Abhinaya Darpana · Chapter p1

nandikeśvaraviracitam abhinayadarpaṇam
namaskiyā
āṅgikaṃ bhuvanaṃ yasya vācikaṃ sarvavāṅmayam /
āhārya candratārādi taṃ numaḥ sāttvikaṃ śivam

nāṭyotpattiḥ
nāṭyavedaṃ dadau pūrvaṃ bharatāya caturmukhaḥ /
tataśca bharataḥ sārdhaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

nāya nṛttaṃ tathā nṛtyamar śambhoḥ prayuktavān /
prayogamuddhataṃ smṛtvā svaprayuktaṃ tato haraḥ

taṇḍunā svagaṇāgraṇyā bharatāya nyadīdiśat /
lāsyamasyāgrataḥ prītyā pārvatyā samadīdiśat

buddhvā'tha taṇḍavaṃ tāṇḍormartyebhyo munayo'vadan /
pārvatī tvanuśāsti sma lāsya bāṇātmajāmuṣām

tayā dvāravatīgopyastābhiḥ saurāṣṭrayoṣitaḥ /
tābhistu tattaddeśīyāstadaśiṣyanta yoṣitaḥ

evaṃ paramparāprāptamettalloke pratiṣṭhitam /
nāṭyapraśaṃsā
ṛgyajuḥ sāmavedebhyo vedāccātharvaṇaḥ kramāt

pāṭhyaṃ cābhinayaṃ gītaṃ rasān saṅgṛhya padmajaḥ /
vyarīracacchāstramidaṃ dharmakāmārthamokṣadam

kīrtiprāgalbhyasaubhāgyavaidadhynāṃ pravardhanam /
audāryastheryadhairyāṇāṃ vilāsasya ca kāraṇam

duḥkhārtiśokanirvedakhedavicchedakāraṇam /
api brahmaparānandādidamabhyadhikaṃ matam

jahāra nāradādīnāṃ cittāni kathamanyathā /
naṭanabhedāḥ
etaccaturvidhopetaṃ naṭanaṃ trividhaṃ smṛtam

nāṭyaṃ nṛttaṃ nṛtyamiti munibhirbharatādibhiḥ /
naṭanaprayogakālaḥ
draṣṭavye nāṭyanṛtye ca parvakāle viśeṣataḥ

nṛttaṃ tatra narendrānāmabhiṣeke mahotsave /
yātrāyāṃ devayātrāyāṃ vivāhe priyasaṅgame

nagarāṇāmagārāṇāṃ praveśe putrajanmani /
śubhārthibhiḥ prayoktavyaṃ māṅgalyaṃ sarvakarmabhiḥ

nāṭyaṃ
nāṭyaṃ tannāṭakaṃ caiva pūjyaṃ pūrvakathāyutam /
nṛttaṃ
bhāvābhinayahīnaṃ tu nṛttamityabhidhīyate

nṛtyaṃ
rasabhāvavyañjanādiyuktaṃ nṛtyamitīryate /
etannṛtyaṃ mahārājasabhāyāṃ kalpayet sadā

sabhāpatilakṣaṇaṃ --
śrīmān dhīmān vivekī vitaraṇanipuṇo gānavidyāpravīṇaḥ
sarvajñaḥ kīrtiśālī sarasaguṇayuto hāvabhāveṣvabhijñaḥ /
mātsaryadveṣahīnaḥ prakṛtihitasadācāraśīlo dayālu-
rdhīro dāntaḥ kalāvānabhinayacaturo'sau sabhānāyakaḥ syāt

mantrilakṣaṇaṃ --
medhāsusthirabhāṣaṇaguṇaparāḥ śrīmadyaśolampaṭā
bhāvajñā guṇadoṣabhedanipuṇāḥ śa‍ṛṅgāralīlāyutāḥ /
madhyasthā nayakovidāḥ sahṛdayāḥ satpaṇḍitā bhānti te
bhāṣābhedavicakṣaṇāḥ sukavayo asya prabhormantriṇaḥ

sabhālakṣaṇaṃ --
sabhākalpatarurbhāti vedaśākhopajīvitaḥ /
śāstrapuṣpasamākīrṇo vidvadbhramaraśobhitaḥ

sabhāracanā
evaṃvidhaḥ sabhānāthaḥ prāṅmukho niviśena mudā /
varteran pārśvayostasya kavimantrisuhṛjjanāḥ

tadagre naṭanaṃ kuryāt tat sthalaṃ raṅga ucyate /
raṅgamadhye sthite pātre tatsamīpe naṭottamaḥ

dakṣiṇe tāladhārī ca pārśvadvandve mṛdaṅgakau /
tayormadhye gītakārī śrutikārastadantike

evaṃ tiṣṭhet krameṇaiva nāṭyādau raṅgamaṇḍalī /
pātralakṣaṇaṃ --
tanvī rūpavatī śyāmā pīnonnatapayodharā

pragalbhā sarasā kāntā kuśalā grahamokṣayoḥ /
viśālalocanā gītavādyatālānuvartinī

parārdhyabhūṣāsampannā prasannamukhapaṅkajā /
evaṃvidhaguṇopetā nartakī samudīritā

varjanīyapātrāṇi --
puṣpākṣī keśahīnā ca sthūloṣṭhī lambitastanī /
atisthūlāpyatikṛśā atyuccāpyativāmanā

kubjā ca svarahīnā ca daśaitā nāṭyavarjitāḥ /
pātrasya prāṇāḥ --
javaḥ sthiratvaṃ rekhā ca bhramarī dṛṣṭiraśramaḥ

medhā śraddhā vaco gītaṃ pātraprāṇā daśa smṛtāḥ /
evaṃvidhena pātreṇa nṛtyaṃ kāryaṃ vidhānataḥ

kiṅkiṇīlakṣaṇaṃ
susvarāśca surūpāśca sūkṣmā nakṣatradevatāḥ /
kiṅkiṇyaḥ kāṃsyaracitā ekaikāṅgulikāntaram

badhnīyānnīlasūtreṇa granthibhiśca dṛḍhaṃ punaḥ /
śatadvayaṃ śataṃ vāpi pādayornāṭyakāriṇī

prārthanādikaṃ --
vighneśaṃ murajādhipaṃ ca gaganaṃ stutvā mahīṃ prārthayet
tattadvādyakadambakasya vidhinā pūjāvidhāmānayet /
ālapyātimanoharān bahuvidhīn sampādya bhūyastathā
gurvājñāmavalambya pātramucitaṃ śa‍ṛṅgāramevārabhet

raṅgādhidevatāstutiḥ --
bharatakulabhāgyakalike bhāvarasānandapariṇatākāre /
jagadekamohanakale jaya jaya raṅgādhidevate devi

puṣpāñjaliḥ
vighnānāṃ nāśanaṃ kartuṃ bhūtānāṃ rakṣaṇāya ca /
devānāṃ tuṣṭaye cāpi prekṣakāṇāṃ vibhūtaye

śreyase nāyakasyātra pātrasaṃrakṣaṇāya ca /
ācāryaśikṣāsiddhārtha puṣpāñjalimathārabhet

nāṭyakramaḥ
evaṃ kṛtvā pūrvaraṅgaṃ nṛtyaṃ kāryaṃ tataḥ param /
nṛtyaṃ gītābhinayanaṃ bhāvatālayutaṃ bhavet

āsyenālambayed gītaṃ hastenārthaṃ pradarśayet /
cakṣurbhyāṃ darśayed bhāvaṃ pādābhyāṃ tālamācaret

yato hastastato dṛṣṭiryato dṛṣṭistato manaḥ /
yato manastato bhāvo yato bhāvastato rasaḥ

abhinayaḥ
tatra tvabhinayasyaiva prādhānyamiti kathyate /
āṅgiko vācikastadvadāhāryaḥ sātviko'paraḥ

caturdhābhinayas -
āṅgikābhinayaḥ
tatra āṅgiko'ṅgairnidarśitaḥ /
vācikābhinayaḥ
vācā viracitaḥ kāvyanāṭakādi tu vācikaḥ

