pālāśaṃ vā daṇḍaṃ brāhmaṇasya naiyagrodhaṃ rājanyasyaudumbaraṃ vaiśyasyaikaviṃśatidārumidhmamasyetyāhutiparimāṇaṃ vā / etasmin śamyāḥ paridhīnidhma upasannahyati / darvīṃ kūrcamājyasthālīṃ praṇītāpraṇayaṃ yena cānyāni prokṣyate tacca sakṛdevasarvāṇi yathopapadaṃ vā etasmin kāle brahmā yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamyāpareṇāgniṃ dakṣiṇātikramya brahmāsanāt tṛṇaṃ nirasyāpa upaspṛśyāgnimabhimukhamupaviśati / samāvapracchinnāgrau darbhau prādeśamātre pavitre kṛtvā anyena nakhācchittvādbhiranumṛjya pavitrāntarhite pātre'pa ānīyopabilaṃ pūrayitvā udagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūyottareṇāgniṃ darbheṣu sādayitvā darbhairapidadhāti / tiraḥpavitraṃ prokṣaṇīḥ saṃskṛtya yathā purastād bilavantyuttānāni kṛtvā viṣāyedhmaṃ triḥ sarvābhiḥ prokṣati / darvīṃ niṣṭapya sammṛjya punarniṣṭapya nidadhāti / samāgrānabhyukṣyāgnāvādadhāti / ājyaṃ vilāpya pavitrāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ nirupyodīco'ṅgārānnirūhya teṣvadhiśritya avadyotya darbhatṛṇābhyāṃ pratyasya triḥ paryagni kṛtvā udagudvāsyāṅgārān pratyūhya udagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāra mājyaṃ trirutpūya pavitre agnāvādadhāti / śamyābhiḥ paridhibhiḥ paridadhātyapareṇāgnijudīcīnakumbhāṃ madhyamāṃ nidadhāti / dakṣīṇenāgniṃ saṃspṛṣṭvā madhyamayā prācīnakumbām uttareṇāgniṃ saṃspṛṣṭvā madhyamayā prācīnakumbām apareṇāgniṃ prāṅmukha upaviśati / dakṣiṇato yajñopavītyācāntaḥ kumāra upaviśyānvārabhate / atha pariṣiñcati / adite'numanyasva iti dakṣiṇataḥ prācīnam anumate'numanyasva iti paścādudīcīnaṃ sarasvate'nuyanyasva iti uttarataḥ prācīnaṃ deva savitaḥ prasuva iti sarvataḥ pradakṣiṇaṃ pariṣicyedhyamājyenābhyajyābhyādadhāti / ayaṃ ta idhma ātmā jātavedastenedhyasva vardhasva ceddha vardhaya cāsmān prajayā paśubhiḥ brahmavarcasenānnādyena samedhaya svāhā iti atha darvyā juhoti / uttaraṃ paridhisandhimanvavahṛtya prajāpataye yanase svāhā iti manasā dhyāyan dakṣiṇāprāñcamudañcamṛjuṃ santataṃ juhoti / dakṣiṇaṃ paridhisandhimanvavahṛtya indrāya svāhā iti prāñcamudañcamṛjum āghārāvāghāryājyabhāgau juhoti / agnaye svāhā ityuttarārdhapūrvārdhe / somāya svāhā iti dakṣiṇārdhapūrvārdhe / tāvantareṇetarāhutīrjuhoti / yukto vaha jātavedaḥ purastādagne viddhi karma kriyamāṇaṃ yathedam / tvaṃ bhiṣag bheṣajasyāsi kartā tvayā gā aśvān puruṣān sanemi svāhā / yā tiraścī nipadyase'haṃ vidharaṇī iti / tāṃ tvā ghṛtasya dhārayāgnau sam̐rādhanyai yaje svāhā / saṃrādhanyai devyai svāhā / prasādhanyai devyai svāhā / bhūḥ svāhā / bhuvaḥ svāhā / svaḥ svāhā / bhūrbhuvaḥsvaḥ svāhā iti / sarvadarvīhomānāmeṣa kalpaḥ

2

mantrānte nityaḥ svāhākāro'mantrāsvamuṣmai svāheti / yathādaivatam bhūrbhuvassvariti vyāhṛtibhirjuhotyekaikaśaḥ samastābhiśca / āyurdā agna ityeṣaḥ / āyurdā deva jarasaṃ gṛṇāno ghṛtapratīko ghṛtapṛṣṭho agne / ghṛtaṃ pivannamṛtaṃ cāru gavyaṃ piteva putraṃ jarase nayemaṃ svāhā iti / imaṃ me varuṇa tattvāyāmi tvanno agne sa tvanno agne tvamagne ayāsyayāsanmanasā hitaḥ ayāsan havyamūhiṣe ayāno dhehi bheṣajaṃ svāhā / prajāpataya ityeṣā / yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram / agniṣṭat sviṣṭakṛdvidvān sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu me / agnaye sviṣṭakṛte suhutahute sarvahute sarvaprāyaścittāhutīnāṃ kāmānāṃ samardhayitre svāhā / ityuttarārdhapūrvārdhe'saṃsaktāmitarābhirāhutibhirjuhoti / atraike jayābhyātānān rāṣṭrabhṛta ityuyajuhvati purastāt sviṣṭakṛtaḥ / cittaṃ ca svāhā cittiśca svāhā / iti jayāñjuhoti / cittāya svāhā / cittaye svāhā iti vā / agnirbhūtānāmadhipatissa māvatu ityabhyātānān / asmin brahmannasmin kṣatra ityabhyātāneṣvanuyuñjati / pitaraḥ pitāmahāḥ pare'vare iti prācīnāvītī juhotyupatiṣṭhati / ṛtāṣāḍ ṛtadhāmā iti rāṣṭrabhṛtaḥ / paryāyamanudrutya tasmai svāhā iti pūrvāmāhutīṃ juhoti / tābhyassvāhā ityuttarām / agreṇottaraṃ paridhisandhimaśmānaṃ nidhāya dakṣiṇena pādena kumāramāsthāpayati ātiṣṭhemamaśmānamaśmeva tvam̐ sthiro bhava / pramṛṇīhi durasyūn sahasva pṛtanāyataḥ / ityetena / ahataṃ vāsaḥ paridhāpayati pūrvaṃ nidhāya yā akṛntannavayan yā atanvata yāśca devīrantānabhito'dadanta / tāstvā devīrjarase saṃvyayantvāyuṣmānidaṃ paridhatsva vāsaḥ / paridhatta dhatta vāsasainaṃ śatāyuṣaṃ kṛṇuta dīrghamāyuḥ / bṛhaspatiḥ prāyacchadvāsa etat somāya rājñe paridhātavā u / jarāṃ gacchāsi paridhatsva vāso bhavā kṛṣṭīnāmabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ suvarcā rāyaśca poṣamupasaṃvyayasva iti / paridhāpyābhimantrayate parīdaṃ vāso adhitā svastaye'bhūrāpīnāmabhiśastipāvā / śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcīrvasūni cāryo vibhajāsi jīvan // ityenaṃ mekhalayā triḥ pradakṣiṇaṃ paridadhāti / dvirityeke / yā duritāt paribādhamānā śarma varūthaṃ punatī na āgāt / prāṇāpānābhyāṃ balamāvahantī svasā devānāṃ subhagā mekhaleyam / ityuttarato nābhestrivṛtaṃ granthiṃ kṛtvā dakṣiṇato nābheḥ parikarṣati / athāsmā ajinamuttarīyaṃ karoti / mitrasya cakṣurdharuṇaṃ balīyastejo yaśasvi sthaviraṃ samiddham / anāhanasyaṃ vasanaṃ jariṣṇu parīdaṃ vājyajinaṃ dadhatsva / asāvaditiste kakṣyāṃ vadhnātu vedasyānuvaktavai medhāyai śraddhāyā anūktasyānirākaraṇāya brahmaṇe brahmavarcasāya iti / kṛṣṇājinaṃ brāhmaṇasya rauravaṃ rājanyasya vastājinaṃ vaiśyasya / athainaṃ paridadāti / parīyamindraṃ brahmaṇe mahe śrotrāya dadhyasi / yathainaṃ jarimāṇe yo jyok śrotre adhijāgarat / iti brāhmaṇam / parīmamindraṃ brahmaṇe mahe rāṣṭrāya dadhmasi / yathainaṃ jarimāṇe yo jyogrāṣṭre adhijāgarat / iti rājanyam / parīmamindraṃ brahmaṇe mahe poṣāya dadhmasi / yathainaṃ jarimāṇe yo jyok poṣe adhijāgarat / iti vaiśyam apreṇāgnimudañcam upaveśyāhutoccheṣaṃ prāśayati / tvayi medhāṃ tvayi prajāṃ tvayyagnistejo dadhātu / ityetaiḥ sannaddhaiḥ / pṛṣadājyameke prāśayati / yoge yoge tavastaram / imamagna āyuṣe varcase kṛdhi iti prāśnantaṃ samīkṣate / prāśayatyeke / ācāntamupasparśayitvābhimantrayate śataminnu śarado anti devā yatrānaścakrā jarasam tanūnām / putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ / iti

3

āgamtrā samaganmahi prasumṛtyuṃ yuyotana / ariṣṭāssañcaremahi svasti caratādiha svastyā gṛhebhyaḥ iti pradakṣinamagnim parikrāmantamabhimantrayate / athainamabhivyāhārayati brahmacaryamāgām upa mā nayasva / brahmacārī bhavāni devena savitrā prasūtaḥ iti / taṃ pṛcchati / ko nāmāsi iti / asau ityācaṣṭe yathānāmā bhavati / svasti deva savitarahaṃ yenāmunā ṛcamadhīya iti nāma nigṛhṇāti / śanno devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye śaṃyorabhisravantu naḥ ityadbhirmārjayate

