અભિનયદર્પણમ્ · અધ્યાય p1

નન્દિકેશ્વરવિરચિતમ્ અભિનયદર્પણમ્
નમસ્કિયા
આઙ્ગિકં ભુવનં યસ્ય વાચિકં સર્વવાઙ્મયમ્ ।
આહાર્ય ચન્દ્રતારાદિ તં નુમઃ સાત્ત્વિકં શિવમ્

નાટ્યોત્પત્તિઃ
નાટ્યવેદં દદૌ પૂર્વં ભરતાય ચતુર્મુખઃ ।
તતશ્ચ ભરતઃ સાર્ધં ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ

નાય નૃત્તં તથા નૃત્યમર્ શમ્ભોઃ પ્રયુક્તવાન્ ।
પ્રયોગમુદ્ધતં સ્મૃત્વા સ્વપ્રયુક્તં તતો હરઃ

તણ્ડુના સ્વગણાગ્રણ્યા ભરતાય ન્યદીદિશત્ ।
લાસ્યમસ્યાગ્રતઃ પ્રીત્યા પાર્વત્યા સમદીદિશત્

બુદ્ધ્વાઽથ તણ્ડવં તાણ્ડોર્મર્ત્યેભ્યો મુનયોઽવદન્ ।
પાર્વતી ત્વનુશાસ્તિ સ્મ લાસ્ય બાણાત્મજામુષામ્

તયા દ્વારવતીગોપ્યસ્તાભિઃ સૌરાષ્ટ્રયોષિતઃ ।
તાભિસ્તુ તત્તદ્દેશીયાસ્તદશિષ્યન્ત યોષિતઃ

એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તમેત્તલ્લોકે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
નાટ્યપ્રશંસા
ઋગ્યજુઃ સામવેદેભ્યો વેદાચ્ચાથર્વણઃ ક્રમાત્

પાઠ્યં ચાભિનયં ગીતં રસાન્ સઙ્ગૃહ્ય પદ્મજઃ ।
વ્યરીરચચ્છાસ્ત્રમિદં ધર્મકામાર્થમોક્ષદમ્

કીર્તિપ્રાગલ્ભ્યસૌભાગ્યવૈદધ્ય્નાં પ્રવર્ધનમ્ ।
ઔદાર્યસ્થેર્યધૈર્યાણાં વિલાસસ્ય ચ કારણમ્

દુઃખાર્તિશોકનિર્વેદખેદવિચ્છેદકારણમ્ ।
અપિ બ્રહ્મપરાનન્દાદિદમભ્યધિકં મતમ્

જહાર નારદાદીનાં ચિત્તાનિ કથમન્યથા ।
નટનભેદાઃ
એતચ્ચતુર્વિધોપેતં નટનં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્

નાટ્યં નૃત્તં નૃત્યમિતિ મુનિભિર્ભરતાદિભિઃ ।
નટનપ્રયોગકાલઃ
દ્રષ્ટવ્યે નાટ્યનૃત્યે ચ પર્વકાલે વિશેષતઃ

નૃત્તં તત્ર નરેન્દ્રાનામભિષેકે મહોત્સવે ।
યાત્રાયાં દેવયાત્રાયાં વિવાહે પ્રિયસઙ્ગમે

નગરાણામગારાણાં પ્રવેશે પુત્રજન્મનિ ।
શુભાર્થિભિઃ પ્રયોક્તવ્યં માઙ્ગલ્યં સર્વકર્મભિઃ

નાટ્યં
નાટ્યં તન્નાટકં ચૈવ પૂજ્યં પૂર્વકથાયુતમ્ ।
નૃત્તં
ભાવાભિનયહીનં તુ નૃત્તમિત્યભિધીયતે

નૃત્યં
રસભાવવ્યઞ્જનાદિયુક્તં નૃત્યમિતીર્યતે ।
એતન્નૃત્યં મહારાજસભાયાં કલ્પયેત્ સદા

સભાપતિલક્ષણં --
શ્રીમાન્ ધીમાન્ વિવેકી વિતરણનિપુણો ગાનવિદ્યાપ્રવીણઃ
સર્વજ્ઞઃ કીર્તિશાલી સરસગુણયુતો હાવભાવેષ્વભિજ્ઞઃ ।
માત્સર્યદ્વેષહીનઃ પ્રકૃતિહિતસદાચારશીલો દયાલુ-
ર્ધીરો દાન્તઃ કલાવાનભિનયચતુરોઽસૌ સભાનાયકઃ સ્યાત્

મન્ત્રિલક્ષણં --
મેધાસુસ્થિરભાષણગુણપરાઃ શ્રીમદ્યશોલમ્પટા
ભાવજ્ઞા ગુણદોષભેદનિપુણાઃ શ‍ઋઙ્ગારલીલાયુતાઃ ।
મધ્યસ્થા નયકોવિદાઃ સહૃદયાઃ સત્પણ્ડિતા ભાન્તિ તે
ભાષાભેદવિચક્ષણાઃ સુકવયો અસ્ય પ્રભોર્મન્ત્રિણઃ

સભાલક્ષણં --
સભાકલ્પતરુર્ભાતિ વેદશાખોપજીવિતઃ ।
શાસ્ત્રપુષ્પસમાકીર્ણો વિદ્વદ્ભ્રમરશોભિતઃ

સભારચના
એવંવિધઃ સભાનાથઃ પ્રાઙ્મુખો નિવિશેન મુદા ।
વર્તેરન્ પાર્શ્વયોસ્તસ્ય કવિમન્ત્રિસુહૃજ્જનાઃ

તદગ્રે નટનં કુર્યાત્ તત્ સ્થલં રઙ્ગ ઉચ્યતે ।
રઙ્ગમધ્યે સ્થિતે પાત્રે તત્સમીપે નટોત્તમઃ

દક્ષિણે તાલધારી ચ પાર્શ્વદ્વન્દ્વે મૃદઙ્ગકૌ ।
તયોર્મધ્યે ગીતકારી શ્રુતિકારસ્તદન્તિકે

એવં તિષ્ઠેત્ ક્રમેણૈવ નાટ્યાદૌ રઙ્ગમણ્ડલી ।
પાત્રલક્ષણં --
તન્વી રૂપવતી શ્યામા પીનોન્નતપયોધરા

પ્રગલ્ભા સરસા કાન્તા કુશલા ગ્રહમોક્ષયોઃ ।
વિશાલલોચના ગીતવાદ્યતાલાનુવર્તિની

પરાર્ધ્યભૂષાસમ્પન્ના પ્રસન્નમુખપઙ્કજા ।
એવંવિધગુણોપેતા નર્તકી સમુદીરિતા

વર્જનીયપાત્રાણિ --
પુષ્પાક્ષી કેશહીના ચ સ્થૂલોષ્ઠી લમ્બિતસ્તની ।
અતિસ્થૂલાપ્યતિકૃશા અત્યુચ્ચાપ્યતિવામના

કુબ્જા ચ સ્વરહીના ચ દશૈતા નાટ્યવર્જિતાઃ ।
પાત્રસ્ય પ્રાણાઃ --
જવઃ સ્થિરત્વં રેખા ચ ભ્રમરી દૃષ્ટિરશ્રમઃ

મેધા શ્રદ્ધા વચો ગીતં પાત્રપ્રાણા દશ સ્મૃતાઃ ।
એવંવિધેન પાત્રેણ નૃત્યં કાર્યં વિધાનતઃ

કિઙ્કિણીલક્ષણં
સુસ્વરાશ્ચ સુરૂપાશ્ચ સૂક્ષ્મા નક્ષત્રદેવતાઃ ।
કિઙ્કિણ્યઃ કાંસ્યરચિતા એકૈકાઙ્ગુલિકાન્તરમ્

બધ્નીયાન્નીલસૂત્રેણ ગ્રન્થિભિશ્ચ દૃઢં પુનઃ ।
શતદ્વયં શતં વાપિ પાદયોર્નાટ્યકારિણી

પ્રાર્થનાદિકં --
વિઘ્નેશં મુરજાધિપં ચ ગગનં સ્તુત્વા મહીં પ્રાર્થયેત્
તત્તદ્વાદ્યકદમ્બકસ્ય વિધિના પૂજાવિધામાનયેત્ ।
આલપ્યાતિમનોહરાન્ બહુવિધીન્ સમ્પાદ્ય ભૂયસ્તથા
ગુર્વાજ્ઞામવલમ્બ્ય પાત્રમુચિતં શ‍ઋઙ્ગારમેવારભેત્

રઙ્ગાધિદેવતાસ્તુતિઃ --
ભરતકુલભાગ્યકલિકે ભાવરસાનન્દપરિણતાકારે ।
જગદેકમોહનકલે જય જય રઙ્ગાધિદેવતે દેવિ

પુષ્પાઞ્જલિઃ
વિઘ્નાનાં નાશનં કર્તું ભૂતાનાં રક્ષણાય ચ ।
દેવાનાં તુષ્ટયે ચાપિ પ્રેક્ષકાણાં વિભૂતયે

શ્રેયસે નાયકસ્યાત્ર પાત્રસંરક્ષણાય ચ ।
આચાર્યશિક્ષાસિદ્ધાર્થ પુષ્પાઞ્જલિમથારભેત્

નાટ્યક્રમઃ
એવં કૃત્વા પૂર્વરઙ્ગં નૃત્યં કાર્યં તતઃ પરમ્ ।
નૃત્યં ગીતાભિનયનં ભાવતાલયુતં ભવેત્

આસ્યેનાલમ્બયેદ્ ગીતં હસ્તેનાર્થં પ્રદર્શયેત્ ।
ચક્ષુર્ભ્યાં દર્શયેદ્ ભાવં પાદાભ્યાં તાલમાચરેત્

યતો હસ્તસ્તતો દૃષ્ટિર્યતો દૃષ્ટિસ્તતો મનઃ ।
યતો મનસ્તતો ભાવો યતો ભાવસ્તતો રસઃ

અભિનયઃ
તત્ર ત્વભિનયસ્યૈવ પ્રાધાન્યમિતિ કથ્યતે ।
આઙ્ગિકો વાચિકસ્તદ્વદાહાર્યઃ સાત્વિકોઽપરઃ

ચતુર્ધાભિનયસ્ -
આઙ્ગિકાભિનયઃ
તત્ર આઙ્ગિકોઽઙ્ગૈર્નિદર્શિતઃ ।
વાચિકાભિનયઃ
વાચા વિરચિતઃ કાવ્યનાટકાદિ તુ વાચિકઃ

આહાર્યાભિનયઃ
આહાર્યો હારકેયૂરવેષાદિભિરલઙ્કૃતઃ ।
સાત્ત્વિકાભિનયઃ
સાત્ત્વિકઃ સાત્ત્વિકૈર્ભાવૈર્ભાવજ્ઞેન વિભાવિતઃ

સ્તમ્ભઃ સ્વેદામ્બુ રોમાઞ્ચઃ સ્વરભઙ્ગોઽથ વેપથુઃ ।
વૈવર્ણ્યમશ્રુ પ્રલય ઇત્યષ્ટૌ સાત્ત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ

આઙ્ગિકાભિનયસાધનાનિ
તત્રાઙ્ગિકોઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપાઙ્ગૈસ્ત્રેધા પ્રકાશતઃ ।
અઙ્ગાનિ
અઙ્ગાન્યસ્ત્ર શિરો હસ્તૌ વક્ષઃ પાર્શ્વૌ કટીતટૌ

પાદાવિતિ ષડુક્તાનિ ગ્રીવામપ્યપરે જગુઃ ॥
પ્રત્યઙ્ગાનિ
પ્રત્યઙ્ગાન્યથ ચ સ્કન્ધૌ બાહૂ પૃષ્ઠં તથોદરમ્

ઊરૂ જઙ્ઘે ષડિત્યાહુરપરે મણિબન્ધકૌ ।
જાનુની કૂર્પરાવેતત્ ત્રયમપ્યધિકં જગુઃ

ઉપાઙ્ગાનિ
ગ્રીવા સ્યાદપ્યુપાઙ્ગન્તુ સ્કન્ધ એવં જગુર્બુધાઃ ।
દૃષ્ટિભ્રૂપુટતારાશ્ચ કપોલૌ નાસિકા હનૂ

અધરો દશના જિહ્વા ચુબુકં વદનં તથા ।
ઉપાઙ્ગાનિ દ્વાદશૈવ શિરસ્યઙ્ગાન્તરેષુ ચ

પાર્ષ્ણિગુલ્ફૌ તથાઙ્ગુલ્યઃ કરયોઃ પાદયોસ્તલે ।
એતાનિ પૂર્વશાસ્ત્રાનુસારેણોક્તાનિ વૈ મયા

નૃત્યમાત્રોપયોગીનિ કથ્યન્તે લક્ષણૈઃ ક્રમાત્ ।
અઙ્ગાનાં ચલનાદેવ પ્રત્યઙ્ગોપાઙ્ગયોરપિ

ચલનં પ્રભવેત્તસ્માત્ સર્વેષાં નાત્ર લક્ષણમ્ ।
શિરોમેદાઃ --
સમમુદ્વાહિતમધોમુખમાલોલિતં ધુતમ્

કમ્પિતં ચ પરાવૃત્તમુત્ક્ષિપ્તં પરિવાહિતમ્ ।
નવધા કથિતં શીર્ષં નાટ્યશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

સમશિરઃ --
નિશ્ચલં સમમાખ્યાતં યન્નત્યુન્નતિવર્જિતમ્ ।
વિનિયોગઃ --
નૃત્યારમ્ભે જપાદૌ ચ ગર્વે પ્રણયકોપયોઃ

સ્તમ્ભને નિષ્ક્રિયત્વે ચ સમશીર્ષમુદાહૃતમ્ ।
ઉદ્વાહિતશિરઃ --
ઉદ્વાહિતશિરો જ્ઞેયમૂર્ધ્વભાગોન્નતાનનમ્

વિનિયોગઃ --
ધ્વજે ચન્દ્રે ચ ગગને પર્વતે વ્યોમગામિષુ ।
તુઙ્ગવસ્તુનિ સંયોજ્યમુદ્વાહિતશિરો બુધૈઃ

અધોમુખશિરઃ --
અધસ્તાન્નમિતં વક્ત્રમધોમુખમિતીરિતમ્ ।
વિનિયોગઃ --
લજ્જાખેદપ્રણામેષુ દુશ્ચિન્તામૂર્છયોસ્તથા

અધઃસ્થિતાર્થનિર્દેશે યુજ્યતેઽમ્બુનિ મજ્જને ।
આલોલિતશિરઃ --
મણ્ડલાકારમુદ્ભ્રાન્તમાલોલિતં શિરો ભવેત્

વિનિયોગઃ --
નિદ્રોદ્વેગગ્રહાવેશમદમૂર્છાસુ તન્મતમ્ ।
ભ્રમણે વિકટોદ્દામહાસ્યે ચાલોલિતં શિરઃ

ધુતશિરઃ --
વામદક્ષિણભાગેષુ ચલિતં તદ્ધુતં શિરઃ ।
વિનિયોગઃ --
નાસ્તીતિ વચને ભૂયઃ પાર્શ્વદેશાવલોકને

જનાશ્વાસે વિસ્મયે ચ વિષાદેઽનીપ્સિતે તથા ।
શીતાર્તે જ્વરિતે ભીતે સદ્યઃપીતાસવે તથા

યુદ્ધે યત્ને નિષેધાદાવમર્ષે સ્વાઙ્ગવીક્ષણે ।
પાર્શ્વાહ્વાને ચ તસ્યોક્તઃ પ્રયોગો ભરતાદિભિઃ

કમ્પિતશિરઃ --
ઊર્ધ્વાધોભાગચલિતં તચ્છિરઃ કમ્પિતં ભવેત્ ।
વિનિયોગઃ --
રોષે તિષ્ઠેતિ વચને પ્રશ્ને સઙ્ખ્યોપહૂતયોઃ

આવાહને તર્જને ચ કમ્પિતં વિનિયુજ્યતે ।
પરાવૃત્તશિરઃ --
પરાઙ્મુખીકૃતં શીર્ષં પરાવૃત્તમિતીરિતમ્

વિનિયોગઃ --
તત્ કાર્યં કોપલજ્જાદિકૃતે બક્ત્રાપસરણે ।
અનાદરે કચે તૂણ્યાં પરાવૃત્તશિરો ભવેત્

ઉત્ક્ષિપ્તશિરઃ --
પાર્શ્વોર્ધ્વભાગચલિતમુત્ક્ષિપ્તં કથ્યતે શિરઃ ।
વિનિયોગઃ --
ગૃહાણાગચ્છેત્યાદ્યર્થસૂચને પરિપોષણે

અઙ્ગીકારે પ્રયોક્તવ્યમુત્ક્ષિપ્તં નામ શીર્ષકમ્ ।
પરિવાહિતશિરઃ --
પાર્શ્વયોશ્ચામરમિવ તતં ચેત્ પરિવાહિતમ્

વિનિયોગઃ --
મોહે ચ વિરહે સ્તોત્રે સન્તોષે ચાનુમોદને ।
વિચારે ચ પ્રયોક્તવ્યં પરિવાહિતશીર્ષકમ્

દૃષ્ટિમેદાઃ --
સમમાલોકિતં સાચીર્લોકિતનિમીલિતે ।
ઉલ્લોકિતાનુવૃત્તે ચ તથા ચૈવાવલોકિતમ્

ઇત્યષ્ટૌ દૃષ્ટિભેદાઃ સ્યુઃ કીર્તિતાઃ પૂર્વસૂરિભિઃ ।
સમદૃષ્ટિઃ --
વીક્ષણં સુરનારીવત્ સાનન્દં સમવીક્ષણમ્

વિનિયોગઃ --
નાટ્યારમ્ભે તુલાયાં ચાપ્યન્યચિન્તાવિનિશ્ચયે ।
આશ્ચર્યે દેવતારૂપે સમદૃષ્ટિરુદાહૃતા

આલોકિતદૃષ્ટિઃ --
આલોકિતં ભવેદાશુભ્રમણં સ્ફુટવીક્ષણમ્ ।
વિનિયોગઃ --
કુલાલચક્રભ્રમણે સર્વવસ્તુપ્રદર્શને

યાઞ્ચયાં ચ પ્રયોક્તવ્યમાલોકિતનિરીક્ષણમ્ ।
સાચીદૃષ્ટિઃ --
સ્વસ્થાને તિર્યગાકારમપાઙ્ગવલનં ક્રમાત્

સાચીદૃષ્ટિરિતિ જ્ઞેયા નાટ્યશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।
વિનિયોગઃ --
ઇઙ્ગિતે શ્મશ્રુસંસ્પર્શે શરલક્ષ્યે શુકે સ્મૃતૌ

સૂચનાયાં ચ કાર્યાણાં નાટ્યે સાચીનિરીક્ષણમ્ ।
પ્રલોકિતદૃષ્ટિઃ --
પ્રલોકિતં પરિજ્ઞેયં ચલનં પાર્શ્વભાગયોઃ

વિનિયોગઃ --
ઉભયોઃ પાર્શ્વયોર્વસ્તુ નિર્દેશે ચ પ્રસઞ્જિતે ।
ચલને બુદ્ધિજડ્યે ચ પ્રલોકિતનિરીક્ષણમ્

મોલિતદૃષ્ટિઃ --
દૃષ્ટે રર્ધવિકાશેન મીલિતા દૃષ્ટિરીરિતા ।
વિનિયોગઃ --
આશીવિષે પારવશ્યે જપે ધ્યાને નમસ્કૃતૌ

ઉન્માદે સૂક્ષ્મદૃષ્ટૌ ચ મીલિતા દૃષ્ટિરીરિતા ।
ઉલ્લોકિતદૃષ્ટિઃ --
ઉલ્લોકિતમિતિ જ્ઞેયમૂર્ધ્વભાગે વિલોકનમ્

વિનિયોગઃ --
ધ્વજાગ્રે ગોપુરે દેવમણ્ડલે પૂર્વજન્મનિ ।
ઔન્નત્યે ચન્દ્રિકાદાવપ્યુલ્લોકિતનિરીક્ષણમ્

અનુવૃત્તદૃષ્ટિઃ --
ઊર્ધ્વાધો વીક્ષણં વેગાદનુવૃત્તમિતીરિતમ્ ।
વિનિયોગઃ --
કોપદૃષ્ટૌ પ્રિયામન્ત્રે અનુવૃત્તનિરીક્ષણમ્

અવલોકિતદૃષ્ટિઃ --
અધસ્તાદ્દર્શનં યત્તદવલોકિતમુચ્યતે ।
વિનિયોગઃ --
છાયાલોકે વિચારે ચ ચર્યાયાં પઠનશ્રમે

સ્વાઙ્ગાવલોકને યાનેઽપ્યવલોકિતમુચ્યતે ।
ગ્રીવાભેદાઃ --
સુન્દરી ચ તિરશ્ચીના તથૈવ પરિવર્તિતા

પ્રકમ્પિતા ચ ભાવજ્ઞૈર્જ્ઞેયા ગ્રીવા ચતુર્વિધા ।
સુન્દરી પ્રીવા --
તિર્યક્ ચઞ્ચલિતા ગ્રીવા સુન્દરીતિ નિગદ્યતે

વિનિયોગઃ --
સ્નેહારમ્ભે તથા યત્ને સમ્યગર્થે ચ વિસ્તૃતે ।
સરસત્વાનુમોદે ચ સા ગ્રીવા સુન્દરી મતા

તિરશ્ચીના ગ્રીવા --
પાર્શ્વયોરૂર્ધ્વભાગે તુ ચલિતા સર્પયાનવત્ ।
સા ગ્રીવા તુ તિરશ્ચીનેત્યુચ્યતે નાટ્યકોવિદૈઃ