āhāryābhinayaḥ
āhāryo hārakeyūraveṣādibhiralaṅkṛtaḥ /
sāttvikābhinayaḥ
sāttvikaḥ sāttvikairbhāvairbhāvajñena vibhāvitaḥ

stambhaḥ svedāmbu romāñcaḥ svarabhaṅgo'tha vepathuḥ /
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ

āṅgikābhinayasādhanāni
tatrāṅgiko'ṅgapratyaṅgopāṅgaistredhā prakāśataḥ /
aṅgāni
aṅgānyastra śiro hastau vakṣaḥ pārśvau kaṭītaṭau

pādāviti ṣaḍuktāni grīvāmapyapare jaguḥ //
pratyaṅgāni
pratyaṅgānyatha ca skandhau bāhū pṛṣṭhaṃ tathodaram

ūrū jaṅghe ṣaḍityāhurapare maṇibandhakau /
jānunī kūrparāvetat trayamapyadhikaṃ jaguḥ

upāṅgāni
grīvā syādapyupāṅgantu skandha evaṃ jagurbudhāḥ /
dṛṣṭibhrūpuṭatārāśca kapolau nāsikā hanū

adharo daśanā jihvā cubukaṃ vadanaṃ tathā /
upāṅgāni dvādaśaiva śirasyaṅgāntareṣu ca

pārṣṇigulphau tathāṅgulyaḥ karayoḥ pādayostale /
etāni pūrvaśāstrānusāreṇoktāni vai mayā

nṛtyamātropayogīni kathyante lakṣaṇaiḥ kramāt /
aṅgānāṃ calanādeva pratyaṅgopāṅgayorapi

calanaṃ prabhavettasmāt sarveṣāṃ nātra lakṣaṇam /
śiromedāḥ --
samamudvāhitamadhomukhamālolitaṃ dhutam

kampitaṃ ca parāvṛttamutkṣiptaṃ parivāhitam /
navadhā kathitaṃ śīrṣaṃ nāṭyaśāstraviśāradaiḥ

samaśiraḥ --
niścalaṃ samamākhyātaṃ yannatyunnativarjitam /
viniyogaḥ --
nṛtyārambhe japādau ca garve praṇayakopayoḥ

stambhane niṣkriyatve ca samaśīrṣamudāhṛtam /
udvāhitaśiraḥ --
udvāhitaśiro jñeyamūrdhvabhāgonnatānanam

viniyogaḥ --
dhvaje candre ca gagane parvate vyomagāmiṣu /
tuṅgavastuni saṃyojyamudvāhitaśiro budhaiḥ

adhomukhaśiraḥ --
adhastānnamitaṃ vaktramadhomukhamitīritam /
viniyogaḥ --
lajjākhedapraṇāmeṣu duścintāmūrchayostathā

adhaḥsthitārthanirdeśe yujyate'mbuni majjane /
ālolitaśiraḥ --
maṇḍalākāramudbhrāntamālolitaṃ śiro bhavet

viniyogaḥ --
nidrodvegagrahāveśamadamūrchāsu tanmatam /
bhramaṇe vikaṭoddāmahāsye cālolitaṃ śiraḥ

dhutaśiraḥ --
vāmadakṣiṇabhāgeṣu calitaṃ taddhutaṃ śiraḥ /
viniyogaḥ --
nāstīti vacane bhūyaḥ pārśvadeśāvalokane

janāśvāse vismaye ca viṣāde'nīpsite tathā /
śītārte jvarite bhīte sadyaḥpītāsave tathā

yuddhe yatne niṣedhādāvamarṣe svāṅgavīkṣaṇe /
pārśvāhvāne ca tasyoktaḥ prayogo bharatādibhiḥ

kampitaśiraḥ --
ūrdhvādhobhāgacalitaṃ tacchiraḥ kampitaṃ bhavet /
viniyogaḥ --
roṣe tiṣṭheti vacane praśne saṅkhyopahūtayoḥ

āvāhane tarjane ca kampitaṃ viniyujyate /
parāvṛttaśiraḥ --
parāṅmukhīkṛtaṃ śīrṣaṃ parāvṛttamitīritam

viniyogaḥ --
tat kāryaṃ kopalajjādikṛte baktrāpasaraṇe /
anādare kace tūṇyāṃ parāvṛttaśiro bhavet

utkṣiptaśiraḥ --
pārśvordhvabhāgacalitamutkṣiptaṃ kathyate śiraḥ /
viniyogaḥ --
gṛhāṇāgacchetyādyarthasūcane paripoṣaṇe

aṅgīkāre prayoktavyamutkṣiptaṃ nāma śīrṣakam /
parivāhitaśiraḥ --
pārśvayoścāmaramiva tataṃ cet parivāhitam

viniyogaḥ --
mohe ca virahe stotre santoṣe cānumodane /
vicāre ca prayoktavyaṃ parivāhitaśīrṣakam

dṛṣṭimedāḥ --
samamālokitaṃ sācīrlokitanimīlite /
ullokitānuvṛtte ca tathā caivāvalokitam

ityaṣṭau dṛṣṭibhedāḥ syuḥ kīrtitāḥ pūrvasūribhiḥ /
samadṛṣṭiḥ --
vīkṣaṇaṃ suranārīvat sānandaṃ samavīkṣaṇam

viniyogaḥ --
nāṭyārambhe tulāyāṃ cāpyanyacintāviniścaye /
āścarye devatārūpe samadṛṣṭirudāhṛtā

ālokitadṛṣṭiḥ --
ālokitaṃ bhavedāśubhramaṇaṃ sphuṭavīkṣaṇam /
viniyogaḥ --
kulālacakrabhramaṇe sarvavastupradarśane

yāñcayāṃ ca prayoktavyamālokitanirīkṣaṇam /
sācīdṛṣṭiḥ --
svasthāne tiryagākāramapāṅgavalanaṃ kramāt

sācīdṛṣṭiriti jñeyā nāṭyaśāstraviśāradaiḥ /
viniyogaḥ --
iṅgite śmaśrusaṃsparśe śaralakṣye śuke smṛtau

sūcanāyāṃ ca kāryāṇāṃ nāṭye sācīnirīkṣaṇam /
pralokitadṛṣṭiḥ --
pralokitaṃ parijñeyaṃ calanaṃ pārśvabhāgayoḥ

viniyogaḥ --
ubhayoḥ pārśvayorvastu nirdeśe ca prasañjite /
calane buddhijaḍye ca pralokitanirīkṣaṇam

molitadṛṣṭiḥ --
dṛṣṭe rardhavikāśena mīlitā dṛṣṭirīritā /
viniyogaḥ --
āśīviṣe pāravaśye jape dhyāne namaskṛtau

unmāde sūkṣmadṛṣṭau ca mīlitā dṛṣṭirīritā /
ullokitadṛṣṭiḥ --
ullokitamiti jñeyamūrdhvabhāge vilokanam

viniyogaḥ --
dhvajāgre gopure devamaṇḍale pūrvajanmani /
aunnatye candrikādāvapyullokitanirīkṣaṇam

anuvṛttadṛṣṭiḥ --
ūrdhvādho vīkṣaṇaṃ vegādanuvṛttamitīritam /
viniyogaḥ --
kopadṛṣṭau priyāmantre anuvṛttanirīkṣaṇam

avalokitadṛṣṭiḥ --
adhastāddarśanaṃ yattadavalokitamucyate /
viniyogaḥ --
chāyāloke vicāre ca caryāyāṃ paṭhanaśrame

svāṅgāvalokane yāne'pyavalokitamucyate /
grīvābhedāḥ --
sundarī ca tiraścīnā tathaiva parivartitā

prakampitā ca bhāvajñairjñeyā grīvā caturvidhā /
sundarī prīvā --
tiryak cañcalitā grīvā sundarīti nigadyate

viniyogaḥ --
snehārambhe tathā yatne samyagarthe ca vistṛte /
sarasatvānumode ca sā grīvā sundarī matā

tiraścīnā grīvā --
pārśvayorūrdhvabhāge tu calitā sarpayānavat /
sā grīvā tu tiraścīnetyucyate nāṭyakovidaiḥ

viniyogaḥ --
svaḍgaśrame sarpagatyāṃ tiraścīnā prayujyate /
parivartitā grīvā --
savyāpasavyacalitā grīvā yatrārdhacandravat