3

athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇamaṃsamanvārabhya savyena savyaṃ vyāhṛtibhiḥ sāvitryeti dakṣiṇaṃ bāhumadhyāsya nnupanayate / devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ puṣṇo hastābhyāmupanaye'sau iti ca / athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇāti / agniste hastamagrahīt / somaste hastamagrahīt / savitā te hastamagrahīt / sarasvatī te hastamagrahīt / pūṣā te hastamagrahīt / bṛhaspatiste hastamagrahīt / mitraste hastamagrahīt / varuṇaste hastamagrahīt / tvaṣṭā te hastamagrahīt / dhātā te hastamagrahīt / viṣṇuste hastamagrahīt / prajāpatiste hastamagrahit / iti mantrairdakṣiṇena hastena kumārasya dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṅguṣṭhaṃ pratimantraṃ gṛhṇāti / savitā tvābhirakṣatu / mitrastvamasi śarmaṇā / agnirācāryastava / devena savitrā prasūto bṛhaspaterbrahmacārī bhavāsau / apo'śāna sapidha ādhehi karma kuru mā divā svāpsīḥ ityenaṃ saṃśāsti // athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇamaṃsamuparyupari anvavamṛśya hṛdayadeśamabhimṛśati mama hṛdayaṃ hṛdayaṃ te astu / mama cittaṃ cittenānvehi / mama vācamekamanā juṣasva / bṛhaspatistvā niyunaktu mahyaṃ māmevānusaṃgṛhasva / mayi cittāni santu te / mayi sāmīcyamastu te / mahyaṃ vācaṃ niyacchatāt / iti / prāṇānāṃ granthirasi / sa mā visrasa iti nābhideśam / bhūrbhuvaḥsvaḥsuprajāḥ prajayā bhūyāsam / suvīro vīraiḥ suvarcā varcasā supoṣā poṣaiḥ sumedhāḥ medhayā subrahmā brahmacāribhiḥ / ityenamabhimantrya bhūrṛkṣu tvā agnau pṛthivyāṃ vāci brahmaṇi dade'sau / bhuvo yajuṣṣu tvā vāyāvantarikṣe prāṇe brahmaṇi dade'sau / svassāmasu tvā sūrye divi cakṣuṣi brahmaṇi dade'sau / viṣṇutaste priyo'sānyasau / analasya te priyo'sānyasau / idaṃ vatsyāvaḥ / prāṇa āyuṣi vatsyāvaḥ / prāṇa āyuṣi vasāsau iti ca / athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇāti agnirāyuṣmān iti pañcabhiḥ paryāyaiḥ / āyuṣṭe viśvatodadhād iti dakṣiṇe karṇe japitvā / āyurdā agna ityuttare / agnau pṛthivyāṃ pratitiṣṭha vāyāvantarikṣe sūrye divi yām̐ svastimagnirvāyurādityaścandramā āpo'nusañcaranti tāṃ svastimanusañcarāsau prāṇasya brahmacārya
bhūrasau ityubhayatrānuṣajati /
medhāṃ ma indro dadhātu medhāṃ devī sarasvatī
medhāṃ me aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau
iti tasya mukhena mukhaṃ sannidhāya japati / athainaṃ paridadāti kaśakāya tvā
paridadāmi / antakāya tvā paridadāmi / aghorāya tvā paridadāmi / yamāya tvā paridadāmi / gadāya tvā paridadāmi / makhāya tvā paridadāmi / vaśinyai tvā paridadāmi / pṛthivyai tvā savaiśvānarāyai paridadāmi / adbhyastvā paridadāmi / oṣadhībhyastvā paridadāmi / vanaspatibhyastvā paridadāmi / viśvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmi / sarvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi / sarvābhyastvā devatābhyaḥ paridadāmi / atra sāvitrīṃ vācayati yadi purastādupeto bhavati / yadyanupetastryahe paryapete / sadyaḥ puṣkarasādiḥ / apreṇāgnimudagagraṃ kūrcaṃ nidhāya tasmin prāṅmukha upaviśati rāṣṭrabhṛdasyācāryāsandī mā tvadyoṣam iti / ādityāyāñjaliṃ kṛtvā ācāryam upasaṃgṛhya dakṣiṇataḥ kumāra upaviśya adhīhi bhoḥ ityuktvā / athāsau sāvitrīṃ bho anubrūhi iti / gaṇānāṃ tvā gaṇapatim̐ havāmaha ityenamabhimantrya athāsmai paccho'gre'nvāhāthārdharcaśo'tha santatām / bhūḥ tat saviturvareṇyam / bhuvaḥ bhargo devasya dhīmahi / svaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt / bhūrbhuvaḥ tat saviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi / svaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt / bhūrbhuvaḥ svaḥ tat saviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi / dhiyo yo naḥ pracodayāt iti

4

atha sapta pālāśīḥ samidha ārdrā apracchinnāgrāḥ prādeśamātrā ghṛtāktā abhyādhāpayati / agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase / yathā tvamagne samidhā samidhyasa evaṃ māṃ medhayā prajñayā prajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena samedhaya svāhā ityekām / agnaye samidhau iti dve / agnaye samidha iti catasraḥ / atha pariṣiñcati yathā purastād anvamaṃsthāḥ māsāvīḥ iti mantrāntān sannamayati / atha devatā upatiṣṭhate agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi ityagniṃ vāyo vratapata iti vāyum āditya vratapata ityādityaṃ vratānāṃ vratapata iti vratapatim / atra gurave varaṃ dadāti / udāyuṣā ityutthāpya sūryaiṣa te putrastaṃ te paridadāmi iti paridāya taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat / paśyema śaradaśśatam / jīvema śaradaśśatam / nandāma śaradaśśatam / modāma śaradaśśatam / bhavāma śaradaśśatam / śṛṇavāma śaradaśśatam / prabravāma śaradaśśatam / ajītāḥ syāma śaradaśśatam / jyok ca sūryaṃ dṛśe ityādityamupatiṣṭhate / agniṣṭa āyuḥ pratarāṃ kṛṇotu / agniṣṭe puṣṭiṃ pratarāṃ dadhātu / indro marudbhiriha te dadātu / ādityaste vasubhirādadhātu / iti daṇḍaṃ pradāyāmatraṃ prayacchati / athāha bhikṣācaryaṃ cara iti / sa mātaramevāgre bhikṣeta / ato'nyeṣu rātikuleṣvāhṛtya bhaikṣamiti prāha / yasya te prathamavāsyaṃ harāmastaṃ tvā viśve avantu devāḥ / taṃ tvā bhrātaraḥ suvṛdho vardhamānamanujāyantāṃ bahavassujātam iti prathamavāsyamasyādatte / upasthite'nna odanaspāpūpānāṃ saktūnāṃ samavadāya sarpirmiśrasya juhoti / agnaye svāhā / somāya svāhā / agnaye'nnādāya svāhā / agnaye'nnapataye svāhā / prajāpataye svāhā / viśvebhyo devebhyaḥ svāhā / sarvābhyo devatābhyaḥ svāhā / agnaye sviṣṭakṛte svāhā iti / sarvatraivamanādiṣṭadevatamamuṣmai svāhā amuṣmai svāheti / yathādaivatamādiṣṭadaivatam / eteṣāmevāsāṃ samavadāya prāgagreṣu darbheṣu baliṃ karoti vāstupataye svāhā iti / trivṛtā annena brāhmaṇān pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhiṃ vācayitvā tryahavrataṃ caratyakṣāralavaṇamaśamīdhānyaṃ bhuñjānaḥ adhaśśāyī amṛṇmayapāyī aśūdrocchiṣṭamadhumāṃsāśī adivāsvāpī ubhau kālau bhikṣācaryamudakumbhamityāharannaharahaḥ kāṣṭhakalām / ubhau kālau sāyaṃ sāyaṃ vā samidho'bhyādadhāti / yathāha tadvasavo gauryam iti pradakṣiṇamagniṃ parimṛjya pariṣiñcati / yathā purastādvyāhṛtībhiḥ samidho'bhyādadhāgi ekaikaśaḥ samastābhiśca / eṣā te agna samittayā vardhasva cāpyāyasva vardhiṣimahi ca vayamā ca pyāsiṣīmahi svāhā / medhāṃ ma indro dadhātu medhāṃ devī sarasvatī / medhāṃ me aśvināvudhāvādhattāṃ puṣkarasrajau svāhā / apsarāsu ca yā medhā gandharveṣu ca yanmanaḥ / daivī medhā manuṣyajā sā māṃ medhā surabhirjuṣatāṃ svāhā / ā māṃ medhā surabhirviśvarūpā hiraṇyavarṇā jagatī jagamyā / ūrjasvatī payasā pinvamānā sā māṃ medhā supratīkā juṣantāṃ svāhā iti / tathaiva parimṛjya pariṣiñcati yathā purastāt / yatte agne teja ityetaiḥ mantraiḥ upatiṣṭhate mayi medhāṃ mayi prajām iti ca / tryahe paryapete tathaiva trivṛtānnena brāhmaṇān pariviṣya puṇyāhaṃ svastyayanamṛddhimiti vācayitvā vrataṃ visṛjate agne vratapate vratamacāriṣam ityetairmantraiḥ / etad vratamevāta ūrdhvam ācāryakulavāsya śnātyakṣāralavaṇamaśamīdhānyamiti / daṇḍī jaṭī mekhalī śikhājaṭo vā syāt / kāṣāyamajinaṃ vā vaste na striyamupaityaṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi dvādaśa yāvadgrahaṇaṃ vā na tvevāvrataḥ syāt / kāṇḍopākaraṇe kāṇḍavisarge ca sadasaspatimadbhutaṃ priyamindrasya kāmyam / saniṃ medhāmayāsiṣaṃ svāhā iti kāṇḍarṣidvitīyam imaṃ me varuṇa tattvāyāmi tvanno agne sa tvanno agne tvamagne ayāsi prajāpate yadasya karmaṇo'tyarīricam iti ca / athaike jayābhyātānān rāṣṭrabhṛta ityupajuhvati yathā purastāt