વિનિયોગઃ --
સ્વડ્ગશ્રમે સર્પગત્યાં તિરશ્ચીના પ્રયુજ્યતે ।
પરિવર્તિતા ગ્રીવા --
સવ્યાપસવ્યચલિતા ગ્રીવા યત્રાર્ધચન્દ્રવત્

સા હિ નાટ્યકલાભિજ્ઞૈર્વિજ્ઞેયા પરિવર્તિતા ।
વિનિયોગઃ --
શ‍ઋઙ્ગારનટને કાન્તકપોલદ્વયચુમ્બને

નાટ્યતન્ત્રવિચારજ્ઞૈઃ પ્રયોજ્યા પરિવર્તિતા ।
પ્રકમ્પિતા ગ્રીવા --
પુરઃ પશ્ચાત્ પ્રચલનાત્ કપોતીકણ્ઠકમ્પવત્

પ્રકમ્પિતેતિ સા ગ્રીવા નાટ્યશાસ્ત્રે પ્રશસ્યતે ।
વિનિયોગઃ --
યુષ્મદસ્મદિતિ પ્રોક્તે દેશીનાટ્યે વિશેષતઃ

દોલાયાં મણિતે ચૈવ પ્રયોક્તવ્યા પ્રકમ્પિતા ।
હસ્તભેદાઃ --
અથેદાનીન્તુ હસ્તાનાં લક્ષણં પ્રોચ્યતે મયા

અસંયુતાઃ સંયુતાશ્ચ હસ્તદ્વેધા નિરૂપિતા ।
તત્રાસંયુતહસ્તાનામાદૌ લક્ષણમુચ્યતે

અસંયુતહસ્તાઃ --
પતાકસ્ત્રિપતાકોઽર્ધપતાકઃ કર્તરીમુખઃ ।
મયૂરાખ્યોઽર્ધચન્દ્રશ્ચ અરાલઃ શુકતુણ્ડકઃ

મુષ્ટિશ્ચ શિખરાખ્યશ્ચ કપિત્થઃ કટકામુખઃ ।
સૂચી ચન્દ્રકલા પદ્મકોશઃ સર્પશિરસ્તથા

મૃગશીર્ષઃ સિંહમુખઃ કાઙ્ગુલશ્ચાલપદ્મકઃ ।
ચતુરો ભ્રમરશ્ચૈવ હંસાસ્યો હંસપક્ષકઃ

શન્દંશો મુકુલશ્ચેવ તામ્રચૂડસ્ત્રિશૂલકઃ ।
ઇત્યસંયુતહસ્તાનામષ્ટાવિંશતિરીરિતા

પતાકહસ્તઃ --
અઙ્ગુલ્યઃ કુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ટઃ સંશ્લિષ્ટાઃ પ્રસૃતા યદિ ।
સ પતાકકરઃ પ્રોક્તો નૃત્યકર્મવિશારદૈઃ

વિનિયોગઃ --
નાટ્યારમ્ભે વારિવાહે વને વસ્તુનિષેધને ।
કુચસ્થલે નિશાયાં ચ નદ્યામમરમણ્ડલે

તુરઙ્ગે ખણ્ડને વાયૌ શયને ગમનોદ્યમે ।
પ્રતાપે ચ પ્રસાદે ચ ચન્દ્રિકાયાં ઘનાતપે

કવાટપાટને સપ્તવિભક્ત્યર્થે તરઙ્ગકે ।
વીથિપ્રવેશભાવેઽપિ સમત્વે ચાઙ્ગરાગકે

આત્માર્થે શપથે ચાપિ તૂષ્ણીમ્ભાવનિદર્શને ।
તાલપત્રે ચ ખેટે ચ દ્રવ્યાદિસ્પર્શને તથા

આશીર્વાદક્રિયાયાં ચ નૃપશ્રેષ્ઠસ્ય ભાવને ।
તત્ર તત્રેતિ વચને સિન્ધૌ ચ સુકૃતિક્રમે

સમ્બોધને પુરોગેઽપિ ખડ્ગરૂપસ્ય ધારણે ।
માસે સંવત્સરે વર્ષદિને સમ્માર્જને તથા

એવમર્થેષુ યુજ્યન્તે પતાકહસ્તભાવનાઃ ।
ત્રિપતાકહસ્તઃ --
સ એવ ત્રિપતાકઃ સ્યાદ્વક્રિતાનામિકાઙ્ગુલિઃ

વિનિયોગઃ --
મકુટે વૃક્ષભાવેષુ વજ્રે તદ્ધરવાસવે ।
કેતકીકુસુમે દીપે વહ્નિજ્વાલા વિજૃમ્ભને

કપોતે પત્રલેખાયાં બાણાર્થે પરિવર્તને ।
યુજ્યતે ત્રિપતાકોઽયં કથિતો ભરતોત્તમૈઃ

અર્ધપતાકહસ્તઃ --
ત્રિપતાકે કનિષ્ટા ચેદ્ વક્રિતાઽર્ધપતાકિકા ।
વિનિયોગઃ --
પલ્લવે ફલકે તીરે ઉભયોરિતિ વાચકે

ક્રકચે છુરિકાયાં ચ ધ્વજે ગોપુરશ‍ઋઙ્ગયોઃ ।
યુજ્યતેઽર્ધપતાકોઽયં તત્તત્કર્મપ્રયોગકે

કત્તરીમુખહસ્તઃ --
અસ્યૈવ ચાપિ હસ્તસ્ય તર્જની ચ કનિષ્ઠિકા ।
બહિઃ પ્રસારિતે દ્વે ચ સ કરઃ કર્તરીમુખઃ

વિનિયોગઃ --
સ્ત્રીપુંસયોસ્તુ વિશ્લેષે વિપર્યાસપદેઽપિ વા ।
લુણ્ઠને નયનાન્તે ચ મરણે ભેદભાવને

વિદ્યુદર્થેઽપ્યેકશય્યાવિરહે પતને તથા ।
લતાયાં યુજ્યતે યસ્તુ સ કરઃ કર્તરીમુખઃ

મયૂરહસ્તઃ --
અસ્મિન્નામિકાઙ્ગુષ્ઠૌ શ્લિષ્ટૌ ચાન્યાઃ પ્રસારિતાઃ ।
મયૂરહસ્તઃ કથિતઃ કરટીકાવિચક્ષણૈઃ

વિનિયોગઃ --
મયૂરાસ્યે લતાયાં ચ શકુને વમને તથા ।
અલકસ્યાપનયને લલાટતિલકેષુ ચ

નદ્યુદકસ્ય નિક્ષેપે શાસ્ત્રવાદે પ્રસિદ્ધકે ।
એવમર્થેષુ યુજ્યન્તે મયૂરકરભાવનાઃ

અર્ધચન્દ્રહસ્તઃ --
અર્ધચન્દ્રકરઃ સોઽયં પતાકેઽઙ્ગુષ્ઠસારણાત્ ।
વિનિયોગઃ --
ચન્દ્રે કૃષ્ણાષ્ટમીભાજિ ગલહસ્તાર્થકેઽપિ ચ

ભલ્લાયુધે દેવતાનામભિષેચનકર્મણિ ।
ભુક્પાત્રે ચોદ્ભવે કટ્યાં ચિન્તાયામાત્મવાચકે

ધ્યાને ચ પ્રાર્થને ચાપિ અઙ્ગાનાં સ્પર્શને તથા ।
પ્રાકૃતાનાં નમસ્કારે અર્ધચન્દ્રો નિયુજ્યતે

અરાલહસ્તઃ --
પતાકે તર્જની વક્રા નામ્ના સોઽયમરાલકઃ ।
વિનિયોગઃ --
વિષાદ્યમૃતપાનેષુ પ્રચણ્ડપવનેઽપિ ચ

શુકતુણ્ડહસ્તઃ --
અસ્મિન્નનામિકા વક્રા શુકતુણ્ડકરો ભવેત્ ।
વિનિયોગઃ --
બાણપ્રયોગે કુન્તાર્થે વાઽઽલયસ્ય સ્મૃતિક્રમે

મર્મોત્યામુગ્રભાવેષુ શુકતુણ્ડો નિયુજ્યતે ।
મુષ્ટિહસ્તઃ --
મેલનાદઙ્ગુલીનાઞ્ચ કુઞ્ચિતાનાં તલાન્તરે

અઙ્ગુષ્ઠશ્ચોપરિયુતો મુષ્ટિહસ્તોઽયમીર્યતે ।
વિનિયોગઃ --
સ્થિરે કચગ્રહે દાર્ઢ્યે વસ્ત્વાદીનાં ચ ધારણે

મલ્લાનાં યુદ્ધભાવેઽપિ મુષ્ટિહસ્તોઽયમિષ્યતે ।
શિખરહસ્તઃ --
ચેન્મુષ્ટિરુન્નતાઙ્ગુષ્ઠઃ સ એવ શિખરઃ કરઃ

વિનિયોગઃ --
મદને કાર્મુકે સ્તમ્ભે નિશ્ચયે પિતૃકર્મણિ ।
ઓષ્ઠેપ્રવિષ્ટરૂપે ચ રદને પ્રશ્નભાવને

લિઙ્ગે નાસ્તીતિ વચને સ્મરણેઽભિનયાન્તિકે ।
કટિબન્ધાકર્ષણે ચ પરિરમ્ભવિધિક્રમે

ઘણ્ટાનિનાદે શિખરો યુજ્યતે ભરતાદિભિઃ ।
કપિત્થહસ્તઃ --
અઙ્ગુષ્ઠમૂર્ધ્નિશિખરો વક્રિતા યદિ તર્જની

કપિત્થાખ્યઃ કરઃ સોઽયં કીર્તિતો નૃત્તકોવિદૈઃ ।
વિનિયોગઃ --
લક્ષ્મ્યાં ચૈવ સરસ્વત્યાં નટાનાં તાલધારણે

ગોદોહનેઽપ્યઞ્જને ચ લીલાકુસુમધારણે ।
ચેલાઞ્ચલાદિગ્રહણે પટસ્યૈવાવગુણ્ઠને

ધૂપદીપાર્ચને ચાપિ કપિત્થઃ સમ્પ્રયુજ્યતે ।
કટકામુખહસ્તઃ --
કપિત્થે તર્જની ચોર્ધ્વમુછ્રિતાઙ્ગુષ્ઠમધ્યમા

કટકામુખહસ્તોઽયં કીર્તિતો ભરતાગમૈઃ ।
વિનિયોગઃ --
કુસુમાવચયે મુક્તાસ્રગ્દામ્નાં ધારણે તથા

શરમધ્યાકર્ષણે ચ નાગલ્લીપ્રદાનકે ।
કસ્તૂરિકાદિવસ્તૂનાં પેષણે ગન્ધવાસને

વચને દૃષ્ટિભાવેઽપિ કટકામુખ ઇષ્યતે ।
સૂચીહસ્તઃ --
ઊર્ધ્વપ્રસારિતા યત્ર કટકામુખતર્જની

સૂચીહસ્તઃ સ વિજ્ઞેયો ભરતાગમકોવિદૈઃ ।
વિનિયોગઃ --
એકાર્થેઽપિ પરબ્રહ્મભાવનાયાં શતેઽપિ ચ