sā hi nāṭyakalābhijñairvijñeyā parivartitā /
viniyogaḥ --
śa‍ṛṅgāranaṭane kāntakapoladvayacumbane

nāṭyatantravicārajñaiḥ prayojyā parivartitā /
prakampitā grīvā --
puraḥ paścāt pracalanāt kapotīkaṇṭhakampavat

prakampiteti sā grīvā nāṭyaśāstre praśasyate /
viniyogaḥ --
yuṣmadasmaditi prokte deśīnāṭye viśeṣataḥ

dolāyāṃ maṇite caiva prayoktavyā prakampitā /
hastabhedāḥ --
athedānīntu hastānāṃ lakṣaṇaṃ procyate mayā

asaṃyutāḥ saṃyutāśca hastadvedhā nirūpitā /
tatrāsaṃyutahastānāmādau lakṣaṇamucyate

asaṃyutahastāḥ --
patākastripatāko'rdhapatākaḥ kartarīmukhaḥ /
mayūrākhyo'rdhacandraśca arālaḥ śukatuṇḍakaḥ

muṣṭiśca śikharākhyaśca kapitthaḥ kaṭakāmukhaḥ /
sūcī candrakalā padmakośaḥ sarpaśirastathā

mṛgaśīrṣaḥ siṃhamukhaḥ kāṅgulaścālapadmakaḥ /
caturo bhramaraścaiva haṃsāsyo haṃsapakṣakaḥ

śandaṃśo mukulaśceva tāmracūḍastriśūlakaḥ /
ityasaṃyutahastānāmaṣṭāviṃśatirīritā

patākahastaḥ --
aṅgulyaḥ kuñcitāṅguṣṭaḥ saṃśliṣṭāḥ prasṛtā yadi /
sa patākakaraḥ prokto nṛtyakarmaviśāradaiḥ

viniyogaḥ --
nāṭyārambhe vārivāhe vane vastuniṣedhane /
kucasthale niśāyāṃ ca nadyāmamaramaṇḍale

turaṅge khaṇḍane vāyau śayane gamanodyame /
pratāpe ca prasāde ca candrikāyāṃ ghanātape

kavāṭapāṭane saptavibhaktyarthe taraṅgake /
vīthipraveśabhāve'pi samatve cāṅgarāgake

ātmārthe śapathe cāpi tūṣṇīmbhāvanidarśane /
tālapatre ca kheṭe ca dravyādisparśane tathā

āśīrvādakriyāyāṃ ca nṛpaśreṣṭhasya bhāvane /
tatra tatreti vacane sindhau ca sukṛtikrame

sambodhane puroge'pi khaḍgarūpasya dhāraṇe /
māse saṃvatsare varṣadine sammārjane tathā

evamartheṣu yujyante patākahastabhāvanāḥ /
tripatākahastaḥ --
sa eva tripatākaḥ syādvakritānāmikāṅguliḥ

viniyogaḥ --
makuṭe vṛkṣabhāveṣu vajre taddharavāsave /
ketakīkusume dīpe vahnijvālā vijṛmbhane

kapote patralekhāyāṃ bāṇārthe parivartane /
yujyate tripatāko'yaṃ kathito bharatottamaiḥ

ardhapatākahastaḥ --
tripatāke kaniṣṭā ced vakritā'rdhapatākikā /
viniyogaḥ --
pallave phalake tīre ubhayoriti vācake

krakace churikāyāṃ ca dhvaje gopuraśa‍ṛṅgayoḥ /
yujyate'rdhapatāko'yaṃ tattatkarmaprayogake

kattarīmukhahastaḥ --
asyaiva cāpi hastasya tarjanī ca kaniṣṭhikā /
bahiḥ prasārite dve ca sa karaḥ kartarīmukhaḥ

viniyogaḥ --
strīpuṃsayostu viśleṣe viparyāsapade'pi vā /
luṇṭhane nayanānte ca maraṇe bhedabhāvane

vidyudarthe'pyekaśayyāvirahe patane tathā /
latāyāṃ yujyate yastu sa karaḥ kartarīmukhaḥ

mayūrahastaḥ --
asminnāmikāṅguṣṭhau śliṣṭau cānyāḥ prasāritāḥ /
mayūrahastaḥ kathitaḥ karaṭīkāvicakṣaṇaiḥ

viniyogaḥ --
mayūrāsye latāyāṃ ca śakune vamane tathā /
alakasyāpanayane lalāṭatilakeṣu ca

nadyudakasya nikṣepe śāstravāde prasiddhake /
evamartheṣu yujyante mayūrakarabhāvanāḥ

ardhacandrahastaḥ --
ardhacandrakaraḥ so'yaṃ patāke'ṅguṣṭhasāraṇāt /
viniyogaḥ --
candre kṛṣṇāṣṭamībhāji galahastārthake'pi ca

bhallāyudhe devatānāmabhiṣecanakarmaṇi /
bhukpātre codbhave kaṭyāṃ cintāyāmātmavācake

dhyāne ca prārthane cāpi aṅgānāṃ sparśane tathā /
prākṛtānāṃ namaskāre ardhacandro niyujyate

arālahastaḥ --
patāke tarjanī vakrā nāmnā so'yamarālakaḥ /
viniyogaḥ --
viṣādyamṛtapāneṣu pracaṇḍapavane'pi ca

śukatuṇḍahastaḥ --
asminnanāmikā vakrā śukatuṇḍakaro bhavet /
viniyogaḥ --
bāṇaprayoge kuntārthe vā''layasya smṛtikrame

marmotyāmugrabhāveṣu śukatuṇḍo niyujyate /
muṣṭihastaḥ --
melanādaṅgulīnāñca kuñcitānāṃ talāntare

aṅguṣṭhaścopariyuto muṣṭihasto'yamīryate /
viniyogaḥ --
sthire kacagrahe dārḍhye vastvādīnāṃ ca dhāraṇe

mallānāṃ yuddhabhāve'pi muṣṭihasto'yamiṣyate /
śikharahastaḥ --
cenmuṣṭirunnatāṅguṣṭhaḥ sa eva śikharaḥ karaḥ

viniyogaḥ --
madane kārmuke stambhe niścaye pitṛkarmaṇi /
oṣṭhepraviṣṭarūpe ca radane praśnabhāvane

liṅge nāstīti vacane smaraṇe'bhinayāntike /
kaṭibandhākarṣaṇe ca parirambhavidhikrame

ghaṇṭānināde śikharo yujyate bharatādibhiḥ /
kapitthahastaḥ --
aṅguṣṭhamūrdhniśikharo vakritā yadi tarjanī

kapitthākhyaḥ karaḥ so'yaṃ kīrtito nṛttakovidaiḥ /
viniyogaḥ --
lakṣmyāṃ caiva sarasvatyāṃ naṭānāṃ tāladhāraṇe

godohane'pyañjane ca līlākusumadhāraṇe /
celāñcalādigrahaṇe paṭasyaivāvaguṇṭhane

dhūpadīpārcane cāpi kapitthaḥ samprayujyate /
kaṭakāmukhahastaḥ --
kapitthe tarjanī cordhvamuchritāṅguṣṭhamadhyamā

kaṭakāmukhahasto'yaṃ kīrtito bharatāgamaiḥ /
viniyogaḥ --
kusumāvacaye muktāsragdāmnāṃ dhāraṇe tathā

śaramadhyākarṣaṇe ca nāgallīpradānake /
kastūrikādivastūnāṃ peṣaṇe gandhavāsane

vacane dṛṣṭibhāve'pi kaṭakāmukha iṣyate /
sūcīhastaḥ --
ūrdhvaprasāritā yatra kaṭakāmukhatarjanī

sūcīhastaḥ sa vijñeyo bharatāgamakovidaiḥ /
viniyogaḥ --
ekārthe'pi parabrahmabhāvanāyāṃ śate'pi ca

ravau nagaryāṃ lokārthe tatheti vacane'pi ca /
yacchabde'pi tacchabd vijanārthe'pi tarjane

kārśye śalāke vapuṣi āścarye veṇibhāvane /
chatre samarthe pāṇau ca romālyāṃ bherīvādane

kulālacakrabhramaṇe rathāṅgamaṇḍale tathā /
vivecane dinānte ca sūcīhastaḥ prakīrtitaḥ

candrakalāhastaḥ --
sūcyāmaṅguṣṭhamokṣe tu karaścandrakalā bhavet /
viniyogaḥ --
candre mukhe ca prādeśe tanmātrākāravastuni

śivasya mukuṭe gaṅgānadyāṃ ca laguḍe'pi ca /
eṣāṃ candrakalā caiva viniyojyā vidhīyate

padmakośahastaḥ --
aṅgulyo viralā kiñcit kuñcitāstalanimnagāḥ /
padmakośābhidho hastastannirūpaṇamucyate

viniyogaḥ --
phale bilvakapitthādau strīṇāṃ ca kucakumbhayoḥ /
āvarte kanduke sthālyāṃ bhojane puṣpakorake

sahakāraphale puṣpavarṣe mañjarikādiṣu /
japākusumabhāve ca ghaṇṭārūpe vidhānake

valmīke kamale'pyaṇḍe padmakośo vidhīyate /
sarpaśīrṣahastaḥ --
patākā namitāgrā cet sarpaśīrṣakaro bhavet

viniyogaḥ --
candane bhujage mandre prokṣaṇe poṣaṇādiṣu /
devasyodakadāneṣu āsphāle gajakumbhayoḥ

bhujasthāne mallānāṃ tu yujyate sarpaśīrṣakaḥ /
mṛgaśīrṣahastaḥ --
asmin kaniṣṭhikāṅguṣṭhe prasṛte mṛgaśīrṣakaḥ

viniyogaḥ --
strīṇāmarthe kapole ca cakramaryādayorapi /
bhītyāṃ vivāde nepathye āhvāne ca tripuṇḍrake

mṛgamukhe raṅgamallyāṃ pādasaṃvāhane tathā /
sarvasve milane kāmamandire chatradhāraṇe

sañcāre ca priyāhvāne yujyate mṛgaśīrṣakaḥ /
siṃhamukhahastaḥ --
madhyamānāmikāgrābhyāmaṅguṣṭho miśrito yadi

śeṣau prasāritau yatra sa siṃhāsyakaro bhavet /
viniyogaḥ --
home śaśe gaje darbhacalane padmadāmani

siṃhānane vaidyapāke śodhane samprayujyate /
kāṅgulahastaḥ --
padmakośe'nāmikā cennamrā kāṅgulahastakaḥ

dhutaśiraḥ --
lakucasya phale bālakiṅkiṇyāṃ ghaṇṭikārthake /
cakore kramuke bālakuce kahlārake tathā

cātake nālikere ca kāṅgulo yujyate karaḥ /
alapadmahastaḥ --
kaniṣṭhādyā vakritāśca viralāścālapadmakaḥ

viniyogaḥ --
vikacābje kapitthādiphale cāvartake kuce /
virahe mukure pūrṇacandre saundaryabhāvane

dhammille candraśālāyāṃ grāme coddhṛtakopayoḥ /
taṭāke śakaṭe cakravāke kalakalārave

ślāghane so'lapadmaśca kīrtito bharatāgame /
caturahastaḥ --
tarjanyādyāstatra śliṣṭāḥ kaniṣṭhā prasṛtā yadi

aṅguṣṭho'nāmikāmūle tiryak ceccaturaḥ karaḥ /
viniyogaḥ --
kastūryāṃ kiñcidarthe ca svarṇe tāmre ca lohake

ārdre khede rasāsvāde locane varṇabhedane /
pramāṇe sarase mandagamane śakalīkṛte

ānane ghṛtatailādau yujyate caturaḥ karaḥ /
bhramarahastaḥ --
madhyamāṅguṣṭhasaṃyoge tarjanī vakritākṛtiḥ

śeṣāḥ prasāritāścāsau bhramarābhidhahastakaḥ /
viniyogaḥ --
bhramare ca śuke pakṣe sārase kokilādiṣu

bhramarākhyaśca hasto'yaṃ kīrtito bharatāgame /
haṃsāsyahastaḥ --
bhadhyamādyāstrayoṅgulyaḥ prasṛtā viralā yadi

tarjanyaṅguṣṭhasaṃśleṣāt karo haṃsātyako bhavet /
viniyogaḥ --
māṅgalye sūtrabandhe ca upadeśaviniścaye

romāñce mauktikādau ca dīpavartiprasāraṇe /
nikaṣe mallikādau ca citre talle khane tathā

daṃśe ca jalabandhe ca haṃsāsyo yujyate karaḥ /
haṃsapakṣahastaḥ --
sarpaśīrṣakare samyak kaniṣṭhā prasṛtā yadi

haṃsapakṣaḥ karaḥ so'ya tannirūpaṇamucyate /
viniyogaḥ --
ṣaṭsaṅkhyāyāṃ setubandhe nakharekhāṅkaṇe tathā

pidhāne haṃsapakṣo'yaṃ kathito bharatāgame /
sandaṃśastaḥ --
punaḥ punaḥ padmakośaḥ saṃśliṣṭo viralo yadi

sandaṃśābhidhahasto'yaṃ kīrtito nṛtyakovidaiḥ /
viniyogaḥ --
udare validāne ca vraṇe kīṭe mahābhaye

arcane pañcasaṅkhyāyāṃ sandaṃśākhyo niyujyate /
mukulahastaḥ --
aṅgulopañcakaṃ caiva melayitvā pradarśane

mukulābhidhahasto'yaṃ kīrtyate bharatāgame /
kumude bhojane pañcabāṇe mudrādidhāraṇe

nābhau ca kadalīpuṣpe yujyate mukulaḥ karaḥ /
tāmracūḍahastaḥ --
mukule tāmracūḍaḥ syāttarjanī vakritā yadi

viniyogaḥ --
kukkuṭādau vake kāke uṣṭre vatse ca lekhane /
yujyate tāmracūḍākhyaḥ karo bharatavedibhiḥ

triśūlahastaḥ --
nikuñcanayutāṅguṣṭhakaniṣṭhastu triśūlakaḥ /
viniyogaḥ --
vilvapatre tritvayukte triśūlakara īritaḥ

vyāghrahastaḥ --
kaniṣṭhāṅguṣṭhanamane mṛgaśīrṣakare tathā /
vyāghrahastaḥ sa vijñeyo bharatāgamakovidaiḥ

viniyogaḥ --
vyāghre bheke markaṭe ca śuktau saṃyujyate karaḥ /
ardhasūcīhastaḥ --
kapitthe tarjanī ūrdhvasāraṇe tvardhasūcikaḥ

viniyogaḥ --
aṅkure pakṣiśāvādau bṛhatkīṭe niyujyate /
kaṭakahastaḥ --
sandaṃśe'pyūrdhvabhāge tu madhyamānāmikānvayā

//// //// kaṭako hasta ucyate /
viniyogaḥ --
etasya viniyogastu //// //// darśane

āhvānabhāvacalane //// //// /
pallihastaḥ --
mayūre tarjanīpṛṣṭho madhyamena yuto yadi

pallihastaḥ sa vijñeyaḥ pallāthai viniyujyate /
abhinayavaśādeṣāṃ saṃyutatvaṃ prakīrtitam

mārgapradarśanaṃ teṣāṃ kramāllakṣyānusārataḥ /
saṃyutahastāḥ --
añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā

ḍolāhastaḥ puṣpapuṭa utsaṅgaḥ śivaliṅgakaḥ /
kaṭakāvardhanaścaiva kartarīsvastikastathā

śakaṭaṃ śaṅkhacakre ca sampuṭaḥ pāśakīlakau /
matsyaḥ kūrmoṃ varāhaśca garuḍo nāgabandhakaḥ

khaṭvā bheruṇḍa ityete saṅkhyātā saṃyutāḥ karāḥ /
trayoviṃśatirityuktāḥ pūrvagairbharatādibhiḥ

añjalihastaḥ --
patākātalayoryogādañjaliḥ kara īritaḥ /
viniyogaḥ --
devatāguruviprāṇāṃ namaskāreṣvanukramāt

kāryaḥ śiromukhorastho viniyoge'ñjalibudhaiḥ /
kapotahastaḥ --
kapoto'sau karo yatra śliṣṭā''mūlāgrapārśvakaḥ

viniyogaḥ --
praṇāme gurusambhāṣe vinayāṅgīkṛteṣvayam /
karkaṭahastaḥ --
anyonyasyāntare yatrāṅgulyo niḥsṛtya hastayoḥ

antarbahirvā vartante karkaṭaḥ so'bhidhīyate /
viniyogaḥ --
samūhāgamane tundadarśane śaṅkhapūraṇe

aṅgānāṃ moṭane śākhonnamane ca niyujyate /
svastikahastaḥ --
patākayoḥ sanniyuktaḥ karayormaṇibandhayoḥ

saṃyogena svastikākhyo makare viniyujyate /
ḍolāhastaḥ --
patāka ūrūdeśasthe ḍolāhasto'yamiṣyate

viniyogaḥ --
nāṭyārambhe prayoktavya iti nāṭyavido viduḥ /
puṣpapuṭahastaḥ --
saṃśliṣṭakarayoḥ sarpaśīrṣaḥ puṣpapuṭaḥ karaḥ

viniyogaḥ --
nīrājanāvidhau vāriphalādigrahaṇe'pi ca /
sadhyāymayaidāne ca mantrapuṣpe ca yujyate

utsaṅgahastaḥ --
ānyonyabāhudeśasthau mṛgaśīrṣakarau yadi /
utsaṅgahastaḥ sa jñeyo bharatāgamavedibhiḥ

viniyogaḥ --
āliṅgane ca lajjāyāmaṅgadādipradarśane /
bālānāṃ śikṣaṇe cāyamutsaṅgo yujyate karaḥ

śivaliṅgahastaḥ --
vāme'rdhacandro vinyastaḥ śikharaḥ śivaliṅgakaḥ /
viniyogaḥ --
viniyogastu tasyaiva śivaliṅgasya darśane

kaṭakāvardhanahastaḥ --
kaṭakāmukhayoḥ pāṇyoḥ svastiko maṇibandhayoḥ /
kaṭakāvardhanākhyaḥ syāditi nāṭyavido viduḥ

viniyogaḥ --
paṭṭābhiṣeke pūjāyāṃ vivāhādiṣu yujyate /
kartarīsvastikahastaḥ --
kartarīsvastikākārā kartarīsvastiko bhavet

viniyogaḥ --
śākhāsu cādriśikhare vṛkṣeṣu ca niyujyate /
śakaṭahastaḥ --
bhramare madhyamāṅguṣṭhaprasārācchakaṭo bhavet

viniyogaḥ --
rākṣasābhinaye prāyaḥ śakaṭo viniyujyate /
śaṅkhahastaḥ --
śikharāntargatāṅguṣṭha itarāṅguṣṭhasaṅgataḥ

tarjanyā yuta aśliṣṭaḥ śaṅkhahastaḥ prakīrtitaḥ /
viniyogaḥ --
śaṅkhādiṣu prayojyo'yamityāhurbharatādayaḥ

cakrahastaḥ --
yatrārdhacandrau tiryañcāvanyonyatalasaṃspṛśau /
cakrahastaḥ sa vijñeyaścakrārthe viniyuyyate

sampuṭahastaḥ --
kuñcitāṅgulayaścake proktaḥ sampuṭahastakaḥ /
viniyogaḥ --
vastvācchāde sampuṭe ca sampuṭaḥ kara īritaḥ

pāśahastaḥ --
sūcyāṃ nikuñcite śliṣṭe tarjanyau pāśa īritaḥ /
viniyogaḥ --
anyonyakalahe pāśe śa‍ṛṅkhalāyāṃ niyujyate

kīlakahastaḥ --
kaniṣṭhe kuñcite śliṣṭe mṛgaśīrṣastu kīlakaḥ /
viniyogaḥ --
snehe narmānulāpe ca kīlako viniyujyate

matsyahastaḥ --
karapṛṣṭopari nyasto yatra hastastvadhomukhaḥ /
kiñcitprasāritāṅguṣṭhakaniṣṭho matsyanāmakaḥ

viniyogaḥ --
etasya viniyogastu sammato matsyadarśane /
kūrmahastaḥ --
kuñcitāgrāṅguliścakre tyaktāṅguṣṭhakaniṣṭhakaḥ

kūrmahastaḥ sa vijñeyaḥ kūrmārthe viniyujyate /
varāhahastaḥ --
mṛgaśīrṣe tvanyatare svoparyekaḥ sthite yadi

kaniṣṭhāṅguṣṭhayoryogādvarāhakara īritaḥ /
viniyogaḥ --
etasya viyogaḥ syādvarāhārthapradarśane

garuḍahastaḥ --
tiryaktalasthitāvardhacandrāvaṅguṣṭhayogataḥ /
garuḍahasta ast ityāhurgaruḍārthe niyujyate

nāgabandhahastaḥ --
sarpaśīrṣasvastikañca nāgabandha itīritaḥ /
viniyogaḥ --
etasya viniyogastu nāgabandhe hi sammataḥ

khaṭrāhastaḥ --
cature caturaṃ nyasya tarjanyaṅguṣṭhamokṣataḥ /
khaṭvāhasto bhavedeṣa khaṭvāśivikayoḥ smṛtaḥ

bheruṇḍahastaḥ --
maṇibandhe kapitthābhyāṃ bheruṇḍakara iṣyate /
viniyogaḥ --
bheruṇḍe pakṣidampatyorbheruṇḍo yujyate karaḥ

devahastāḥ --
athātra brahmarudrādidevatābhinayakramāt /
mūrtibhedena ye hastāsteṣāṃ lakṣaṇamucyate

brahmahastaḥ --
brahmaṇaścaturo vāme haṃsāsyo dakṣiṇe karaḥ /
īśvarahastaḥ --
śambhorvāme mṛgaśīrṣastripatākastu dakṣiṇe

viṣṇuhastaḥ --
hastābhyāṃ tripatākastu viṣṇuhastaḥ sa kīrtitaḥ /
sarasvatīhastaḥ --
sūcīkṛte dakṣiṇe ca vāme cāṃsasamakṛtau

kapitthake'pi bhāratyāḥ kara syāditi sammataḥ /
pārvatīhastaḥ --
ūrdhvādhaḥ prasūtāvardhacandrākhyau vāmadakṣiṇau

abhayo varadaścaiva pārvatyā kara īritaḥ /
lakṣmīhastaḥ --
aṃsopakaṇṭhe hastābhyāṃ kapitthastu śriyaḥ karaḥ

vināyakahastaḥ --
urogatābhyāṃ hastābhyāṃ kapittho vighnarāṭ karaḥ /
ṣaṇmukhahastaḥ --
vāme kare triśūlañca śikharo dakṣiṇe kare

ūrdhvaṃ gate ṣaṇmukhasya hastaḥ syāditi kīrtitaḥ --
manmathahastaḥ --
vāme kare tu śikharo dakṣiṇe kaṭakāmukhaḥ

manmathasya karaḥ prokto nāṭyaśāstrārthakovidaiḥ /
indrahastaḥ --
tripatākaḥ svastikaśca śakrahastaḥ prakīrtitaḥ

agnihastaḥ --
tripatāko dakṣiṇe tu vāme kāṅgulahastakaḥ /
agnihastaḥ sa vijñeyo nāṭyaśāstraviśāradaiḥ

yamahastaḥ --
vāme pāśaṃ dakṣiṇe tu sūcī yamakaraḥ smṛtaḥ /
nirṛtihastaḥ --
khaṭvā ca śakaṭaścaiva kīrtito nirṛteḥ karaḥ

varuṇahastaḥ --
patāko dakṣiṇe vāme śikharo vāruṇaḥ karaḥ /
yuhastaḥ --
arālo dakṣiṇe haste vāme cārdhapatākikā

dhṛtā cedvāyudevasya kara ityahdhīyate /
kuverahastaḥ --
vāme padmaṃ dakṣiṇe tu gadā yakṣapateḥ karaḥ

daśāvatārāhastāḥ --
matsyāvatārahastaḥ --
matsyahastaṃ darśayitvā tataḥ skandhasamau karau /
dhṛto matsyāvatārasya hasta ityabhidhīyate

kūrmāvatārahastaḥ --
kūrmahastaṃ darśayitvā tataḥ skandhasamau karau /
dhṛtau kūrmāvatārasya hasta ityabhidhīyate

varāhāvatārahastaḥ --
darśayitvā varāhaṃ tu kaṭipārśvasamau karau /
dhṛtā varāhāvatārasya devasya kara iṣyate

nṛsihāvatārahastaḥ --
vāme siṃhamukhaṃ dhṛtvā dakṣiṇe tripatākikā /
narasiṃhāvatārasya hasta ityucyate budhaiḥ

vāmanāvatārahastaḥ --
ūrdhvādho dhṛtamuṣṭibhyāṃ savyānyābhyāṃ yadi sthitaḥ /
sa vāmanāvatārasya hasta ityabhidhīyate

araśurāmāvatārahastaḥ --
vāmaṃ kaṭitaṭe nyasya dakṣiṇe'rdhapatādhikā /
dhṛtā paraśurāmasya hasta ityabhidhīyate

rāmacandrāvatārahastaḥ --
kapittho dakṣiṇe haste vāme tu śikharaḥ karaḥ /
ūrdhvaṃ dhṛto rāmacandrahasta ityucyate budhaiḥ

alarāmāvatārahastaḥ --
patāko dakṣiṇe haste muṣṭirvāmakare tathā /
balarāmāvatārasya hasta ityucyate budhaiḥ

kṛṣṇāvatārahastaḥ --
mṛgaśīrṣe tu hastābhyāmanyonyābhimukhe kṛte /
āsyopakaṇṭhe kṛṣṇasya hasta ityucyate budhaiḥ

kalkyavatārahastaḥ --
patāko dakṣiṇe vāme tripatākaḥ karo dhṛtaḥ /
kalkyākhyasyāvatārasya hasta ityabhidhīyate

atha tattajjātīyahastāḥ --
rākṣasahastaḥ --
mukhe karābhyāṃ śakaṭau rākṣasānāṃ karaḥ smṛtaḥ /
brāhmaṇahastaḥ --
karābhyāṃ śikharaṃ dhṛtvā yajñasūtrasya sūcane

dakṣiṇena kṛte tiryag brāhmaṇānāṃ karaḥ smṛtaḥ /
kṣatriyahastaḥ --
vāmena śikharaṃ tiryag dhṛtvānyena patākikā

dhṛtā yadi kṣatriyāṇāṃ hasta ityabhidhīyate /
vaiśyahastaḥ --
kare vāme tu haṃsāsyo dakṣiṇe kaṭakāmukhaḥ

vaśyahasto'yamākhyāto munibhirbharatādibhiḥ /
śūdrahastaḥ --
vāme tu śikharaṃ dhṛtvā dakṣiṇe mṛgaśīrṣakaḥ

śūdrahastaḥ sa vijñeyo munibhirbharatādibhiḥ /
yadaṣṭādaśajātīnāṃ karma tena karāḥ smṛtāḥ

tattaddeśajānāmapi evamuhyaṃ budhottamaiḥ /
bāndhavahastāḥ --
dampatihastaḥ --
vāme tu śikharaṃ dhṛtvā dakṣiṇe mṛgaśīrṣakaḥ

dhṛtaḥ strīpuṃsayorhastaḥ khyāto bharatakovidaiḥ /
mātṛhastaḥ --
vāme haste'rdhacandraśca sandaṃśo dakṣiṇe kare

āvartayitvā jaṭhare vāmahastaṃ tataḥ param /
striyāḥ karo dhṛto mātṛhasta ityucyate budhaiḥ

viniyogaḥ --
jananyāṃ ca kumāryāṃ ca mātṛhasto niyujyate /
pitṛhastaḥ --
etasmin mātṛhaste tu śikhare dakṣiṇena tu

dhṛte sati pitṛhasta ityākhyāto manīṣibhiḥ /
viniyogaḥ --
ayaṃ hastastu janake jāmātari ca yujyate

śvaśrūhastaḥ --
vinyasya kaṇṭhe haṃsāsyaṃ sandaṃśaṃ dakṣiṇe kare /
udare ca parāmṛśya vāmahastaṃ tataḥ param

striyāḥ karo dhṛtaḥ śvaśruhastastasyāṃ niyujyate /
śvaśurahastaḥ --
etasyānte tu hastasya śikharo dakṣiṇe yadi

dhṛtaśca śvaśurasyāyaṃ hasta ityucyate budhaiḥ /
bhartṛbhrātṛhastaḥ --
vāme tu śikharaṃ dhṛtvā pārśvayoḥ kartarīmukhaḥ

dhṛto dakṣiṇahastena bhartṛbhrātṛkaraḥ smṛtaḥ /
nanāndṛhastaḥ --
ante tvetasya hastasya strīhasto dakṣiṇe kare

dhṛto nanāndṛhastaḥ syāditi nāṭyavidāṃ matam /
jyeṣṭhakaniṣṭhabhrātṛhastaḥ --
mayūrahastaḥ purataḥ pārśvabhāge ca darśitaḥ

jyeṣṭhabhrātuḥ kaniṣṭhasyāpyayaṃ hasta iti smṛtaḥ /
putrahastaḥ --
sandaṃśamudare nyasya bhrāmayitvā tataḥ param

dhṛto vāmena śikharaṃ putrahastaḥ prakīrtitaḥ /
nṣāhastaḥ --
etadante dakṣiṇena strīhastaśca dhṛto yadi

snuṣāhasta iti khyāto bharatāgamakovidaiḥ /
sapatnīhastaḥ --
darśayitvā pāśahastaṃ karābhyāṃ strīkarāvubhau

dhṛtau sapatnīhastaḥ syāditi bhāvavido viduḥ /
nṛttahastānāṃ gatayaḥ --
bhavanti nṛttahastānāṃ gatayaḥ pañcadhā bhuvi

ūrdhvā'dharottarā prācī dakṣiṇā ceti viśrutā /
yathā syāt pādavinyāstathaiva karayorapi

vāmāṅgabhāge vāmasya dakṣiṇe dakṣiṇasya ca /
kuryāt pracalanaṃ hyetannṛttasiddhāntalakṣaṇam

yato hastastato dṛṣṭiryato dṛṣṭistato manaḥ /
yato manastato bhāvo yato bhāvastato rasaḥ

nṛttahastaḥ --
patākāsvastikākhyaśca ḍolāhastastathāñjaliḥ /
kaṭakāvardhanaścaiva śakaṭaḥ pāśakīlakau

kapitthaḥ śikharaḥ kūrmo haṃsāsyaścālapadmakaḥ /
trayodaśaite hastāḥ syurnṛttasyāpyupayoginaḥ

navagrahahastāḥ --
sūryahastaḥ --
aṃsopakaṇṭhe hastābhyāmalapadmakapitthakaḥ /
dhṛto yadi karo hyeṣa divākarakaraḥ smṛtaḥ

candrahastaḥ --
alapadmo vāmahaste dakṣiṇe ca patātikā /
niśākarakaraḥ prokto bharatāgamadarśibhiḥ

kujahastaḥ --
vāme kare tu sūcī syānmuṣṭihastastu dakṣiṇe /
dhṛtaścennāṭyaśāstrajñairaṅgārakakaraḥ smṛtaḥ

budhahastaḥ --
tiryagvāme ca muṣṭiḥ syāddakṣiṇe ca patākikā /
budhagrahakaraḥ prokto bharatāgamavedibhiḥ

guruhastaḥ --
hastābhyāṃ śikharaṃ dhṛtvā yajñasūtrasya darśanam /
ṛṣibrāhmaṇahasto'yaṃ guroścāpi prakīrtitaḥ

śukrahastaḥ --
vāmoccabhāge muṣṭiḥ syādadhastāddakṣiṇe tathā /
śukragrahakaraḥ prokto bharatāgamavedibhiḥ