1

upanayanaṃ mantrānta āgantrāsamaganmahi
ayasapta catvāri
ityāgniveśyagṛhyasūtre prathamapraśne prathamo'dhyāyaḥ
dvitīyo'dhyāyaḥ
śravaṇāpakṣasya oṣadhīṣu jātāsu hastena paurṇamāsyāṃ vādhyāyopākarma / agnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā pañca kāṇḍaṛṣīn juhoti prajāpataye kāṇḍaṛṣaye svāhā / somāya kāṇḍaṛṣaye svāhā / agnaye kāṇḍaṛṣaye svāhā / viśvebhyo devebhyaḥ kāṇḍaṛṣibhyaḥ svāhā / svayambhuve kāṇḍaṛṣaye svāhā iti / kāṇḍanāmāni vā sāvitrīmṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedam atharvavedaṃ sadasaspatimiti hutvā tryahamekāhaṃ vā kṣamya yathādhyāyamadhyetavyamiti vadanti / athātaḥ kāṇḍānyucyante pauroḍāśikaṃ yājamānaṃ hotāraṃ hautraṃ pitṛmedhamiti sabrāhmaṇāni sānubrāhmaṇāni prājāpatyāni / ādhvaryavaṃ grahadākṣiṇāni samiṣṭayajūṃṣi avabhṛthayajūṃṣi vājapeyaśśukriyāṇi savā iti sabrāhmaṇāni sānubrāhmaṇāni saumyāni / āgnyādheyaṃ punarādheyam agnihotramagnyupasthānaṃ sāvitraṃ nāciketaṃ cāturhotrīyaṃ vaiśvasṛjamāruṇaketukamāgnikamiti sabrāhmaṇāni sānubrāhmaṇānyāgneyāni / rājasūyaṃ paśubandhā iṣṭayo nakṣatreṣṭayo vā divaśśyenayo'pāghāḥ sātrāyaṇa upahomāḥ sūktānyaupānuvākyāyājyāśvamedhapuruṣamedhasautrāmaṇyacchidrāṇi paśuhautram upaniṣada iti sabrāhmaṇāni sānubrāhmaṇāni vaiśvadevāni / svāyaṃbhuvaṃ svāṅkāṅke paṭhito vidhiriti svayaṃbhūścātra daivataṃ sarvabhūtapatiriti / atha kārīrivrataṃ catūrātramakṣāralavaṇamaśamīdhānyaṃ bhūmau bhuñjīta paśuvaditi / atha kārīrirṇāṃ mārutaṃ devā vasavyā agne mārutamiti devāśśarmaṇyā ityādyauṣadhyanuvākamadhīyāno nātra bhuñjīta paśuvaditi / atha kārīrāvratam yuñjānaḥ prathamamārabhya auṣadhyanuvākaṃ prathamamadhīyāno nātra bhūmau bhuñjīta paśuvaditi yadi vā kramamadhīyānaḥ

2

taiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ paurṇamāsyāṃ votsargaḥ / sagaṇāḥ prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya yatrāpaḥ sukhāḥ sukhāvagāhāstadavagāhyāghamarṣaṇena trīn prāṇāyāmān dhārayitvā sapavitraiḥ pāṇibhiḥ āpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhiḥ hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ suvarjana ityetenānuvākena mārjayante / snātvā darbhānanyonyasmai samprayacchanto ditsanta ivānyonyam / tataḥ śucau same deśe prācīnapravaṇe prāgagrairdarbhairudagapavargāṇyāsanāni kalpayanti / brahmaṇe prajāpataye'gnaye vāyave somāya sūryāya candramase nakṣatrebhya indrāya rājñe yamāya rājñe varuṇāya rājñe somāya rājñe vaiśravaṇāya rājñe vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyaḥ sādhyebhyo ṛbhubhyo bhṛgubhyo marudbhyo'tharvabhyo'ṅgirobhya iti devagaṇānām / viśvāmitro jamadagnirbharadvājo gautamo'trirvasiṣṭhaḥ kāśyapa ityete sapta ṛṣayaḥ / nivītina uttarata udīcīnapravaṇa udagagrairdarbhaiḥ prāgapavargāṇyāsanāni kalpayanti viśvāmitrāya jamadagnaye bharadvājāya gautamāyātraye vasiṣṭhāya kāśyapāya / vasiṣṭhakāśyapayorantarāḻe arundhatyai kalpayanti / dakṣiṇata ekavedyante agastyāya kalpayanti / uttarataḥ kṛṣṇadvaipāyanāya jatukarṇāya tarukṣāya tṛṇavindave varmiṇe varūthine vājine śravase satraśravase suśravase stutaśravase somaśuṣmāyaṇāya sanatvānāya bṛhadukthāya vāmadevāya vājarājñāya haritarājñāya udamāyāya gautamāya ṛṇaṃjayāya ṛtaṃjayāya kṛtaṃjayāya dhanaṃjayāya satyaṃjayāya vabhrave trivarṇāya trivarṣāya tridhātave parāśarāya viṣṇave rudrāya skandāya kāśīśvarāya jarāya dharmāya arthāya kāmāya krodhāya vasiṣṭhāya indrāya tvaṣṭre kartre dhartre dhātre vidhātre mṛtyave savitre sāvitryai ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvavedāyetihāsapurāṇebhya iti / dakṣiṇataḥ prācīnāvītino dakṣiṇāpravaṇe dakṣiṇāgrairdarbhaiḥ pratyagapavargāṇyāsanāni kalpayanti / vaiśampāyanāya phaliṅgave tittirāyokhyāya ātreyāya padakārāya kauṇḍinyāya vṛttikārāya sūtrakārebhyaḥ satyāṣāḍhāya pravacanakartṛbhya ācāryebhyo ṛṣibhyo vānaprasthebhya ūrdhvaretobhya ekapatnībhya iti / svaṃ svaṃ pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ mātṛbhyaḥ pitāmahībhyaḥ prapitāmahībhyaḥ mātāmahebhyo mātuḥ pitāmahebhyo mātuḥ prapitāmahebhyo mātāmahībhyo mātuḥ pitāmahībhyo mātuḥ prapitāmahībhyaḥ kalpayāmyamuṃ kalpayāmyamuṃ kalpayāmītyāsanena amuṃ tarpayāmi amuṃ tarpayāmītyudakena amuṣmai namo'muṣmai nama iti gandhapuṣpadhūpadīpaiḥ amuṣmai svāhā amuṣmai svāhetyannena amuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmīti phalodakenāmuṣmai namo'muṣmai namo'muṣmai nama ityupasthāyāpareṇa vediṃ sthaṇḍilaṃ kalpayitvāgnimupasamādhāya vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā pañca kāṇḍaṛṣīn juhoti / kāṇḍanāmāni vā sāvitrīmṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedamatharvavedaṃ sadasaspatimiti hutvā prathamottamānuvākāvadhīte kāṇḍādīn vā sarvān / jayādi pratipadyate / sviṣṭakṛdantaṃ hutvā tryahamekāhaṃ vā kṣamya yathādhyāyamadhyetavyamiti vadanti / kāṇḍātkāṇḍāt prarohantī iti dvābhyām udakānte dūrvī ropayet / udadhimūrmimantaṃ kṛtvā prācīmudīcīṃ vā diśam ātamitorājiṃ dhāvanti / pratyetyāpūpaiḥ saktubhirodanena brāhmaṇāṃśca tarpayanti / evaṃ pārāyaṇasamāptau kāṇḍādidūrvāropaṇāntamudadhidhāvanavarjaṃ nityamevādbhirdevānṛṣīn pitṝṃśca tarpayanti tarpayanti

3

athāto'vāntaradīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ / udagayanāpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre keśān vāpayitvā snātvāśitvā agnimaudumbarīścatasraḥ samidho'hataṃ vāso darbhānājyaṃ ca udakumbhamityetān samādāya bahirgrāmād uttarāṃ diśamupaniṣkramyāchadirdarśe'gnimupasamādhāya paristīrya madantīradhiśritya pūrvāṃ śāntiṃ kutvātha pariṣicyābhyajya samidho'bhyādadhāti pṛthivī samit ityetābhiścatasṛbhiḥ / atha pariṣicya agne vratapate śukriyebhyo vrataṃ cariṣyāmi iti devatā upasthāpyāhatena vāsasā śiraḥ samukhamabhiveṣṭayati citaḥ stha paricitaḥ paritvā girvaṇo gira imā bhavantu viśvataḥ / vṛddhāyumanuvṛddhayo juṣṭā bhavantu juṣṭayaḥ / indrasya syūrasi indrasya dhruvamasi aindramasi indrāya tvā ityuttarāṃ śāntiṃ kṛtvā vāco yamya grāmaṃ praviśati / tiṣṭhannāsīno vā jāgaraṇam / atha śvobhūte etāmeva diśamupaniṣkramyāchadirdarśe'gnimupasamādhāya paristīrya madantīradhiśritya pūrvāṃ śāntiṃ kṛtvā vayaḥ suparṇā iti visṛjya vāsa ādityamupatiṣṭhate udūyaṃ tamasaspari udutyaṃ citraṃ taccakṣurdevahitaṃ ya udagād iti / etānanuvīkṣayantyagnimādityamaśmānamudakumbhaṃ hiraṇyaṃ gāṃ bhūmimiti / uttarāṃ śāntiṃ kṛtvā saṃvatsaraṃ vrataṃ carati dvādaśarātramekāhaṃ vā / aṣṭamyāṃ parvaṇi kālasnānam / atha yadyamedhyaṃ paśyed abaddhaṃ mano daridram iti atha yadyabhivarṣeyuḥ undatīrbalaṃ dhatta iti japati / adhaśśayyā guruśuśrūṣā / śukriyāṇyadhīyīta / etāmeva diśamupaniṣkramyāchadirdarśe'gnimupasamādhāya paristīrya madantīradhiśritya pūrvo śāntiṃ kṛtvā dyauḥ samid ityetābhiścatasṛbhiḥ audumbarīḥ samidha ādhāyātha pariṣicya āditya vratapate śukriyebhyo vratamacāriṣam ityetābhirdevatā upasthāya gurave gāṃ dadāti / uttarāṃ śāntiṃ kṛtvā vratasamāpto bhavati

