Adhyatma Upanishad · Chapter p1
adhyātmopaniṣat
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
antaḥśarīre nihito guhāyāmaja eko nityamasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yaṃ pṛthivī na veda / yasyāpaḥśarīraṃ yaॊ'po'ntare sañcaranyamāpo na viduḥ / yasya tejaḥ śarīraṃ yastejo'ntare sañcaranyaṃ tejo na veda / yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantare sañcaranyaṃ vāyurna veda / yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantare sañcaran yamākāśo na veda / yasya manaḥ śarīraṃ yo mano'ntare sañcaranyaṃ mano na veda / yasya buddhiḥ śarīraṃ yo buddhimantare sañcaranyaṃ buddhirna veda / yasyāhaṅkāraḥ śarīraṃ yo'haṅkāramantare sañcaranyaṃ ahaṅkāro na veda / yasya cittaṃ śarīraṃ yaścittamantare sañcaranyaṃ cittaṃ na veda / yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yo'vyaktamantare sañcaranyam avyaktaṃ na veda / yasyākṣaraṃ śarīraṃ yo'kṣaramantare sañcaranyam akṣaraṃ na veda / yasya mṛyuḥ śarīraṃ yo mṛtyumantare sañcaranyaṃ mṛtyurna veda / sa eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ / ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani / adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā brahmaniṣṭhayā
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam /
so'hamityeva tadvṛttyā svānyatrātmamatiṃ tyajet
lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam /
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru
svātmanyeva sadā sthityā mano naśyati yoginaḥ /
yuktyā śrutyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ
nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderātmavismṛteḥ /
kvacinnavasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani
mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ /
tyaktvā caṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani /
vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇīṃ bhava sadā mune
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā /
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat
cidātmani sadānande deharūḍhāmahaṃdhiyam /
niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā
yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥpuraṃ yathā /
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhavānagha
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate /
candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ
kriyānāśādbhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ /
vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate //
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanam /
sadbhāvabhāvānādāḍhyādvāsanālayamaśnute
pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana /
pramādo mṛtyurityāhurvidyāyāṃ brahmavādinaḥ
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati /
āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham
jīvato yasya kaivalyaṃ videho'pi sa kevalaḥ /
samādhiniṣṭhatāmetya nirvikalpo bhavānagha
ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā /
samādhinā vikalpena yadādvaitātmadarśanam
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu saṃtyajan /
udāsīnatayā teṣu tiṣṭhedghaṭapaṭādivat
brahmādistambaparyantaṃ mṛṣāmātrā upādhayaḥ /
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ /
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana
svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ /
svayameva paraṃbrahma pūrṇamadvayamakriyam
asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni /
nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ
draṣṭṛdarśanadṛśyādibhāvaśūnye nirāmaye /
kalpārṇava ivātyantaṃ paripūrṇe cidātmani
tejasīva tamo yatra vilīnaṃ bhrāntikāraṇam /
advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ
ekātmake pare tattve bhedakartā kathaṃ vaset /
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ
cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana /
ataścittaṃ samādheyi pratyagrūpe parātmani
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ /
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani
vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam /
svānandānubhavacchāntireṣaivoparateḥ phalam
yadyuttarottarābhāve pūrvapūrvaṃ tu niṣphalam /
nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ
māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ /
pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ
ālambanatayā bhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ /
antaḥkaraṇasaṃbhinnabodhaḥ sa tvaṃpadābhidhaḥ
māyāvidye vihāyaiva upādhī parajīvayoḥ /
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ paraṃ brahma vilakṣyate
itthaṃ vākyaistadarthānusandhānaṃ śravaṇaṃ bhavet /
yuktyā saṃbhāvitatvānusandhānaṃ mananaṃ tu tat
tābhyāṃ nirvicikitse'rthe cetasaḥ sthāpitasya yat /
ekatānatvametaddhi nididhyāsanamucyate
dhyātṛdhyāne parityajya kramāddhyeyaikagocaram /
nivātadīpavaccittaṃ samādhirabhidhīyate
vṛttayastu tadānīmapyajñātā ātmagocarāḥ /
smaraṇādanumīyante vyutthitasya samutthitāḥ
anādāviha saṃsāre sañcitāḥ karmakoṭayaḥ /
anena vilayaṃ yānti śuddho dharmo vivardhate
dharmameghamimaṃ prāhuḥ samādhiṃ yogavittamāḥ /
varṣatyeṣa yathā dharmāmṛtadhārāḥ sahasraśaḥ
amunā vāsanājāle niḥśeṣaṃ pravilāpite /
samūlonmūlite puṇyapāpākhye karmasañcaye
vākyamapratibaddhaṃ satprākparokṣāvabhāsite /
karāmalakamavadbodhamaparokṣaṃ prasūyate
vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ /
ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ
līnavṛtteranutpattirmaryādoparatestu sā /
sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute
brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ /
brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhini
nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate /
sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate
dehendriyeṣvahaṃbhāva idambhāvastadanyake /
yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate
na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ /
prajñayā yo vijānāti sa jīvanmukta iṣyate
sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ /
samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ /
asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ
sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate /
phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo nahi kutracit
ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam /
sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā /
na śliṣyate yatiḥ kiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ
na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate /
tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate
jñānodayātpurārabdhaṃ karma jñānānna naśyati /
adattvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat
vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau /
na tiṣṭhati bhinattyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam
ajaro'smyamaro'smīti ya ātmānaṃ prapadyate /
tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā
prārabdhaṃ siddhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ /
dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ
prārabdhakalpanāpyasya dehasya bhrāntireva hi
adhyastasya kutastattvamasatyasya kuto janiḥ /
ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ
jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi /
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ /
na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām
paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam /
sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamavyayam
pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham /
aheyamanupādeyamanādheyamanāśrayam
nirguṇaṃ niṣkriyaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam /
anirūpyasvarūpaṃ yanmanovācāmagocaram
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanodṛśam /
ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam /
sasiddhaḥ susukhaṃ tiṣṭhan nirvikalpātmanātmani
kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat /
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam
kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam /
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇabrahmamahārṇave
na kiñcidatra paśyāmi na śṛṇomi na vedmyaham /
svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi svalakṣaṇaḥ
asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'haṃ hariḥ /
praśānto'hamananto'haṃ paripūrṇaścirantanaḥ
akartāhamabhoktāhamavikāro'hamavyayaḥ /
śuddho bodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ
etāṃ vidyāmapāntaratamāya dadau / apāntaratamo brahmaṇe dadau / brahmā ghorāṅgirase dadau / ghorāṅgirā raikvāya dadau / raikvo rāmāya dadau / rāmaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadāvityetannirvāṇānuśāsanaṃ vedānuśāsanaṃ vedānuśāsanamityupaniṣat |
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti adhyātmopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
vargaḥupaniṣadaḥ
Original text: adhyātmopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0