રવૌ નગર્યાં લોકાર્થે તથેતિ વચનેઽપિ ચ ।
યચ્છબ્દેઽપિ તચ્છબ્દ્ વિજનાર્થેઽપિ તર્જને

કાર્શ્યે શલાકે વપુષિ આશ્ચર્યે વેણિભાવને ।
છત્રે સમર્થે પાણૌ ચ રોમાલ્યાં ભેરીવાદને

કુલાલચક્રભ્રમણે રથાઙ્ગમણ્ડલે તથા ।
વિવેચને દિનાન્તે ચ સૂચીહસ્તઃ પ્રકીર્તિતઃ

ચન્દ્રકલાહસ્તઃ --
સૂચ્યામઙ્ગુષ્ઠમોક્ષે તુ કરશ્ચન્દ્રકલા ભવેત્ ।
વિનિયોગઃ --
ચન્દ્રે મુખે ચ પ્રાદેશે તન્માત્રાકારવસ્તુનિ

શિવસ્ય મુકુટે ગઙ્ગાનદ્યાં ચ લગુડેઽપિ ચ ।
એષાં ચન્દ્રકલા ચૈવ વિનિયોજ્યા વિધીયતે

પદ્મકોશહસ્તઃ --
અઙ્ગુલ્યો વિરલા કિઞ્ચિત્ કુઞ્ચિતાસ્તલનિમ્નગાઃ ।
પદ્મકોશાભિધો હસ્તસ્તન્નિરૂપણમુચ્યતે

વિનિયોગઃ --
ફલે બિલ્વકપિત્થાદૌ સ્ત્રીણાં ચ કુચકુમ્ભયોઃ ।
આવર્તે કન્દુકે સ્થાલ્યાં ભોજને પુષ્પકોરકે

સહકારફલે પુષ્પવર્ષે મઞ્જરિકાદિષુ ।
જપાકુસુમભાવે ચ ઘણ્ટારૂપે વિધાનકે

વલ્મીકે કમલેઽપ્યણ્ડે પદ્મકોશો વિધીયતે ।
સર્પશીર્ષહસ્તઃ --
પતાકા નમિતાગ્રા ચેત્ સર્પશીર્ષકરો ભવેત્

વિનિયોગઃ --
ચન્દને ભુજગે મન્દ્રે પ્રોક્ષણે પોષણાદિષુ ।
દેવસ્યોદકદાનેષુ આસ્ફાલે ગજકુમ્ભયોઃ

ભુજસ્થાને મલ્લાનાં તુ યુજ્યતે સર્પશીર્ષકઃ ।
મૃગશીર્ષહસ્તઃ --
અસ્મિન્ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠે પ્રસૃતે મૃગશીર્ષકઃ

વિનિયોગઃ --
સ્ત્રીણામર્થે કપોલે ચ ચક્રમર્યાદયોરપિ ।
ભીત્યાં વિવાદે નેપથ્યે આહ્વાને ચ ત્રિપુણ્ડ્રકે

મૃગમુખે રઙ્ગમલ્લ્યાં પાદસંવાહને તથા ।
સર્વસ્વે મિલને કામમન્દિરે છત્રધારણે

સઞ્ચારે ચ પ્રિયાહ્વાને યુજ્યતે મૃગશીર્ષકઃ ।
સિંહમુખહસ્તઃ --
મધ્યમાનામિકાગ્રાભ્યામઙ્ગુષ્ઠો મિશ્રિતો યદિ

શેષૌ પ્રસારિતૌ યત્ર સ સિંહાસ્યકરો ભવેત્ ।
વિનિયોગઃ --
હોમે શશે ગજે દર્ભચલને પદ્મદામનિ

સિંહાનને વૈદ્યપાકે શોધને સમ્પ્રયુજ્યતે ।
કાઙ્ગુલહસ્તઃ --
પદ્મકોશેઽનામિકા ચેન્નમ્રા કાઙ્ગુલહસ્તકઃ

ધુતશિરઃ --
લકુચસ્ય ફલે બાલકિઙ્કિણ્યાં ઘણ્ટિકાર્થકે ।
ચકોરે ક્રમુકે બાલકુચે કહ્લારકે તથા

ચાતકે નાલિકેરે ચ કાઙ્ગુલો યુજ્યતે કરઃ ।
અલપદ્મહસ્તઃ --
કનિષ્ઠાદ્યા વક્રિતાશ્ચ વિરલાશ્ચાલપદ્મકઃ

વિનિયોગઃ --
વિકચાબ્જે કપિત્થાદિફલે ચાવર્તકે કુચે ।
વિરહે મુકુરે પૂર્ણચન્દ્રે સૌન્દર્યભાવને

ધમ્મિલ્લે ચન્દ્રશાલાયાં ગ્રામે ચોદ્ધૃતકોપયોઃ ।
તટાકે શકટે ચક્રવાકે કલકલારવે

શ્લાઘને સોઽલપદ્મશ્ચ કીર્તિતો ભરતાગમે ।
ચતુરહસ્તઃ --
તર્જન્યાદ્યાસ્તત્ર શ્લિષ્ટાઃ કનિષ્ઠા પ્રસૃતા યદિ

અઙ્ગુષ્ઠોઽનામિકામૂલે તિર્યક્ ચેચ્ચતુરઃ કરઃ ।
વિનિયોગઃ --
કસ્તૂર્યાં કિઞ્ચિદર્થે ચ સ્વર્ણે તામ્રે ચ લોહકે

આર્દ્રે ખેદે રસાસ્વાદે લોચને વર્ણભેદને ।
પ્રમાણે સરસે મન્દગમને શકલીકૃતે

આનને ઘૃતતૈલાદૌ યુજ્યતે ચતુરઃ કરઃ ।
ભ્રમરહસ્તઃ --
મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠસંયોગે તર્જની વક્રિતાકૃતિઃ

શેષાઃ પ્રસારિતાશ્ચાસૌ ભ્રમરાભિધહસ્તકઃ ।
વિનિયોગઃ --
ભ્રમરે ચ શુકે પક્ષે સારસે કોકિલાદિષુ

ભ્રમરાખ્યશ્ચ હસ્તોઽયં કીર્તિતો ભરતાગમે ।
હંસાસ્યહસ્તઃ --
ભધ્યમાદ્યાસ્ત્રયોઙ્ગુલ્યઃ પ્રસૃતા વિરલા યદિ

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠસંશ્લેષાત્ કરો હંસાત્યકો ભવેત્ ।
વિનિયોગઃ --
માઙ્ગલ્યે સૂત્રબન્ધે ચ ઉપદેશવિનિશ્ચયે

રોમાઞ્ચે મૌક્તિકાદૌ ચ દીપવર્તિપ્રસારણે ।
નિકષે મલ્લિકાદૌ ચ ચિત્રે તલ્લે ખને તથા

દંશે ચ જલબન્ધે ચ હંસાસ્યો યુજ્યતે કરઃ ।
હંસપક્ષહસ્તઃ --
સર્પશીર્ષકરે સમ્યક્ કનિષ્ઠા પ્રસૃતા યદિ

હંસપક્ષઃ કરઃ સોઽય તન્નિરૂપણમુચ્યતે ।
વિનિયોગઃ --
ષટ્સઙ્ખ્યાયાં સેતુબન્ધે નખરેખાઙ્કણે તથા

પિધાને હંસપક્ષોઽયં કથિતો ભરતાગમે ।
સન્દંશસ્તઃ --
પુનઃ પુનઃ પદ્મકોશઃ સંશ્લિષ્ટો વિરલો યદિ

સન્દંશાભિધહસ્તોઽયં કીર્તિતો નૃત્યકોવિદૈઃ ।
વિનિયોગઃ --
ઉદરે વલિદાને ચ વ્રણે કીટે મહાભયે

અર્ચને પઞ્ચસઙ્ખ્યાયાં સન્દંશાખ્યો નિયુજ્યતે ।
મુકુલહસ્તઃ --
અઙ્ગુલોપઞ્ચકં ચૈવ મેલયિત્વા પ્રદર્શને

મુકુલાભિધહસ્તોઽયં કીર્ત્યતે ભરતાગમે ।
કુમુદે ભોજને પઞ્ચબાણે મુદ્રાદિધારણે

નાભૌ ચ કદલીપુષ્પે યુજ્યતે મુકુલઃ કરઃ ।
તામ્રચૂડહસ્તઃ --
મુકુલે તામ્રચૂડઃ સ્યાત્તર્જની વક્રિતા યદિ

વિનિયોગઃ --
કુક્કુટાદૌ વકે કાકે ઉષ્ટ્રે વત્સે ચ લેખને ।
યુજ્યતે તામ્રચૂડાખ્યઃ કરો ભરતવેદિભિઃ

ત્રિશૂલહસ્તઃ --
નિકુઞ્ચનયુતાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠસ્તુ ત્રિશૂલકઃ ।
વિનિયોગઃ --
વિલ્વપત્રે ત્રિત્વયુક્તે ત્રિશૂલકર ઈરિતઃ

વ્યાઘ્રહસ્તઃ --
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠનમને મૃગશીર્ષકરે તથા ।
વ્યાઘ્રહસ્તઃ સ વિજ્ઞેયો ભરતાગમકોવિદૈઃ

વિનિયોગઃ --
વ્યાઘ્રે ભેકે મર્કટે ચ શુક્તૌ સંયુજ્યતે કરઃ ।
અર્ધસૂચીહસ્તઃ --
કપિત્થે તર્જની ઊર્ધ્વસારણે ત્વર્ધસૂચિકઃ

વિનિયોગઃ --
અઙ્કુરે પક્ષિશાવાદૌ બૃહત્કીટે નિયુજ્યતે ।
કટકહસ્તઃ --
સન્દંશેઽપ્યૂર્ધ્વભાગે તુ મધ્યમાનામિકાન્વયા

॥॥ ॥॥ કટકો હસ્ત ઉચ્યતે ।
વિનિયોગઃ --
એતસ્ય વિનિયોગસ્તુ ॥॥ ॥॥ દર્શને

આહ્વાનભાવચલને ॥॥ ॥॥ ।
પલ્લિહસ્તઃ --
મયૂરે તર્જનીપૃષ્ઠો મધ્યમેન યુતો યદિ

પલ્લિહસ્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ પલ્લાથૈ વિનિયુજ્યતે ।
અભિનયવશાદેષાં સંયુતત્વં પ્રકીર્તિતમ્

માર્ગપ્રદર્શનં તેષાં ક્રમાલ્લક્ષ્યાનુસારતઃ ।
સંયુતહસ્તાઃ --
અઞ્જલિશ્ચ કપોતશ્ચ કર્કટઃ સ્વસ્તિકસ્તથા

ડોલાહસ્તઃ પુષ્પપુટ ઉત્સઙ્ગઃ શિવલિઙ્ગકઃ ।
કટકાવર્ધનશ્ચૈવ કર્તરીસ્વસ્તિકસ્તથા

શકટં શઙ્ખચક્રે ચ સમ્પુટઃ પાશકીલકૌ ।
મત્સ્યઃ કૂર્મોં વરાહશ્ચ ગરુડો નાગબન્ધકઃ

ખટ્વા ભેરુણ્ડ ઇત્યેતે સઙ્ખ્યાતા સંયુતાઃ કરાઃ ।
ત્રયોવિંશતિરિત્યુક્તાઃ પૂર્વગૈર્ભરતાદિભિઃ

અઞ્જલિહસ્તઃ --
પતાકાતલયોર્યોગાદઞ્જલિઃ કર ઈરિતઃ ।
વિનિયોગઃ --
દેવતાગુરુવિપ્રાણાં નમસ્કારેષ્વનુક્રમાત્

કાર્યઃ શિરોમુખોરસ્થો વિનિયોગેઽઞ્જલિબુધૈઃ ।
કપોતહસ્તઃ --
કપોતોઽસૌ કરો યત્ર શ્લિષ્ટાઽઽમૂલાગ્રપાર્શ્વકઃ

વિનિયોગઃ --
પ્રણામે ગુરુસમ્ભાષે વિનયાઙ્ગીકૃતેષ્વયમ્ ।
કર્કટહસ્તઃ --
અન્યોન્યસ્યાન્તરે યત્રાઙ્ગુલ્યો નિઃસૃત્ય હસ્તયોઃ

અન્તર્બહિર્વા વર્તન્તે કર્કટઃ સોઽભિધીયતે ।
વિનિયોગઃ --
સમૂહાગમને તુન્દદર્શને શઙ્ખપૂરણે

અઙ્ગાનાં મોટને શાખોન્નમને ચ નિયુજ્યતે ।
સ્વસ્તિકહસ્તઃ --
પતાકયોઃ સન્નિયુક્તઃ કરયોર્મણિબન્ધયોઃ

સંયોગેન સ્વસ્તિકાખ્યો મકરે વિનિયુજ્યતે ।
ડોલાહસ્તઃ --
પતાક ઊરૂદેશસ્થે ડોલાહસ્તોઽયમિષ્યતે

વિનિયોગઃ --
નાટ્યારમ્ભે પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ નાટ્યવિદો વિદુઃ ।
પુષ્પપુટહસ્તઃ --
સંશ્લિષ્ટકરયોઃ સર્પશીર્ષઃ પુષ્પપુટઃ કરઃ

વિનિયોગઃ --
નીરાજનાવિધૌ વારિફલાદિગ્રહણેઽપિ ચ ।
સધ્યાય્મયૈદાને ચ મન્ત્રપુષ્પે ચ યુજ્યતે

ઉત્સઙ્ગહસ્તઃ --
આન્યોન્યબાહુદેશસ્થૌ મૃગશીર્ષકરૌ યદિ ।
ઉત્સઙ્ગહસ્તઃ સ જ્ઞેયો ભરતાગમવેદિભિઃ

વિનિયોગઃ --
આલિઙ્ગને ચ લજ્જાયામઙ્ગદાદિપ્રદર્શને ।
બાલાનાં શિક્ષણે ચાયમુત્સઙ્ગો યુજ્યતે કરઃ

શિવલિઙ્ગહસ્તઃ --
વામેઽર્ધચન્દ્રો વિન્યસ્તઃ શિખરઃ શિવલિઙ્ગકઃ ।
વિનિયોગઃ --
વિનિયોગસ્તુ તસ્યૈવ શિવલિઙ્ગસ્ય દર્શને

કટકાવર્ધનહસ્તઃ --
કટકામુખયોઃ પાણ્યોઃ સ્વસ્તિકો મણિબન્ધયોઃ ।
કટકાવર્ધનાખ્યઃ સ્યાદિતિ નાટ્યવિદો વિદુઃ

વિનિયોગઃ --
પટ્ટાભિષેકે પૂજાયાં વિવાહાદિષુ યુજ્યતે ।
કર્તરીસ્વસ્તિકહસ્તઃ --
કર્તરીસ્વસ્તિકાકારા કર્તરીસ્વસ્તિકો ભવેત્

વિનિયોગઃ --
શાખાસુ ચાદ્રિશિખરે વૃક્ષેષુ ચ નિયુજ્યતે ।
શકટહસ્તઃ --
ભ્રમરે મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠપ્રસારાચ્છકટો ભવેત્

વિનિયોગઃ --
રાક્ષસાભિનયે પ્રાયઃ શકટો વિનિયુજ્યતે ।
શઙ્ખહસ્તઃ --
શિખરાન્તર્ગતાઙ્ગુષ્ઠ ઇતરાઙ્ગુષ્ઠસઙ્ગતઃ

તર્જન્યા યુત અશ્લિષ્ટઃ શઙ્ખહસ્તઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
વિનિયોગઃ --
શઙ્ખાદિષુ પ્રયોજ્યોઽયમિત્યાહુર્ભરતાદયઃ

ચક્રહસ્તઃ --
યત્રાર્ધચન્દ્રૌ તિર્યઞ્ચાવન્યોન્યતલસંસ્પૃશૌ ।
ચક્રહસ્તઃ સ વિજ્ઞેયશ્ચક્રાર્થે વિનિયુય્યતે

સમ્પુટહસ્તઃ --
કુઞ્ચિતાઙ્ગુલયશ્ચકે પ્રોક્તઃ સમ્પુટહસ્તકઃ ।
વિનિયોગઃ --
વસ્ત્વાચ્છાદે સમ્પુટે ચ સમ્પુટઃ કર ઈરિતઃ

પાશહસ્તઃ --
સૂચ્યાં નિકુઞ્ચિતે શ્લિષ્ટે તર્જન્યૌ પાશ ઈરિતઃ ।
વિનિયોગઃ --
અન્યોન્યકલહે પાશે શ‍ઋઙ્ખલાયાં નિયુજ્યતે

કીલકહસ્તઃ --
કનિષ્ઠે કુઞ્ચિતે શ્લિષ્ટે મૃગશીર્ષસ્તુ કીલકઃ ।
વિનિયોગઃ --
સ્નેહે નર્માનુલાપે ચ કીલકો વિનિયુજ્યતે

મત્સ્યહસ્તઃ --
કરપૃષ્ટોપરિ ન્યસ્તો યત્ર હસ્તસ્ત્વધોમુખઃ ।
કિઞ્ચિત્પ્રસારિતાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠો મત્સ્યનામકઃ

વિનિયોગઃ --
એતસ્ય વિનિયોગસ્તુ સમ્મતો મત્સ્યદર્શને ।
કૂર્મહસ્તઃ --
કુઞ્ચિતાગ્રાઙ્ગુલિશ્ચક્રે ત્યક્તાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠકઃ

કૂર્મહસ્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ કૂર્માર્થે વિનિયુજ્યતે ।
વરાહહસ્તઃ --
મૃગશીર્ષે ત્વન્યતરે સ્વોપર્યેકઃ સ્થિતે યદિ

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠયોર્યોગાદ્વરાહકર ઈરિતઃ ।
વિનિયોગઃ --
એતસ્ય વિયોગઃ સ્યાદ્વરાહાર્થપ્રદર્શને

ગરુડહસ્તઃ --
તિર્યક્તલસ્થિતાવર્ધચન્દ્રાવઙ્ગુષ્ઠયોગતઃ ।
ગરુડહસ્ત અસ્ત્ ઇત્યાહુર્ગરુડાર્થે નિયુજ્યતે

નાગબન્ધહસ્તઃ --
સર્પશીર્ષસ્વસ્તિકઞ્ચ નાગબન્ધ ઇતીરિતઃ ।
વિનિયોગઃ --
એતસ્ય વિનિયોગસ્તુ નાગબન્ધે હિ સમ્મતઃ

ખટ્રાહસ્તઃ --
ચતુરે ચતુરં ન્યસ્ય તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠમોક્ષતઃ ।
ખટ્વાહસ્તો ભવેદેષ ખટ્વાશિવિકયોઃ સ્મૃતઃ

ભેરુણ્ડહસ્તઃ --
મણિબન્ધે કપિત્થાભ્યાં ભેરુણ્ડકર ઇષ્યતે ।
વિનિયોગઃ --
ભેરુણ્ડે પક્ષિદમ્પત્યોર્ભેરુણ્ડો યુજ્યતે કરઃ

દેવહસ્તાઃ --
અથાત્ર બ્રહ્મરુદ્રાદિદેવતાભિનયક્રમાત્ ।
મૂર્તિભેદેન યે હસ્તાસ્તેષાં લક્ષણમુચ્યતે

બ્રહ્મહસ્તઃ --
બ્રહ્મણશ્ચતુરો વામે હંસાસ્યો દક્ષિણે કરઃ ।
ઈશ્વરહસ્તઃ --
શમ્ભોર્વામે મૃગશીર્ષસ્ત્રિપતાકસ્તુ દક્ષિણે

વિષ્ણુહસ્તઃ --
હસ્તાભ્યાં ત્રિપતાકસ્તુ વિષ્ણુહસ્તઃ સ કીર્તિતઃ ।
સરસ્વતીહસ્તઃ --
સૂચીકૃતે દક્ષિણે ચ વામે ચાંસસમકૃતૌ

કપિત્થકેઽપિ ભારત્યાઃ કર સ્યાદિતિ સમ્મતઃ ।
પાર્વતીહસ્તઃ --
ઊર્ધ્વાધઃ પ્રસૂતાવર્ધચન્દ્રાખ્યૌ વામદક્ષિણૌ

અભયો વરદશ્ચૈવ પાર્વત્યા કર ઈરિતઃ ।
લક્ષ્મીહસ્તઃ --
અંસોપકણ્ઠે હસ્તાભ્યાં કપિત્થસ્તુ શ્રિયઃ કરઃ

વિનાયકહસ્તઃ --
ઉરોગતાભ્યાં હસ્તાભ્યાં કપિત્થો વિઘ્નરાટ્ કરઃ ।
ષણ્મુખહસ્તઃ --
વામે કરે ત્રિશૂલઞ્ચ શિખરો દક્ષિણે કરે

ઊર્ધ્વં ગતે ષણ્મુખસ્ય હસ્તઃ સ્યાદિતિ કીર્તિતઃ --
મન્મથહસ્તઃ --
વામે કરે તુ શિખરો દક્ષિણે કટકામુખઃ

મન્મથસ્ય કરઃ પ્રોક્તો નાટ્યશાસ્ત્રાર્થકોવિદૈઃ ।
ઇન્દ્રહસ્તઃ --
ત્રિપતાકઃ સ્વસ્તિકશ્ચ શક્રહસ્તઃ પ્રકીર્તિતઃ

અગ્નિહસ્તઃ --
ત્રિપતાકો દક્ષિણે તુ વામે કાઙ્ગુલહસ્તકઃ ।
અગ્નિહસ્તઃ સ વિજ્ઞેયો નાટ્યશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

યમહસ્તઃ --
વામે પાશં દક્ષિણે તુ સૂચી યમકરઃ સ્મૃતઃ ।
નિરૃતિહસ્તઃ --
ખટ્વા ચ શકટશ્ચૈવ કીર્તિતો નિરૃતેઃ કરઃ