śanihastaḥ --
vāme kare tu śikharastriśūlo dakṣiṇe kare /
śanaiścarakaraḥ prokto bharatāgamakovidaiḥ

rāhuhastaḥ --
sarpaśīrṣo vāmakare sūcī syāddakṣiṇe kare /
rāhugrahakaraḥ prokto nāṭyavidyādhipairjanaiḥ

ketuhastaḥ --
vāme kare tu sūcī syāddakṣiṇe tu patākikā /
ketugrahakaraḥ prokto bharatāgamadarśibhiḥ

pādabhedāḥ --
vakṣyate pādabhedānāṃ lakṣaṇaṃ pūrvasammatam /
maṇḍalotplavane caiva bhramarī pādacārikā

caturdhā pādabhedāḥ syusteṣāṃ lakṣaṇamucyate /
maṇḍalabhedāḥ --
sthānakaṃ cāyatālīḍhaṃ preṅkhaṇapraritāni ca

pratyālīḍhaṃ khastikaṃ ca moṭitaṃ samasūcikā /
pārśvasūcīti ca daśa maṇḍalānīritānīha

sthānakamaṇḍalaṃ --
kaṭiṃ spṛṣṭvā'rdhacandrākhyapāṇibhyāṃ samapādataḥ /
samarekhatayā tiṣṭhet tat syāt sthānakamaṇḍalam

āyatamaṇḍalaṃ --
vitastyantaritau pādau kṛtvā tu caturasrakau /
tiryak kuñcitajānubhyāṃ sthitirāyatamaṇḍalam

ālīḍhamaṇḍalaṃ --
dakṣiṇāṅghreśca purataḥ vitastitritayāntaram /
vinyased vāmapādaṃ ca śikharaṃ vāmapāṇinā

kaṭakāmukhahastaśca dakṣiṇena dhṛto yadi /
ālīḍhamaṇḍalamiti vikhyātaṃ bharatādibhiḥ

pratyālīḍhamaṇḍalaṃ --
ālīḍhasya viparyāsāt pratyālīḍhākhyamaṇḍalam /
preṅkhaṇamaṇḍalaṃ --
prasṛtyaikapadaṃ pārśve pārṣṇideśasya pādataḥ

sthitvā'nte kūrmahastena sthitiḥ praṅkhaṇamaṇḍalam /
preritamaṇḍalaṃ --
santāḍyaikaṃ padaṃ pārśve vitastitritayāntaram

tiryak kuñcitajānubhyāṃ sthitvā'tha śikharaṃ karam /
vidhāya vakṣyasyanyena prasṛtā ca patākikā

pradarśayedidaṃ tajjñāḥ preritaṃ maṇḍalaṃ jaguḥ /
svastikamaṇḍalaṃ --
dakṣiṇottarataḥ kuryāt pāde pādaṃ kare karam

vyātyāsena tadā proktaṃ svastikaṃ nāma maṇḍalam /
moṭitamaṇḍalaṃ --
prapadābhyāṃ bhuvi sthitvā jānuyugmena saṃspṛśet

kramād bhūtalamekaikaṃ tripatākakaradvayam /
kṛtvā tanmoṭitaṃ nāma maṇḍalaṃ kathitaṃ budhaiḥ

samasūcīmaṇḍalaṃ --
pādāgrābhyāṃ ca jānubhyāṃ bhūtalaṃ saṃspṛśedyadi /
maṇḍalaṃ samasūcīti kathitaṃ pūrvasūribhiḥ

pārśvasūcīmaṇḍalam --
sthitvā pādāgrayugmeṇa jānunaikena pārśvataḥ /
saṃspṛśed bhūtalaṃ pārśva sūcīmaṇḍalamīritam

sthānakabhedāḥ --
pādavinyāsabhedena sthānakaṃ ṣaḍvidhaṃ bhavet /
samapādaṃ caikapādaṃ nāgabandhastataḥ param

aindraṃ ca gāruḍaṃ caiva brahmasthānamiti kramāt /
samapādasthānaṃ --
sthitiḥ samābhyāṃ pādābhyāṃ samapādamiti smṛtam

viniyogaḥ --
puṣpāñjalau devarūpe samapādaṃ niyujyate /
ekapādasthānaṃ --
jānvāśritya padaikena sthitiḥ syādekapādakam

viniyogaḥ --
ekapādaṃ tvidaṃ sthānaṃ niścale tapasi sthitam /
nāgabandhasthānaṃ --
pādaṃ pādena saṃveṣṭya tathā pāṇiṃ ca pāṇinā

sthitiḥ syānnāgabandhākhyā nāgabandhe prayujyate /
aindrakasthānaṃ --
pādamekaṃ samākuñcya sthitvā'nyapadajānunī

uttānite karaṃ nyasya sthitiraindramitīritam /
viniyogaḥ --
vāsave rājabhāve ca sthānamaindraṃ niyujyate

garuḍasthānakaṃ --
ālīḍhamaṇḍale paścādatha jānutalaṃ bhuvi /
saṃsthāpya pāṇiyugmena vahana viralamaṇḍalam (?)

sthitistu garuḍasthānaṃ garuḍe viniyujyate /
brahmasthānaṃ --
jānupari padaṃ nyasya padasyopari jānu ca

sthitaṃ yadi bhaved brāhmaṃ japādiṣu niyujyate /
utplavanabhedāḥ --
athotplavanabhedānāṃ lakṣaṇaṃ parikathyate

alagaṃ kartarī vā'śvo'tplavanaṃ moṭitaṃ tathā /
kṛpālagamiti khyātaṃ pañcadhotplavanaṃ budhaiḥ

alagotplavanaṃ --
utplutya pārśvayugalaṃ kaṭideśe tu vinyaset /
badhvā karābhyāṃ śikharau alagotplavanaṃ bhavet

utplavanakartarī --
utplutya prapadaiḥ savyapādasyaikasya pṛṣṭhataḥ /
kartarī vinyasedeṣā syādutpluvanakartarī

adhomukhaṃ ca śikharaṃ kaṭau hastaṃ nyasediha /
aśvotplavanaṃ --
puraḥ pādaṃ samutplutya paścātpādaṃ niyojayet

karau tu tripatākhyau kṛtvā'śvotplavanaṃ bhavet /
moṭitotplavanaṃ --
paryāyapārśvotplavanaṃ kartarīva tu moṭitā

tripatāke ca karayoḥ kṛtvā śaśvatprakāśanāt /
kṛpālagotplavanaṃ --
pārṣṇimekaikapādasya kaṭau paryāyato nyaset

ardhacandrakalāmadhye nyastamanyat kṛpālagam /
bhramarīlakṣaṇaṃ --
bhramaryā lakṣaṇānyatra vakṣye lakṣaṇabhedataḥ

utplutabhramarī cakrabhramarī garuḍābhidhā /
tathaikapādabhramarī kuñcitabhramarī tathā

ākāśabhramarī caiva tathāṅgabhramarīti ca /
bhramaryaḥ sapta vijñeyā nāṭyaśāstraviśāradaiḥ

utplubhrmarī --
sthitvā samābhyāṃ pādābhyāmutplutya bhrāmayedyadi /
sarvāṅgamantarāle syādutplutabhramarī tvasau

cakrannamarī --
bhuvi pādau muhuḥ karṣaṃstripatākau karau vahan /
cakravad bhramate yatra sā cakrabhramarī bhavet

garuḍabhramarī --
tiryak prasāryaikapādaṃ paścājjānu bhuvi kṣipet /
samyak prasārya bāhū dvau bhrāmayed garuḍo bhavet

ekapādabhramarī --
bhrāmayedekamekena pādaṃ pādena satvaram /
sā tvekapādabhramarī bhavediti viniścitā

kuñcitabhramarī --
nikuñcya jānubhramaṇaṃ kuñcitabhramarī bhavet /
ākāśabhramarī --
utplutya pādau viralau kṛtvā pādau prasārya ca

bhrāmayet sakalaṃ gātramākāśabhramarī bhavet /
aṅgabhramarī --
vitastyantaritau pādau kṛtvāṅgabhramaṇaṃ tathā

tiṭhed yadi bhavedaṅgabhramarī bharatoditā /
cārimedāḥ --
athātra cāribhedānāṃ lakṣaṇaṃ kathyate mayā