1

śravaṇāpakṣasya
taiṣīpakṣasya athāto'vāntaradīkṣā trīṇi
ityāgniveśyagṛhyasūtre prathamapraśne dvitīyo'dhyāyaḥ
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
vedamadhītya snāsyannupakalpayate erakāṃ copabarhaṇaṃ ca nāpitaṃ ca kṣuraṃ ca pālāśīṃ ca samidhaṃ dārūṇi copastaraṇaṃ vṛkalāṃśca dantadhāvanaṃ ca śītāścoṣṇāścāpaḥ sarvasurabhipiṣṭaṃ candanaṃ cāhataṃ vāsaḥ sāntaraṃ ca prāvāraṃ vādaramaṇiṃ svarṇopahitaṃ sūtram ca pravartau cājyaṃ ca darvī ca mālāṃ cādarśaṃ cāñjanaṃ ca daṇḍaṃ ca chatraṃ copānahau cānaḍuhaṃ carma sarvalohitamityete'sya sambhārā upakḷptā bhavanti / snānasya mīmāṃsā / rohiṇyāṃ snāyādityekam / prājāpatyaṃ vā etannakṣatraṃ tadasya prājāpatye eva nakṣatre snātaṃ bhavati atho sarvān rohān rohati iti / tiṣye snāyādityekam / bārhaspatyaṃ vā etannakṣatraṃ tadasya bārhaspatya eva nakṣatre snātaṃ bhavati atho bṛhaspatiprasūto'sāni iti / uttarayoḥ phalgunyoḥ snāyādityekam / bhagasya vā etannakṣatraṃ tadasya bhagya eva nakṣatre snārtaṃ bhavati atho bhagyo'sāni iti / haste snāyādityekam / sāvitraṃ vā etannakṣatraṃ tadasya sāvitra eva nakṣatre snātaṃ bhavati atho savitṛprasūto'sāni iti / citrāyāṃ snāyādityekam / aindraṃ vā etannakṣatraṃ tadasyaindra eva nakṣatre snātaṃ bhavati atho citro'sāni iti / viśākhāyoḥ snāyādityekam / aindrāgnaṃ vā etannakṣatraṃ tadasyaindrāgna eva nakṣatre snātaṃ bhavati atho viśākho'sānīti prajayā paśubhiḥ iti / eteṣām ekatamasmin nakṣatre

2

purādityasyodayād vrajaṃ prapadyeta / nainametadaharādityo'bhitapet / tadahaḥsnātānāṃ mukhaṃ vā etattejasā yaśasā tapati / antarlomnā carmaṇā vrajamabhinighnate tam / pūrvārdhe vrajasyāgnimupasamādhāya athāharedetān sambhārān sakṛdeva sarvān yat saha sarvāṇi mānuṣāṇi ityetatasmād brāhmaṇāt / paristīryottarataḥ pālāśīṃ samidhamupasādya dakṣiṇato nāpitastiṣṭhati / āmadhyandinaṃ bhikṣāṃ dadyāt / apīha gāṃ paced vaśā cet syād atraitām / pālāśīṃ samidhamājyenāktvā madhyandine'bhyādadhāti imaṃ stomamarhate jātavedase radhamiva sammahemā manīṣayā / bhadrā hi naḥ pramatirasya saṃsadyagne sakhye mā riṣāmā vayaṃ tava svāhā iti athāpareṇāgnimudīcīpratiṣevaṇāmerakāmāstṛṇāti / tasyāmudīcīnaśirā nipadyate tryāyuṣaṃ kaśyapasyāgastyasya tryāyuṣaṃ jamadagnestryāyuṣaṃ yaddevānāṃ tryāyuṣaṃ tanme astu tryāyuṣam iti / udyamānamanumantrayate śivā me bhava śaṅkarā iti / kṣuramanumantrayate kṣuro nāmāsi svadhitiste pitā namaste astu mā mā hiṃsīḥ iti upyamānamanumantrayate yatkṣureṇa vṛścayasi vaptā vapasi keśaśmaśru varcayā me mukhaṃ mā ma āyuḥ pramoṣīḥ iti / śmaśrūṇyagre vaptvāthopapakṣāvatha keśān yathopapādamaṅgāni / taddhyeṣā jarasā pūrvā āyuṣe prayānti / pūrvāyuṣe'nnādā bhavanti / yasmādevaṃ vidvāṃso lomāni vapante tasmānnu hetyu vidvān kāmameva lomāni vāpayet / kāmaṃ nu nakhāni nikṛtya lomāni vāpayet / sa yadi lomāni vāpayiṣyamāṇo bhavati tāni brahmacāriṇe prayacchannāha imāni prācīṃ hṛtvā goṣṭhe vā darbhastambe vā nidhattād iti / tāni sa nidadhāti

3

athāpareṇāgniṃ prāgupaviśya mekhalāṃ visraṃsayati imaṃ viṣyāmi varunasya pāśam iti / sa yastatra rātiḥ syāt tasmai prayacchannāha imāṃ prācīṃ hṛtvā nyagrodhe vaudumbare vā nidhattād iti / tāmu sa tatra nidadhāti idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasya pāpmānamapagūhāmyuttarasya dviṣadbhya iti vṛkalaiḥ pradhāvya dantān pradhāvate / annādyāya vyūhadhve bhago rājā yamāgamat / sa me mukhaṃ prasarpatu āyuṣe ca bhagāya ca iti / athobhayīrapaḥ sanniṣiñcati uṣṇāsu śītā ānayati devamānuṣasya vyāvṛttyā iti tāsāmañjalinā trirabhiṣiñcati āpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhiḥ hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ ṣoḍhā vihito vai puruṣa ityetasmād brāhmaṇāt / nidhāya etadvāsaḥ svā mā tanūrāviśa iti sāntaraṃ vāsaḥ paridhatte / athaitasya sarvasurabhiṣaḥ samudāyutyāñjalinā triḥ pariṣiñcati namaḥ śākajañjabhābhyāṃ namastābhyo devatābhyo vā abhigrāhiṇīḥ iti / evaṃ candanasya / evamevāta ūrdhvaṃ nidhāya etadvāsaḥ svā mā tanūrāviśa ityahataṃ vāsaḥ paridhatte / evamāsaṅgyamevamuṣṇīṣamevamevāta ūrdhvam / athainaṃ bādaramaṇiṃ suvarṇopahitaṃ mūtre protya darvyāmādāya darvīdaṇḍasūtreṇa paryasya juhoti

4

iyamoṣadhe trāyamāṇā sahamānā sahasvatī / sā mā pituriva nāmāgrahaṃ sā mā karotu somavarcasaṃ karotu sūryavarcasaṃ brahmavarcasinamannādaṃ karotu svāhā iti / athainamudapātre pariplāvayati viśvā uta tvayā vayam iti / apāśo'si ityuktvākṣṇayā pariharati / vadhyaṃ hi pratyañcaṃ pratimuñcanti vyāvṛttyai ityetasmād brāhmaṇāt / athaitau pravartau sūtre protya darvyāyādhāya darvīdaṇḍe sūtreṇa paryasya juhoti āyuṣyaṃ varcasyaṃ rāyaspoṣamudbhidam / idaṃ hiraṇyaṃ varcase jaitryāyāviśatādimaṃ rayiṃ svāhā iti / dvitoyāṃ juhoti śunamivāhaṃ hiraṇyasya pituriva nāmāgraham / taṃ mā karotu somavarcasaṃ karotu sūryavarcasaṃ brahmavarcasinamannādaṃ karotu svāhā iti / tṛtīyāṃ juhoti uccairvāji pṛtanāsāhaṃ sabhāsāhaṃ dhanañjayam / sarvāḥ samṛddhīrṛddhaya hiraṇye yāḥ samāhitāḥ svāhā iti / caturthī juhoti virājaṃ ca svarājaṃ ca abhiśrīryā ca no gṛhe / śrī rāṣṭrasya yā mukhe tayā mā saṃsṛja svāhā iti / pañcamīṃ juhoti yaśo mā kuru brāhmaṇeṣu yaśo rājasu mā kuru / yaśo viśyeṣu śūdreṣvahamasmi yaśastapāḥ svāhā iti / athaināvudapātre pariplāvayati viśvā uta tvayā vayam iti / apāśo'si ityuktvānyataraṃ pravartaṃ prakṣālya dakṣiṇe karṇe āmūhati

5

āyuṣyaṃ varcasyam ityetābhiḥ pañcabhiḥ sahānukaroti ṛtubhistvārtavaiḥ saṃvatsarasya dhāyasā taistvā sahānukaromi iti / evamevocaram / apāśo'si ityuktvākṣṇayaiva srajaṃ pariharati śubhike śira āroha śobhayantī mukhaṃ mama / mukhaṃ hi mama śobhaya bhūyāṃsaṃ ca bhagaṃ kuru / yāṃ me jahāra jamadagniḥ śraddhāyai rāgāyānyai / imāṃ tāṃ matimuñce'hamāyuṣe ca bhagāya ca iti / ādarśe samavekṣate yanme manaḥ parāgatamātmānamādarśe paripaśyati / idaṃ tatpunarādade'hamāyuṣe ca bhagāya ca iti / athāñjanenārukte yadāñjanaṃ graikakudaṃ jātaṃ himavata upari / tena māṃ cāyuṣyaṃ varcasyaṃ me astu iti / daṇḍamādatte sakhā me gopāya iti / chatramādatte dyaurasi suparṇo'ntarikṣānmā gopāya iti / athopānahāvupamuñcate dyaurasi iti dakṣiṇāṃ pṛthivyasi ityuttarām / diśamupaniṣkramya diśamupatiṣṭhate devīṣṣaḍurvīruruṇaḥ kṛṇota viśve devāsa iha vīrayadhvam iti/ mā hāsmahi prajayā mā tanūbhirmā radhāma dviṣate soma rājan iti candramasamupasthāyaiva diśo yatra kāmayate tadeti

