वामन पुराण · अध्याय 64

इति श्रीवामनपुराणे त्रिषष्टितमो ऽध्यायः
इन् रेए निछ्त् zउल्äस्सिगे zएइछेन्:
- #2
र्̥ #1
ष् #1
श्रीवामनपुराणं-64 पुलस्त्य उवाच ।
ततः समागच्चति वासुदेवे मही चकम्पे गिरयच चेलुः ।
क्षुब्धाः समुद्रा श्रीवामनपुराणं-64 पुलस्त्य उवाच ।
ततः समागच्चति वासुदेवे मही चकम्पे गिरयश्च चेलुः ।
क्षुब्धाः समुद्रा दिवि ऋक्षमण्डलो बभौ विपर्यस्तगतिर्महर्षे

यज्ञः समागात् परमाकुलत्वं न वेद्मि किं मे मधुहा करिष्यति ।
यथा प्रदग्धो ऽस्मि महेश्वरेण किं मां न संधक्ष्ययति वासुदेवः

ऋक्साममन्त्राहुतिभिर्हुताभिर्वितानकीयान् ज्वलनास्तु भागान् ।
भक्त्या द्विजेन्द्ररपि संप्रपादितान् नैव प्रतीच्चन्ति विभोर्भयेन

तान् दृष्ट्वा घोररुपांस्तु उत्पातान् दानवेश्वरः ।
पप्रच्छोशनसं शुक्रं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

किमर्थमाचार्य मही सशैला रम्भेव वाताभिहता चचाल ।
किमासुरीयान् सुहुतानपीह भागान् न गृह्णन्ति हुताशनाश्च

क्षुब्धाः किमर्थं मकरालयाश्च भो ऋक्षा न खे किं प्रचरन्ति पूर्ववत् ।
दिशः किमर्थं तमसा परिप्लुता दोषेण कस्याद्य वदस्व मे गुरो

पुल्स्त्य उवाच ।
शुक्रस्तद् वाक्यमाकर्ण्य विरोचनसुतेरितम् ।
अथ ज्ञात्वा कारणं च बलिं वचनमब्रवीत्

शुक्र उवाच ।
शृणुष्व दैत्येश्वर येन भागान् नामी प्रतीच्छन्ति हि आसुरीयान् ।
हुताशना मन्त्रहुतानपीह नूनं समागच्छति वासुदेवः

तदङ्घ्रिविक्षेपमपारयन्ती मही सशैला चलिता दितीश ।
तस्यां चलत्यां मकरालयामी उद्वृत्तवेला दितिजाद्य जाताः

पुलस्त्य उवाच ।
शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्गवमब्रवीत् ।
धर्मं सत्यं च पथ्यं च सर्वोत्साहसमीरितम्

बलिरुवाच ।
आयाते वासुदेवे वद मम भगवन् धर्मकामर्थत्तत्त्वं किं कार्यं किं च देयं मणिकन्कमथो भूगजाश्वादिकं वा ।
किं वा वाच्यं मुरारेर्निजहितमथवा तद्धितं वा प्रयुढञ्जे तथ्यं पथ्यंप्रियभोमम वदशुभदन्तत्करिष्ये न चान्यत्

पुलस्त्य उवाच ।
तद् वाक्यं भार्गवं श्रुत्वा दैत्यनाथेरितं वरम् ।
विचिन्त्य नारद प्राह भूतभव्यविदीश्वरः

त्वाया कृता यज्ञभुजो ऽसुरेन्द्रा बहिष्कृता ये श्रुतिदृष्टमार्गे ।
श्रुतिप्रमाणं मखभोजिनो बहिः सुरास्तदर्थं हरिर् अभ्युपैति

तस्याध्वरं दैत्यसमागतस्य कार्यं हि किं मां परिपृच्छसे यत् ।
कार्यं न देयं हि विभो तृणाग्रं यदध्वरे भूकनकादिकं वा

वाच्यं तथा साम निरर्थकं विभो कस्ते वरं दातुमलं हि शक्नुयात् ।
यस्योदरे भूर्भुवनाकपालरसातलेशा निवसन्ति नित्यशः

बलिरुवाच ।
मया न चोक्तं वचनं हि भार्गव न चास्ति मह्यं न च दातुमुत्सहे ।
समागते ऽप्ययर्थिनि हीनवृत्ते जनार्दने लोकपतौ कथं तु

एवं च श्रुयते श्लोकः सतां कथयतां विभो ।
सद्भावो ब्राह्मणेष्वेव कर्त्तव्यो भूतिमिच्छता ।
दृश्यते हि तथा तच्च सत्यं ब्राह्मणसत्तम