વરુણહસ્તઃ --
પતાકો દક્ષિણે વામે શિખરો વારુણઃ કરઃ ।
યુહસ્તઃ --
અરાલો દક્ષિણે હસ્તે વામે ચાર્ધપતાકિકા

ધૃતા ચેદ્વાયુદેવસ્ય કર ઇત્યહ્ધીયતે ।
કુવેરહસ્તઃ --
વામે પદ્મં દક્ષિણે તુ ગદા યક્ષપતેઃ કરઃ

દશાવતારાહસ્તાઃ --
મત્સ્યાવતારહસ્તઃ --
મત્સ્યહસ્તં દર્શયિત્વા તતઃ સ્કન્ધસમૌ કરૌ ।
ધૃતો મત્સ્યાવતારસ્ય હસ્ત ઇત્યભિધીયતે

કૂર્માવતારહસ્તઃ --
કૂર્મહસ્તં દર્શયિત્વા તતઃ સ્કન્ધસમૌ કરૌ ।
ધૃતૌ કૂર્માવતારસ્ય હસ્ત ઇત્યભિધીયતે

વરાહાવતારહસ્તઃ --
દર્શયિત્વા વરાહં તુ કટિપાર્શ્વસમૌ કરૌ ।
ધૃતા વરાહાવતારસ્ય દેવસ્ય કર ઇષ્યતે

નૃસિહાવતારહસ્તઃ --
વામે સિંહમુખં ધૃત્વા દક્ષિણે ત્રિપતાકિકા ।
નરસિંહાવતારસ્ય હસ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

વામનાવતારહસ્તઃ --
ઊર્ધ્વાધો ધૃતમુષ્ટિભ્યાં સવ્યાન્યાભ્યાં યદિ સ્થિતઃ ।
સ વામનાવતારસ્ય હસ્ત ઇત્યભિધીયતે

અરશુરામાવતારહસ્તઃ --
વામં કટિતટે ન્યસ્ય દક્ષિણેઽર્ધપતાધિકા ।
ધૃતા પરશુરામસ્ય હસ્ત ઇત્યભિધીયતે

રામચન્દ્રાવતારહસ્તઃ --
કપિત્થો દક્ષિણે હસ્તે વામે તુ શિખરઃ કરઃ ।
ઊર્ધ્વં ધૃતો રામચન્દ્રહસ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

અલરામાવતારહસ્તઃ --
પતાકો દક્ષિણે હસ્તે મુષ્ટિર્વામકરે તથા ।
બલરામાવતારસ્ય હસ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

કૃષ્ણાવતારહસ્તઃ --
મૃગશીર્ષે તુ હસ્તાભ્યામન્યોન્યાભિમુખે કૃતે ।
આસ્યોપકણ્ઠે કૃષ્ણસ્ય હસ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

કલ્ક્યવતારહસ્તઃ --
પતાકો દક્ષિણે વામે ત્રિપતાકઃ કરો ધૃતઃ ।
કલ્ક્યાખ્યસ્યાવતારસ્ય હસ્ત ઇત્યભિધીયતે

અથ તત્તજ્જાતીયહસ્તાઃ --
રાક્ષસહસ્તઃ --
મુખે કરાભ્યાં શકટૌ રાક્ષસાનાં કરઃ સ્મૃતઃ ।
બ્રાહ્મણહસ્તઃ --
કરાભ્યાં શિખરં ધૃત્વા યજ્ઞસૂત્રસ્ય સૂચને

દક્ષિણેન કૃતે તિર્યગ્ બ્રાહ્મણાનાં કરઃ સ્મૃતઃ ।
ક્ષત્રિયહસ્તઃ --
વામેન શિખરં તિર્યગ્ ધૃત્વાન્યેન પતાકિકા

ધૃતા યદિ ક્ષત્રિયાણાં હસ્ત ઇત્યભિધીયતે ।
વૈશ્યહસ્તઃ --
કરે વામે તુ હંસાસ્યો દક્ષિણે કટકામુખઃ

વશ્યહસ્તોઽયમાખ્યાતો મુનિભિર્ભરતાદિભિઃ ।
શૂદ્રહસ્તઃ --
વામે તુ શિખરં ધૃત્વા દક્ષિણે મૃગશીર્ષકઃ

શૂદ્રહસ્તઃ સ વિજ્ઞેયો મુનિભિર્ભરતાદિભિઃ ।
યદષ્ટાદશજાતીનાં કર્મ તેન કરાઃ સ્મૃતાઃ

તત્તદ્દેશજાનામપિ એવમુહ્યં બુધોત્તમૈઃ ।
બાન્ધવહસ્તાઃ --
દમ્પતિહસ્તઃ --
વામે તુ શિખરં ધૃત્વા દક્ષિણે મૃગશીર્ષકઃ

ધૃતઃ સ્ત્રીપુંસયોર્હસ્તઃ ખ્યાતો ભરતકોવિદૈઃ ।
માતૃહસ્તઃ --
વામે હસ્તેઽર્ધચન્દ્રશ્ચ સન્દંશો દક્ષિણે કરે

આવર્તયિત્વા જઠરે વામહસ્તં તતઃ પરમ્ ।
સ્ત્રિયાઃ કરો ધૃતો માતૃહસ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

વિનિયોગઃ --
જનન્યાં ચ કુમાર્યાં ચ માતૃહસ્તો નિયુજ્યતે ।
પિતૃહસ્તઃ --
એતસ્મિન્ માતૃહસ્તે તુ શિખરે દક્ષિણેન તુ

ધૃતે સતિ પિતૃહસ્ત ઇત્યાખ્યાતો મનીષિભિઃ ।
વિનિયોગઃ --
અયં હસ્તસ્તુ જનકે જામાતરિ ચ યુજ્યતે

શ્વશ્રૂહસ્તઃ --
વિન્યસ્ય કણ્ઠે હંસાસ્યં સન્દંશં દક્ષિણે કરે ।
ઉદરે ચ પરામૃશ્ય વામહસ્તં તતઃ પરમ્

સ્ત્રિયાઃ કરો ધૃતઃ શ્વશ્રુહસ્તસ્તસ્યાં નિયુજ્યતે ।
શ્વશુરહસ્તઃ --
એતસ્યાન્તે તુ હસ્તસ્ય શિખરો દક્ષિણે યદિ

ધૃતશ્ચ શ્વશુરસ્યાયં હસ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
ભર્તૃભ્રાતૃહસ્તઃ --
વામે તુ શિખરં ધૃત્વા પાર્શ્વયોઃ કર્તરીમુખઃ

ધૃતો દક્ષિણહસ્તેન ભર્તૃભ્રાતૃકરઃ સ્મૃતઃ ।
નનાન્દૃહસ્તઃ --
અન્તે ત્વેતસ્ય હસ્તસ્ય સ્ત્રીહસ્તો દક્ષિણે કરે

ધૃતો નનાન્દૃહસ્તઃ સ્યાદિતિ નાટ્યવિદાં મતમ્ ।
જ્યેષ્ઠકનિષ્ઠભ્રાતૃહસ્તઃ --
મયૂરહસ્તઃ પુરતઃ પાર્શ્વભાગે ચ દર્શિતઃ

જ્યેષ્ઠભ્રાતુઃ કનિષ્ઠસ્યાપ્યયં હસ્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પુત્રહસ્તઃ --
સન્દંશમુદરે ન્યસ્ય ભ્રામયિત્વા તતઃ પરમ્

ધૃતો વામેન શિખરં પુત્રહસ્તઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ન્ષાહસ્તઃ --
એતદન્તે દક્ષિણેન સ્ત્રીહસ્તશ્ચ ધૃતો યદિ

સ્નુષાહસ્ત ઇતિ ખ્યાતો ભરતાગમકોવિદૈઃ ।
સપત્નીહસ્તઃ --
દર્શયિત્વા પાશહસ્તં કરાભ્યાં સ્ત્રીકરાવુભૌ

ધૃતૌ સપત્નીહસ્તઃ સ્યાદિતિ ભાવવિદો વિદુઃ ।
નૃત્તહસ્તાનાં ગતયઃ --
ભવન્તિ નૃત્તહસ્તાનાં ગતયઃ પઞ્ચધા ભુવિ

ઊર્ધ્વાઽધરોત્તરા પ્રાચી દક્ષિણા ચેતિ વિશ્રુતા ।
યથા સ્યાત્ પાદવિન્યાસ્તથૈવ કરયોરપિ

વામાઙ્ગભાગે વામસ્ય દક્ષિણે દક્ષિણસ્ય ચ ।
કુર્યાત્ પ્રચલનં હ્યેતન્નૃત્તસિદ્ધાન્તલક્ષણમ્

યતો હસ્તસ્તતો દૃષ્ટિર્યતો દૃષ્ટિસ્તતો મનઃ ।
યતો મનસ્તતો ભાવો યતો ભાવસ્તતો રસઃ

નૃત્તહસ્તઃ --
પતાકાસ્વસ્તિકાખ્યશ્ચ ડોલાહસ્તસ્તથાઞ્જલિઃ ।
કટકાવર્ધનશ્ચૈવ શકટઃ પાશકીલકૌ

કપિત્થઃ શિખરઃ કૂર્મો હંસાસ્યશ્ચાલપદ્મકઃ ।
ત્રયોદશૈતે હસ્તાઃ સ્યુર્નૃત્તસ્યાપ્યુપયોગિનઃ

નવગ્રહહસ્તાઃ --
સૂર્યહસ્તઃ --
અંસોપકણ્ઠે હસ્તાભ્યામલપદ્મકપિત્થકઃ ।
ધૃતો યદિ કરો હ્યેષ દિવાકરકરઃ સ્મૃતઃ

ચન્દ્રહસ્તઃ --
અલપદ્મો વામહસ્તે દક્ષિણે ચ પતાતિકા ।
નિશાકરકરઃ પ્રોક્તો ભરતાગમદર્શિભિઃ

કુજહસ્તઃ --
વામે કરે તુ સૂચી સ્યાન્મુષ્ટિહસ્તસ્તુ દક્ષિણે ।
ધૃતશ્ચેન્નાટ્યશાસ્ત્રજ્ઞૈરઙ્ગારકકરઃ સ્મૃતઃ

બુધહસ્તઃ --
તિર્યગ્વામે ચ મુષ્ટિઃ સ્યાદ્દક્ષિણે ચ પતાકિકા ।
બુધગ્રહકરઃ પ્રોક્તો ભરતાગમવેદિભિઃ

ગુરુહસ્તઃ --
હસ્તાભ્યાં શિખરં ધૃત્વા યજ્ઞસૂત્રસ્ય દર્શનમ્ ।
ઋષિબ્રાહ્મણહસ્તોઽયં ગુરોશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતઃ

શુક્રહસ્તઃ --
વામોચ્ચભાગે મુષ્ટિઃ સ્યાદધસ્તાદ્દક્ષિણે તથા ।
શુક્રગ્રહકરઃ પ્રોક્તો ભરતાગમવેદિભિઃ

શનિહસ્તઃ --
વામે કરે તુ શિખરસ્ત્રિશૂલો દક્ષિણે કરે ।
શનૈશ્ચરકરઃ પ્રોક્તો ભરતાગમકોવિદૈઃ

રાહુહસ્તઃ --
સર્પશીર્ષો વામકરે સૂચી સ્યાદ્દક્ષિણે કરે ।
રાહુગ્રહકરઃ પ્રોક્તો નાટ્યવિદ્યાધિપૈર્જનૈઃ

કેતુહસ્તઃ --
વામે કરે તુ સૂચી સ્યાદ્દક્ષિણે તુ પતાકિકા ।
કેતુગ્રહકરઃ પ્રોક્તો ભરતાગમદર્શિભિઃ

પાદભેદાઃ --
વક્ષ્યતે પાદભેદાનાં લક્ષણં પૂર્વસમ્મતમ્ ।
મણ્ડલોત્પ્લવને ચૈવ ભ્રમરી પાદચારિકા

ચતુર્ધા પાદભેદાઃ સ્યુસ્તેષાં લક્ષણમુચ્યતે ।
મણ્ડલભેદાઃ --
સ્થાનકં ચાયતાલીઢં પ્રેઙ્ખણપ્રરિતાનિ ચ

પ્રત્યાલીઢં ખસ્તિકં ચ મોટિતં સમસૂચિકા ।
પાર્શ્વસૂચીતિ ચ દશ મણ્ડલાનીરિતાનીહ

સ્થાનકમણ્ડલં --
કટિં સ્પૃષ્ટ્વાઽર્ધચન્દ્રાખ્યપાણિભ્યાં સમપાદતઃ ।
સમરેખતયા તિષ્ઠેત્ તત્ સ્યાત્ સ્થાનકમણ્ડલમ્

આયતમણ્ડલં --
વિતસ્ત્યન્તરિતૌ પાદૌ કૃત્વા તુ ચતુરસ્રકૌ ।
તિર્યક્ કુઞ્ચિતજાનુભ્યાં સ્થિતિરાયતમણ્ડલમ્

આલીઢમણ્ડલં --
દક્ષિણાઙ્ઘ્રેશ્ચ પુરતઃ વિતસ્તિત્રિતયાન્તરમ્ ।
વિન્યસેદ્ વામપાદં ચ શિખરં વામપાણિના

કટકામુખહસ્તશ્ચ દક્ષિણેન ધૃતો યદિ ।
આલીઢમણ્ડલમિતિ વિખ્યાતં ભરતાદિભિઃ

પ્રત્યાલીઢમણ્ડલં --
આલીઢસ્ય વિપર્યાસાત્ પ્રત્યાલીઢાખ્યમણ્ડલમ્ ।
પ્રેઙ્ખણમણ્ડલં --
પ્રસૃત્યૈકપદં પાર્શ્વે પાર્ષ્ણિદેશસ્ય પાદતઃ

સ્થિત્વાઽન્તે કૂર્મહસ્તેન સ્થિતિઃ પ્રઙ્ખણમણ્ડલમ્ ।
પ્રેરિતમણ્ડલં --
સન્તાડ્યૈકં પદં પાર્શ્વે વિતસ્તિત્રિતયાન્તરમ્

તિર્યક્ કુઞ્ચિતજાનુભ્યાં સ્થિત્વાઽથ શિખરં કરમ્ ।
વિધાય વક્ષ્યસ્યન્યેન પ્રસૃતા ચ પતાકિકા

પ્રદર્શયેદિદં તજ્જ્ઞાઃ પ્રેરિતં મણ્ડલં જગુઃ ।
સ્વસ્તિકમણ્ડલં --
દક્ષિણોત્તરતઃ કુર્યાત્ પાદે પાદં કરે કરમ્

વ્યાત્યાસેન તદા પ્રોક્તં સ્વસ્તિકં નામ મણ્ડલમ્ ।
મોટિતમણ્ડલં --
પ્રપદાભ્યાં ભુવિ સ્થિત્વા જાનુયુગ્મેન સંસ્પૃશેત્

ક્રમાદ્ ભૂતલમેકૈકં ત્રિપતાકકરદ્વયમ્ ।
કૃત્વા તન્મોટિતં નામ મણ્ડલં કથિતં બુધૈઃ

સમસૂચીમણ્ડલં --
પાદાગ્રાભ્યાં ચ જાનુભ્યાં ભૂતલં સંસ્પૃશેદ્યદિ ।
મણ્ડલં સમસૂચીતિ કથિતં પૂર્વસૂરિભિઃ

પાર્શ્વસૂચીમણ્ડલમ્ --
સ્થિત્વા પાદાગ્રયુગ્મેણ જાનુનૈકેન પાર્શ્વતઃ ।
સંસ્પૃશેદ્ ભૂતલં પાર્શ્વ સૂચીમણ્ડલમીરિતમ્

સ્થાનકભેદાઃ --
પાદવિન્યાસભેદેન સ્થાનકં ષડ્વિધં ભવેત્ ।
સમપાદં ચૈકપાદં નાગબન્ધસ્તતઃ પરમ્

ઐન્દ્રં ચ ગારુડં ચૈવ બ્રહ્મસ્થાનમિતિ ક્રમાત્ ।
સમપાદસ્થાનં --
સ્થિતિઃ સમાભ્યાં પાદાભ્યાં સમપાદમિતિ સ્મૃતમ્

વિનિયોગઃ --
પુષ્પાઞ્જલૌ દેવરૂપે સમપાદં નિયુજ્યતે ।
એકપાદસ્થાનં --
જાન્વાશ્રિત્ય પદૈકેન સ્થિતિઃ સ્યાદેકપાદકમ્

વિનિયોગઃ --
એકપાદં ત્વિદં સ્થાનં નિશ્ચલે તપસિ સ્થિતમ્ ।
નાગબન્ધસ્થાનં --
પાદં પાદેન સંવેષ્ટ્ય તથા પાણિં ચ પાણિના

સ્થિતિઃ સ્યાન્નાગબન્ધાખ્યા નાગબન્ધે પ્રયુજ્યતે ।
ઐન્દ્રકસ્થાનં --
પાદમેકં સમાકુઞ્ચ્ય સ્થિત્વાઽન્યપદજાનુની

ઉત્તાનિતે કરં ન્યસ્ય સ્થિતિરૈન્દ્રમિતીરિતમ્ ।
વિનિયોગઃ --
વાસવે રાજભાવે ચ સ્થાનમૈન્દ્રં નિયુજ્યતે

ગરુડસ્થાનકં --
આલીઢમણ્ડલે પશ્ચાદથ જાનુતલં ભુવિ ।
સંસ્થાપ્ય પાણિયુગ્મેન વહન વિરલમણ્ડલમ્ (?)

સ્થિતિસ્તુ ગરુડસ્થાનં ગરુડે વિનિયુજ્યતે ।
બ્રહ્મસ્થાનં --
જાનુપરિ પદં ન્યસ્ય પદસ્યોપરિ જાનુ ચ

સ્થિતં યદિ ભવેદ્ બ્રાહ્મં જપાદિષુ નિયુજ્યતે ।
ઉત્પ્લવનભેદાઃ --
અથોત્પ્લવનભેદાનાં લક્ષણં પરિકથ્યતે

અલગં કર્તરી વાઽશ્વોઽત્પ્લવનં મોટિતં તથા ।
કૃપાલગમિતિ ખ્યાતં પઞ્ચધોત્પ્લવનં બુધૈઃ

અલગોત્પ્લવનં --
ઉત્પ્લુત્ય પાર્શ્વયુગલં કટિદેશે તુ વિન્યસેત્ ।
બધ્વા કરાભ્યાં શિખરૌ અલગોત્પ્લવનં ભવેત્

ઉત્પ્લવનકર્તરી --
ઉત્પ્લુત્ય પ્રપદૈઃ સવ્યપાદસ્યૈકસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
કર્તરી વિન્યસેદેષા સ્યાદુત્પ્લુવનકર્તરી

અધોમુખં ચ શિખરં કટૌ હસ્તં ન્યસેદિહ ।
અશ્વોત્પ્લવનં --
પુરઃ પાદં સમુત્પ્લુત્ય પશ્ચાત્પાદં નિયોજયેત્

કરૌ તુ ત્રિપતાખ્યૌ કૃત્વાઽશ્વોત્પ્લવનં ભવેત્ ।
મોટિતોત્પ્લવનં --
પર્યાયપાર્શ્વોત્પ્લવનં કર્તરીવ તુ મોટિતા

ત્રિપતાકે ચ કરયોઃ કૃત્વા શશ્વત્પ્રકાશનાત્ ।
કૃપાલગોત્પ્લવનં --
પાર્ષ્ણિમેકૈકપાદસ્ય કટૌ પર્યાયતો ન્યસેત્

અર્ધચન્દ્રકલામધ્યે ન્યસ્તમન્યત્ કૃપાલગમ્ ।
ભ્રમરીલક્ષણં --
ભ્રમર્યા લક્ષણાન્યત્ર વક્ષ્યે લક્ષણભેદતઃ

ઉત્પ્લુતભ્રમરી ચક્રભ્રમરી ગરુડાભિધા ।
તથૈકપાદભ્રમરી કુઞ્ચિતભ્રમરી તથા

આકાશભ્રમરી ચૈવ તથાઙ્ગભ્રમરીતિ ચ ।
ભ્રમર્યઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા નાટ્યશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

ઉત્પ્લુભ્ર્મરી --
સ્થિત્વા સમાભ્યાં પાદાભ્યામુત્પ્લુત્ય ભ્રામયેદ્યદિ ।
સર્વાઙ્ગમન્તરાલે સ્યાદુત્પ્લુતભ્રમરી ત્વસૌ

ચક્રન્નમરી --
ભુવિ પાદૌ મુહુઃ કર્ષંસ્ત્રિપતાકૌ કરૌ વહન્ ।
ચક્રવદ્ ભ્રમતે યત્ર સા ચક્રભ્રમરી ભવેત્

ગરુડભ્રમરી --
તિર્યક્ પ્રસાર્યૈકપાદં પશ્ચાજ્જાનુ ભુવિ ક્ષિપેત્ ।
સમ્યક્ પ્રસાર્ય બાહૂ દ્વૌ ભ્રામયેદ્ ગરુડો ભવેત્

એકપાદભ્રમરી --
ભ્રામયેદેકમેકેન પાદં પાદેન સત્વરમ્ ।
સા ત્વેકપાદભ્રમરી ભવેદિતિ વિનિશ્ચિતા

કુઞ્ચિતભ્રમરી --
નિકુઞ્ચ્ય જાનુભ્રમણં કુઞ્ચિતભ્રમરી ભવેત્ ।
આકાશભ્રમરી --
ઉત્પ્લુત્ય પાદૌ વિરલૌ કૃત્વા પાદૌ પ્રસાર્ય ચ

ભ્રામયેત્ સકલં ગાત્રમાકાશભ્રમરી ભવેત્ ।
અઙ્ગભ્રમરી --
વિતસ્ત્યન્તરિતૌ પાદૌ કૃત્વાઙ્ગભ્રમણં તથા