1

vedamadhītya purādityasyodayād athāpareṇāgniṃprāgupaviśya iyamoṣadhe
trāyamāṇā āyuṣyaṃ varcasyamityetābhiḥ pañcabhiriti /
ityāgniveśyagṛhyasūtre prathamapraśne tṛtīyo'dhyāyaḥ
atha caturtho'dhyāyaḥ
itarat samāvartanam / athetarat tūṣṇīmeva tīrthe snātvodeti / athāsmāyāryopaveśanamāhāryodakamāhārayati / tat pratīkṣate ā mā gāttejasā varcasā yaśasā saṃsṛja payasā ca iti / tadupaspṛśya prāk sektavā ityāha / tasmādanyadāhārayati / tenāsya pādau prakṣāḻyāthāsmai madhvāhārayati / tat pratīkṣate / yanmadhuno madhavyaṃ priyaṃ paramamannādo rūpaṃ tenāhaṃ madhuno madhavyena priyeṇa pareṇānnādo'sāni iti pratigṛhṇāti / priyaḥ prajānāmadhipatiḥ paśūnām iti brāhmaṇam priyaḥ paśūnāmadhipatiḥ prajānām iti rājanyam / tadaśnāti brahma tvāśnātu brahma tvāśnātu iti / athāsmai dadhyāhārayati / tadaśnāti brahma tvāśnātu brahma tvāśnātu iti / asmā odanamāhārayati / tadaśnāti brahma tvāśnātu brahma tvāśnātu iti / athāsmai manthamāhārayati / tadaśnāti brahma tvāśnātu brahma tvāśnātu iti / athāsmai gāmupākaroti tāmudrāsṛjata kuruteti vā / athāsmai tadahaṃ putro vā bhrātaro vāntevāsī vopanayeteyaṃ vā saiva sahate / yadi vā rathaṃ labhate rathantaramasi iti dakṣiṇaṃ cakramabhimṛśati bṛhadasi ityuttaraṃ vāmadevyamasi iti madhyamam / āruhya pravartamānamanumantrayate ayaṃ vāmaśvinā ratho mā duḥkhe mā sukhe riṣad iti / sa yadi śabdaṃ kuryāt pratibudhya yajñopavītaṃ kṛtvā apa ācamya bhūmimabhimṛśati mayi dhṛtiṃ mayi vidhṛtiṃ mayi svadhṛtiṃ mayi rantiṃ mayi ramatiṃ mayi puṣṭiṃ puṣṭipatirdadhātu iti

1

itaradekam
ityāgniveśyagṛhyasūtre prathamapraśne caturtho'dhyāyaḥ
atha pañcamo'dhyāyaḥ
anṛkṣarā ṛjavaḥ santu panthā yebhiḥ sakhāyo yanti no vareṣyam / samaryamā saṃbhago no ninīyāt sañjāspatyaṃ suyamamastu devāḥ / ayaṃ kūrcaḥ / mayi gṛhṇāmyagre agniṃ rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāya / mayi prajāṃ mayi varco dadhāmyariṣṭāḥ syāma tanuvā suvīrāḥ / yo no agniḥ pitaro hṛtsvantaramartyo martyā m̐! āviveśa / tamātman parigṛhṇīmahe vayaṃ mā so asmām̐ avahāya parāgāt / bhūrbhuvaḥsvaḥ / prajāpatiḥ striyāṃ yaśo muṣkayoradadhāt sapam / kāmasya tṛptimānandaṃ tasyāgne bhājayeha mā / modaḥ pramoda ānando muṣkayornihitaḥ sapaḥ / sṛtveva kāmasya tṛpyāṇi dakṣiṇānāṃ pratigrahe / manasaścittamākūtiṃ vācaḥ satyamaśīmahi / paśūnāṃ rūpamannasya yaśaḥ śrīḥ śrayatāṃ mayi / yathāhamasyā atṛpaṃ striyai pumān yathā strī tṛpyati puṃsi priye priyā / evaṃ bhagasya tṛpyāṇi yajñasya kāmyaḥ priyām / dadāmītyagnirvadati / tatheti vāyurāha tat / hanteti satyaṃ candramāḥ / ādityaḥ satyamomiti / āpastat satyamābharan / yaśo yajñasya dakṣiṇām / asau me kāmaḥ samṛdhyatām / āpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhiḥ hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ suvarjanaḥ ityetenānuvākena / yā akṛntannavayan yā atanvata yāśca devīrantānabhito'dadanta / tāstvā devīrjarasā saṃdhyayantvāyuṣmatīdaṃ paridhatsva vāsaḥ / paridhatta dhatta vāsasaināṃ śatāyuṣīṃ kṛṇuta dīrghamāyuḥ / bṛhaspatiḥ prāyacchadvāsa etat somāya rājñe paridhātavā u / jarāṃ gacchāsi paridhatsva vāso bhavā kṛṣṭīnāmabhiśastipāvatī / śataṃ ca jīva śaradaḥ suvarcā rāyaśca poṣamupasaṃvyayasva / parīdaṃ vāso adhidhāḥ svastaye'bhūrāpīnāmabhiśastipāvatī / śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcīrvasūni cāryo vibhajāsu jīvatī / anayā saha mayā karmāṇi kartavyāni / prajāścotpādayitavyāḥ / tadarthamenāṃ pariṇeṣye / indrāya namaḥ / agnaye namaḥ / yamāya namaḥ / nirṛtaye namaḥ / varuṇāya namaḥ / vāyave namaḥ / somāya namaḥ / īśānāya namaḥ / brahmaṇe namaḥ / adbhyo namaḥ agnaye namaḥ / ātmane namaḥ / adite'numanyasva / anumate'numanyasva / sarasvate'numanyasva / devasavitaḥ prasuva / ayaṃ ta idhma ātmā jātavedastenedhyasva vardhasva ceddha vardhaya cāsmān prajayā paśubhirbrahmavarcasenānnādyena samedhaya svāhā / prajāpataye svāhā / indrāya svāhā / agnaye svāhā / somāya svāhā / bhūḥ svāhā / bhuvaḥ svāhā / svaḥ svāhā / bhūrbhuvaḥsvaḥ svāhā yā tiraścī nipadyase'haṃ vidharaṇī iti / tāṃ tvā ghṛtasya dhārayā juhomi vaiśvakarmaṇi svāhā / yānūcī nipadyase'haṃ vidharaṇī iti / tāṃ tvā ghṛtasya dhārayā agnau saṃrādhanyai devyai svāhā / prasādhanyai devyai svāhā

2

yukto vaha jātavedaḥ purastādagne viddhi karma kriyamāṇaṃ yathedam / tvaṃ bhiṣag bheṣajasyāsi kartā tvayā gā aśvān puruṣān sanemi svāhā / virūpākṣāya svāhā / dantān jaye svāhā / virūpākṣamahaṃ yaje nijaṅghaṃ śabaḻodaram / yo māyaṃ paribādhate śriyai puṣṭyai ca tasmai svāhā / paribādha mā vibādhiṣṭhā mā vibādha vibādhithāḥ nirṛtyai tvā putramāhuḥ sa naḥ karmāṇi sādhaya svāhā / sadasaspatimadbhutaṃ priyamindrasya kāmyam / saniṃ medhāpayāsiṣaṃ svāhā / yāvanto vedāstvayi jātavedaḥ striyaṃ codghnanti puruṣasya karma tebhya etadbhūyate bhāgadheyaṃ te mā tṛptāstarpayantu kāmaiḥ svāhā / ākūtyai tvā kāmāya tvā samṛdhe tvā / puro dadhe amṛtatvāya jīvase svāhā / ākūtimasyāvase / kāmamasya samṛddhyai / indrasya yuñjate dhiyaḥ svāhā / ākūtiṃ devīṃ manasaḥ puro dadhe / yajñasya mātā suhavā me astu / yadicchāmi manasā sa kāmaḥ / videyamenaddhṛdaye niviṣṭaṃ svāhā / iṣṭebhyaḥ svāhā / vaṣaṭniṣṭebhyaḥ svāhā / bheṣajaṃ duriṣṭhyai svāhā / niṣkṛtyai svāhā / daurādhyai svāhā / devībhyastanūbhyaḥ svāhā / ṛddhyai svāhā / samṛddhyai svāhā / cittāya svāhā / cittaye svāhā / ākūtāya svāhā / ākūtyai svāhā / vijñātāya svāhā / vijñānāya svāhā / manase svāhā / śakvarībhyaḥ svāhā / darśāya svāhā / pūrṇamāsāya svāhā / bṛhate svāhā / rathantarāya svāhā / prajāpatirjayānindrāya vṛṣṇe prāyacchadugraḥ pṛtanājyeṣu / tasmai viśaḥ sayanamanta sarvāḥ sa ugraḥ sa hi havyo babhūva svāhā / agnirbhūtānāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / pitaraḥpitāmahāḥ indro jyeṣṭhānāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / yamaḥ pṛthivyā adhipatiḥ sa māvatu svāhā / vāyurantarikṣasyādhipatiḥ sa māvatu svāhā / sūryo divo'dhipatiḥ sa māvatu svāhā / candramā nakṣatrāṇāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / bṛhaspatirbrahmaṇo'dhipatiḥ sa māvatu svāhā / mitraḥ satyānāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / varuṇo'pāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / samudraḥ srotyānāmadhipatiḥ sa māyatu svāhā / annam̐ sāmrājyānāmadhipati tanmāvatu svāhā / soma oṣadhīnāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / savitā prasavānāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / rudraḥ paśūnāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / tvaṣṭā rūpāṇāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / viṣṇuḥ parvatānāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā / maruto gaṇānāmadhipatayaste māvantu svāhā / pitaraḥ pitāmahāḥ pare'vare tatāstatāmahā iha māvata / asmin brahmannasmin kṣatre'syāmāśiṣyasyāṃ purodhāyāmasmin karmannasyāṃ devahūtyāṃ svāhā / ṛtāṣāḍṛtadhāmāgnirgandharvastasyauṣadhayo'pasarasa ūrjo nāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pāntu tasmai svāhā / tābhyaḥ svāhā / sam̐hito viśvasāmā sūryo gandharvastasya marīcayo'psarasa āyuvo nāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pāntu tasmai svāhā / tābhyaḥ svāhā / suṣumnaḥ sūryaraśmiścandramā gandharvastasya nakṣatrāṇyapsaraso bekurayo nāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pāntu tasmai svāhā / tābhyaḥ svāhā / bhujyuḥ suparṇo yajño gandharvastasya dakṣiṇā apsarasaḥ stavā nāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pāntu tasmai svāhā / tābhyaḥ svāhā / prajāpatirviśvakarmā mano gandharvastasyarksāmānyapsaraso bahvayo nāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pāntu tasmai svāhā / tābhyaḥ svāhā / iṣiro viśvavyacā vāto gandharvastasyāpo'psaraso mudā nāma sa idaṃ brahma kṣatraṃ pātu tā idaṃ brahma kṣatraṃ pāntu tasmai svāhā / tābhyaḥ svāhā / agniretu prathamo devatānāṃ so'syai prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt / tadayam̐ rājā varuṇo'numanyatāṃ yatheyaṃ strī pautramaghaṃ na rodāt svāhā / imāmagnistrāyatāṃ gārhapatyaḥ prajāmasyai nayatu dīrghamāyuḥ / aśūnyopasthā jīvatāmastu mātā pautramānandamabhiprabuddhyatāmiyaṃ svāhā / mā te gṛhe niśi ghoṣa utthādanyatra tvadrudatyaḥ saṃviśantu / mā tvaṃ vikeśyura āvadhiṣṭhā jīvapatnī patiloke virāja paśyantī prajāṃ sumanasyamānāṃ svāhā

