वामन पुराण · अध्याय 32

इति श्रीवामनपुराणे एकत्रिंशो ऽध्यायः
पुलस्त्य उवाच ।
सेनापत्ये ऽभिषिक्तस्तु कुमारो दैवतैरथ ।
प्रणिपत्य भवं भक्त्या गिरिजां पावकं शुचिम्

षट् कृत्तिकाश्च शिरसा प्रणम्य कुटिलामपि ।
ब्रह्माणं च नमस्कृत्य इदं वचनमब्रवीत्

कुमार उवाच ।
नमो ऽस्तु भवतां देवा ओं नमो ऽस्तु तपोधनाः ।
युष्मत्प्रसादाज्जेष्यामि शत्रू महिषतारकौ

शिशुरस्मि न जानामि वक्तुं किञ्चन देवताः ।
दीयतां ब्रह्मणा सार्द्धमनुज्ञ मम साम्प्रतम्

इत्येवमुक्ते वचने कुमारेण महात्मना ।
मुखं निरीक्षन्ति सुराः स्रेवे विगतसाध्यमाः

शङ्कपरो ऽपि सुतस्नेहात् समुत्थाय प्रजापतिम् ।
आदाय दक्षिणे पाणौ स्कन्दान्तिकमुपागमत्

अथोमा प्राह तनयं पुत्र एह्येहि शत्रुहन् ।
वन्दस्व चरणौ दिव्यौ विष्णोर्लोकनमस्कृतौ

ततो विहस्याह गुहः को ऽयं मातर्वदस्व माम् ।
यस्यादरात् प्रणामो ऽयं क्रियते मद्विधैर्जनैः

तं माता प्राह वचनं कृते कर्मणि पद्मभूः ।
वक्ष्यते तव यो ऽयं हि महात्मा गरुडध्वजः

केवलं त्विह मां देवस्त्वत्पिता प्राह शङ्करः ।
नान्यः परतरो ऽस्माद्धि वयमन्ये च देहिनः

पार्वत्या गदिते स्कन्दः प्रणिपत्य जनार्दनम् ।
तस्थौ कृताञ्जलिपुटस्त्वाज्ञां प्रार्थयते ऽच्युतात्

कृताञ्जलिपुटं स्कन्दं भगवान् भूतभावनः ।
कृत्वा स्वस्त्ययनं देवो ह्यनुज्ञां प्रददौ ततः

नारद उवाच ।
यत्तत् स्वस्त्ययनं पुण्यं कृतवान् गरुडध्वजः ।
शिखिध्वजाय विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

पुलस्त्य उवाच ।
शृणु स्वस्त्ययनं पुण्यं यत्प्राह भगवान् हरिः ।
स्कन्दस्य विजयार्थाय महिषस्य वधाय च

स्वस्ति ते कुरुतां ब्रह्म पद्मयोनी रजोगुणः ।
स्वस्ति चक्राङ्कितकरो विष्णुस्ते विदधत्वाजः

स्वस्ति ते शङ्करो भक्त्या सपत्नीको वृषध्वजः ।
पावकः स्वस्ति तुभ्यं च करोतु शिखिवाहन

दिवाकरः स्वस्ति करोतु तुभ्यं सोमः सभौमः सबुधो गुरुश्च ।
काव्यः सदा स्वस्ति करोतु तुभ्यं शनैश्चरः स्वस्त्ययनं करोतु

मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुर्वसिष्ठो भृगुरङ्गिराश्च ।
मृकण्डुजस्ते कुरुतां हि स्वस्ति स्वस्ति सदा सप्त महर्षयश्च

विश्वेश्विनौ साध्यमरुद्गणाग्नयो दिवाकराः शूलधरा महेश्वराः ।
यक्षाः पिशाचा वसवो ऽथ किन्नराः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदोद्यतास्त्वमी