पूर्वाभ्यासेन कर्माणि संभवन्ति नृणां स्फुटम् ।
वाक्कायमनसानीह योन्यन्तरगतान्यपि

किं वा त्वया द्विजश्रेष्ठ पौराणी न श्रुता कथा ।
या वृत्ता मलये पूर्वं कोशकारसुतस्य तु

शुक्र उवाच ।
कथयस्व महाबाहो कोशकारसुताश्रयाम् ।
कथां पौराणिकीं पुण्यां महाकौतूहलं हि मे

बलिरुवाच ।
शृणुष्व कथयिष्यामि कथामेतां मखान्तरे ।
पूर्वाभ्यासनिबद्धां हि सत्यां भृगुकुलोद्वह

मुद्गलस्य मुनेः पुत्रो ज्ञानविज्ञानपारगः ।
कोशकार इति ख्यात आसीद् ब्रह्मंस्तपोरतः

तस्यासीद् दयिता साध्वी धर्मिष्ठा नामतः सुता ।
सती वात्स्यायनसुता धर्मशीला पतिव्रता

तस्यामस्य सुतो जातः प्रकृत्या वै जडाकृतिः ।
मूकवन्नालपति स न च पश्यति चान्धवत्

तं जातं ब्राह्मणी पुत्रं जडं मूकं त्वचक्षुषम् ।
मन्यमाना गृहद्वारि षष्ठे ऽहनि समुत्सृजत्

ततो ऽभ्यागाद् दुराचारा राक्षसी जातहारिणी ।
स्वं शिशुं कृशमादाय सूर्पाक्षी नाम नामतः

तत्रोत्सृज्य स्वपुत्रं सा जग्राह द्विजनन्दनम् ।
तमादाय जगामाथ भोक्तुं शालोदरे गिरौ

ततस्तामागतां वीक्ष्य तस्या भर्ता घटोदरः ।
नेत्रहीनः प्रत्युवाच किमानीतस्त्वया प्रिये

साब्रवीत् राक्षसपते मया स्थाप्य निजं शिशुम् ।
कोशकारद्विजगृहे तस्यानीतः प्रभो सुतः

स प्राह न त्वया भद्रे भद्रमाचरितं त्विति ।
महाज्ञानी द्विजेन्द्रो ऽसौ ततः शप्स्यति कोपितः

तस्माच्छीघ्रमिमं त्यक्त्वा मनुजं घोररुपिणम् ।
अन्यस्य कस्यचित् पुत्रं शीघ्रमानय सुन्दरि

इत्येवमुक्ता सा रौद्रा राक्षसी कामचारिणी ।
समाजगाम त्वरिता समुत्पत्य विहायसम्

स चापि राक्षससुतो निसृष्टो गृहबाह्यतः ।
रुरोद सुस्वरं ब्रह्मन् प्रक्षिप्याङ्गुष्ठमानने

सा क्रन्दितं चिराच्छ्रुत्वा धर्मिष्ठा पतिमब्रवीत् ।
पश्य स्वयं मुनिश्रेष्ठ सशब्दस्तनयस्तव

त्रस्ता सा निर्जगामाथ गृहमध्यात् तपस्विनी ।
स चापि ब्राह्मणश्रेष्ठः समपश्यत तं शिशुम्

वर्णरूपादिसंयुक्तं यथा स्वतनयं तथा ।
ततो विहस्य प्रोवाच कोशकारो निजां प्रियाम्

एतेनाविश्य धर्मिष्ठे भाव्यं भूतेन साम्प्रतम् ।
को ऽप्यटस्माकं छलयितुं सुरूपी भुवि संस्थितः

इत्युक्त्वा वचनं मन्त्री मन्त्रैस्तं राक्षसात्मजम् ।
बबन्धोल्लिख्य वसुधां सकुशेनाथ पाणिना

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता सूर्पाक्षी विप्रबालकम् ।
अन्तर्धानगता भूमौ चिक्षेप गृहदूरतः

तं क्षिप्तमात्रं जग्राह कोशकारः स्वकं सुतम् ।
सा चाभ्येत्य ग्रहीतुं स्वं नाशकद् राक्षसी सुतम्

इतश्चेतश्च विभ्रष्टा सा भर्तारमुपागमत् ।
कथयामासा यद् वृत्तं स्वद्विजात्मजहीरिणम्