3

stanandhayataste putrān savitābhirakṣatu / ā vāsasaḥ paridhānād bṛhaspatirviśvedevā abhirakṣantu paścāt svāhā / aprajastāṃ pautramṛtyuṃ pāpmānamuta vāgham / śīrṣṇaḥ srajamivonmucya dviṣadbhyaḥ pratimuñcāmi pāśaṃ svāhā / brāhmaṇaṃ devakṛtaṃ kalpamānaṃ tena hanye niṣadaḥ piśācāt / kravyādo mṛtyuradharān pātayāmi dīrghamāyustava jīvantu putrān svāhā / śanno devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye śaṃyorabhisravantu naḥ devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām / hastena hastaṃ gṛbhṇāmi saubhagatvāya mayā patyā jaradaṣṭiryathāsat / bhago aryamā savitā purandhiste tvā devā adurmahyaṃ patnīm / aghoracakṣurapatighnyedhi śivā paśubhyaḥ sumanāḥ suvarcāḥ / yāṃ pūṣan śivatamāmerayasva yasyāṃ bījaṃ manuṣyā vapanti / yā na ūrū uśatī visrayātai yasyāmuśantaḥ praharema śepham / somo'dadād gandharvāya gandharvo'gnaye'dadāt / paśūṃśca mahyaṃ putrāṃśca dadātvagniratho tvā asāvaham / somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ / tṛtīyo agniṣṭe patisturyo'haṃ manuṣyajāḥ / sarasvati predamava subhage vājinīvati / tāṃ tvā viśvasya bhūtasya pragāyāmasyagrataḥ / ātiṣṭhemamaśmānamaśmeva tvaṃ sthirā bhava / pramṛṇīhi durasyūn sahasva pṛtanāyataḥ / viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva / atigāhemahi dviṣaḥ

4

imān lājānāvapāmi samṛddhikaraṇānmama mama tubhyaṃ ca saṃvananaṃ tadagniranumanyatām / bhagena tvā saṃsṛjāmi māsarena surāmiva / iyaṃ nāryupabrūte agnau lājānāvapantī / dīrghāyurastu me patiredhantāṃ jñātayo mama svāhā / imaṃ me varuṇa śrudhī ivamadyā ca mṛḍaya / tvāmavasyurācake svāhā / tatvā yāmi brahmaṇā vandamānastadāśāste yajamāno havirbhiḥ / aheḍamāno varuṇeha vodhyuruśaṃsa mā na āyuḥ pramoṣīḥ svāhā / tvanno agne varuṇasya vidvān devasya heḍo'vayāsisīṣṭhāḥ / yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣām̐si pramumugdhyasmat svāhā / sa tvaṃ no agne'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau / avayakṣva no varuṇaṃ rarāṇo vīhi mṛḍīkaṃ suhavo na edhi svāhā / tvamagne ayāsyayāsanmanasā hitaḥ / ayāsan havyamūhiṣe'yāno dhehi bheṣajaṃ svāhā / prajāpate na tvadetānpanyo viśvā jātāni paritā babhūva / yatkāmāste juhumastanno astu vayam̐ syāma patayo rayīṇāṃ svāhā / yanma ātmano mindābhūdagnistatpunarāhārjātavedā vicarṣaṇiḥ svāhā / punaragniścakṣuradāt punarindro bṛhaspatiḥ / punarme aśvinā yuvaṃ cakṣurādhattamakṣyoḥ svāhā / anājñātaṃ yadājñātaṃ yajñasya kriyate madhu / agne tadasya kalpaya tvaṃ hi vettha yathātathaṃ svāhā / puruṣasammito yajño yajñaḥ puruṣasammitaḥ / agne tadasya kalpaya tvaṃ hi vettha yathātathaṃ svāhā / yatpākatrā manasā dīnadakṣāna yajñasya manvate marttāsaḥ / agniṣṭaddhītā kratuvidvijānan yajiṣṭho devām̐ kratuśo yajāti svāhā / pāhi no agna enase svāhā / pāhi no viśvavedase svāhā / yajñaṃ pāhi vibhāvaso svāhā / sarvaṃ pāhi śatakrato svāhā / bhūragnaye ca pṛthivyai ca mahate ca svāhā / bhuvo vāyave cāntarikṣāya ca mahate ca svāhā / suvarādityāya ca dive ca mahate ca svāhā / bhūrbhuvaḥ svaścandramase ca nakṣatrebhyaśca digbhyaśca mahate ca svāhā / namo devebhyaḥ svadhā pitṛbhyo bhūrbhuvaḥsvarmaharaॐ svāhā / ॐ svāhā / bhūḥ svāhā / bhuvaḥ svāhā / svaḥ svāhā / bhūrbhuvaḥsvaḥ svāhā / yadasya karmaṇo 'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram / agniṣṭat sviṣṭakṛdvidvān sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu me / agnaye sviṣṭakṛte suhutahute sarvahute sarvaprāyaścittāhutīnāṃ kāmānāṃ samardhayitre svāhā adite'nvamaṃsthāḥ / anumate'nvamaṃsthāḥ / sarasvate'nvamaṃsthāḥ / deva savitaḥ prāsāvīḥ / agne vratapate vratam cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatām / vāyo vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatām / āditya vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatām / vratānāṃ vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatām / amūhamasmi sā tvaṃ sā tvamasyamūham ṛgahamasmi sā tvaṃ dyaurahaṃ pṛthivī tvam / mama hṛdaye hṛdayaṃ te astu / mama citte cittamastu te / mama vācamekamanāḥ śṛṇu / māmevānuvratā sahacrayā mayā bhava / cākravākaṃ saṃvananaṃ yannadībhya udāhṛtam / yaddevagandharvo vittaḥ saṃvananaṃ tena saṃvaninau svaḥ / ekamiṣe viṣṇustvānvetu dve ūrje viṣṇustvānvetu trīṇi vratāya viṣṇustvānvetu catvāri māyobhavāya viṣṇustvānvetu pañca paśubhyo viṣṇustvāndhetu ṣaḍ rāyaspoṣāya viṣṇustvānvetu sapta saptabhyo hotrābhyo viṣṇustvānvetu / sakhāyau saptapadāvabhūva sakhyaṃ te gameyaṃ sakhyātte mā yoṣaṃ sakhyānme māṃ yoṣṭhāḥ / saptaṛṣayaḥ prathamāṃ kṛttikānāmarundhatīm / dhruvatāṃ ye ha ninyuḥ / ṣaṭ kṛttikā mukhyayogaṃ vahantīyamasmākaṃ bhrājatvaṣṭamī / dhruvaṃ namasyāmi manasā dhruveṇa dhruvaṃ no sakhyaṃ dīrghamāyuśca bhūyāt / adrugdhāvasmiṃśca pare ca loke dhruvaṃ praviṣṭau syāma śaraṇaṃ sukhārtau / śanna edhi dvipade śaṃ catuṣpade / iha gāvo niṣīdantviddāśvā iha pūruṣāḥ / iho sahasradakṣiṇo adhipūṣā niṣīdatu

5

agne prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai patighnī tanūstāmito nāśayāmasi svāhā / vāyo prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi yāsyai putraghnī tanūstāmito nāśayāmasi svāhā / āditya prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai paśughnī tanūstāmito nāśayāmasi svāhā / sarva prāyaścitte tvaṃ prāyaścittirasi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai patighnī putraghnī paśughnī ninditā tanūstāmito nāśayāmasi svāhā / agne vratapate vratamacāriṣam ityādi vratānāṃ vratapate vratamacāriṣam ityantam / āvābhyāṃ dampatibhyāṃ svasti bhavanto bruvantu / yuvābhyāṃ dampatibhyāṃ svasti / taśine tvābhimṛśāmi hastenāvidviṣāṇinā / yathā na vidvaṣemahi na hi ye ca kadācana / ṛṣabheṇa skandāmi vyasya yoniṃ patireto gṛhāṇa / pumāṃstrī jāyatāṃ garbho antaḥ / ā te yoniṃ garbha etu pumāṃsaṃ garbhamādhatsva / yantubhyaṃ śimivāsasi pumāṃste putro nāritaṃ pumānanujāyatām / sa saṃvadhatāṃ garbho daśame māsi sūtave

1

anṛkṣarāṛjavaḥsantupanthā yuktova
hajānaveda stanandhayatasteputrān imāllām̐jānāvapāmi agreprāyaścitte pañca /
ityāgniveśyagṛhyasūtre prathamapraśne pañcamo'dhyāyaḥ
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
atha samāvṛtte bhāryāmupayaccheta / prajānantuṃ mā vyavacchetsīḥ / iti guruśāsanāt sarvāṅginīṃ manojñāṃ yavīyasīṃ brahmacāriṇīṃ kanyām asagotrāṃ māturasapiṇḍām anuktāmagarhitāṃ nakṣatranadīvṛkṣābhidhānāsaṃyuktām / atha dūtān prahiṇoti anṛkṣarā ṛjava iti / vadhūmantaṃ yācayati amuṣmai amukagotrāya amūmamukagotrīṃ dharmaprajārthaṃ vadhūṃ dadātu iti / tathetyukte vadhūm / āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre śobhanānyagārāṇi kalpayitvā baddhakautukaḥ kṛtamaṅgalasvastyayanaḥ padātirvadhūgṛhaṃ gatvā gṛhītamadhuparkaḥ uddhananādyasambhārasambharaṇān kṛtvā lājānaśmānamahataṃ vāsaśca saṃbhṛtya brahmapraveśanādyāparidhānāntaṃ karoti / etasmin kāle vadhūṃ baddhakautukāṃ kṛtapurṇyāninīṃ yajñopavītinīmācāntāmagneruttareṇa pareṇa ca gatvā dakṣiṇataḥ prācīṃ tiṣṭhantīṃ varo'gneruttareṇa pūrveṇa ca gatvā purastāt pratyak tiṣṭhan sapavitrena pāṇinā vyāhṛtibhiḥ prajāpatiḥ striyām iti ṣaḍbhirenāṃ dakṣiṇata udaṅmukhastiṣṭhan amūm amukagotrīm amuṣmai amukagotrāya tubhyaṃ prajāsahatvakarmabhyaḥ pratipādayāmi iti vadhūmatādbhirdattāṃ pratigṛhṇāti strīdhanaṃ ca / āpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhiḥ hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ suvarjana ityetenānuvākena mārjayitvā yathāprapannamapareṇāgnimupaveśyāthaināmahataṃ cāsaḥ paridhāpayati pūrvaṃ nidhāya yā akṛntannavayan iti tisṛbhiḥ / parīdaṃ vāsa ityetayā abhimantrayate / athaināmācāntāṃ dakṣiṇataḥ prācīmupaveśya tasyāmanvārabdhāyāṃ gandhādināgnimalaṅkṛtya pariṣiñcati adite'numanyasva iti dakṣiṇataḥ prācīnam anumate'numanyasva iti paścādudīcīnaṃ sarasvate'numanyasva iti uttarataḥ prācīnaṃ deva savitaḥ prasuva iti sarvataḥpradakṣiṇaṃ pariṣicya ūrdhve samidhāvanūyājārthaṃ cādadhāti / idhmādevoddhṛtya dakṣiṇaṃ paridhimagniṃ cāntareṇa uttaraṃ paridhiṃ cāgniṃ cāntarena praṇītāpraṇayane'nūyājārthaṃ cādadhāti / ayaṃ ta idhmam aktvābhyādadhāti / apa upaspṛśya idhmasya mūlamupasaṃspṛśya darvyā juhoti prajāpataye svāhā ityudañcam indrāya svāhā iti prāñcam āghārācāghārya / ājyabhāgau juhoti agnaye svāhā iti uttarataḥ somāya svāhā iti dakṣiṇataḥ / madhye vyāhṛtibhirhutvā yā tiraścī nipadyase'ham iti trayodaśahutīrjuhoti

2

athāṣṭau samṛddhihomān juhoti iṣṭebhyaḥ svāhā iti / atha jayāñjuhoti cittaṃ ca cittiśca ityevaṃ vā juhoti / nānāsruvāhutīḥ cittāya svāhā cittaye svāhā ityevam / athābhyātānāñjuhoti agnirbhūtānāmadhipatiḥ sa māvatu svāhā iti / atha prācīnāvītaṃ kṛtvādhivadate pitaraḥ pitāmahā iti / upavītī bhūyo bhavati / sa evametān saptadaśābhyātānān sādhivādān juhoti / atha svāhākṛtāḥ ṣaḍ rāṣṭrabhṛto juhoti / ṛtāṣāḍṛtadhāmā iti / agniretu prathama iti ṣaṭ pradhānāhutīrjuhoti / śanno devīrabhiṣṭaya ityubhau mārjayate / athāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastaṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇātyabhīvalomāni devasya tvā iti / athopotthāpayati bhago aryamā ityetābhiḥ pañcabhiḥ / atrāsauśabdaprathamayā nāma gṛhṇīyāt / uttareṇottarārdhaparidhisandhipaśyānaṃ nidhāya dakṣiṇena pādena vadhūmāsthāpayati ātiṣṭhemamaśmānam iti / viśvā uta tvayā vayam iti pradakṣiṇamagniṃ parikrāmataḥ / athāsyā añjalāvupastīrya dvirlājānāvapati / triḥ pañcāvattinām / imān lājānāvapāmi iti / abhighārya darvyā saṃsṛjati bhagena tvā saṃsṛjāmi iti / atha juhoti iyaṃ nārī iti

3

evaṃ dvitīyamāsthāpya parītya juhoti / tathā tṛtīyam / yathāyatanamupaveśya anūyājasamidhamādāya darvyā vāruṇyau cāgnivāruṇyau meṣajavanaspatiṃ prājāpatyaṃ sauviṣṭakṛtaṃ ca hutvā purastāt sviṣṭakṛtaṃ prāyaścittaṃ juhoti yanma ātmana iti pañca / pāhi no agna enasa iti caiṣo'nuvākaḥ / atra mahāvyāhṛtibhirhutvā bhūragnaye ca pṛthivyai ca mahate ca svāhā iti atraiva praṇavaṃ juhuyād vyāhṛtibhiḥ samastābhiśca / atha madhyamaṃ paridhimaktvā dakṣiṇārdhe ca apa upaspṛśya uttarārdhaṃ ca paristaraṇebhyo'rdhamardhamādāya darvyāmagrayanakti madhyaṃ ca ājyasthālyāṃ mūlamanakti / punarapi darvyāmagraṃ madhyaṃ ca ājyasthālyāṃ mūlamanakti / punarapi ājyasthālyāṃ mūlaṃ madhyaṃ cāgraṃ ca darvyām / athaikaṃ tṛṇaṃ nidhāyāpa upaspṛśya śiṣṭamagnau praharet / nātyagraṃ praharet yadatyagraṃ prahared iti brāhmaṇam / trirudyatya tṛṇamapyanupraharet / aṅguliṃ trirudyamya prāṇasthānaṃ cakṣvādi saṃmiśya paridhīnādāya madhyamaṃ prathamaṃ praharet / yugapad dakṣiṇamuttaraṃ ca / ūrdhve samidhau praharati / uttarārdhamaṅgāreṣūpohati / saṃsrāveṇābhijuhuyāt / atha pariṣiñcati / yathā purastād anvamaṃsthāḥ prāsāvīḥ iti mantrāntān sannamati / praṇītāpraṇayanamādāyāgreṇāgniṃ parihṛtya dakṣiṇenāgniṃ cāpareṇāgniṃ cāśmano deśe nidhāya yathāśakti dakṣiṇāṃ brahmaṇe dattvā prāgādi pratidiśaṃ tūṣṇīṃ mārjayate / kiñcidavasicya hastena mārjayet / āpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhiḥ hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ suvarjana ityetenānuvākena kayānaścitra ābhuvad iti tisṛbhiḥ prājāpatyaṃ pavitram iti dvābhyām / etasmin kāle brahmā yathāprapannamupaniṣkrāmaṇamiti / prāyaścittādi ā brahmaṇa upaniṣkrāmaṇāt sarvadarvīhomānāmeṣa samānam / atra gurave varaṃ dadāti / atha devatāmupatiṣṭhate agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi ityetaiḥ / amūhamasmi ityathāsyā dakṣiṇe karṇe japati / athāsyā dakṣiṇena hastena dakṣiṇamaṃsamuparyupari avamṛśya hṛdayadeśamabhimṛśati mama hṛdaye hṛdayaṃ te astu iti dvābhyām / athāpareṇāgnimidaṃviṣṇukramāt prakrāmati ekamiṣe viṣṇustvānvetu iti / manāg dakṣiṇaṃ pūrve pādaṃ praharati / savyenānuniṣkrāmati / atraiva saptamaṃ padaṃ vikramate / nāgnimati pracyavate / sakhāyau saptapadāvabhūva iti saptame pade japati / athāpareṇāgnimudaṅmukhastiṣṭhan saptaṛṣīnupaniṣṭhate sapta ṛṣayaḥ prathamāṃ kṛttikānām iti / atha dhruvamupatiṣṭhate dhruvaṃ namasyāmi iti / muhūrtamupaviśya aupāsanāgnimāhavanīyākāre kuṇḍe nidhāyātra sadasyā āśīryādaṃ kuryanti / atha vrajaṃ prapadyate / athāsyā dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ pāṇiṃ parigṛhya dakṣiṇāṃ dvāreyīmabhimṛśati śanna edhi dvipade śaṃ catuṣpada iti / evamuttarām / agāraṃ praviśyānaḍuhe carmaṇyuttare lomnyupaviśati iha gāvo niṣīdantu iti / jñātisambhāṣāvāsāte / brahmacāriṇāvalaṃkurvaṇau tryahaṃ vrataṃ careyātāmakṣāralavaṇamaśamīdhānyaṃ bhuñjānāvadhaḥśāyināvasaṃvartamānau sahacaryātām / sāyaṃprātaraupāsane juhoti vrīhibhiryavairvā / sāyaṃ prathamamagnimupasamādhāya paristīrya prakṣāḻya sthālīṃ niṣṭapya sammṛjya ekamuṣṭiṃ vrīhīnopya paryagni kṛtvā gandhapuṣpairagnimalaṃkṛtya indrāyāgraye yamāya nirṛtyai varuṇāya vāyave somāyeśānāyeti prāgādi pratidiśaṃ paścādātmānamalaṃkṛtya apa upaspṛśya sapavitrapāṇiḥ adite'numanyasva iti pariṣicya samidhamabhyādhāya prajvalayitvā hastena vrīhīn juhuyād agnaye svāhā prajāpataye svāhā iti sāyaṃ sūryāya svāhā prajāpataye svāhā iti prātaḥ / adite'nvamaṃsthā iti pariṣicya kanīyastasya pūrvaṃ hutvottaraṃ bhūyo juhuyād iti brāhmaṇam / evamaupāsane juhoti / athāparaṃ patnīṃ bhojayet / tasmānnityo dhāryo'nugato manthyaḥ śrotriyāgārādvāhāryaḥ / prāyaścittaṃ juhoti ayāścāgneranabhiśastīśca satyamitvamayā asi / ayasā manasā dhṛto'yasā havyamūhiṣe'yāno dhehi bheṣajaṃ svāhā iti tryahe paryapete niśyagnipratiṣṭhāpanādi prasiddhaṃ dārvihomikamā rāṣṭrabhṛdbhyo vivāhaprakṛtiṃ nayellājādisambhāravarjaṃ pratitaddamārjanavāmaḥparidhānavarjam evameṣa sarveṣāṃ vivāhaprakṛtim / ākālaṃ prāyaścittaṃ juhoti agne prāyaścitta iti catasṛbhiḥ / vāruṇyādi samānam / vratavisargaḥ / atha vrataṃ vimṛjate agne vratapate vratamacāriṣam ityetaiḥ / atha puṇyāhaṃ vācayitvā āvābhyāṃ dampatibhyāṃ svasti bhavanto bruvantu iti / yuvābhyāṃ dampatibhyāṃ svasti iti prativacanam / athāsyā upasthamabhimṛśati śivena tvābhimṛśāmi iti / pratisaṃviśati ṛṣabheṇa skandāmi iti / ratyantaṃ kṛtvā japet ā te yoniṃ garbha etu iti tisṛbhiḥ / evameva māsi māsyṛtubelalāyāṃ saṃtiṣṭhate bhāryopayamanam

1

athasamāvṛttebhāryāmupayaccheta athāṣṭausamṛddhihomāñjuhoti evaṃdvitīyamāsthāpya trīṇi
ityāgniveśyagṛhyasūtre prathamapraśne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
atha saptamo'dhyāyaḥ
athātaḥ sthāgaramalaṅkāraṃ vakṣyāmaḥ / ādarśaṃ cāñjanaṃ cāhataṃ vāsaḥ sarvasurabhitaṃ vrīhīn dṛṣadupale ityete'sya sambhārā upakḷptā bhavanti / pāṇigrahaṇādūrdhvaṃ śvobhūte śvaśrūrvā śvaśuro vā syālo vā gomayena gocarmamātraṃ caturaśraṃ sthaṇḍilamupalipya prokṣya lakṣaṇamullikhyādbhirabhyukṣya śuci śuklamanārdramācchādya suprakṣāḻitapāṇipādāvapa ācamya pavitrapāṇī sthaṇḍilasyāparārdhe dampatī upaviśata / pūrvārdhe vrīhīnavakīrya dṛṣadupale pratiṣṭhāpyāhatena vāsasā pariveṣṭayati / gandhapuṣpadhūpadīpaiḥ yavākṣatataṇḍulairabhyarcya purastād daśahotāraṃ sagṛhaṃ japati cittiḥ srug iti caturhotāraṃ dakṣiṇataḥ pṛthivī iti pañcahotāraṃ paścād agnirhotā iti ṣaḍḍhotāramuttarataḥ sūryaṃ te cakṣuḥ iti saptahotāramupariṣṭād mahāhavirhotā iti / etasmin kāle varasya bhaginyapareṇa dṛṣadupalābhyāṃ prāṅupaviśya sarvasurabhitaṃ piṣṭvā devatābhyo nivedyāñjanenāṅkte / ādarśamavekṣatvā śeṣeṇa duhitaramalaṅkṛtya mukhe agniryajurbhiḥ senendrasya iti paścājjāmātaram / yaccātra striya āhustat kurvanti / sā priyā bhavati / priyo haiva bhavati iti brāhmaṇam

2

atha vaiśvadevasyānnasāvaupāsane'gnau juhuyāt / gṛhye'gnau vā / agnaye svāhā iti sāyam / sūryāya svāhā iti prātaḥ / somāya dhanvantaraye'nupataye prajāpataye viśvebhyo devebhyaḥ sarvābhyo devatābhyo'gnaye sviṣṭakṛte svāhā iti / atha baliharaṇaṃ yathādiśaṃ haret brahmaṇe brahmapuruṣebhya indrāyendrapuruṣebhyo'gnaye yamāya yamapuruṣebhyo nirṛtyai varuṇāya varuṇapuruṣebhyo vāyave somāya somapuruṣebhya īśānāya iti / atha gṛhadevatābhyo baliṃ harati / ulūkhalamusalābhyām iti ulūkhalamusale dṛṣadupalābhyām iti dṛṣadupale udadhānyā ityudadhānyām oṣadhivanaspatibhyām iti dvāre antarikṣe divācāribhya iti divā naktaṃcāribhya iti naktam / dakṣiṇataḥ prācīnāvītī pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahebhyaḥ svadhā pitṛbhya iti / śeṣaṃ dakṣiṇā ninayet

3

athātaḥ pañcadaśyāṃ prātarhomaṃ hutvā idhmābarhiśca sambhṛtya uktalakṣaṇenedhmamidhmapravraścanaṃ ca yoktreṇa sannahya yatra bhuktaṃ manyate tannidadhātyagnimanvādadhāti / apareṇāgniṃ prācīnāgrāścatasraḥ samidha ādadhāti / tāvubhābhyāṃ hatābhyāmādāyayāgnāvādadhāti / tūṣṇīmupasthāyāpare samidhāvādadhāti / śvo yajñāya ramatāṃ devatābhyo yajñāya tvā gṛhṇāmi devayajyāyā ityupasthāyāpakālahomaṃ hutvā agniṃ paristīrya tāṃ rātrimanaśnannapareṇāgnimudakcchirāḥ saṃviśati / śvobhūte yathoditaṃ snānaṃ kṛtvā prātarhomaṃ ca prāgādipratidiśaṃ darbhaiḥ paristṛṇāti prāgudagagraiḥ / dakṣiṇānuttarān karotyuttarān adharān / tataḥprabhṛti sambhārasambharaṇān kṛtvā vrīhīn carusthālīṃ juhūṃ ca mekṣaṇaṃ ca sambhṛtya brahmapraveśanādyā praṇītābhyaḥ kṛtvā prokṣaṇīṃ ca saṃskṛtya vrīhīn nirvapati apareṇāgniṃ tiraḥpavitraṃ juhvāḥ / devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭaṃ nirvapāmi agnīṣomābhyām iti paurṇamāsyām agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi indrāgnibhyām ityamācāsyāyāṃ trīn muṣṭīn yajuṣā tūṣṇīṃ caturtham / patnyavahanti / triṣphalīkṛtya triḥ prakṣāḻya tiraḥpavitraṃ sthālyāmāvapati / tasminnagnau śrapayitvā darvīniṣṭapanakāle juhūṃ ca niṣṭapya nidadhāti / ājyaṃ ca saṃskṛtyābhighārya carumudvāsyābhighārayati / paridhānaprabhṛti vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā haviṣā juhoti / āgneyamagnīṣomīyaṃ sauviṣṭakṛtam iti paurṇamāsyām / āgneyamaindrāgnaṃ sauviṣṭakṛtam ityamāvāsyāyām / ājyena juhūmupastīrya dviravadyati sakṛdabhighārayati / triḥ pañcāvattinām / sauviṣṭakṛtaṃ sakṛdupastṛṇāti sakṛdavadyati / dviḥ pañcāvattinām / dvirabhighārayati / avatte sviṣṭakṛti pārvaṇahomau juhoti ṛṣabhaṃ vājinaṃ vayaṃ pūrṇamāsaṃ yajāmahe / sa no dohatāṃ suvīryaṃ rāyaspoṣam̐ sahasriṇaṃ prāṇāya surādhase pūrṇamāsāya svāhā pūrṇā paścāduta pūrṇā iti paurṇamāsyām / amāvāsyā subhagā suśevā dhenuriva bhūya āpyāyamānā / sā no dohatāṃ suvīryaṃ rāyaspoṣam̐ sahasriṇamapānāya surādhase'māvāsyāyai svāhā yatte devā adadhurbhāgadheyam ityamāvāsyāyām / uttarārdhapūrvārdhe'saṃsaktāmitarābhyāmāhutibhyāṃ juhoti / mekṣaṇaṃ cānuiprahṛtyāpa upaspṛśya juhūmadbhiḥ pūrayitvā prācīnāvītyavācīnapāṇiḥ dakṣiṇāpavargaṃ sakṛdantaraparidhisaṃkṣāḻanaṃ ninayati vaiśvānare haviridaṃ juhomi sāhasramutsaṃ śatadhārametam / tasminneṣa pitaraṃ pitāmahaṃ prapitāmahaṃ svarge loke'bibharat pinvamānaṃ svāhā iti / nirṇijya sruvaṃ ca niṣṭapya bahiḥparidhyapāṃ pūrṇāṃ srucaṃ juhotyu ttarāpavargam imaṃ samudraṃ śatadhāramutsaṃ vyacyamānaṃ bhuvanasya madhye / ghṛtaṃ duhānāmaditiṃ janāyāgne mā hiṃsīḥ parame vyoman svāhā iti / idhmasannahanamapa upaspṛśya juhuyāt / vāruṇyādijayaprabhṛti siddhamā dhenuvarapradānāt / purastāt sviṣṭakṛtamidhmapravraścanaṃ prakṣipet / santiṣṭhate darśapūrṇamāsaḥ santiṣṭhate darśapūrṇamāsaḥ

4

vrīhyāgrayaṇena vā yakṣyamāṇo bhavati āśvayujyāṃ paurṇamāsyāṃ kārttikyāṃ śātabhiṣajyāṃ vā / anvādhānakāle yajñāya ramatāṃ devatābhyo yajñāya tvā gṛhṇāmi devayajyāyā ityupasthāya sambhārasambharaṇakāle navadhānyaṃ saṃbhṛtyākūpatoyena poṣitaṃ nirvapaṇakāla indrāgnibhyāṃ juṣṭaṃ nirvapāmi viśvebhyo devebhyo dyāvāpṛthivībhyāṃ juṣṭaṃ nirvapāmi iti homakāla aindrāgnaṃ vaiśvadevaṃ dyāvāpṛthivyaṃ sauviṣṭakṛtam iti / varapradānakāle prathamajaṃ vatsaṃ dakṣiṇāṃ dadāti / śeṣaṃ prasiddhaṃ sthālīpākavat / hutaśeṣamannaṃ prāśnāti bhadrānnaḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devā iti / evameva saṃvatsarasyartuṣu tadṛtuphalamiśreṇānnena pratyṛtu hotavyam / pradhānakāle madhuśca mādhavaśca śukraśca śuciśca nabhaśca nabhasyaśca iṣaścorjaśca sahaśca sahasyaśca tapaśca tapasyaśca iti ṣaḍṛtudvandvaṃ yajeta / sviṣṭakṛtprabhṛtivat śeṣaṃ ca

athātaḥsthāgaramalaṅkāraṃ athavaiśvadevasya athātaḥpañcadaśyāṃ vrīhyāgrayaṇena catvāri
ityāgniveśyagṛhyasūtre prathamapraśne saptamo'dhyāyaḥ
prathamaḥ praśnaḥ samāptaḥ

Original text: āgniveśyagṛhyasūtram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc