અધ્યાત્મોપનિષત્ · અધ્યાય p1

અધ્યાત્મોપનિષત્
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
અન્તઃશરીરે નિહિતો ગુહાયામજ એકો નિત્યમસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરે સઞ્ચરન્ યં પૃથિવી ન વેદ । યસ્યાપઃશરીરં ય૊ઽપોઽન્તરે સઞ્ચરન્યમાપો ન વિદુઃ । યસ્ય તેજઃ શરીરં યસ્તેજોઽન્તરે સઞ્ચરન્યં તેજો ન વેદ । યસ્ય વાયુઃ શરીરં યો વાયુમન્તરે સઞ્ચરન્યં વાયુર્ન વેદ । યસ્યાકાશઃ શરીરં ય આકાશમન્તરે સઞ્ચરન્ યમાકાશો ન વેદ । યસ્ય મનઃ શરીરં યો મનોઽન્તરે સઞ્ચરન્યં મનો ન વેદ । યસ્ય બુદ્ધિઃ શરીરં યો બુદ્ધિમન્તરે સઞ્ચરન્યં બુદ્ધિર્ન વેદ । યસ્યાહઙ્કારઃ શરીરં યોઽહઙ્કારમન્તરે સઞ્ચરન્યં અહઙ્કારો ન વેદ । યસ્ય ચિત્તં શરીરં યશ્ચિત્તમન્તરે સઞ્ચરન્યં ચિત્તં ન વેદ । યસ્યાવ્યક્તં શરીરં યોઽવ્યક્તમન્તરે સઞ્ચરન્યમ્ અવ્યક્તં ન વેદ । યસ્યાક્ષરં શરીરં યોઽક્ષરમન્તરે સઞ્ચરન્યમ્ અક્ષરં ન વેદ । યસ્ય મૃયુઃ શરીરં યો મૃત્યુમન્તરે સઞ્ચરન્યં મૃત્યુર્ન વેદ । સ એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ । અહં મમેતિ યો ભાવો દેહાક્ષાદાવનાત્મનિ । અધ્યાસોઽયં નિરસ્તવ્યો વિદુષા બ્રહ્મનિષ્ઠયા

જ્ઞાત્વા સ્વં પ્રત્યગાત્માનં બુદ્ધિતદ્વૃત્તિસાક્ષિણમ્ ।
સોઽહમિત્યેવ તદ્વૃત્ત્યા સ્વાન્યત્રાત્મમતિં ત્યજેત્

લોકાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા ત્યક્ત્વા દેહાનુવર્તનમ્ ।
શાસ્ત્રાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

સ્વાત્મન્યેવ સદા સ્થિત્યા મનો નશ્યતિ યોગિનઃ ।
યુક્ત્યા શ્રુત્યા સ્વાનુભૂત્યા જ્ઞાત્વા સાર્વાત્મ્યમાત્મનઃ

નિદ્રાયા લોકવાર્તાયાઃ શબ્દાદેરાત્મવિસ્મૃતેઃ ।
ક્વચિન્નવસરં દત્ત્વા ચિન્તયાત્માનમાત્મનિ

માતાપિત્રોર્મલોદ્ભૂતં મલમાંસમયં વપુઃ ।
ત્યક્ત્વા ચણ્ડાલવદ્દૂરં બ્રહ્મીભૂય કૃતી ભવ

ઘટાકાશં મહાકાશ ઇવાત્માનં પરાત્મનિ ।
વિલાપ્યાખણ્ડભાવેન તૂષ્ણીં ભવ સદા મુને

સ્વપ્રકાશમધિષ્ઠાનં સ્વયંભૂય સદાત્મના ।
બ્રહ્માણ્ડમપિ પિણ્ડાણ્ડં ત્યજ્યતાં મલભાણ્ડવત્

ચિદાત્મનિ સદાનન્દે દેહરૂઢામહંધિયમ્ ।
નિવેશ્ય લિઙ્ગમુત્સૃજ્ય કેવલો ભવ સર્વદા

યત્રૈષ જગદાભાસો દર્પણાન્તઃપુરં યથા ।
તદ્બ્રહ્માહમિતિ જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યો ભવાનઘ

અહઙ્કારગ્રહાન્મુક્તઃ સ્વરૂપમુપપદ્યતે ।
ચન્દ્રવદ્વિમલઃ પૂર્ણઃ સદાનન્દઃ સ્વયમ્પ્રભઃ

ક્રિયાનાશાદ્ભવેચ્ચિન્તાનાશોઽસ્માદ્વાસનાક્ષયઃ ।
વાસનાપ્રક્ષયો મોક્ષઃ સા જીવન્મુક્તિરિષ્યતે ॥
સર્વત્ર સર્વતઃ સર્વબ્રહ્મમાત્રાવલોકનમ્ ।
સદ્ભાવભાવાનાદાઢ્યાદ્વાસનાલયમશ્નુતે

પ્રમાદો બ્રહ્મનિષ્ઠાયાં ન કર્તવ્યઃ કદાચન ।
પ્રમાદો મૃત્યુરિત્યાહુર્વિદ્યાયાં બ્રહ્મવાદિનઃ

યથાપકૃષ્ટં શૈવાલં ક્ષણમાત્રં ન તિષ્ઠતિ ।
આવૃણોતિ તથા માયા પ્રાજ્ઞં વાપિ પરાઙ્મુખમ્

જીવતો યસ્ય કૈવલ્યં વિદેહોઽપિ સ કેવલઃ ।
સમાધિનિષ્ઠતામેત્ય નિર્વિકલ્પો ભવાનઘ

અજ્ઞાનહૃદયગ્રન્થેર્નિઃશેષવિલયસ્તદા ।
સમાધિના વિકલ્પેન યદાદ્વૈતાત્મદર્શનમ્

અત્રાત્મત્વં દૃઢીકુર્વન્નહમાદિષુ સંત્યજન્ ।
ઉદાસીનતયા તેષુ તિષ્ઠેદ્ઘટપટાદિવત્

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં મૃષામાત્રા ઉપાધયઃ ।
તતઃ પૂર્ણં સ્વમાત્માનં પશ્યેદેકાત્મના સ્થિતમ્

સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયં વિષ્ણુઃ સ્વયમિન્દ્રઃ સ્વયં શિવઃ ।
સ્વયં વિશ્વમિદં સર્વં સ્વસ્માદન્યન્ન કિઞ્ચન

સ્વાત્મન્યારોપિતાશેષાભાસવસ્તુનિરાસતઃ ।
સ્વયમેવ પરંબ્રહ્મ પૂર્ણમદ્વયમક્રિયમ્

અસત્કલ્પો વિકલ્પોઽયં વિશ્વમિત્યેકવસ્તુનિ ।
નિર્વિકારે નિરાકારે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાદિભાવશૂન્યે નિરામયે ।
કલ્પાર્ણવ ઇવાત્યન્તં પરિપૂર્ણે ચિદાત્મનિ

તેજસીવ તમો યત્ર વિલીનં ભ્રાન્તિકારણમ્ ।
અદ્વિતીયે પરે તત્ત્વે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ

એકાત્મકે પરે તત્ત્વે ભેદકર્તા કથં વસેત્ ।
સુષુપ્તૌ સુખમાત્રાયાં ભેદઃ કેનાવલોકિતઃ

ચિત્તમૂલો વિકલ્પોઽયં ચિત્તાભાવે ન કશ્ચન ।
અતશ્ચિત્તં સમાધેયિ પ્રત્યગ્રૂપે પરાત્મનિ

અખણ્ડાનન્દમાત્માનં વિજ્ઞાય સ્વસ્વરૂપતઃ ।
બહિરન્તઃ સદાનન્દરસાસ્વાદનમાત્મનિ

વૈરાગ્યસ્ય ફલં બોધો બોધસ્યોપરતિઃ ફલમ્ ।
સ્વાનન્દાનુભવચ્છાન્તિરેષૈવોપરતેઃ ફલમ્

યદ્યુત્તરોત્તરાભાવે પૂર્વપૂર્વં તુ નિષ્ફલમ્ ।
નિવૃત્તિઃ પરમા તૃપ્તિરાનન્દોઽનુપમઃ સ્વતઃ

માયોપાધિર્જગદ્યોનિઃ સર્વજ્ઞત્વાદિલક્ષણઃ ।
પારોક્ષ્યશબલઃ સત્યાદ્યાત્મકસ્તત્પદાભિધઃ

આલમ્બનતયા ભાતિ યોઽસ્મત્પ્રત્યયશબ્દયોઃ ।
અન્તઃકરણસંભિન્નબોધઃ સ ત્વંપદાભિધઃ

માયાવિદ્યે વિહાયૈવ ઉપાધી પરજીવયોઃ ।
અખણ્ડં સચ્ચિદાનન્દં પરં બ્રહ્મ વિલક્ષ્યતે

ઇત્થં વાક્યૈસ્તદર્થાનુસન્ધાનં શ્રવણં ભવેત્ ।
યુક્ત્યા સંભાવિતત્વાનુસન્ધાનં મનનં તુ તત્