नागाः सुपर्णाः सरितः सरांसि तीर्थानि पुण्यायतनाः समुद्राः ।
महाबला भूतगणा गणेन्द्राः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदा समुद्यताः

स्वस्ति द्विपादिकेभ्यस्ते चतुष्पादेभ्य एव च ।
स्वस्ति ते बहुपादेभ्यस्त्वपादेभ्यो ऽप्यनामयम्

प्राचीं दिग् रक्षतां वज्री दक्षिणां दण्डनायकः ।
पाशी प्रतीचीं रक्षतु लक्ष्मामशुः पातु चोत्तराम्

वह्निर्दक्षिमपूर्वा च कुबेरो दक्षिणापराम् ।
प्रतीचीमुत्तरां वायुः शिवः पूर्वोत्तरामपि

उवरिष्टाद् ध्रुवः शिवः पुर्वोत्तरामपि ।
मुसती लाङ्गली चक्री धनुष्मानन्तरेषु च

वाराहो ऽम्बुनिधौ पातु दुर्गे पातु नृकेसरी ।
सामवेदध्वनिः श्रीमान् सर्वलतः पातु माधवः

पुलस्त्य उवाच ।
एवं कृतस्वस्त्ययनो गुहः शक्तिधरो ऽग्रणीः ।
प्रणिपत्य सुरान् सर्वान् समुत्पतत भूतलात्

तमन्वेव गणाः सर्वे दत्ता ये मुदितैः सुरैः ।
अनुजग्मुः कुमारं ते कामरूपा विहङ्गमाः

मातरश्च तथा सर्वाः समुत्पेतुर्नभस्तलम् ।
समं स्कन्देन बलिना हन्तुकामा महासुरान्

ततः सुदीर्घमध्वानं गत्वा स्कन्दो ऽब्रवीद् गणान् ।
भूम्यां तूर्णं महावीर्याः कुरुध्वमवतारणम्

गणा गुहवचः श्रुत्वा अवतीर्य महीतलम् ।
आरात् पतन्तस्तद्देशं नादं चक्रुर्भयङ्करम्

तन्निनादो महीं सर्वामापूर्य च नभस्तलम् ।
विवेशार्णवरन्ध्रेण पातालं दानवालयम्

श्रुतः स महिषेणाथ तारकेम च धीमता ।
विरोजनेन जम्भेन कुजम्भेनासुरेण च

ते श्रुत्वा सहसा नादं वज्रपातोपमं दृढम् ।
किमेतदिति संचिन्त्य तूर्णं जग्मुस्तदान्धकम्

ते समेत्यान्धकेनैव समं दानवपुङ्गवाः ।
मन्त्रयामासुरुद्विग्नास्तं शब्दं प्रति नारद

मन्त्रयत्सु च दैत्येषु भूतलात् सूकराननः ।
पातालकेतुर्दैत्येन्द्रः संप्राप्तो ऽथ रसातलम्

स बाणविद्धो व्यथितः कम्पमानो मुहुर्मुहुः ।
अब्रवीद् वचनं दीनं समभ्येत्यान्धकासुरम्

पातालकेतुरुवाच ।
गतो ऽहमासं दैत्येन्द्र गालवस्याश्रमं प्रति ।
तं विध्वंसयितुं यत्नं समारब्धं बलान्मया

यावत्सूकरूपेण प्रविशामि तमाश्रमम् ।
न जाने तं नरं राजन् येन मे प्रहितः शरः

शरसंभिन्नजत्रुश्च भयात् तस्य महाजवः ।
प्रणष्ट आश्रमात् तस्मात् स च मां पृष्ठतो ऽन्वगात्

तुरङ्गखुरनिर्घोषः श्रूयते परमो ऽसुर ।
तिष्ठ तिष्ठेति वदतस्तस्य शूरस्य पृष्ठतः ।
तद्भयादस्मि जलधिं संप्राप्तो दक्षिणार्णवम्

यावत्पस्यामि तत्रस्थान् नानावेषाकृतीन् नरान् ।
केचिद् गर्जन्ति घनवत् प्रतिगर्जन्ति चापरे

अन्ये चोचुर्वयं नूनं निघ्नामो महिषासुरम् ।
तारकं घातयामो ऽद्य वदन्त्यन्ये सुतैजसः

तच्छ्रुत्वा सुतरां त्रासो मम जातो ऽसुरेश्वर ।
महार्णवं परित्यज्य पतितो ऽस्मि भयातुरः

धरण्यां विवृतं गर्तं स मामन्वपतद् बली ।
तद्भयात् संपरित्यज्य हिरण्यपुरमात्मनः

तवान्तिकमनुप्राप्तः प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
तच्छ्रत्वा चान्धको वाक्यं प्राह मेघस्वनं वचः

न भेतव्यं त्वया तस्मात् सत्यं गोप्तास्मि दानव ।
महिषस्तारकश्चोभौ बाणश्च बलिनां वरः

अनाख्यायैव ते वीरास्त्वन्धकं महिषादयः ।
स्वपरिग्रहसंयुक्ता भूमिं युद्धाय निर्ययुः

यत्र ते दारुमाकारा गणाश्चक्रुर्महास्वनम् ।
तत्र दैत्याः समाजग्मुः सायुधाः सबला मुने

दैत्यानापततो दृष्ट्वा कार्तिकेयगणास्ततः ।
अभ्यद्रवन्त सहसा स चोग्रो मातृमण्डलः

तेषां पुरस्सरः स्थाणुः प्रगृह्य परिघं बली ।
निषूदयत् परबलं क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव

तं निघ्नन्तं महादेवं निरीक्ष्य कलशोदरः ।
कुठारं पाणिनादाय हन्ति सर्वान् महासुरान्

ज्वालामुखो भयकरः करेणादाय चासुरम् ।
सरथं सगजं साश्वं विस्तृते वदने ऽक्षिपत

दण्डकश्चापि संक्रुद्धः प्रासपाणिर्महासुरम् ।
सवाहनं प्रक्षिपति समुत्पाट्य महार्मवे

शङ्कुकर्णश्च मुसली हलेनाकृष्य दानवान् ।
संचूर्णयति मन्त्रीव राजानं प्रासभृद् वशी

खड्गचर्मधरो वीरः पुष्पदन्तो गणेश्वरः ।
द्विधा त्रिधा च बहुधा चक्रे दैतेयदानवान्

पिङ्गलो दण्डमुद्याम्य यत्र यत्र प्रधावति ।
तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते राशयः शावदानवैः

सहस्रनयनः शूलं भ्रामयन् वै गणाग्रणीः ।
निजघानासुरान् वीरः सवाजिरथकुञ्जरान्

भीमो भीमशिलावर्षै स पुरस्सरतो ऽसुरान् ।
निजघान यथैवेन्द्रो वज्रवृष्ट्या नगोत्तमान्

रौद्रः शकटचक्राक्षो गणः पञ्चशिखो बली ।
भ्रामयन् मुद्गरं वेगान्निजघान बलाद् रिपून्

गिरिभेदी तलेनैव सारोहं कुञ्जरं रणे ।
भस्म चक्रे महावेगो रथं च रथिना सह

नाडीजङ्घो ऽङ्घ्रिपातैश्च मुष्टिभिर्जानुनासुरान् ।
कीलभिर्वज्रतुल्याभिर्जघान बलवान् मुने

कूर्मग्रीवो ग्रीवयैव शिरमा चरणेन च ।
लुण्ठनेन तता दैत्यान् निजघान सवाहनान्

पिण्डारकस्तु तुण्डेन शृङ्गाभ्यां च कलिप्रिय ।
विदारयति संग्रामे दानवान् समरोद्धतान्

ततस्तत्सैन्यमतुलं वध्यमानं गणेश्वरैः ।
प्रदुद्रावाथ महिषस्तारकश्च गणाग्रणीः

ते हन्यमानाः प्रमथा दानवाभयां वरायुधैः ।
परिवार्य समन्तात् ते युयुधुः कुपितास्तदा

हंसास्यः पट्टिशेनाथ जघान महिषासुरम् ।
षोटशाक्षस्त्रिशूलेन शतशीर्षो वरासिना

श्रुतायुधस्तु गदया विशोको मुसलेन तु ।
बन्धुदत्तस्तु शूलेन मूर्ध्नि दैत्यमताडयत्

तथान्यैः पार्षदैर्युद्धे शूलशक्त्यृष्टिपट्टिशैः ।
नाकम्पत् ताड्यमानो ऽपि मैनाक इव पर्वतः

तारको भद्रकाल्या च तथोलूखलया रणे ।
वध्यते चैकचूडाया दार्यते परमायुधैः

तौ ताड्यमानौ प्रमथैर्मातृभिश्च महासुरौ ।
न क्षोभं जग्मतुर्विरौ क्षोभयन्तौ गणानपि

महिषो गदया तूर्णं प्रहारैः प्रमथानथ ।
पराजित्य पराधावत् कुमारं प्रति सायुधः

तमापतन्तं महिषं सुचक्राक्षो निरीक्ष्य हि ।
चक्रमुद्यम्य संक्रुद्धो रुरोध दनुनन्दनम्

गदाचक्राङ्कितकरौ गणासुरमहारथै ।
अयुध्येतां तद ब्रह्मन् लघु चित्रं च सुष्ठु च

गदां मुमोच महिषः समाविध्य गणाय तु ।
सुचक्राक्षो निजं चक्रमुत्ससर्जासुरं प्रति

गदां छित्त्वा सुतीक्ष्णारं चक्रं महिषमाद्रवत् ।
तत उच्चुक्रुशुर्दैत्या हा हतो महिषस्तिवति

तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवद् बाणः प्रासमाविध्य वेगवान् ।
जघान चक्रं रक्ताक्षः पञ्जमुष्टिशतेन हि

पञ्चबाहुशतेनापि सुचक्राक्षं बबन्ध सः ।
बलवानपि बाणेन निष्प्रयत्नगतिः कृतः

सुचक्राक्षं सचक्रं हि बद्धं बाणासुरेण हि ।
दृष्ट्वाद्रवद्गदापाणिर्मकराक्षो महाबलः

गदया मूर्ध्नि बाणं हि निजघान महाबलः ।
वेदनार्त्तो मुमोचाथ सुचक्राक्षं महासुरः ।
स चापि तेन संयुक्तो व्रीडायुक्तो महामनाः

स संग्रामं परित्यज्य सालिग्राममुपाययौ ।
बाणो ऽपि मकाराक्षेण ताडितो ऽभूत्पराङ्मुखः

प्रभज्यत बलं सर्वं दैत्यानां सुरतापस ।
ततः स्वबलमीक्ष्यैव प्रभग्नं तारको बली ।
खड्गोद्यतकरो दैत्यः प्रदुद्राव गणेश्वरान्

ततस्तु तेनाप्रतिमेन सासिना ते हंसवक्त्रप्रमुखा गणेश्वराः ।
समातरश्चापि पराजिता रणे स्कन्दं भयार्त्ताः शरणं प्रपेदिरे

भगनान् गणान् वीक्ष्य महेश्वरात्मजस्तं तारकं सासिनमापतन्तम् ।
दृष्ट्वैव शक्त्या हृदये बिभेद स भिन्नमर्मा न्यपतत् पृथिव्याम्

तस्मिन्हते भ्रातरि भग्नदर्पो भयातुरो ऽभून्महिषो महर्षे ।
संत्यज्य संग्रामशिरो दुरात्मा जगाम शैलं स दिमाचलाख्यम्