एवं गतायं राक्षस्यां ब्राह्मणेन महात्मना ।
स राभसशिशुर्ब्रह्मन् भार्यायै विनिवेदितः

स चात्मतनयः पित्रा कपिलायाः सवत्सयाः ।
दध्ना संयोजितो ऽत्यर्थं क्षीरेणेक्षुरसेन च

द्वावेव वर्धितौ बालौ संजातौ सप्तवार्षिकौ ।
पित्रा च कृतनामानौ निशाकरदिवाकरौ

नैशाचरिर्दिवाकीर्तिर्निशाकीर्तिः स्वपुत्रकः ।
तयोश्चकार विप्रो ऽसौ व्रतबन्धक्रियां क्रमात्

व्रतबन्धे कृते वेदं पपाठासौ दिवाकरः ।
निशाकरो जडतया न पपाठेति नः श्रुतम्

तं बान्धवाश्च पितरौ माता भ्राता गुरुस्तथा ।
पर्यनिन्दंस्तथा ये च जना मलयवासिनः

ततः स पित्रा क्रुद्धेन क्षिप्तः कूपे निरूदके ।
महाशिलां चोपरि वै पिधानमवरोपयत्

एवं क्षिप्तस्तदा कूपे समतीतेषु भार्गव ।
तस्य मातागमत् कूपं तमन्धं शिलयाचितम्

ततो दशसु वर्षेषु समतीतेषु भार्गव ।
तस्य मातागमत् कूपं तमन्धं शिलयाचितम्

सा दृष्टावा निचितं कूपं शिलया गिरिकल्पया ।
उच्चैः प्रोवाच केनेयं कूपोपरि शिला कृता

कूपान्तस्थः स तां वाणीं श्रुत्वा मातुर्निशाकरः ।
प्राह प्रदत्ता पित्रा मे कूपोपरि शिला त्वियम्

सातिभीताब्रवीत् को ऽसि कूपान्तस्थो ऽद्भुतस्वरः ।
सो ऽप्याह तव पुत्रो ऽस्मि निशाकरेति विश्रुतः

साब्रवीत् तनयो मह्यं नाम्ना ख्यातो दिवाकरः ।
निशाकरेति नाम्नाहो न कश्चित् तनयो ऽस्ति मे

स चाह पूर्वचरितं मातुर्निरवशेषतः ।
सा श्रुत्वा तां शिलांसुभ्रः समुत्क्षिप्यान्तयो ऽश्रिपत्

सोत्तीर्य कूपात् भगवन् मातुः पादाववन्दत ।
सा स्वानुरूपं तनयं दृष्ट्वा स्वसुतस्य च

ततस्तमादाय सुतं धर्मिष्ठा पतिमेत्य च ।
कथयामास तत्सर्वं चेष्टितं स्वसुतस्य च

ततो।न्वपृच्छद् विप्रो ऽसौ किमिदं तात कारणम् ।
नोक्तवान् यद्भवान् पूर्वं महत्कौतूहलं मम

तच्छ्रुत्वा वचनं धीमान् कोशकारं द्विजोत्तमम् ।
प्राह पुत्रो ऽद्भुतं वाक्यं मातरं पितरं तथा

श्रूयतां कारणं तात येन मूकत्वमाश्रितम् ।
मया जडत्वमनघ तथान्धत्वं स्वचक्षुषः

पूर्वमासमहं विप्र कुले वृन्दारकस्य तु ।
वृषाकपेश्च तनयो मालागर्भसमुद्भवः

ततः पिता पाठयन्मां शास्त्रं धर्मार्थकामदम् ।
मोक्षशास्त्रं परं तात सेतिहासश्रुतिं तथा

सो ऽहं तात महाज्ञानी परावरविशारदः ।
जातो मदान्धस्तेनाहं दुष्कर्माभिरतो ऽभवम्

मदात् समभवल्लेभस्तेन नष्टा प्रगल्भता ।
विवेको नाशमगमत् मूर्खभावमुपागतः

मूढ भावतया चाथ जातः पापरतो ऽस्म्भहम् ।
परदारपरार्थेषु मतिर्मे च सदाभवत्

परदाराभिमर्शित्वात् परार्थहरणादपि ।
मृतो ऽस्म्युद्ब्न्धनेनाहं नरकं रौरवं गतः

तस्माद् वर्षसहस्रान्ते भुक्तशिष्टे तदागसि ।
अरण्ये मृगहा पापः संजातो ऽहं मृगाधिपः

व्याघ्रत्वे संस्थितस्तात बद्धः पञ्जरगः कृतः ।
नराधिपेन विभुना नीतश्च नगरं निजम्

बद्धस्य पिञ्जरस्थस्य व्याघ्रत्वे ऽधिष्ठितस्य ह ।
धर्मार्थकामशास्त्राणि प्रत्यभासन्त सर्वशः

ततो नृपतिशार्दूलो गदापाणिः कदाचन ।
एकवस्त्रपरीधानो नगरान्निर्ययौ बहिः

तस्य भार्या जिता नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
सा निर्गते तु रमणे ममान्तिकमुपागता

तां दृष्ट्वा ववृधे मह्यं पूर्वाभ्यासान्मनोभवः ।
यथैव धर्मशास्त्राणि तथाहमवदं च ताम्

राजपुत्रि सुकल्याणि नवयौवनशालिनि ।
चित्तं हरसि मे भीरु कोकिला ध्वनिना यथा

सा मद्वचनमाकर्ण्य प्रोवाच तनुमध्यमा ।
कथमेवावयोर्व्याघ्र रतियोगमुपेष्यति

ततो ऽहमब्रुवं तात राजपुत्रीं सुमध्यमाम् ।
द्वारमुद्घाटयस्वाद्य निर्गमिष्यामि सत्वरम्

साप्ययब्रवीद् दिवा व्याघ्र लोको ऽयं परिपश्यति ।
रात्रावुद्घाटयिष्याम ततो रंस्याव स्वेच्छया

तामेवाहमवोचं वै कालक्षेपे ऽहमक्षमः ।
तस्मादुद्घाटय द्वारं मां बन्धाच्च विमोचय

ततः सा पीवरश्रेणी द्वारमुद्घाटयन्मुने ।
उद्घाटिते ततो द्वारे निर्गतो ऽहं बहिः श्रणात्

पाशानि निगडादीनि छिन्नानि हि बलान्मया ।
सा गृहीता च नृपतेर्भार्या रमितुमिच्छता

ततो दृष्टो ऽस्मि नृपतेर्भृत्यैरतुलविक्रमैः ।
शस्त्रहस्तैः सर्वतश्च तैरहं परिवेष्टितः

महापाशैः शृङ्खलाभिः समाहत्य च मुद्गरैः ।
वध्यमानो ऽब्रुवमहं मा मा हिंसध्वमाकुलाः

ते मद्वचनमाकर्ण्य मत्वैव रजनीचरम् ।
दृढं वृक्षे समुद्ब्ध्य घातयन्त तपोधन

भयो गतश्च नरकं परदारनिषेवणात् ।
मुक्तो वर्षसहस्रान्ते जातो ऽहं श्वेतगर्दभः

ब्राह्मणस्याग्निवेश्यस्य गेहे बहुकलत्रिणः ।
तत्रापि सर्वविज्ञानं प्रत्यभासत् ततो मम

उपवनाह्यः कृतश्चास्मि द्विजयोषिद्भिरादरात् ।
एकदा नवराष्ट्रीया भार्या तस्याग्रजन्मनः

विमतिर्नामतः ख्याता गन्तुमैच्छद् गृहं पितुः ।
तामुवाच पतिर्गच्छ आरुह्यं श्वेतगर्दभम्

मासेनागमनं कार्यं न स्थेयं परतस्ततः ।
इत्येवमुक्ता सा भर्त्रा तन्वी मामधिरुह्य च

बन्धनादवमुच्याथ जगाम त्वरिता मुने ।
ततोर्ऽधपथि सा तन्वी मत्पृष्ठादवरुह्य वै

अवतीर्णा नदीं स्नातुं स्वरूपा चार्द्रवाससा ।
साङ्गोपाङ्गां रूपवतीं दृष्ट्वा तामहमाद्रवम्

मया चाभिद्रुता तूर्णं पतिता पृथिवीतले ।
तस्यामुपरि भो तात पतितो ऽहं भृशातुरः

हृष्टो भर्त्रानुसृष्टेन नृणा तदनुसारिणा ।
प्रोत्क्षिप्य यष्टिं मां ब्रह्मन् समाधावत् त्वरान्वितः

तद् भयात् तां परित्यज्य प्रद्रुतो दक्षिणामुखः ।
ततो ऽभिद्रवतस्तूर्ण खलीनरसना मुने

ममासक्ता वंशगुल्मे दुर्मोक्षे प्राणनाशने ।
तत्रासक्तस्य षड्रात्रान्ममाभूज्जीवितक्षयः

गतो ऽस्मि नरकं भूयस्तस्मान्मुक्तो ऽभवं शुकः ।
महारण्ये तथा बद्धः शबरेण दुरात्मना

पञ्जरे क्षिप्य विक्रीतो वणिक्पुत्राय शालिने ।
तेनाप्यन्तः पुरवरे युवतीनां समीपतः

शब्दशास्त्रविदित्येव दोषघ्नश्चेत्यवस्थितः ।
तत्रासतस्तरुण्यस्ता ओदनाम्बुफलादिभिः

भक्ष्यैश्च दाडिमफलैः पुष्णन्त्यहरहः पितः ।
कदाचित् पद्मपत्राक्षी श्यामा पीनपयोधरा

सुश्रोणी तनुमध्या च वणिक्पुत्रप्रिया शुभा ।
नाम्ना चन्द्रावली नाम समुद्घाट्याथ पञ्जरम्

मां जग्राह सुचार्वङ्गी कराभ्यां चारुहासिनी ।
चकारोपरि पीनाभ्यां कराभ्यां चारुहासिनी ।
चकारोपरि पीनाभ्यां स्तनाभ्यां सा हि मां ततः

ततो ऽहं कृतवान् भावं तस्यां विलसितुं प्लवन् ।
ततो ऽनुप्लपतस्तत्र हारे मर्कटबन्धनम्

बद्धो ऽहं पापसंयुक्तो मृश्च तदनन्तरम् ।
भूयो ऽपि नरकं घोरं प्रपन्नो ऽस्मि सुदुर्मतिः

तस्माच्चाहं वृषत्वं वै गतश्चाण्डालपक्वणे ।
स चैकदा मां शकटे नियोज्य स्वां विलासिनीम्

समारोप्य महातेजा गन्तुं कृतमतिर्वनम् ।
ततो ऽग्रतः स चण्डालो गतस्त्वेवास्य पृष्ठतः

गायन्ती याति तच्छ्रुत्वा जातो ऽहं व्यथितेन्द्रियः ।
पृष्ठस्तु समालोक्य विपर्यस्तस्तथोत्प्लुतः

पतितो भूमिमगमम् तदक्षे क्षणविक्रमात् ।
योक्त्रे सुबद्ध एवास्मि पञ्चत्वमगमं ततः

भूयो निमग्नो नरके दशवर्षशतान्यपि ।
अतस्तव गृहे जातस्त्वहं जातिमनुस्मरन्

तावन्त्येवाद्य जन्मानि स्मरामि चानुपूर्वशः ।
पूर्वाभ्यासाच्च शास्त्राणि बन्धनं चागतं मम

तदहं जातविज्ञानो नाचरिष्ये कथञ्चन ।
पापानि घोररूपाणि मनसा कर्मणा गिरा

शुभं वाप्यशुभं वापि स्वाध्यायं शास्त्रजीविका ।
बन्धनं वा वधो वापि पूर्वाभ्यासेन जायते

जातिं यदा पौर्विकीं तु स्मरते तात मानवः ।
तदा स तेभ्यः पापेभ्यो शुभवर्धनाय पापक्षयायाथ मुने ह्यरण्यम् ।
भवान् दिवाकीर्तिमिमं सुपुत्रं गार्हस्थ्यधर्मे विनियोजयस्व

तस्माद् गमिष्ये शुभवर्धनाय पापक्षयायाथ मुने ह्यरण्यम् ।
भवान् दिवाकीर्तिमिमं सुपुत्रं गार्हस्थ्यधर्मे विनियोजयस्व

बलिरुवाच ।
इत्येवमुक्त्वा स निशाकरस्तदा प्रणम्य मातापितरौ महर्षे ।
जगाम पुण्यं सदनं मुरारेः ख्यातं बदर्याश्रममाद्यमीड्यम्

एवं पुराभ्यासरतस्य पुंसो भवन्ति दानाध्ययनादिकानि ।
तस्माच्च पूर्वं द्विजवर्य वै मया अभ्यस्तमासीन्ननु ते ब्रवीमि

दानं तपो वाध्ययनं महर्षे स्तेयं महापातकमग्निदाहम् ।
ज्ञानानि चैवाब्यसंतां हि पूर्वं भवन्ति धर्मार्थशांसि नाथ

पुलस्त्य उवाच ।
इत्येवमुक्त्वा बलवान् स शुक्रं दैत्येश्वरः स्वः गुरुमीशितारम् ।
ध्यायंस्तदास्ते मधुकैटभघ्नं नारायणं चक्रगदासिपाणिम्