તાભ્યાં નિર્વિચિકિત્સેઽર્થે ચેતસઃ સ્થાપિતસ્ય યત્ ।
એકતાનત્વમેતદ્ધિ નિદિધ્યાસનમુચ્યતે

ધ્યાતૃધ્યાને પરિત્યજ્ય ક્રમાદ્ધ્યેયૈકગોચરમ્ ।
નિવાતદીપવચ્ચિત્તં સમાધિરભિધીયતે

વૃત્તયસ્તુ તદાનીમપ્યજ્ઞાતા આત્મગોચરાઃ ।
સ્મરણાદનુમીયન્તે વ્યુત્થિતસ્ય સમુત્થિતાઃ

અનાદાવિહ સંસારે સઞ્ચિતાઃ કર્મકોટયઃ ।
અનેન વિલયં યાન્તિ શુદ્ધો ધર્મો વિવર્ધતે

ધર્મમેઘમિમં પ્રાહુઃ સમાધિં યોગવિત્તમાઃ ।
વર્ષત્યેષ યથા ધર્મામૃતધારાઃ સહસ્રશઃ

અમુના વાસનાજાલે નિઃશેષં પ્રવિલાપિતે ।
સમૂલોન્મૂલિતે પુણ્યપાપાખ્યે કર્મસઞ્ચયે

વાક્યમપ્રતિબદ્ધં સત્પ્રાક્પરોક્ષાવભાસિતે ।
કરામલકમવદ્બોધમપરોક્ષં પ્રસૂયતે

વાસનાનુદયો ભોગ્યે વૈરાગ્યસ્ય તદાવધિઃ ।
અહંભાવોદયાભાવો બોધસ્ય પરમાવધિઃ

લીનવૃત્તેરનુત્પત્તિર્મર્યાદોપરતેસ્તુ સા ।
સ્થિતપ્રજ્ઞો યતિરયં યઃ સદાનન્દમશ્નુતે

બ્રહ્મણ્યેવ વિલીનાત્મા નિર્વિકારો વિનિષ્ક્રિયઃ ।
બ્રહ્માત્મનોઃ શોધિતયોરેકભાવાવગાહિનિ

નિર્વિકલ્પા ચ ચિન્માત્રા વૃત્તિઃ પ્રજ્ઞેતિ કથ્યતે ।
સા સર્વદા ભવેદ્યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

દેહેન્દ્રિયેષ્વહંભાવ ઇદમ્ભાવસ્તદન્યકે ।
યસ્ય નો ભવતઃ ક્વાપિ સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

ન પ્રત્યગ્બ્રહ્મણોર્ભેદં કદાપિ બ્રહ્મસર્ગયોઃ ।
પ્રજ્ઞયા યો વિજાનાતિ સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

સાધુભિઃ પૂજ્યમાનેઽસ્મિન્પીડ્યમાનેઽપિ દુર્જનૈઃ ।
સમભાવો ભવેદ્યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

વિજ્ઞાતબ્રહ્મતત્ત્વસ્ય યથાપૂર્વં ન સંસૃતિઃ ।
અસ્તિ ચેન્ન સ વિજ્ઞાતબ્રહ્મભાવો બહિર્મુખઃ

સુખાદ્યનુભવો યાવત્તાવત્પ્રારબ્ધમિષ્યતે ।
ફલોદયઃ ક્રિયાપૂર્વો નિષ્ક્રિયો નહિ કુત્રચિત્

અહં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનાત્કલ્પકોટિશતાર્જિતમ્ ।
સઞ્ચિતં વિલયં યાતિ પ્રબોધાત્સ્વપ્નકર્મવત્

સ્વમસઙ્ગમુદાસીનં પરિજ્ઞાય નભો યથા ।
ન શ્લિષ્યતે યતિઃ કિઞ્ચિત્કદાચિદ્ભાવિકર્મભિઃ

ન નભો ઘટયોગેન સુરાગન્ધેન લિપ્યતે ।
તથાત્મોપાધિયોગેન તદ્ધર્મૈર્નૈવ લિપ્યતે

જ્ઞાનોદયાત્પુરારબ્ધં કર્મ જ્ઞાનાન્ન નશ્યતિ ।
અદત્ત્વા સ્વફલં લક્ષ્યમુદ્દિશ્યોત્સૃષ્ટબાણવત્

વ્યાઘ્રબુદ્ધ્યા વિનિર્મુક્તો બાણઃ પશ્ચાત્તુ ગોમતૌ ।
ન તિષ્ઠતિ ભિનત્ત્યેવ લક્ષ્યં વેગેન નિર્ભરમ્

અજરોઽસ્મ્યમરોઽસ્મીતિ ય આત્માનં પ્રપદ્યતે ।
તદાત્મના તિષ્ઠતોઽસ્ય કુતઃ પ્રારબ્ધકલ્પના

પ્રારબ્ધં સિદ્ધ્યતિ તદા યદા દેહાત્મના સ્થિતિઃ ।
દેહાત્મભાવો નૈવેષ્ટઃ પ્રારબ્ધં ત્યજ્યતામતઃ

પ્રારબ્ધકલ્પનાપ્યસ્ય દેહસ્ય ભ્રાન્તિરેવ હિ

અધ્યસ્તસ્ય કુતસ્તત્ત્વમસત્યસ્ય કુતો જનિઃ ।
અજાતસ્ય કુતો નાશઃ પ્રારબ્ધમસતઃ કુતઃ

જ્ઞાનેનાજ્ઞાનકાર્યસ્ય સમૂલસ્ય લયો યદિ ।
તિષ્ઠત્યયં કથં દેહ ઇતિ શઙ્કાવતો જડાન્

સમાધાતું બાહ્યદૃષ્ટ્યા પ્રારબ્ધં વદતિ શ્રુતિઃ ।
ન તુ દેહાદિસત્યત્વબોધનાય વિપશ્ચિતામ્

પરિપૂર્ણમનાદ્યન્તમપ્રમેયમવિક્રિયમ્ ।
સદ્ઘનં ચિદ્ઘનં નિત્યમાનન્દઘનમવ્યયમ્

પ્રત્યગેકરસં પૂર્ણમનન્તં સર્વતોમુખમ્ ।
અહેયમનુપાદેયમનાધેયમનાશ્રયમ્

નિર્ગુણં નિષ્ક્રિયં સૂક્ષ્મં નિર્વિકલ્પં નિરઞ્જનમ્ ।
અનિરૂપ્યસ્વરૂપં યન્મનોવાચામગોચરમ્

સત્સમૃદ્ધં સ્વતઃસિદ્ધં શુદ્ધં બુદ્ધમનોદૃશમ્ ।
એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

સ્વાનુભૂત્યા સ્વયં જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનમખણ્ડિતમ્ ।
સસિદ્ધઃ સુસુખં તિષ્ઠન્ નિર્વિકલ્પાત્મનાત્મનિ

ક્વ ગતં કેન વા નીતં કુત્ર લીનમિદં જગત્ ।
અધુનૈવ મયા દૃષ્ટં નાસ્તિ કિં મહદદ્ભુતમ્

કિં હેયં કિમુપાદેયં કિમન્યત્કિં વિલક્ષણમ્ ।
અખણ્ડાનન્દપીયૂષપૂર્ણબ્રહ્મમહાર્ણવે

ન કિઞ્ચિદત્ર પશ્યામિ ન શૃણોમિ ન વેદ્મ્યહમ્ ।
સ્વાત્મનૈવ સદાનન્દરૂપેણાસ્મિ સ્વલક્ષણઃ

અસઙ્ગોઽહમનઙ્ગોઽહમલિઙ્ગોઽહં હરિઃ ।
પ્રશાન્તોઽહમનન્તોઽહં પરિપૂર્ણશ્ચિરન્તનઃ

અકર્તાહમભોક્તાહમવિકારોઽહમવ્યયઃ ।
શુદ્ધો બોધસ્વરૂપોઽહં કેવલોઽહં સદાશિવઃ

એતાં વિદ્યામપાન્તરતમાય દદૌ । અપાન્તરતમો બ્રહ્મણે દદૌ । બ્રહ્મા ઘોરાઙ્ગિરસે દદૌ । ઘોરાઙ્ગિરા રૈક્વાય દદૌ । રૈક્વો રામાય દદૌ । રામઃ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો દદાવિત્યેતન્નિર્વાણાનુશાસનં વેદાનુશાસનં વેદાનુશાસનમિત્યુપનિષત્ ।
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ અધ્યાત્મોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય
વર્ગઃઉપનિષદઃ