તિઠેદ્ યદિ ભવેદઙ્ગભ્રમરી ભરતોદિતા ।
ચારિમેદાઃ --
અથાત્ર ચારિભેદાનાં લક્ષણં કથ્યતે મયા

આદૌ તુ ચલનં પ્રોક્તં પશ્ચાચ્ચઙ્ક્રમણં તથા ।
સરણં વેગિની ચૈવ કુટ્ટનં ચ તતઃ પરમ્

લુઠિતં લોલિતં ચૈવ તતો વિષમસઞ્ચરઃ ।
ચારિભેદા અમી અષ્ટૌ પ્રોક્તા ભરતવેદિભિઃ

ચલનચારિ --
સ્વસ્થાનાત્ સ્વસ્ય પાદસ્ય ચલનાચ્ચલનં ભવેત્ ।
ચઙ્ક્રમણં --
પાદયોર્બાહ્યપાર્શ્વાભ્યામુત્ક્ષિપ્યોત્ક્ષિષ્ય યત્નતઃ

ગતિર્ભવેચ્ચઙ્ક્રમણં વર્ણિતં નાટ્યકોવિદૈઃ ।
સરણં --
ચલનં તુ જલૂકાવદેકેનાન્યસ્ય પાર્ષ્ણિના

તિર્યગાકર્ષયેદ્ ભૂમિં કરાભ્યાં તુ પતાકિકે ।
ધૃત્વા ચ ગમનં યત્તુ સરણં તદુદીરિતમ્

વેગિની --
પાર્ષ્ણિણા વા પદાર્ગ્રેણ દ્રુતં ગત્યા તુ ચાલનમ્ ।
કરાભ્યાં ચાલપદ્મે ચ ત્રિપતાકે યથાક્રમમ્

ધૃત્વા નટેદ્ યદિ ભવેદ્ વેગવત્ત્વેન વેગિની ।
કુટ્ટનં --
પાષ્ણિના વા પદાગ્રેણ સમસ્તેન તલેન વા

યત્તાડનં ભૂતલસ્ય કુટ્ટનં તદુદીરિતમ્ ।
લુઠિતં --
સ્વસ્તિકસ્થિતિપાદાગ્રે કુટ્ટનાલ્લુઠિતં ભવેત્

ઓલિત --
પૂર્વવત્ કુટ્ટનં કૃત્વા મન્દં મન્દમતઃ પરમ્ ।
અસ્પૃષ્ટભૂમેઃ પાદસ્ય ચાલનં લોલિતં ભવેત્

વિષમસઞ્ચરઃ --
વેષ્ટયિત્વા દક્ષિણેન વામં વામેન દક્ષિણમ્ ।
ક્રમેણ પાદં વિન્યસ્ય ભવેદ્ વિષમસઞ્ચરઃ

ગતિમેદાઃ --
અથાત્ર ગતિભેદાનાં લક્ષણં વક્ષ્યતે ક્રમાત્ ।
હંસી મયૂરી ચ મૃગી ગજલીલા તુરઙ્ગિણી

સિંહી ભુજઙ્ગી મણ્ડૂકી ગતિર્વીરા ચ માનવી ।
દશૈતા ગતયો જ્ઞેયા નાટ્યશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

હઁસીગતિઃ --
પરિવર્ત્ય તનું પાર્શ્વં વિતસ્ત્યન્તરિતં શનૈઃ ।
એકૈકં તત્ પદં ન્યસ્ય કપિત્થં કરયોર્વહન્

હંસવદ્ગમનં યત્તુ સા હંસી ગતિરીરિતા ।
મયૂરીગતિઃ --
પ્રપદાભ્યાં ભૂવિ સ્થિત્વા કપિત્થં કરયોર્વહન્

એકૈકજાનુચલનાન્મયૂરી ગતિરીરિતા ।
મૃગીગતિઃ --
મૃગવદ્ ગમનં વેગાત્ ત્રિપતાકકરૌ વહન્

પુરતઃ પાર્શ્વયોશ્ચૈવ યાનં મૃગગતિર્ભવેત્ ।
ગજલીલાગતિઃ --
પાર્શ્વયોસ્તુ પતાકાભ્યાં કરાભ્યાં વિચરંસ્તતઃ

સમપાદગતિર્મન્દં ગજલીલેતિ વિશ્રુતા ।
તુરઙ્ગિણીગતિઃ --
ઉત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણં પદમુલ્લઙ્ઘ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ

વામેણ શિખરં ધૃત્વા દક્ષિણેન પતાકિકામ્ ।
તુરઙ્ગિણી ગતિઃ પ્રોક્તા નૃત્તશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

સિંહોગતિઃ --
પાદાગ્રાભ્યાં ભુવિ સ્થિત્વા પુર ઉત્પ્લુત્ય વેગતઃ ।
કરાભ્યાં શિખરં ધૃત્વા યાનં સિંહગતિર્ભવેત્

ભુજઙ્કીગતિઃ --
ત્રિપતાકકરૌ ધૃત્વા પાશ્ર્વયોરુભયોરપિ ।
પૂર્વવદ્ગમનં યત્તુ સા ભુજઙ્ગી ગતિર્ભવેત્

મણ્ડૂકીગતિઃ --
કરાભ્યાં શિખરં ધૃત્વા કિઞ્ચિત્ સિંહીસમા ગતિઃ ।
મણ્ડૂકી ગતિરિત્યેષા પ્રસિદ્ધા ભરતાગમે

વીરાગતિઃ --
વામે તુ શિખરં ધૃત્વા દક્ષિણેન પતાકિકા ।
દૂરાદાગમનં યત્તુ વીરા ગતિરુદીરિતા

માનવીગતિઃ --
મણ્ડલાકારવદ્ ભ્રાન્ત્યા સમાગત્ય મુહુર્મુહુઃ ।
વામં કરં ન્યસ્ય કટૌ દક્ષિણે કટકામુખમ્

માનવી ગતિરિત્યેષા પ્રસિદ્ધા પૂર્વસૂરિભિઃ ।
મણ્ડલાનિ પ્રયુક્તાનિ તવૈવોત્પ્લવનાનિ ચ

ભ્રમર્યશ્ચૈવ ચાર્યશ્ચ ગતયશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
એકૈકભેદસમ્બન્ધાદનન્તાનિ ભવન્તિ હિ

એતાશ્ચ નર્તનવિધૌ શાસ્ત્રતઃ સમ્પ્રદાયતઃ ।
સતામનુગ્રહેણૈવ વિજ્ઞ યૌ નાન્યથા ભુવિ

ઉપરિષ્ટાદુદ્ધૃતાંશઃ કેવલં એમ-આખ્યાત-
પુસ્તકે મણ્ડલભેદેભ્યઃ પ્રાગધિકો દૃશ્યતે ।
અર્થ અષ્ટરસાઃ --
શ‍ઋઙ્ગારવીરકરુણાદ્ભુતહાસ્યભયાનકાઃ ।
બીભત્સરીદ્રો ચ રસા શ‍ઋઙ્ગારઃ શુચિરુજ્જ્વલઃ ॥
અવસ્થાભેદાઃ --
શ્રુત્યક્ષિપ્રીતિહૃત્સઙ્ગાઃ સઙ્કલ્પો જાગરસ્તથા ।
તનુતા ચાપિ વિષયનિવૃત્તિશ્ચાત્રપા તથા ॥
મોહો મૂર્છા ચ મરણમિત્યવસ્થાઃ પ્રપશ્ચતાઃ ।
ચક્ષુઃપ્રીતિશ્ચ ચિન્તા ચ સઙ્કલ્પો ગુણકીર્તનમ્ ॥
ક્રિયાદ્વેષશ્ચ તાપશ્ચ લજ્જાત્યાગસ્તતઃ પરમ્ ।
ઉન્માદમૂર્છામૃતય ઇત્યવસ્થા સ્મૃતાઃ પરૈઃ ॥
નયનૈર્જનયેદ્ ભાવં ભાવાત્ સ્પર્શં સમાચરેત્ ।
સ્પર્શન દ્રવમુત્પાદ્ય રતિં પશ્ચાત્ સમાચરેત્ ॥
ચિન્તા --
કિં કરિષ્યતિ કિં ધ્યાયેત્ ક્વાસ્તે કિં વક્વિ ભામિની ।
ઇતીવ માનસોત્કણ્ઠા સા ચિન્તા પરિકીર્તિતા ॥
સઙ્કલ્પઃ --
યામિ તામરવિન્દાર્ક્ષી પિવામ્યધરપલ્લવમ્ ।
રમામિ નિતરાં સાર્ધં તયેતિ સુટ્ટઢં પુનઃ ॥
તાં વિના ન હિ જીવામિ સૈવ મે પરમં ધનમ્ ।
ઇતઃ પરં સા શરણમિતિ સઙ્કલ્પ ઈરિતઃ ॥
ગુણકીતનં --
એષા મૌલિવિભૂષણં મૃગદૃશામેષા પરં જીવનં
તાં ત્યક્ત્વા ન હિ કિઞ્ચિદસ્તિ શરણં યૂનાં રસોલ્લાસિની ।
સા ભૂષા ભુવનસ્ય કિમ્પુનરિયં વાચા પર જીવન-
મિત્યેવં પ્રતિભાતિ યા ગુણનુતિઃ સ્ત્રીપુમ્પ્રભેદેઽપિ સા ॥
ક્રિયાદ્વેષઃ --
ગચ્છ ગચ્છસિ ચેતાં તો નાહં કાન્તા ન મે પતિઃ ।
ત્વં ચેતિ કથનં યત્ર કથનં દ્વેષ ઉચ્યતે ॥
તાપઃ --
કિં કરોતિ સુમાસ્ત્રો માં પઞ્ચભિબાણસઞ્ચયૈઃ ।
તપત્યનન્તરં ગાત્રં તાપોઽસૌ પરિકીર્તિતઃ ॥
લજ્જાત્યાગઃ --
દોર્ભ્યાં સમાશ્લિષ્ય પયોધરૌ તૌ પ્રચુમ્બ્ય બિમ્બાધરમાયતાક્ષ્યાઃ ।
સુખેન સુપ્તઃ શયને નિશાયામુદ્બોધિતોઽહં ચરણાયુધેન ॥
ઉન્માદઃ --
ચિત્રે લિખિતમાલોક્ય નાયકં કઞ્ચનાઙ્ગના ।
પરિરમ્ય દૃઢં દોર્ભ્યાં ચુચુમ્બે ગણ્ડયોરમુમ્ ॥
મૂર્છા --
યત્રાઙ્ગનાયા વૈકલ્યં પઞ્ચપ્રાણનિરોધનમ્ ।
અસઙ્ગા યામમાત્રં સા મૂર્છા વાન્યા મૃતિર્ન હિ ॥
ઇતિ શ્રીનન્દિકેશ્વરવિરચિતં અભિનયદર્પણં સમાપ્તમ્ ।
સ્રોતઃ
નન્દિકેશ્વરવિરચિતમ્ અભિનયદર્પણમ્