बाणो ऽपि वीरे निहते ऽथ तारके गते हिमाद्रिं महिषे भयात्ते ।
भयाद् विवेशोग्रमपां निधानं गर्णैर्बले वध्यति सापराधे

हत्वा कुमारो रणमुर्ध्नि तारकं प्रगृह्य शक्तिं महता जवेन ।
मयूरमारुह्य शिखण्डमण्डितं ययौ निहन्तुं महिषासुरस्य

स पृष्ठतः प्रेक्ष्य शिकण्डिकेतनं समापतन्तं वरशक्तिपाणिनम् ।
कैलासमुत्सृज्य हिमाचलं तथा क्रौञ्चं समभ्येत्व गुहं विवेश

दैत्यं प्रविष्टं स पिनाकिसूनुर्जुगोप यत्नाद् भगवान् सुहो ऽपि ।
स्वबन्धुहन्ता भविता कथं त्वहं संचिन्तयन्नेव ततः स्थितो ऽभूत्

ततो ऽभ्यगात् पुष्करसंभवस्तु हरो मुरारिस्त्रिदसेश्वरश्च ।
अभ्येत्य चोचुर्महिषं सशैलं भिन्दस्व शक्त्या कुरु देवकार्यम्

तत् कार्तिकेयः प्रियमेव तथ्यं श्रुत्वा वचः प्राह सुरान् विहस्य ।
कथं हि मातामहनप्तृकं वधे स्वभ्रातरं भ्रातृसुतं च मातुः

एषा श्रुतिश्चापि पुरातनी किल गायन्ति यां वेदविदो महर्षयः ।
कृत्वा च यस्या मतमुत्तमायाः स्वर्गं व्रजन्ति त्वतिपापिनो ऽपि

गां ब्राह्मणं वृद्धमथाप्तवाक्यं बालं स्वबन्धुं ललनामदुष्टाम् ।
कृतापराधा अपि नैव वध्या आचार्यमुख्या गुरवस्तथैव

एवं जानन् धर्ममग्र्यं सुरेन्द्रा नाहं हन्यां भातरं मातुलेयम् ।
यदा दैत्यो निर्गामिष्यद् गुहान्तः तदा शक्त्या घातायिष्यामि शत्रुम्

श्रुत्वा कुमारवचनं भगवान्महर्षे कृत्वा मतिं स्वहृदये गुहमाह शक्रः ।
मत्तो भवान् न मतिमान् वदसे किमर्थं वाक्यं शृणुष्व हरिणा गदितं हि पूर्वम्

नैकस्यार्थे बहून् हन्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः ।
एकं हन्याद् बहुभ्योर्ऽथे न पापी तेन जायते ।
॥
32.95 एतच्छ्रुत्वा मया पूर्वं समयस्थेन चाग्निज ।
निहतो नमुचिः पूर्वं सोदरो ऽपि ममानुजः

तस्मात् बहूनामर्थाय सक्रोञ्चं महिषासुरम् ।
घातयस्व पराक्रम्य शक्त्या पावकदत्तया

पुरन्दरवचः श्रुत्वा क्रोधादारक्तलोचनः ।
कुमारः प्राह वचनं कम्पमानः शतक्रतुम्

मूढ किं ते बलं बाह्वोः शारीरं चापि वृत्रहन् ।
येनाधिक्षिपसे मां त्वं ध्रुवं न मतिमानसि

तमुवाच सहस्राक्षस्त्वत्तो ऽहं बलवान् गुह ।
तं गृहः प्राह एह्येहि युद्ध्यस्व बलवान् यदि

शक्रः प्राहाथ बलवान् ज्ञायते कृत्तिकासुत ।
प्रदक्षिणं शीघ्रतरं यः कुर्यात् क्रौञ्चमेव हि

श्रुत्वा तद्वचनं स्कन्दो मयूरं प्रोह्य वेगवान् ।
प्रदक्षिणं पादचारी कर्त्तु तूर्णतरो ऽब्यगात्

शक्रो ऽवतीर्य नागेन्द्रात् पादेनाथ प्रदक्षिणम् ।
कृत्वा तस्थौगुहो ऽभ्येत्य मूढङ्किं संस्थितो भवान्

तमिन्द्रः प्राह कौटिल्यं मया पूर्वं प्रदक्षिणः ।
कृतो ऽस्य न त्वया पूर्वं कुमारः शक्रमब्रवीत्

मया पूर्वं मया पूर्वं विवदनतौ परस्परम् ।
प्राप्योचतुर्महेशाय ब्रह्मणे माधवाय च

अथोवाच हरिः स्कन्दं प्रष्टुमर्हसि पर्वतम् ।
यो ऽयं वचक्ष्यति पूर्वं क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः ।
पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्

तन्माधववचः श्रुत्वा क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः ।
पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्

इत्येवमुक्तः क्रौञ्चस्तु प्राह पूर्वं महामतिः ।
चकार गोत्रभित् पश्चात्त्वाया कृतमथो गुह

एवं ब्रुवन्तं क्रौञ्चं स क्रोधात्प्रस्फुरिताधरः ।
बिभेद शक्त्या कौटिल्यो महिषेण समं तदा

तस्मिन्हते ऽथ तनये बलवान् सुनाभो वेगेन भूमिधरपार्थिवस्तथागात् ।
ब्रह्मेन्द्ररुद्रश्विवसुप्रधाना जग्मुर्दिवं महिषमीक्ष्य हतं गुहेन

स्वमातुलं बीक्ष्य बली कुमारः शक्तिं समुत्पाट्य निहन्तुकामः ।
निवारितश्चक्रधरेण वेगादालिङ्ग्य दोर्भ्या गुरुरित्युदीर्य

सुनाभमभ्येत्य हिमाचलस्तु प्रगृह्य हस्ते ऽन्यत एव नीतवान् ।
हरिः कुमारं सशिखण्डिनं नयद्वेगाद्दिवं पन्नगशत्रुपत्रः

ततो गुहः प्राह हरिं सुरेशं मोहेन नष्टो भगवन् विवेकः ।
भ्राता मया मातुलजो निरस्तस्तस्मात् करिष्ये स्वशरीरशोषम्

तं प्राह विष्णुर्व्रज तीर्थवर्थं पृथूदकं पापतरोः कुठारम् ।
स्नात्वौघवत्यां हरमीक्ष्य भक्त्या भविष्यसे सूर्यसमप्रभावः

इत्येवमुक्तो हरिणा कुमारस्त्वभ्येत्य तीर्थं प्रसमीक्ष्य शंभुम् ।
स्नात्वार्च्य देवान् स रविप्रकाशो जगाम शैलं सदनं हरस्य

सुचक्रनेत्रो ऽपि महाश्रमे तपश्चचार शैले पवनाशनस्तु ।
आराधयानो वृषभध्वजं तदा हरो ऽस्य तुष्टो वरदो बभूव

देवात् स वव्रे वरमायुधार्थे चक्रं तथा वै रिपुबाहुषण्डम् ।
छिन्द्याद्यथा त्वप्रतिमं करेण बाणस्य तन्मे भगवान् ददातु

तमाह शंभुर्व्रज दत्तमेतद् वरं हि चक्रस्य तवायुधास्य ।
बाणस्य तद्बाहुबलं प्रवृद्धं संछेत्स्यते नात्र विचारणास्ति

वरे प्रदत्ते त्रिपुरान्तकेन गणेश्वरः स्कन्दमुपाजगाम ।
निपत्य पादौ प्रतिवन्द्य हृष्टो निवेदयामास हरप्रसादम्

एवं तवोक्तं महिषासुरस्य वधं त्रिनेत्रात्मजशक्तिभेदात् ।
क्रौञ्चस्य मृत्युः शरणागतार्थं पापापहं पुण्यविवर्धनं च