ādau tu calanaṃ proktaṃ paścāccaṅkramaṇaṃ tathā /
saraṇaṃ veginī caiva kuṭṭanaṃ ca tataḥ param

luṭhitaṃ lolitaṃ caiva tato viṣamasañcaraḥ /
cāribhedā amī aṣṭau proktā bharatavedibhiḥ

calanacāri --
svasthānāt svasya pādasya calanāccalanaṃ bhavet /
caṅkramaṇaṃ --
pādayorbāhyapārśvābhyāmutkṣipyotkṣiṣya yatnataḥ

gatirbhaveccaṅkramaṇaṃ varṇitaṃ nāṭyakovidaiḥ /
saraṇaṃ --
calanaṃ tu jalūkāvadekenānyasya pārṣṇinā

tiryagākarṣayed bhūmiṃ karābhyāṃ tu patākike /
dhṛtvā ca gamanaṃ yattu saraṇaṃ tadudīritam

veginī --
pārṣṇiṇā vā padārgreṇa drutaṃ gatyā tu cālanam /
karābhyāṃ cālapadme ca tripatāke yathākramam

dhṛtvā naṭed yadi bhaved vegavattvena veginī /
kuṭṭanaṃ --
pāṣṇinā vā padāgreṇa samastena talena vā

yattāḍanaṃ bhūtalasya kuṭṭanaṃ tadudīritam /
luṭhitaṃ --
svastikasthitipādāgre kuṭṭanālluṭhitaṃ bhavet

olita --
pūrvavat kuṭṭanaṃ kṛtvā mandaṃ mandamataḥ param /
aspṛṣṭabhūmeḥ pādasya cālanaṃ lolitaṃ bhavet

viṣamasañcaraḥ --
veṣṭayitvā dakṣiṇena vāmaṃ vāmena dakṣiṇam /
krameṇa pādaṃ vinyasya bhaved viṣamasañcaraḥ

gatimedāḥ --
athātra gatibhedānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate kramāt /
haṃsī mayūrī ca mṛgī gajalīlā turaṅgiṇī

siṃhī bhujaṅgī maṇḍūkī gatirvīrā ca mānavī /
daśaitā gatayo jñeyā nāṭyaśāstraviśāradaiḥ

ham̐sīgatiḥ --
parivartya tanuṃ pārśvaṃ vitastyantaritaṃ śanaiḥ /
ekaikaṃ tat padaṃ nyasya kapitthaṃ karayorvahan

haṃsavadgamanaṃ yattu sā haṃsī gatirīritā /
mayūrīgatiḥ --
prapadābhyāṃ bhūvi sthitvā kapitthaṃ karayorvahan

ekaikajānucalanānmayūrī gatirīritā /
mṛgīgatiḥ --
mṛgavad gamanaṃ vegāt tripatākakarau vahan

purataḥ pārśvayoścaiva yānaṃ mṛgagatirbhavet /
gajalīlāgatiḥ --
pārśvayostu patākābhyāṃ karābhyāṃ vicaraṃstataḥ

samapādagatirmandaṃ gajalīleti viśrutā /
turaṅgiṇīgatiḥ --
utkṣipya dakṣiṇaṃ padamullaṅghya ca muhurmuhuḥ

vāmeṇa śikharaṃ dhṛtvā dakṣiṇena patākikām /
turaṅgiṇī gatiḥ proktā nṛttaśāstraviśāradaiḥ

siṃhogatiḥ --
pādāgrābhyāṃ bhuvi sthitvā pura utplutya vegataḥ /
karābhyāṃ śikharaṃ dhṛtvā yānaṃ siṃhagatirbhavet

bhujaṅkīgatiḥ --
tripatākakarau dhṛtvā pāśrvayorubhayorapi /
pūrvavadgamanaṃ yattu sā bhujaṅgī gatirbhavet

maṇḍūkīgatiḥ --
karābhyāṃ śikharaṃ dhṛtvā kiñcit siṃhīsamā gatiḥ /
maṇḍūkī gatirityeṣā prasiddhā bharatāgame

vīrāgatiḥ --
vāme tu śikharaṃ dhṛtvā dakṣiṇena patākikā /
dūrādāgamanaṃ yattu vīrā gatirudīritā

mānavīgatiḥ --
maṇḍalākāravad bhrāntyā samāgatya muhurmuhuḥ /
vāmaṃ karaṃ nyasya kaṭau dakṣiṇe kaṭakāmukham

mānavī gatirityeṣā prasiddhā pūrvasūribhiḥ /
maṇḍalāni prayuktāni tavaivotplavanāni ca

bhramaryaścaiva cāryaśca gatayaśca parasparam /
ekaikabhedasambandhādanantāni bhavanti hi

etāśca nartanavidhau śāstrataḥ sampradāyataḥ /
satāmanugraheṇaiva vijña yau nānyathā bhuvi

upariṣṭāduddhṛtāṃśaḥ kevalaṃ ema-ākhyāta-
pustake maṇḍalabhedebhyaḥ prāgadhiko dṛśyate /
artha aṣṭarasāḥ --
śa‍ṛṅgāravīrakaruṇādbhutahāsyabhayānakāḥ /
bībhatsarīdro ca rasā śa‍ṛṅgāraḥ śucirujjvalaḥ //
avasthābhedāḥ --
śrutyakṣiprītihṛtsaṅgāḥ saṅkalpo jāgarastathā /
tanutā cāpi viṣayanivṛttiścātrapā tathā //
moho mūrchā ca maraṇamityavasthāḥ prapaścatāḥ /
cakṣuḥprītiśca cintā ca saṅkalpo guṇakīrtanam //
kriyādveṣaśca tāpaśca lajjātyāgastataḥ param /
unmādamūrchāmṛtaya ityavasthā smṛtāḥ paraiḥ //
nayanairjanayed bhāvaṃ bhāvāt sparśaṃ samācaret /
sparśana dravamutpādya ratiṃ paścāt samācaret //
cintā --
kiṃ kariṣyati kiṃ dhyāyet kvāste kiṃ vakvi bhāminī /
itīva mānasotkaṇṭhā sā cintā parikīrtitā //
saṅkalpaḥ --
yāmi tāmaravindārkṣī pivāmyadharapallavam /
ramāmi nitarāṃ sārdhaṃ tayeti suṭṭaḍhaṃ punaḥ //
tāṃ vinā na hi jīvāmi saiva me paramaṃ dhanam /
itaḥ paraṃ sā śaraṇamiti saṅkalpa īritaḥ //
guṇakītanaṃ --
eṣā maulivibhūṣaṇaṃ mṛgadṛśāmeṣā paraṃ jīvanaṃ
tāṃ tyaktvā na hi kiñcidasti śaraṇaṃ yūnāṃ rasollāsinī /
sā bhūṣā bhuvanasya kimpunariyaṃ vācā para jīvana-
mityevaṃ pratibhāti yā guṇanutiḥ strīpumprabhede'pi sā //
kriyādveṣaḥ --
gaccha gacchasi cetāṃ to nāhaṃ kāntā na me patiḥ /
tvaṃ ceti kathanaṃ yatra kathanaṃ dveṣa ucyate //
tāpaḥ --
kiṃ karoti sumāstro māṃ pañcabhibāṇasañcayaiḥ /
tapatyanantaraṃ gātraṃ tāpo'sau parikīrtitaḥ //
lajjātyāgaḥ --
dorbhyāṃ samāśliṣya payodharau tau pracumbya bimbādharamāyatākṣyāḥ /
sukhena suptaḥ śayane niśāyāmudbodhito'haṃ caraṇāyudhena //
unmādaḥ --
citre likhitamālokya nāyakaṃ kañcanāṅganā /
pariramya dṛḍhaṃ dorbhyāṃ cucumbe gaṇḍayoramum //
mūrchā --
yatrāṅganāyā vaikalyaṃ pañcaprāṇanirodhanam /
asaṅgā yāmamātraṃ sā mūrchā vānyā mṛtirna hi //
iti śrīnandikeśvaraviracitaṃ abhinayadarpaṇaṃ samāptam /
srotaḥ
nandikeśvaraviracitam abhinayadarpaṇam