Language

ENहिગુ
Scripture Library

Adhyatma Upanishad · Chapter p1

p1.1

adhyātmopaniṣat
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
antaḥśarīre nihito guhāyāmaja eko nityamasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yaṃ pṛthivī na veda / yasyāpaḥśarīraṃ yaॊ'po'ntare sañcaranyamāpo na viduḥ / yasya tejaḥ śarīraṃ yastejo'ntare sañcaranyaṃ tejo na veda / yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantare sañcaranyaṃ vāyurna veda / yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantare sañcaran yamākāśo na veda / yasya manaḥ śarīraṃ yo mano'ntare sañcaranyaṃ mano na veda / yasya buddhiḥ śarīraṃ yo buddhimantare sañcaranyaṃ buddhirna veda / yasyāhaṅkāraḥ śarīraṃ yo'haṅkāramantare sañcaranyaṃ ahaṅkāro na veda / yasya cittaṃ śarīraṃ yaścittamantare sañcaranyaṃ cittaṃ na veda / yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yo'vyaktamantare sañcaranyam avyaktaṃ na veda / yasyākṣaraṃ śarīraṃ yo'kṣaramantare sañcaranyam akṣaraṃ na veda / yasya mṛyuḥ śarīraṃ yo mṛtyumantare sañcaranyaṃ mṛtyurna veda / sa eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ / ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani / adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā brahmaniṣṭhayā

p1.2

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam /
so'hamityeva tadvṛttyā svānyatrātmamatiṃ tyajet

p1.3

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam /
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru

p1.4

svātmanyeva sadā sthityā mano naśyati yoginaḥ /
yuktyā śrutyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ

p1.5

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderātmavismṛteḥ /
kvacinnavasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani

p1.6

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ /
tyaktvā caṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava

p1.7

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani /
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇīṃ bhava sadā mune

p1.8

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā /
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat

p1.9

cidātmani sadānande deharūḍhāmahaṃdhiyam /
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā

p1.10

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥpuraṃ yathā /
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhavānagha

p1.12

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate /
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ

p1.14

kriyānāśādbhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ /
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate //
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanam /
sadbhāvabhāvānādāḍhyādvāsanālayamaśnute

p1.15

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana /
pramādo mṛtyurityāhurvidyāyāṃ brahmavādinaḥ

p1.15

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati /
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham

p1.16

jīvato yasya kaivalyaṃ videho'pi sa kevalaḥ /
samādhiniṣṭhatāmetya nirvikalpo bhavānagha

p1.17

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā /
samādhinā vikalpena yadādvaitātmadarśanam

p1.18

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu saṃtyajan /
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhedghaṭapaṭādivat

p1.19

brahmādistambaparyantaṃ mṛṣāmātrā upādhayaḥ /
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam

p1.20

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ /
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana

p1.21

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ /
svayameva paraṃbrahma pūrṇamadvayamakriyam

p1.22

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni /
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

p1.23

draṣṭṛdarśanadṛśyādibhāvaśūnye nirāmaye /
kalpārṇava ivātyantaṃ paripūrṇe cidātmani

p1.24

tejasīva tamo yatra vilīnaṃ bhrāntikāraṇam /
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ

p1.25

ekātmake pare tattve bhedakartā kathaṃ vaset /
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ

p1.26

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana /
ataścittaṃ samādheyi pratyagrūpe parātmani

p1.27

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ /
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani

p1.28

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam /
svānandānubhavacchāntireṣaivoparateḥ phalam

p1.29

yadyuttarottarābhāve pūrvapūrvaṃ tu niṣphalam /
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ

p1.30

māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ /
pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ

p1.31

ālambanatayā bhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ /
antaḥkaraṇasaṃbhinnabodhaḥ sa tvaṃpadābhidhaḥ

p1.32

māyāvidye vihāyaiva upādhī parajīvayoḥ /
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ paraṃ brahma vilakṣyate

p1.33

itthaṃ vākyaistadarthānusandhānaṃ śravaṇaṃ bhavet /
yuktyā saṃbhāvitatvānusandhānaṃ mananaṃ tu tat

p1.34

tābhyāṃ nirvicikitse'rthe cetasaḥ sthāpitasya yat /
ekatānatvametaddhi nididhyāsanamucyate

p1.35

dhyātṛdhyāne parityajya kramāddhyeyaikagocaram /
nivātadīpavaccittaṃ samādhirabhidhīyate

p1.36

vṛttayastu tadānīmapyajñātā ātmagocarāḥ /
smaraṇādanumīyante vyutthitasya samutthitāḥ

p1.37

anādāviha saṃsāre sañcitāḥ karmakoṭayaḥ /
anena vilayaṃ yānti śuddho dharmo vivardhate

p1.38

dharmameghamimaṃ prāhuḥ samādhiṃ yogavittamāḥ /
varṣatyeṣa yathā dharmāmṛtadhārāḥ sahasraśaḥ

p1.39

amunā vāsanājāle niḥśeṣaṃ pravilāpite /
samūlonmūlite puṇyapāpākhye karmasañcaye

p1.40

vākyamapratibaddhaṃ satprākparokṣāvabhāsite /
karāmalakamavadbodhamaparokṣaṃ prasūyate

p1.41

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ /
ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ

p1.42

līnavṛtteranutpattirmaryādoparatestu sā /
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute

p1.43

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ /
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhini

p1.44

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate /
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate

p1.45

dehendriyeṣvahaṃbhāva idambhāvastadanyake /
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate

p1.47

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ /
prajñayā yo vijānāti sa jīvanmukta iṣyate

p1.47

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ /
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate

p1.48

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ /
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ

p1.49

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate /
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo nahi kutracit

p1.50

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam /
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat

p1.51

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā /
na śliṣyate yatiḥ kiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ

p1.52

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate /
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate

p1.53

jñānodayātpurārabdhaṃ karma jñānānna naśyati /
adattvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat

p1.54

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau /
na tiṣṭhati bhinattyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam

p1.55

ajaro'smyamaro'smīti ya ātmānaṃ prapadyate /
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā

p1.56

prārabdhaṃ siddhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ /
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ

p1.57

prārabdhakalpanāpyasya dehasya bhrāntireva hi

p1.58

adhyastasya kutastattvamasatyasya kuto janiḥ /
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ

p1.59

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi /
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān

p1.60

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ /
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām

p1.62

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam /
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamavyayam

p1.62

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham /
aheyamanupādeyamanādheyamanāśrayam

p1.63

nirguṇaṃ niṣkriyaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam /
anirūpyasvarūpaṃ yanmanovācāmagocaram

p1.64

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanodṛśam /
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

p1.65

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam /
sasiddhaḥ susukhaṃ tiṣṭhan nirvikalpātmanātmani

p1.66

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat /
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam

p1.67

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam /
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇabrahmamahārṇave

p1.68

na kiñcidatra paśyāmi na śṛṇomi na vedmyaham /
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi svalakṣaṇaḥ

p1.69

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'haṃ hariḥ /
praśānto'hamananto'haṃ paripūrṇaścirantanaḥ

p1.70

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamavyayaḥ /
śuddho bodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ

etāṃ vidyāmapāntaratamāya dadau / apāntaratamo brahmaṇe dadau / brahmā ghorāṅgirase dadau / ghorāṅgirā raikvāya dadau / raikvo rāmāya dadau / rāmaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadāvityetannirvāṇānuśāsanaṃ vedānuśāsanaṃ vedānuśāsanamityupaniṣat |
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti adhyātmopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
vargaḥupaniṣadaḥ

Original text: adhyātmopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc