सुप्रभेदागमः · अध्याय 1

ओं
शिवमयम्
सुप्रभेदम्
अथ क्रियापादे प्रश्नविधिपटलः ।
कैलाशशिखरासीनं मुनिसङ्घैः समावृतम् ।
देवैर्यक्षैः सगन्धर्वैः सिद्धविद्याधरैरपि ॥ १-

ब्रह्मामृगाङ्कसूर्यैश्च लोकेशैरिहसंवृतम् ।
दृष्ट्वा प्रणम्य देवेशं विघ्नेशोवाक्यमब्रवित् ॥ १-

भगवन् देवदेवेश लोकनाथजगत्पते ।
अनन्यमानसो भूत्वा शिवज्ञानं परं वद ॥ १-

यदवाप्यनराः सर्वे मुक्तिमायान्ति केवलाम् ।
ज्ञानयोगक्रियाचर्याः पुराप्रोक्ताः सविस्तराः ॥ १-

पुंसामनुग्रहार्थाय संक्षेपाद् वकुमर्हसि ।
तन्त्राणामुद्भवं किञ्चित् मन्त्राणामुद्भवं कथम् ॥ १-

किं शौचा चमनं देव स्नानं भस्मविधिः कथम् ।
अर्चनाङ्गञ्च पूजा च मुद्राणां लक्षणं कथम् ॥ १-

नैवेद्यं चाग्निकार्यश्च अग्निकुण्डबलिः कथम् ।
उत्सवस्यविधिः कोवा स्नपनस्य विधिः कथम् ॥ १-

शीतकुम्भं कथं देव नवनैवेद्य लक्षणम् ।
कार्तिक्याङ्कृत्तिकादीपमाषाढे पूरकर्मकम् ॥ १-

फलपाक विधानञ्च आचार्यस्य च लक्षणम् ।
लक्षणं करणानाञ्च ग्रामादीनां कथं प्रभो ॥ १-

विभव निश्चयं किं वा कर्षणस्य विधिः कथम् ।
बालालयविधिः कोवा धामवास्तु विधि कथम् ॥ १-

आद्येष्टकाविधानं किं गर्भन्यासविधिः कथम् ।
अङ्गुलीनां विधानं किं कथं प्रासादलक्षणम् ॥ १-

मूर्ध्नेऽष्टकाविधानं किं कथं वा लिङ्गलक्षणम् ।
प्रतिमालक्षणं किं वा अङ्कुरार्पणलक्षणम् ॥ १-

लिङ्गसंस्थापनं किञ्च सकलस्थापनं कथम् ।
शक्तिनां स्थापनं किं वा परिवारस्य लक्षणम् ॥ १-

प्. २) अथाष्ट परिवाराणां स्थापनञ्च पृथक् पृथक् ।
इन्द्रादीनां प्रतिष्ठा च आदित्यस्थापनं कथम् ॥ १-

क्षेत्रपालप्रतिष्ठा च शूलस्य स्थापनं कथम् ।
अस्त्रराजप्रतिष्ठा च शास्तुश्च स्थापनं कथम् ॥ १-

जीर्णोद्धारविधिः किं वा प्रायश्चित्तविधिः कथम् ।
तन्त्राणां सङ्करोपेतं क्रियापादे कथं प्रभो ॥ १-

चर्या पादे च शैवानामुद्भवञ्च कथं प्रभो ।
जातिभेदविधानं किं मण्डलस्य कथं प्रभो ॥ १-

दीक्षामार्गं कथन्तेषां चर्यापादे व्यवस्थितम् ।
आदिशैवानुशैवानां कथं वा शोडश क्रियाः ॥ १-

व्रताचाराः कथन्तेषां पवित्रारोहणं कथम् ।
दीक्षितानां नृपाणाञ्च स्वर्णगर्भ तुलाकथम् ॥ १-

हिरण्यगर्भ तुलाभारं दहनस्य विधिः कथम् ।
पितृयज्ञविधानं किं स पिण्डीकरणञ्च किम् ॥ १-

अष्टकायाविधानञ्च प्रायश्चित्तविधिः कथम् ।
नाडीचक्रं कथं योगे कालचक्रं तु कीदृशम् ॥ १-

आधाराधेयकं सर्वं योगपादे तु कीर्तितम् ।
ज्ञानपादे महादेव शिवसृष्टिक्रमं कथम् ॥ १-

पशुसृष्टिश्चका देव षडध्वालक्षणं कथम् ।
मया तु तानिप्रश्नानि प्रश्नान्यन्यान्यशेषतः ॥ १-

वक्तुमर्हसि मे देव अनुग्रह्योह्यहं प्रभो ।
श्रीभगवानुवाच
साधु साधु महाप्राज्ञ यत् त्वयापरिचोदितम् ॥ १-

शुद्धशैवमिदं तन्त्रं न देयं न प्रकाशितम् ।
दीक्षितस्य सुधीरस्य शिवभक्तिपरस्य च ॥ १-

श्रवणीयं न चान्यत्र कथनं हि प्रशस्यते ।
चतुष्पादयुतं तन्त्रं भुक्तिमुक्त्यर्थकारणम् ॥ १-

सारात् सारमिदं तन्त्रं सुप्रभेदं विनायक ।
तवस्ते? हादहं वक्ष्ये तत्सर्वं श्रूयतां क्रमात् ॥ १-

प्. ३) शैवं पाशुपतं सोमं लाकुलञ्च चतुर्विधम् ।
तेषु शैवं परं सौम्यं रौद्रं पाशुपतादिकम् ॥ १-

शैवं पुनश्चतुर्भेदं वामदक्षिणमेव च ।
मिश्रञ्चैव तु सिद्धान्तं तेषु सिद्धान्तमुत्तमम् ॥ १-

अष्टाविंशति भेदेन सिद्धान्तं शृणु तत्वतम् ।
इति प्रश्नविधिपटलः प्रथमः

अथ तन्त्रावतारविधिपटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि तन्त्राणामुद्भवं परम् ।
तनोति विपुलाननर्थान् तन्त्रमन्त्रसमाश्रितान् ॥ २-

त्राणञ्च कुरुते पुंसां तेन तन्त्रमिति स्मृतम् ।
कामिकं योगजं चिन्त्यं कारणमजितं तथा ॥ २-

दीप्तं सूक्ष्मं सहस्रञ्च अंशुमान् सुप्रभेदकम् ।
विजयञ्चैव निश्वासं स्वयम्भुवमथानलम् ॥ २-

वीरं च रौरवञ्चैव मकुटं विमलं तथा ।
चन्द्रज्ञानञ्च बिंबञ्च प्रोत्गीतं ललितं तथा ॥ २-

सिद्धं सन्तान सर्वोक्तं पारमेश्वरमेव च ।
किरणं वातुलञ्चैव अष्टाविंशति संहिताम् ॥ २-

वक्ष्यामि सर्वतन्त्राणां वक्तारं प्रतिवाचकः ।
ज्ञानमेकं विभज्याशु दशाष्टादशसंहिताः ॥ २-

सृष्टेरनन्तरं विघ्न मयाप्रोक्ताभिमुक्तये ।
कामिकं प्रणवाख्यस्य परार्थ ग्रन्धसङ्ख्यया ॥ २-

प्रणवार्ति कलः प्रोक्त स्त्रिकलाच्च ततो हरः ।
त्रयश्चैवोप भेदाः स्युर्वक्तारं भैरवोत्तरम् ॥ २-

नारसिम्हञ्च वैवत्स उच्यते कामिकत्रयम् ।
योगजं तु सुधाख्यस्य प्रोक्तं तल्लक्षसङ्ख्यया ॥ २-

सुधाख्याद्भस्म संप्राप्तस्ततः प्राप्तो विभुः क्रमात् ।
वीणाशिखोत्तरन्तारं सुधासन्तन्तिमेव च ॥ २-

प्. ४) आत्मयोगञ्च पञ्चैते योगतन्त्रस्य भेदकाः ।
चिन्त्यं सूदीप्त संज्ञस्य प्रोक्तं शतसहस्रकैः ॥ २-

दीप्ताच्चगोपति प्राप्तस्ततः प्राप्ता तु चालिका ।
सुचिन्त्यं सुभगं वामं पापनाशं सुरोद्भवम् ॥ २-

अमृत्यविद्रतन्त्रञ्च षड्विधं तत् प्रकीर्तितम् ।
कारणं कारणाख्यस्य कोटिग्रन्धेन चोदितम् ॥ २-

कारणाच्छर्वरुद्रस्तु शर्वान् प्राप्तः प्रजापतिः ।
कारणं पावनं दौर्गं माहेन्द्रं भिमसंहिता ॥ २-

ततस्तु मारणत्वेषां सप्तधाकारणं तथा ।
अजितं तु शिवाख्यस्य नियुतग्रन्धसङ्ख्यया ॥ २-

सुशिवाख्याच्छिव प्राप्तः तच्छिवादच्युतः ततः ।
प्रभूतञ्च परोद्भूतं पार्वती पद्मसंहिता ॥ २-

चतुर्भेदमिदं तन्त्रे चास्मिन्तन्त्रे प्रकीर्तितम् ।
दीप्तमीशस्य विख्यातं नियुतग्रन्धसङ्ख्यया ॥ २-

ईशात् त्रिमूर्तिः संप्राप्ताः ततः प्राप्तो हुताशनः ।
अमेयमब्दमच्छाद्यमसङ्ख्यममितौजसम् ॥ २-

आनन्दं माधवोद्भूतं अत्भुतञ्चमृतं तथा ।
दीप्तन्तु नवधा प्रोक्तं सूक्ष्म तन्त्रनिबोधनात् ॥ २-

सूक्ष्मं सूक्ष्मस्य संप्रोक्तं तत् ग्रन्धं
पद्मसङ्ख्यया ।
कालभीमस्तत प्राप्तो भीमाधर्मो यथा तथा ॥ २-

अतीतममलं शुद्धमप्रमेयं तु जातुभाक् ।
वु?बुधं विबुधं हस्तमलङ्कारं सुबोधकम् ॥ २-

एते सहस्र तन्त्रस्य दशसङ्ख्या प्रकीर्तिताः ।
अम्शुमानम्बु संज्ञस्य पञ्चलक्षेण कीर्तितम् ॥ २-

अग्रश्चैवांबुसंज्ञाच्च अग्रान् प्राप्तस्ततो रविः ।
विद्यापुराणं तन्त्रञ्च वासवं निललोहितम् ॥ २-

प्रकरणं भूततन्त्रमात्मालङ्कारमेव च ।
काश्यपङ्तौ तमञ्चैन्द्रं ब्राह्मं वासिष्ठमेव च ॥ २-

प्. ५) ईशानोत्तरतन्त्रञ्च अंशुमान्वादश स्मृतम् ।
सुप्रभेदमिदं तन्त्रं दशेशस्य प्रकीर्तितम् ॥ २-

विघ्नेश्वरोदशेशाच्च दशप्राप्तो बृहोदरात् ।
त्रिकोटिसङ्ख्यया प्रोक्तं भेदमत्र न विद्यते ॥ २-

क्रियादि ज्ञानपर्यन्तमत्रैवेह प्रदृश्यते ।
इदं शास्त्रमनेनैव सुप्रभेदमिति स्मृतम् ॥ २-

शिवभेदमिति प्रोक्तं रुद्रभेदमथोच्यते ।
रुद्रस्यानादिसंज्ञस्य विजयं तन्त्रमुत्तमम् ॥ २-

परमेशस्ततः प्राप्त त्रिकोटिग्रन्थसङ्ख्यया ।
विजयं चोद्भवं सौम्यं अघोरं मृत्युनाशनम् ॥ २-

कुबेरेशं महाघोरं विमलं विजयाष्टकम् ।
निश्वासं यद्दशार्णस्य प्रोक्तं तत् कोटिसङ्ख्यया ॥ २-

दशार्णाच्छैलजा वाप्ता अष्टभेदेन चोदिताः ।
निश्वासोत्तर निश्वासौ निश्वासस्यमुखोदयम् ॥ २-

निश्वासनयनञ्चैव तथा निश्वासकारिका ।
घोरसंज्ञा समाख्याता गुह्यञ्चाप्येवमष्टधा ॥ २-

निधनस्य स्वयंभूतं त्रिकोट्यर्द्धेन कीर्तितम् ।
निधने शात् स्वयंभुतं श्रुतवान्नपि चोद्भवः ॥ २-

प्रजापतिमतं पद्मं स्वायंभुवमिति त्रिधा ।
आग्नेयञ्च ततो मेनाग्रन्धसङ्ख्या युतत्रयम् ॥ २-

आग्नेयं तन्त्रमेवन्तु ततः प्राप्तो हुताशनः ।
आग्नेयमेकमेवन्तु आग्नेयां नादमेव च ॥ २-

तेजसो वीरसंप्रोक्तं नियुतग्रन्धसङ्ख्यया ।
प्रजापतिस्ततः प्रोप्त त्रयोदशविभेदतः ॥ २-

प्रस्तरं फुल्लममलं प्रबोधं बोधबोधकम् ।
अमोहं मोहसमयं शकटंशाकटायिकम् ॥ २-

हलं विलोखरं भद्रं वीरं वीरे त्रयोदश ।
रौरवं ब्रह्मणेशस्य अंबुजाष्टकसङ्ख्यया ॥ २-

प्. ६) नन्दिकेशस्ततः प्राप्तो भेदाः षट्प्रविधीयते ।
कालदाहं कलातीतं रौरवं रौरवोत्तरम् ॥ २-

महाकालमतञ्चैन्द्रं रौरवं षट्प्रकीर्तितम् ।
मकुटन्तु शिवाख्यस्य शतसाहस्रसङ्ख्यया ॥ २-

महादेवःस्ततः प्राप्ता भेदञ्च द्विविधं भवेत् ।
मकुटोत्तरन्तु मकुटं द्विविधञ्च विधीयते ॥ २-

सर्वात्मकस्य विमलं त्रिलक्षग्रन्धसङ्ख्यया ।
वीरभद्रः स्ततः प्राप्तो भेदाः षोडश एव च ॥ २-

अनन्तं भोगमाक्रान्तं वृषंलिङ्गं प्रषोदरम् ।
प्रषोद्भूतौ सुदन्तञ्च रौद्रं भद्रविधिं तथा ॥ २-

आरेवतमतिक्रान्तमट्टहासमलङ्कृतम् ।
अजितं मारणं तन्त्रं विमलं षोडशैव तु ॥ २-

चन्द्रज्ञानमनन्तस्य त्रिकोटिग्रन्धसङ्ख्यया ।
बृहस्पतिस्ततः प्राप्तो भेदाश्चापि चतुर्दश ॥ २-

स्थिरं स्थाणमहान्तञ्च नन्दीशं नन्दिकेश्वरम् ।
एकपादपुराणञ्च शङ्करन्तूलरुद्रकम् ॥ २-

श्रीभद्रं कल्पभेदञ्च श्रीमुखं शिवशासनम् ।
शिवशेखरमाख्यातं देव्यामतन्तथैव च ॥ २-

चन्द्रज्ञानस्य तन्त्रस्य चतुर्दशविधं भवेत् ।
मुखबिंबं प्रशान्तस्य शतसाहस्र सङ्ख्यया ॥ २-

दधीचिर्मुनि संप्राप्तो भेदः पञ्चदशैव तु ।
चतुर्मुखमहायोगं संस्तोभं प्रतिबिंबकम् ॥ २-

अर्थालङ्कारवायव्यं तोटकन्तुटिनिकरम् ।
प्रत्ययं चतुलायोगं कुट्टिमं पट्टिशेखरम् ॥ २-

महाविद्या महासौरं बिंबं पञ्चदशैव तु ।
प्रोत्गीतं शूलिनः प्रोक्तं लक्षत्रितयसङ्ख्यया ॥ २-

कवचाख्यस्ततः प्राप्ता भेदाः षोडश एव हि ।
कवचञ्चैव वाराहं पिङ्गलामतमेव च ॥ २-

प्. ७) पाशबन्धं दण्डधरं कुशञ्च धनुधारिणम् ।
शिवज्ञानञ्च विज्ञानं श्रीकालं ज्ञानमेव च ॥ २-

आयुर्वेदं धनुर्वेदं सर्वदंष्ट्रविभेदनम् ।
गीतं भरतमातोद्यं प्रोत्गीतं षोडशेन वै ॥ २-

ललितञ्चलयस्यैव प्रोक्तमष्टसहस्रकम् ।
आलयाल्ललितं प्राप्तो ललितं ललितोदरम् ॥ २-

कौमारञ्चैव विघ्नेशं त्रिविधं परिकीर्तितम् ।
बिन्दोः सिद्धमिदं तन्त्रं कोटिकोट्यर्द्धसङ्ख्यया ॥ २-

बिन्दुसंज्ञाच्च संबन्धः प्राप्तश्चण्डेश्वरोपरः ।
सारोत्तरमथाद्यस्तु ऐशानोत्तरमेव च ॥ २-

शालाभेदं शशीमण्डं सिद्धतन्त्रं चतुर्विधम् ।
सन्तानं शिवनिष्ठस्य षट्सहस्रन्तु संङ्ख्यया ॥ २-

शैवे वायुस्ततः प्राप्तो भेदं सप्तविधं भवेत् ।
लिङ्गाद्ध्यक्षं सुराद्ध्यक्षं शङ्करं त्वमलेश्वरम् ॥ २-

असङ्ख्यमनिलं द्वंद्वं सन्तानं सप्तधोदितम् ।
सोमदेवस्य सर्वोक्तं द्विलक्षेणैव सङ्ख्यया ॥ २-

नृसिम्हः प्राप्तवान् सोमात् भेदं पञ्चविधं भवेत् ।
शिवधर्मन्तु धर्मोन्तं वायुप्रोतं तथैव च ॥ २-

दिव्यप्रोतमथैशानं शर्वोत्गीतं विधीयते ।
श्रीदेव्यास्तु समाख्यातं पारमेश्वरमुत्तमम् ॥ २-

ग्रन्धद्वादशलक्षन्तु सप्तधा प्रसृतन्तु तत् ।
उशनामुनि संप्राप्त श्रीदेव्याश्च यथा क्रमम् ॥ २-

मातङ्गं यक्षिणी पद्मं पारमेश्वरमेव च ।
पुष्कलं सुप्रयोगञ्च हंसं सामान्यमेव हि ॥ २-

किरणङ्गरुडस्योक्तं कोटिपञ्चकसङ्ख्यया ।
संवर्तकस्तत प्रप्ताः भेदन्तन्नव एव तु ॥ २-

गारुडन्नै-ऋतन्निलं रुत्विंभानुक धेनुकम् ।
प्रबुद्धं बुद्धकालाख्यं नवमङ्किरणं तथा ॥ २-

प्. ८) शिवस्य वातुलं प्रोक्तं ग्रन्धं शतसहस्रकम् ।
महाकालः स्ततः प्राप्तो भेदं वै द्वादशोदितम् ॥ २-

वातुलञ्चोत्तरञ्चैव कालज्ञानं प्ररोहितम् ।
सर्वं सर्वात्मकं श्रेष्ठं नित्यंशुद्धं महाननम् ॥
२-

विश्वं विश्वाकरञ्चैवं वातुलीद्वादशं स्मृतम् ।
अष्टाविंशति तन्त्राणां तन्त्रसङ्ख्या प्रकीर्तिताः ॥ २-

कामिकं पादयुग्मं स्याद् योगजङ्गुल्भमेव च ।
चिन्त्य पादाङ्गुलिः प्रोक्तं कारणं जङ्घमेव च ॥ २-

अजितं जानुदेशञ्च दीप्तं मूलप्रदेशकम् ।
सूक्ष्मन्तु गुह्यबीजं स्यात् सहस्रन्तु कटीतटम् ॥ २-

अंशुमान् प्रष्ठभागञ्च सुप्रभेदन्तु नाभिकम् ।
विजयङ्कुक्षिदेशं स्यान्निश्वासं हृदयं भवेत् ॥ २-

स्वायंभुवं स्तनौ द्वौ तु अनलं नेत्रमेव च ।
वीरं कण्ठप्रदेशन्तु रौरवं श्रोत्रमेव च ॥ २-

मकुटे मकुटं तन्त्रमङ्गप्रत्यङ्गमेव च ।
बाहू तु विमलं प्रोक्तं चन्द्रज्ञानमुरस्थलम् ॥ २-

बिंब तन्त्रं सुवदनं प्रोत्गीतं जिह्वसंज्ञितम् ।
ललितं कपोलतलं सिद्धञ्चैव ललाटकम् ॥ २-

सन्तानं कुण्डल ज्योतिः शर्वोक्तमुपवीतकम् ।
पारमेश्वरहारञ्च किरणं रत्नभूषितम् ॥ २-

वातुलं परमेशस्य वायुस्तद्विशङ्केन तु ।
कल्पञ्च सूत्रसंयोगं शिवधर्मेनुलेपनम् ॥ २-

ललितः पुष्पमाल्यञ्च सिद्धान्तञ्च निवेदनम् ।
तन्त्रकायशरीरेण मन्त्रप्राणमयं तथा ॥ २-

एभिर्भेदोपभेदैश्च सादाख्ये मूर्तिमा स्थिताः ।
शैवभेदमिदं तन्त्रं दशाष्टादशसंहिताः ॥ २-

चिन्तामणिरिवाभाति एक या बहुधादिशेत् ।
यट्र्य?व्येकोभवेद्वक्ता श्रोतारोबहवो यथा ॥ २-

प्. ९) येन तन्त्रेण चारब्धं कर्षणाद्यर्चनान्तकम् ।
तस्मिन् तन्त्रे प्रकर्तव्यं अन्य तन्त्रं न कारयेत् ॥ २-

कारयेदन्य तन्त्रेण नोक्तन्तस्मिन् विशेषतः ।
तन्त्रावतारणं प्रोक्तमन्त्रोद्धारमथ शृणु ॥ २-

तन्त्रावतार द्वितीय पटलः

मन्त्रोद्धार पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि मन्त्रोद्धारविधिं परम् ।
सर्वसिद्धिकरं श्रेष्ठं सर्वकामप्रदायिकम् ॥ ३-

मननं सर्ववेदित्वं त्राणं संसारसागरात् ।
मननत्राणधर्मित्वां मन्त्र इत्यभिधीयते ॥ ३-

शिवं ब्रह्माङ्गविद्येशान् गणेशान् लोकपालकान् ।
अस्त्रान्विद्याङ्गमेवन्तु बीजार्णक्षुरिकां तथा ॥ ३-

पृथिव्यादीनि बीजानि बीजब्रह्मं पुरोक्तकम् ।
पिण्डमन्त्रं कलामन्त्रं पञ्चब्रह्मञ्च रुद्रकम् ॥ ३-

वक्ष्यते सविशेषेण तच्छृणुष्व गजानन ।
योसौ परापरो देवः सर्वज्ञः सर्वदाविभुः ॥ ३-

निष्कलन्तु परब्रह्मं तस्माच्छक्ति द्वयं भवेत् ।
तद्द्वयं निष्कलं प्रोक्तं तस्मान् नादसमुद्भवः ॥ ३-

तस्मात् बिन्दु समुत्पन्नं तस्माद् योनिसबीजकम् ।
अकारादिविसर्गान्तं बीजं तत् षोडशाक्षरम् ॥ ३-

त्रयस्त्रिंशाक्षराः शेषा योनयश्चाव्ययात्मिकाः ।
तेषु तन्त्राः समुत्पन्नास्तेषु मन्त्राः समुद्भवाः ॥ ३-

तस्य वाचकमन्त्राणांस्तैरेवाभि न विद्यते ।
दशबीजमिदं मन्त्रं सर्वमन्त्रेषु कथ्यते ॥ ३-

ओंकारं प्रथमंबीजमाकारन्तु द्वितीयकम् ।
त्रितीयं बीजमीकारं सर्वकारक कारणम् ॥ ३-

प्. १०) चतुर्थं बीजमूकारं व्योकारं पञ्चमं भवेत् ।
मकारं षष्ठमेवं स्याद् व्याकारं सप्तमं तथा ॥ ३-

पिकारमष्टमं बीजन्नेकारं नवमं स्मृतम् ।
ओंकारं दशमं बीजं सर्वात्मा चैव विश्रुतम् ॥ ३-

एत देव प्रबोद्धव्यं शिवेन परिभाषितम् ।
शिवमन्त्रमिदं प्रोक्तं तस्य लक्षणमुच्यते ॥ ३-

सदाशिवं तत्व संस्थं प्रत्यक्षं सर्वतोमुखम् ।
इच्छाशक्त्युद्भवं पद्मं सहस्रदलभूषितम् ॥ ३-

कर्णिका केसरैर्युक्तं तत्रस्थन्तु सदाशिवम् ।
पञ्चमूर्द्धं चतुर्वक्त्रं नेत्रैर्द्वादशभिर्युतम् ॥ ३-

चतुरास्यञ्चतुर्नासं वसुश्रोत्रञ्चतुर्गलम् ।
दशभुजन्तनूरेका द्विपादं पद्मसंस्थितम् ॥ ३-

शुद्धस्फटिकसङ्काशं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।
चन्द्रांशु हिमशीतञ्च सर्वाभरणभूषितम् ॥ ३-

शुक्लांबरधरन्देवं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ।
अभयं शूलपरशुं वज्रखट्गञ्च दक्षिणे ॥ ३-

खेटकं चांकुशं पाशं घण्टावह्निञ्च वामके ।
मनोन्मनीं तस्य वामे पञ्चावरणमध्यगाम् ॥ ३-

एवं सदाशिवं ध्यायेत् सर्वपाप निकृन्तनम् ।
इदं रूपं सदाध्येयं सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ३-

एतत् सदाशिवं रूपमुमेशस्य शृणुष्व हि ।
मम रूपप्रभेदोस्ति चैक वक्त्रञ्चतुर्भुजम् ॥ ३-

शिवमन्त्रमितिख्यातं ब्रह्माङ्गञ्च ततः शुणु ।
प्रथमात् पञ्चबीजादि ब्रह्माङ्गं प्रधितानि वै ॥ ३-

शुक्लं रक्तं तथाश्यामं कुङ्कुमं क्षीरसन्निभम् ।
पञ्चानां पञ्चवर्णानि पञ्चब्रह्ममिहोच्यते ॥ ३-

रशामिषर्पपर्यन्तं शिवाङ्गञ्चेति कीर्तितम् ।
इन्दु धूम्रौ तथा किञ्चिद् धूम्र कृष्णं रवेर्निभम् ॥ ३-

प्. ११) तमोरूपं सुविज्ञेयं सूर्यकोटि शिवास्त्रकम् ।
शिवाङ्गास्त्रस्य पर्यायमघोरास्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ ३-

एकाक्षरसमायुक्तमोङ्कारादिनमोन्तकम् ।
अस्त्रं विसर्गसंयुक्तमन्ये बिन्दुसमायुताः ॥ ३-

शेषा प्लुतसमायुक्ताः शिवाङ्गाश्च प्रकीर्तिताः ।
ब्रह्माङ्गाश्च यथा प्रोक्तास्तेषां रूपमिहोच्यते ॥ ३-

त्रिणेत्रञ्चतुर्भुजं सौम्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ।
हारकेयूर संयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ३-

तेषां रूपं मयाप्रोक्तं विद्येशंलक्षणं शृणु ।
द्वितीयादि नमोन्ताश्च विद्येशानां प्रकीर्तितम् ॥ ३-

जपा पुष्प प्रभोनन्तो नीलवर्णन्तु सूक्ष्मकम् ।
शिवोत्तमोथकुन्दाभो बन्धूकं चैकनेत्रकः ॥ ३-

पद्माभमेकरुद्रस्य रक्ताशोक स्त्रिमूर्तिभिः ।
नीलोत्पलाभ श्रीकण्ठः शिखण्डी चाञ्जनः प्रभः ॥ ३-

अनन्तादिशिखण्ड्यान्ताश्चाष्ट विद्येश्वरा स्मृताः ।
तेषां हृदोपचारन्तु ओंकारद्वयमेव हि ॥ ३-

पूर्वोक्तलक्षणोपेतं तेषां रूपं ततोमतः ।
गणेशलक्षणं वक्ष्ये शृणु तत्वङ्गजानन ॥ ३-

एकारादि द्वितीयान्तं गणेशानान्तु बीजकम् ।
जाम्बूनदमयिदेही चण्डो वै सूर्यसन्निभः ॥ ३-

नन्दीशः पद्मरागस्तु कालोमरतकप्रभः ।
वृषभः शारदाभ्राभो गणेशः पद्मसन्निभः ॥ ३-

भृङ्गीश श्वेतवर्णस्तु रक्तवर्णस्तु षण्मुखः ।
देव्यादि षण्मुखान्ताश्च विज्ञेयास्ते गणेश्वराः ॥ ३-

तेषां हृदुपचारन्तु ज्ञेयं विद्येशवत्पुरा ।
इन्द्रादिलोकपालानां शृणुमन्त्रङ्गजानन ॥ ३-

दशबीजं ततः प्रोक्तं पूर्वादिक्रमयोगतः ।
इन्द्रस्तु पीतवर्णः स्यात् पिङ्गवर्णस्तु पावकः ॥ ३-

प्. १२) कृष्णवर्णोयमः प्रोक्तो नि-ऋतिर्धूम्रवर्णकः ।
वरुणः शुक्लवर्णस्तु वायुर्वै पीतवर्णकः ॥ ३-

सोमस्तु हिमसङ्काशस्त्वीश स्फटिकसन्निभः ।
ज्वालाविद्युदनं तस्य ब्रह्मणश्चेन्द्रकोपकः ॥ ३-

तेषां रूपं पृथक् प्रोक्तं मन्त्राणां लक्षण शृणु ।
दशाभि प्रथमान्तञ्च मन्त्रमुच्चार्यते क्रमात् ॥ ३-

नानावर्णमयं वज्रं शक्तिर्विद्युत् प्रभासिकाः ।
दण्डश्च नीलजिमूतः खड्गोनीलोत्पल प्रभः ॥ ३-

पाशः पावक सङ्काशश्चांकुशं पद्मरागभाक् ।
गदा तु षारवर्णा तु इन्द्रनील स्त्रिशूलकः ॥ ३-

अतसी कुसुमश्चक्रः पद्मस्तत् भास्करप्रभः ।
भूतानां शिरसश्चोर्द्ध्वे आयुधानि प्रकल्पयेत् ॥ ३-

शिवबीजमिदं मध्ये शिवब्रह्माङ्गमेव च ।
विद्येशाश्च गणेशाश्च लोकपालास्त्रसंयुतम् ॥ ३-

मन्त्रं रूपं तथा वर्णं प्रोक्तादश विशेषतः ।
दशबीजाच्च ये चान्ये क्रमान्नागानन शृणु ॥ ३-

विद्याङ्गलक्षणं ब्रूमो नेत्रेण तु समायुतम् ।
सप्ताष्ट पञ्चमात्रन्तु गुणवर्णा यथा क्रमात् ॥ ३-

ओङ्कारादि प्रशान्ताय नमोहृद्युक्त वर्णकम् ।
ओं प्रणवात्मं नमोनमः शिरस्फटिकसन्निभम् ॥ ३-

शिखायहुं प्रणवादि शिखाचैवाञ्जन प्रभा ।
हुङ्कारस्तु तथा वर्म पद्मपत्रेणसन्निभम् ॥ ३-

फट्कारमिहशस्त्रं स्यात् सूर्यकोटिसमप्रभम् ।
एतत् पाशुपतास्त्रञ्च ईषट्करालदंष्ट्रकम् ॥ ३-

ओं जिह्वासं स्मृता नेत्रमरुणाभं ततो विदुः ।
पूर्ववद् रूपमेतेषां शक्तिबीजं तत शृणु ॥ ३-

ओं भॄं जॄं क्ष्मॄं शक्तिमन्त्रं स्यात् बीजमुख्यन्तु
देवता ।
तप्तकाञ्चन वर्णाभा रूपलक्षणमुच्यते ॥ ३-

प्. १३) चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सर्वालङ्कारसंयुता ।
नितम्बतटविस्तीर्णा मध्यक्षामा स्तनोन्नता ॥ ३-

एवं लक्षणसंयुक्ता आदिशक्तिर्मनोन्मनी ।
शक्तेस्तु लक्षणं प्रोक्तं क्षुरिकास्त्रं ततः शृणु ॥ ३-

ओश्चिपिखीचिदक्षि उत्क्षुरिकामन्त्रमुत्तमम् ।
विशुद्धस्फटिकाकारं क्षुरिकास्त्रञ्चतुर्भुजम् ॥ ३-

विद्याङ्गास्त्रं शिवाङ्गास्त्रं अघोरास्त्रं त्रितीयकम् ।
शिवाङ्गास्त्र द्विधा चैव शिवशस्त्रं तथैव च ॥ ३-

सर्वात्मा ज्ञानहृदयं विद्याङ्गाद् योगजं स्मृतम् ।
भूतजं हृदयं घोरं हृदयन्तु त्रिधा भवेत् ॥ ३-

सृजेत भूतजेनैव योगजेन तु सम्हरेत् ।
ज्ञानेन मोक्षदं प्रोक्तमित्येवन्तु मनीषिणाम् ॥ ३-

पृथिव्यादीनि बीजानि लवरय्यहकारकाः ।
ब्रह्माख्यां पूर्ववत् ब्रह्ममेवञ्चैव तत शृणु ॥ ३-

प्रथमं ब्रह्मबीजं सात् द्वितिय्यं पिण्डमन्त्रकम् ।
कलामन्त्रं तृतीयन्तु ब्रह्ममेतत् त्रिधा मतम् ॥ ३-

ब्रह्मबीजेष्वयत् ब्रह्म बीजब्रह्ममिहोच्यते ।
सद्यादीशानपर्यन्तं वक्ष्यमाणं विधानतः ॥ ३-

पिण्डमन्त्रमिति ज्ञेयं कलामन्त्रं ततः शृणु ।
सद्यः कलाभिरष्टाभिर्वामदेवस्त्रयोदश ॥ ३-

अघोराष्टकलाष्टाभिश्चतुर्भिश्चैव वक्त्रकम् ।
ईशानं पञ्चधा भित्वा कल्पयेत् तु विचक्षणः ॥ ३-

अष्टत्रिंशत्कला ह्येवं कला ब्रह्मन्तु कथ्यते ।
ब्रह्मरुद्रौ प्रवक्ष्यामि चक्रं न्यसाक्षरक्रमात् ॥ ३-

मण्डपं कारयेत् तत्र नवहस्तप्रमाणतः ।
प्रपां वा कल्पयेद् विद्वान् द्वादशस्तम्भसंयुतम् ॥ ३-

वितानं ध्वजसंयुक्तं भूषितं धूपदीपकैः ।
मण्डपस्य तु तन्मध्ये चक्रं कुर्याद् विशेषतः ॥ ३-

प्. १४) पूर्वापरेण मार्गेण युग्मसूत्रं प्रपातयेत् ।
दक्षिणोत्तरमार्गेण तद्वत् सूत्रं प्रपातयेत् ॥ ३-

सप्ताङ्गुलान्तरं ज्ञेयं मानाङ्गुलेन कारयेत् ।
षोडशाङ्गुलमानेन मध्ये वृत्तं प्रकल्पयेत् ॥ ३-

तन्मद्ध्येऽष्टदलं पद्मं तत् बाह्ये षोडशं दलम् ।
तत् बाह्ये भ्रामयेद् विद्वान् संवीक्ष्य वरणङ्क्रमात् ॥ ३-

पञ्चाङ्गुलान्तरं तेषां द्वाराग्रे शूलमुल्लिखेत् ।
बाह्यविधौ न्यसेद् धीमान् त्रयस्त्रिंशच्च देवताः ॥ ३-

बाह्यवास्तुपदे युक्ता देवान् सङ्कल्प्य तत्र वै ।
खट्गखेटकसंयुक्तान् वास्तुदेवान् न्यसेत् क्रमात् ॥ ३-

रक्तवर्णनिभान् देवान् हृदयेऽञ्जलिसंयुतान् ।
परितः कल्पयेत् तत्र एकैकान्तरितः क्रमात् ॥ ३-

ब्रह्माक्षरान् महाशासु रुद्रार्णानि दिशासु वै ।
प्रागाद्युत्तरपर्यन्तं दिक्षु ब्रह्मं समुद्धरेत् ॥ ३-

आग्नेय्यां दिशिकोणान्तं रुद्रमन्त्रं समुद्धरेत् ।
ब्रह्मरुद्रक्रमेणैवं विन्यासञ्च ततः शृणु ॥ ३-

ब्रह्मसूत्रं न्यसेत् तत्र सितेन रजसा पुनः ।
नानावर्णविमिश्रेण भ्रामयेत् ब्रह्मसूत्रकात् ॥ ३-

रक्तेन धातुना वर्ग प्रस्तरेदक्षराणि वै ।
यवर्गादष्टमं बीजं तेजोबीजसमायुतम् ॥ ३-

चतुर्दश स्वरोपेतं बिन्दुनादसमन्वितम् ।
ब्रह्महत्यादिकं पापञ्जप्तमात्रेण नश्यति ॥ ३-

इदं प्राणदमुद्धृत्य कर्णिकायां विशेषतः ।
प्राक् दले प्रणवं न्यस्त्वा द्याकारं तस्य दक्षिणे ॥ ३-

पप्रगच्छोश्च सद्योसौ न्यसेद् अष्टदलाब्जके ।
सद्योजाश्च तथा तश्च पृच्छिपश्च ततः पुनः ॥ ३-

जाकाराश्च इमेसर्वे पूजाद्यब्ददले न्यसेत् ।
मकारञ्च सकारञ्च गोकारञ्च तथा पुनः ॥ ३-

प्. १५) जातायश्च तथा वै नं स्थवसर्गोयमेव च ।
भाश्च वे च तथा भश्च चेतना च तथातिभम् ॥ ३-

मिकारमिन्द्रदिक् पात्रे भतीनावे भवेगमः ।
न वै वताजान्योसाश्च न्यासेत् षोडशदिक् दले ॥ ३-

प्रदक्षिणक्रमादेवमन्वेष्वा वरणेषु च ।
जश्च भश्च तथा पेचमश्चप्यो च तमोक्षरः ॥ ३-

खकारश्च विकारश्च खकारोमा तथैव च ।
काच पश्च तथा पोच ह्योचरे कारयेव च ॥ ३-

मुश्चयश्च तथा द्राच रुद्रः शन्नोत एव च ।
पश्च धिश्च तथा गाश्च पूर्वादीनि प्रदक्षिणम् ॥ ३-

चतुर्विंशति मे प्रोक्ता प्रथमावरणे क्रमात् ।
नश्च माश्च तथा स्वश्च व्यश्च दिश्च ततः पुनः ॥ ३-

ने च पश्च तथाव्या च पश्चना चर एव च ।
बालबाधपराश्चैव रश्चघोचर एव च ॥ ३-

स्रश्च विश्चककारश्च षश्च पिश्च तथैव च ।
चोश्च प्रश्च तथा द्रश्च मुश्च प्रश्च श एव च ॥ ३-

एत चश्च द्वितीये तु द्वात्रिंशद्वर्णमुच्यते ।
स विसर्गोमकारस्तु रवतावाक्षरान्य हुः ॥ ३-

तत् बाह्ये षोडशदले भश्च मोचय एव च ।
पाच रूच क्वकारश्च रिकारश्च च एव च ॥ ३-

बश्च मोच तथा नश्च मश्च पामस्तथैव च ।
मोकारश्च मलो चैव सविसर्गोह्य एव च ॥ ३-

रेतौ निश्च तथाद्याश्च निश्चयश्च त आयतः ।
शिकारः प्रणवश्चैव याच्चदश्च तथैव च ॥ ३-

सविसर्गे ककारस्तु तेधमाश्च प्रपञ्च च ।
षट्त्रिंशदक्षरा प्रोक्ता स्त्रितीया वरणे ततः ॥ ३-

नश्च वाच ततो दीप नाधा प्रश्च जनेऽपि वा ।
व्याश्चर्वश्च समौ प्रश्च लकारोभुक्तिरेव च ॥ ३-

निश्चयश्च तथा द्राश्च ओष्ठ ज्येकार एव च ।
सविसर्गन्त कोरस्तु मश्चसश्चम आयते ॥ ३-

प्. १६) ण्यश्चरश्च तथा हिश्च मोचनश्चध एव च ।
त्याकारश्च न कारश्च ईकारश्च त एव च ॥ ३-

तश्च भूश्च नवौभानौ वश्चभश्च तथैव च ।
चतुर्था वरणेह्यत्र चतुश्चत्वारिंशदक्षरम् ॥ ३-

यश्च वा च तथा देश्च माद्योवाश्च तथैव च ।
पादोहामाश्चयश्चैव वा कारश्च शि एव च ॥ ३-

स विसर्गोमकारश्च न कारः प्रणवस्ततः ।
यधौ नाधाब्द शाश्चैव शब्दासाः स विसर्गमः ॥ ३-

तश्चणे च विरूकारौ हुकारो बश्चयः ततः ।
ह्याकारौ सर्वकारौ च शश्चरश्च त आयतः ॥ ३-

तु हे सेच्च च कारश्च लकारश्च न एव च ।
लकारश्च निकारश्च स्वराद्योह्हेविस्तथा ॥ ३-

रेफ पूर्वोपकारस्तु सश्चद्यश्चपि एव च ।
न्याकरोपित्तिशाश्चैव त्याच शश्च व एव च ॥ ३-

वकारोव्यो च भव्यौ च भकारश्च ततोन्ततः ।
अष्टषष्ट्य क्षराः प्रोक्ताः पञ्चमावरणे तथा ॥ ३-

ज्येकारश्च तथा मोश्च नश्चदापदपास्तथा ।
यच्च पाकृति पच्चैव कानेचाद्यस्वरस्तथा ॥ ३-

यश्च आयसकारश्च हार्गसा स विसर्गमम् ।
न च जोश्च तथा तेजसौ जाते कार एव च ॥ ३-

ऐकारश्च विकारश्च ऊकारश्च तथा पुनः ।
रेफ पूर्वशकारश्च सच्चयश्च ततः पुनः ॥ ३-

रेफ पूर्वे तु दीर्घस्तु स्पश्चणे च विरू ततः ।
न ह्योर्वे घोततीं ताशा ताश्चशा च ततः पुनः ॥ ३-

दीर्घरेफौ पकारश्च रश्च पश्चतिथौ ततः ।
णामिनाभ्याश्च श्लिंश्चैव शीं श्लीं कारस्तथैव च ॥ ३-

प्रणवश्च शकारश्च देशादेत्ताश्च जा ततः ।
अश्च षश्च रुकारश्च पूषौ रूप तथैव च ॥ ३-

षट् च सप्ततयः प्रोक्ताः षष्ठमावरणे क्रमात् ।
तधष्ठा षाश्च शेविश्च पाचयश्च ततः पुनः ॥ ३-

प्. १७) रूचद्रश्च तथा रौचयश्च नाशाविरेव च ।
घ्नश्च विश्चर्वसौ चैव याकारश्च तरुश्च वै ॥ ३-

रेफपूर्वौ चकारश्च रुश्चण्डश्च गधौ तथा ।
डा गणेपि चरूडाश्च रावसाश्चरणेऽपि च ॥ ३-

रूस्तुस्तैमाश्च प्रोवैव स्वराद्योमविसर्गयुक् ।
तश्चवश्च शिमस्ता च वश्चशिश्च भ एव च ॥ ३-

तरघोमोगराश्चैव सश्चरश्चश्च एव च ।
ह्री कारश्च त्रयं दीप ह्रिकारस्य तथा त्रयम् ॥ ३-

अक्षर त्रीणी हुंकाराः प्रणवं फट् तथास्त्रयः ।
दीपकश्च तथांशाश्च अशीतिः सप्तमावृतौ ॥ ३-

द्रौश्चरुश्च तथा मोचनश्चरश्चरुपी तथा ।
यश्चष्टा च तथा दंश्च तूश्चवश्च लिपी तथा ॥ ३-

लिश्च किश्च लिपी चैव लिश्च हिश्चतन्ती पुनः ।
नामादाश्च तथा द्वंश्चणेपि रूलाश्चद्रू तथा ॥ ३-

यश्चला च तथा मूचणेपि रूजाश्च एव च ।
बीजायाश्चैव बीचैवणेपि बेरुद्र एव च ॥ ३-

अक्षरः सविसर्गेण मकारो न यदा तथा ।
नमो न देनाद्य स्वराः सविसर्गौमतौ ततः ॥ ३-

वीह्य पोमोन ह्यताम्रर्वनाश्चन्ता चनस्ततः ।
अफट्कारौ च हुंश्चैव प्रणवश्च तथा पुनः ॥ ३-

षट् च वौ चैव षट्चैव यथा स्वाचैव हा पुनः ।
स्वाश्चस्तिश्च सकारश्च सविसर्गौ मनौस्तथा ॥ ३-

अष्टमावरणे प्रोक्ता अष्टाशीत्यक्षराः पुनः ।
सविसर्गोमकारश्च नकारश्च ययौ पुनः ॥ ३-

यान्निर्वे च धमाः साश्च जुश्चग्यश्च ऋ एव च ।
श्वश्च ह्वा च तथा जींश्च ग्रश्चनोच ह आयतः ॥ ३-

लीपे पाश्च तथा पश्च लापा नानास्तथैव च ।
मोनयाश्चैव पिश्चैव रुद्रपाश्चै य आयतः ॥ ३-

द्रापणे पिततारू च लश्च नायौ चला ततः ।
नाकारेणापि रूरांश्च रुद्राश्चैव य एव च ॥ ३-

प्. १८) राचरूश्च तथा तच्च प्रणवश्च ह्य एव च ।
पश्चसिश्च तथाद्यश्च चापिश्चर्व स एव च ॥ ३-

सविसर्गोमकारश्च तश्चभ्यश्चनुयो पुनः ।
तव गोप्ते च गौयौ च ह्या च गुश्च तथा पुनः ॥ ३-

मोनहु प्राश्च हश्चैव स्मश्च व्रंश्चैव नांस्ततः ।
तश्च हा च तथा स्वा च यकारश्च र आयतः ॥ ३-

यश्च भीश्च तथा भूश्च मश्च प्रेच ह आयतः ।
सा च यश्च तथा रा च यश्च जश्च व एव च ॥ ३-

हाच स्वाच तली चैव ज्वश्च सुश्च द एव च ।
नवमावरणे प्रोक्ताः शताष्टाधिकमक्षरम् ॥ ३-

यश्च लाच तथा काच व्यालिकैलिश्च किंस्ततः ।
यश्च ता च तथा श्वश्च शाश्चयश्च व आयतः ॥ ३-

ध्राश्चयश्च तथा ता च ता श्रीश्चाना चयौ पुनः ।
ता च ना चस्वराच्छाद्यो यश्चन्ताश्च न एव च ॥ ३-

अकारश्च मकारश्च नोमणश्च पिता तथा ।
लश्चपश्च यकारश्च लाचभश्च तथा पुनः ॥ ३-

णेचपिश्च तथा रूच पञ्चपुश्च य एव च ।
ष्वाच पुश्च तथा णश्च विश्वरूपर्भगौ तथा ॥ ३-

यश्च भाच तथा गश्चणे च ष्वाश्चरु एव च ।
पुश्च द्यो च तथात्मश्च व्योचनश्च त एव च ॥ ३-

चेचना च तथा तश्च चेचेवाद्य स्वरास्तथा ।
यश्चरा च तथा पश्च रश्चयश्च तथैव च ॥ ३-

मेचरश्च पकारश्च यश्च पाच तथा परू ।
निश्चद्यो च तथा ये च तश्च पश्चतिणाच्चिवाः ॥ ३-

नकारश्च स्वरश्चोद्यो रश्चपश्चन्द्र एव च ।
रुश्चष्णुश्च तथा पिश्च ह्याच पुश्चरकौ ततः ॥ ३-

स्यश्च नैश्च तथा सा चर्वश्च सश्च द एव च ।
प्रश्च खश्चसुतौ चैव हूकारश्चर्व एव च ॥ ३-

दशमावरणे प्रोक्ताः शताश्च द्वादशाधिकाः ।
कश्चमः सविसर्गस्तु नयायेश्चरु आयतः ॥ ३-

प्. १९) याकारश्च तथा कारयश्च राच ह आयतः ।
नश्चद्ध्या च तथाने च गित्ययोत्यं नियास्तथा ॥ ३-

ताच स्थिश्च तथा सश्च मश्च पीच ग एव च ।
यो बलंश्च नयौ ना च णेच विश्च तथा पुनः ॥ ३-

रुकारश्च तथा नो च मश्च सेचनमौ ततः ।
णेकारश्च विरूतौ च रेकारश्च तथा पुनः ॥ ३-

सेतरेणे विरुन्ताश्च नश्चयाश्च य एव च ।
तश्च नश्च अकारश्चत्मश्च विश्च वधू पुनः ॥ ३-

अग्निश्च स्वराश्चाद्योप श्वरूपश्च एव च ।
नित्योजः सविसर्गश्च ते मथाश्च तथा पुनः ॥ ३-

प्रश्च विश्च तथा रूनौ विश्वरूच अपिंस्ततः ।
व्या विश्चैव तथा व्योमिन् स्माच प्रश्चति एव च ॥ ३-

शिक्ष क्ष्मा च तथा सूचब्दश्च शश्चन एव च ।
ज्ञाश्च गश्च तथा पिंश्च गश्च तश्च परू तथा ॥ ३-

तुश्च षिश्च तथा सा च तश्च स्थिश्चर्व एव च ।
पूतौस्तुश्च अनौ चैव विन्यसेत् तु विशेषतः ॥ ३-

दशैकावरणे प्रोक्ताः शतवर्णाश्च षोडश ।
ककारश्च विलौ चैव अकारोयश्च वा शिराः ॥ ३-

घोमानाश्च यकारश्च ज्ञाचवश्च ष एव च ।
रुश्च पुश्च तयौ चैव वा शिये तत् पगास्तथा ॥ ३-

जकारोयश्च नाशाश्च ईकारश्चाद्यमक्षरम् ।
प्रणवः सविसर्गेण मकारप्रश्चयस्ततः ॥ ३-

पारुतिश्च कृकारश्च प्रश्चणे च विरूरकाः ।
हंसश्चाभ्य स्वरश्चैव यश्चरा च क आयतः ॥ ३-

अं चैवाद्य स्वाराश्चैव णेचविश्च तथा पुनः ।
रुर्थौ चाद्य स्वराश्चैव यर्थ चैवाद्यमक्षरम् ॥ ३-

महामहे बहुश्चैव तथा प्रणव एव च ।
सविसर्गेण रूकारः प्रणवश्च तथा पुनः ॥ ३-

चत्वारश्चैव सूकारा नाकारश्च तथा चतु ।
देनादेश्च तथा ना च अकारोन्तश्च नस्ततः ॥ ३-

प्. २०) अकारश्च स्मकारश्च अश्चन्तश्चर्भ एव च ।
आह्य स्वरोमकारश्च मेवोशिश्च च एव च ॥ ३-

षांश्च शांश्च तथा वांश्च लांश्च यांश्चस्तथापि च
।
ओकारेश्च तथा नेच विश्चव्याम च एव च ॥ ३-

व्योकारश्च तथा ऊचं रच आकार एव च ।
प्रणवश्च वयश्चैव मश्चनच्चम एव च ॥ ३-

शिश्च दश्चर्वसौ चैवर्वश्च शश्चव एव च ।
द्वादशावरणे प्रोक्तो विंशतिश्चशतं क्रमात् ॥ ३-

यश्चणा च तथा रश्च वाचपाचप एव च ।
यकारो ह्यागुवाश्चैव देवमायाश्च एव च ॥ ३-

नोश्च पश्चात् प्रयद्युश्च विधं द्राचैवकास्तथा ।
वश्च सिश्च यथा दश्च भूयभ्यश्च च एव च ॥ ३-

रेच घोणे विरुद्राश्च विश्चयद्यश्च आयतः ।
विश्चणे च तथा पिश्च रूपद्धश्च शुयौ ततः ॥ ३-

याश्च गुश्च तथा णेचरु माया च यथौ ततः ।
माचणेऽपि तथा रूति ककारायश्च वा पुनः ॥ ३-

देय व्याश्च स्वराश्चाद्यो वेचभश्च विमौ ततः ।
वाचमावाकने चैव कानेचाद्य स्वरस्ततः ॥ ३-

त्र्यंश्च सश्च ततो दीपः सविसर्ग व एव च ।
तकारः प्रणवश्चैवः सविसर्गो न एव च ॥ ३-

जकारादीपकश्चैवः सविसर्गो ह कारकः ।
मकारः प्रणवश्चैव सविसर्गस्प एव च ॥ ३-

प्रणवश्च तथा दाच सश्चस्तुश्च तपो ततः ।
तश्च भावै च स्वाकारः सविसर्गो म एव च ॥ ३-

नश्च पेच तथा भश्च प्रश्चगच्छ च एव च ।
सविसर्गोमकारस्तु नये ताश्च प एव च ॥ ३-

न कारश्चैव शाद्रौ च क्षंकारः क्षविसर्गयुक् ।
त्वैंश्चक्षूंश्च तथा क्षंश्च त्वां क्षां हां हाश्च
एव च ॥ ३-

त्रयोदशावरणे प्रोक्ता विंशदष्टोत्तरं शतम् ।
यश्चमोश्च तथा रुश्च वश्चकायौ च एव च ॥ ३-

प्. २१) राचयाक्त्या च शश्चैव दिश्चमाकार एव च ।
लयेक्ता च तथा मूच तश्च जाद्यो स एव च ॥ ३-

चन्द्रश्च नश्चधारा च विश्चसुश्चाष्ठ एव च ।
रिश्चवश्च तथाण्यश्च रेच वश्चरवौ तथा ॥ ३-

यश्च घे च यकारश्च अकारश्च ततः पुनः ।
रश्चश्चाग्नि तथा लाच काश्चमः सविसर्गयुक् ॥ ३-

नियवाशिश्च हौकारः प्रणवश्च तथा चणे ।
पिश्च रूच तथा वीच शिदासाश्चैव यस्ततः ॥ ३-

पाशिदा साश्चणेकारः पिश्चरुय न एव च ।
यानाश्च महिमौ धीये वाश्च शिश्च तथैव च ॥ ३-

दासः सर्वश्च चौचैव शिश्चवंश्च ह एव च ।
नोयनिश्च तथा नश्च धनिश्चाद्य स्वरस्तथा ॥ ३-

मंपधा च तकारश्च तीरश्च स्वराभ्यतः ।
नश्चमश्च सनौसश्च शान्तेशायाश्च दीपकः ॥ ३-

स विसर्गोवकारस्तु शिकारं विन्यसेत् ततः ।
स विसर्गोमकारस्तु नयेनांश्च पणांस्ततः ॥ ३-

द्राचरुश्च विसर्गेण मकारोनश्चनेत्मकाः ।
मृश्च अश्च विसर्गेण मकारोनश्चने तथा ॥ ३-

मवौ चैव सकारश्च स विसर्गो म एव च ।
नश्च नश्च तथा ने च तथात्मश्च तथा पुनः ॥ ३-

स विसर्गोमकारश्च नकारश्चैव ए ततः ।
चतुर्दशावरणे प्रोक्तं षट्त्रिंशश्च शतक्षरम् ॥ ३-

एवं अक्षरविन्यासं कृत्वोद्धरणमारभेत् ।
सौधमूर्तिं प्रवक्ष्यामि पञ्चवक्त्रसमन्वितम् ॥ ३-

पञ्चादशाक्षसंयुक्तं भूजैश्च दशशोभितम् ।
वरदाभय हस्तं स्याद् अष्टायुधसमन्वितम् ॥ ३-

दुकूलपट्टवसनं सर्वाभरणभूषितम् ।
पद्मासनसमारूढं प्रासाअदमिति चोच्यते ॥ ३-

एकवक्त्रं त्रिणेत्रं स्यात् चतुर्भुजं सुरूपकम् ।
दिव्यांबरधरं देवं दिव्याभरणभूषितम् ॥ ३-

प्. २२) एवं ब्रह्मसमाख्यातं रुद्रलक्षणमुच्यते ।
चतुर्वक्त्रं चर्बाहु द्वादशाक्षिसमन्वितम् ॥ ३-

वरदाभयहस्तं स्यात् छुलश्चांकुशमेव च ।
सर्वाभरणसंयुक्तं शुक्लयज्ञोपवीतकम् ॥ ३-

क्षौमवस्त्रधरं रक्तं ध्यायेद् रूपं विशेषतः ।
संक्रान्ते विषुवे चैव अयने जन्म-ऋक्षके ॥ ३-

दीक्षायास्थापनान्ते च दुर्भिक्षे दुर्निमित्तके ।
भूमिकं पेदिशां दाहे ज्वरमार्यादि पीडने ॥ ३-

गोक्षीरं गन्धतोयं वा घृतं वा मधुवा पुनः ।
नालिकेरजलं वापि रुद्रेण स्नापयेच्छिवम् ॥ ३-

सप्तजन्म कृतं पापं यजमानस्य नश्यति ।
सर्वेषामेव देवानां मन्त्रमेवं द्विधामतम् ॥ ३-

स्वनाम्नि चादिवर्णे तु ऋचामन्यत् स वह्निकम् ।
बिन्दुनादसमायुक्तं सर्वेषां मूलमन्त्रकम् ॥ ३-

दीर्घाणि ह्यंगमेवं स्यात् षडंगाश्चैव कीर्तिताः ।
अस्त्रं विसर्गसंयुक्तं ह्रस्वा वै ब्रह्मपञ्चकम् ॥ ३-

यथा वर्णस्तथा रूपं अस्मिन् मन्त्रे प्रचोदितम् ।
तेषां मन्त्रं तु सर्वेषां शिवस्य परमात्मनः ॥ ३-

सर्वकार्ये प्रयोक्तव्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
मन्त्रोद्धारमिदं प्रोक्तं शौचाचमनकं शृणु ॥ ३-

इति मन्त्रोद्धारस्तृतीय पटलः

प्. २३) अथ शौचाचमन पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि सौचाचमनलक्षणम् ।
साधकानां हितार्थन्तु चतुराश्रमधर्मिणाम् ॥ ४-

ब्राह्मे मुहूर्ते विद्वान् वै मनसाचिन्तयेच्छिवम् ।
त्रिपादो न त्रिघटिका राजन्ते तु दिने दिने ॥ ४-

ब्राह्म्यं मुहूर्त्तमाख्यातं मम संख्यासु कथ्यते ।
उत्थाय च बहिर्ग्रामात् गत्वाशौचं समाचरेत् ॥ ४-

रविं दक्षिणतः कृत्वा विण्मूत्रन्तु विसर्जयेत् ।
दक्षिणाभिमुखोरात्रौ तृणमाधायभूतले ॥ ४-

करे वा कर्णमूले वा उपवीतं न्यसेत् बुधः ।
वेष्टयित्वा शिरस्तत्र ऋजुका यो न पाचयन् ॥ ४-

प्रत्यादित्य जलाग्निनां चन्द्रगोब्राह्मणान् प्रति ।
देवालयसमीपे तु कूपे गोष्ठेन भस्मनि ॥ ४-

क्षेत्रे च वृक्षच्छायायां नद्यामन्तः सरस्वपि ।
चैत्य वृक्षसमीपे तु वेलायां वाम होदधेः ॥ ४-

चत्वरे ग्रहमध्ये च न कुर्यादुभयं नरः ।
वामेन शिश्नं संग्राह्य मृत्पिण्डं दक्षिणे करे ॥ ४-

जलेशुद्धे समागम्य पश्चात् छौचं समाचरेत् ।
सकृन्मृत्तिकया शिश्नमक्षमात्रप्रमाणतः ॥ ४-

तथा सर्वत्र संयोज्य पश्चात् पादे तु मृत्तिकाम् ।
दश कृत्वा करं वामं सप्तकुर्यात् करद्वयम् ॥ ४-

शोधयेदंभसा नित्यं ग्रहस्थानां विधीयते ।
एतद् उक्तं ग्रहस्थानां द्विगुणंब्रह्मचारिणाम् ॥ ४-

त्रिगुणं वा न प्रस्थानां यतीनान्तु चतुर्गुणम् ।
यावन्मात्रामनः शुद्धिस्तावत् शौचं समाचरेत् ॥ ४-

उत्थायतीरोत् तस्माद् वै अन्यत्रा चमनञ्चरेत् ।
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च दक्षिणादि क्रमेण तु ॥ ४-

स पवित्रकरेणैव सर्वकर्मसमाचरेत् ।
स्थले तु दक्षिणं पादं वामपादं जलेस्थितम् ॥ ४-

प्. २४) नाभो न दिक्षुसंवीक्ष्य हस्ते गोकर्णवत् कृते ।
माषमग्नन्तु यद्वारि निःशब्दन्तत्र पीयते ॥ ४-

यथा वै त्रितयं पीत्वा आस्येंगुष्ठेन निस्पृशेत् ।
मुखं हस्तेन संस्पृश्य पद्भ्यामभ्युक्षणं भवेत् ॥ ४-

अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु चक्षुषी संस्पृशेत् बुधः ।
अङ्गुष्ठ तर्जनीभ्यान्तु नासिकां संस्पृशेत् पुनः ॥ ४-

अङ्गुष्ठ कनिष्ठाभ्यां तु श्रोत्रे चैव तु संस्पृशेत् ।
यदा तत् त्रितयं पीत मृग्यजुः सामतृप्तये ॥ ४-

अथर्वस्येति हासार्थं तन्मुखन्तु द्विधा स्पृशेत् ।
पादावुभौ तदाभ्युक्ष्य ऋषीणां सप्ततृप्तये ॥ ४-

मूर्द्धास्ये चक्षुषी श्रोत्रे सर्वाधिक्येन्दु चक्षुषा ।
भुजौ तु नाभि हृदयमिन्द्रमिष्ण्वनलांस्तथा ॥ ४-

क्षुधेकफेत्वधासन्ने सद्य आचमनं कुरु ।
अङ्गुष्ठे नास्य संस्पृश्य पश्चादाचमनं बुधः ॥ ४-

एवमाचनं प्रोक्तं तत स्नानविधिं शृणु ॥
इति शौचाचमनश्चतुर्थ पटलः

अथ स्नान पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि स्नानं पापहरं परम् ।
पञ्च स्नानानि विप्राणां हीनानां शुद्धये ततः ॥ ५-

स्नानं वारुणमाग्नेयं दिव्यं वायव्यमानसौ ।
वरुणं वारिणा स्नानं आग्नें भस्मनाभवेत् ॥ ५-

दृष्ट्वा सातपयादिव्यं वायव्यं रजसागवाम् ।
मन्त्रैर्मान समित्युक्तं पञ्चस्नानाः प्रकीर्तिताः ॥ ५-

वक्ष्ये वारुणमाग्नेयं शृणु तत्वं गजानन ।
नद्यां वाप्यान्तटाके वा कूपे वापि चतुर्विधम् ॥ ५-

प्. २५) कूपस्नानं न कर्तव्यं वाप्यादिषु च संभवे ।
तटाकेष्वपिन स्नानं सरित्सत्यांगजानन ॥ ५-

कूपाद् दशगुणं वाप्यां वाप्यादशगुणं सरित् ।
तस्माद् दशगुणं नद्यः समुद्रगामिकाः पराः ॥ ५-

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि स्नानार्थं संव्रजेत् गुरुः ।
ततः शतगुणं पुण्यं स्नानं प्राङ्मुखमुच्यते ॥ ५-

तत्रापि दक्षिणन्तीरमनन्तं फलमावहेत् ।
तोयंशुद्धमशुद्धं वा शिवालयसमीपतः ॥ ५-

शिवगङ्गेति तां विद्याच्छिवधामांबु सेवनात् ।
तेषान्तीर्थं समागम्य स्नानं कुर्याद् विशेषतः ॥ ५-

शुचौ देशेसुखासीनः प्राङ्मुखोवाप्युदङ्मुखः ।
प्लक्षोदुंबरनिम्बैश्च कुर्याद्वैदन्तधावनम् ॥ ५-

मलस्नानं पुराकृत्वा विधिस्नानं ततः परम् ।
रजनीकरणविष्ठैस्तु अङ्गप्रत्यंगघर्षणम् ॥ ५-

मलस्नानमिदं प्रोक्तं मन्त्रस्नानमतः शृणु ।
मत्स्यमण्डूकसर्पाद्यैरन्यैश्च जलजादिभिः ॥ ५-

सेवितन्तु जलं नित्यं तस्माद्दुष्टं विशेषतः ।
तद्दोषशमनार्थन्तु शिवतीर्थं प्रकल्पयेत् ॥ ५-

हस्तमात्रप्रमाणेन परितश्चतुरश्रकम् ।
हुंफट्कारेणे शुद्धाञ्च मृदं गृह्णीतसाधकः ॥ ५-

सद्येन स्थापयेन्मन्त्री वामदेवेन सेचयेत् ।
अघोरेण तु संप्पृश्य पुरुषेण त्रिभागिकम् ॥ ५-

पूर्वेण दक्षिणे नैव तथा चैवोत्तरेण तु ।
ईशानेन तु मन्त्रेण एकैकमभिमन्त्रयेत् ॥ ५-

अस्त्रंब्रह्मशिवं जप्त्वा पूर्वादिक्रमशो न्यसेत् ।
अस्त्रजप्तन्तु यद्भागं दशदिक्षुविनिक्षिपेत् ॥ ५-

शिवजप्तन्तु यद्भागं तीर्थमद्ध्ये विनिक्षिपेत् ।
फट्कारेणाभिमन्त्रेण नाराचास्त्रप्रयोगतः ॥ ५-

प्. २६) जले सूक्ष्माश्च ये दोषास्तेषामुच्चाटनं भवेत् ।
ब्रह्मजप्तस्य चार्द्धेन आत्मनोङ्गानि कर्षयेत् ॥ ५-

शिरोवक्त्रञ्च हृदयं पादौगुह्यञ्च भागशः ।
शेषार्द्धेनोप संस्पृश्य स्नात्वा भित्वा पुनः पुनः ॥ ५-

उपस्पृश्य ततस्नायाच्छिव तीर्थस्यमध्यतः ।
तीर्थानिपञ्च वै सन्ति द्विजानामुभयेकरे ॥ ५-

ब्रह्माग्नि पित्रदेवाश्च ऋषितीर्थानि पञ्चधा (-था) ।
अङ्गुष्ठमूलके ब्राह्मं अग्निमङ्गुलमध्यमे ॥ ५-

तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्मध्ये पैत्रकं तीर्थमुच्यते ।
अङ्गुलीनान्तु मूलेतु दैविकं तीर्थमुच्यते ॥ ५-

अङ्गुल्यग्रे ऋषीतीर्थं पञ्चदेवांश्च विन्यसेत् ।
अग्निर्वायुः प्रजाद्ध्यक्षः तीक्ष्णरश्मिः पुरन्दरः ॥ ५-

अङ्गुष्ठादौ न्यसेद् विद्वान् क्रमेणैव व्यवस्थितान् ।
पिबेद् वै ब्रह्मतीर्थेन चाग्नितीर्थेन प्रोक्षणम् ॥ ५-

चक्रवत्युपचारेण सुगन्धामलकादिभिः ।
जलक्रीडावसाने तु वक्त्रमुद्राभिषेचयेत् ॥ ५-

शिवब्रह्माङ्ग विद्याङ्गै स्नानं कृत्वा विचक्षणः ।
पञ्चब्रह्मशिवाङ्गैश्च त्रिपदैरघमर्षणम् ॥ ५-

अन्तर्जले पिधायाक्षं सर्वाङ्गं नैव दर्शयेत् ।
दर्शयेच्च ततः तीर्थं मुखमग्नोध वा पुनः ॥ ५-

मुखमग्नन्तु यत् प्रोक्तं शताद्ध्यर्धं भवेत् क्रमात् ।
अर्धाङ्गेध्यर्ध साहस्रं निम्नगेकोटिरुच्यते ॥ ५-

ध्यानयुक्तो विनिक्रम्य क्रमेणाचम्य तत्वतः ।
ततः सूर्य इति प्रातर्मध्याह्नेत्वाप उच्चरेत् ॥ ५-

सायेऽग्निश्चेति जप्त्वा तु क्रमेणाचमनञ्चरेत् ।
आपोहिष्ठेति संप्रोक्ष्य सावित्र्या चोदकंक्षिपेत् ॥ ५-

स्थित्वा सन्ध्यामुपासीत प्रातः शुद्धकृताञ्जलिः ।
स्थितो वासीनमध्याह्ने उपासीनस्तुरात्रिके ॥ ५-

प्. २७) एकवारं यथा शक्यं प्राणायामन्ततो जपेत् ।
अष्टवारन्तु सावित्रीं सन्ध्याकालेषु नित्यशः ॥ ५-

मित्रा सत्येनेमम्मेति सततं स ममंत्रितः ।
एभिर्मन्त्रैस्त्रिभिर्विद्वान् प्रातरादावुपासयेत् ॥ ५-

देवां नृषीन् पितॄंश्चैव वामाघोरेण सद्यकैः ।
तर्पयेत् तु यथा विद्वान् पूर्वे चोत्तरदक्षिणे ॥ ५-

अप्रशस्तं निशि स्नानं रवेरन्यत्रदर्शनात् ।
वृत्त्रस्य रुधिरं नित्यं स्रवन्तिनिशिनिम्नगाम् ॥ ५-

तस्मात् स्नानञ्च पानञ्च न कुर्वीत कदाचन ।
रात्रौ वा परिगृह्णीयाद् देवार्थञ्चात्मनश्च वै ॥ ५-

सुवर्णानि समक्षं वा प्राणायामेन वा जलम् ।
प्राणायामत्रयं वापि कारयेद् देशिकोत्तमः ॥ ५-

जलशुद्धिर्भवे देवं निशि स्नानायगम्यते ।
तस्माद् दीपन्तु गृह्णीयाद् देवार्थञ्चात्मनश्च वै ॥ ५-

एवं समाचरेन्नित्यं शिवमन्त्रं ततो जपेत् ।
ऋग्भिर्जप्तैर्जलं स्पृष्ट्वा मूर्ध्निपादान्तकं क्रमात् ॥ ५-

शिवमन्त्रं यथा शक्ति जपेत् ब्रह्माङ्गकैर्बुधः ।
फट्कारेण तु मन्त्रेण शिवतीर्थन्तु संहरेत् ॥ ५-

धौतवस्त्रन्तु संग्राह्य चार्द्रवस्त्रं विसर्जयेत् ।
शिवधामन येत् पश्चात् प्रदक्षिणमथाचरेत् ॥ ५-

प्रणम्यदण्डवत् भूमौ शिवं परमकारणम् ।
यत्र यत्र मुखद्वारे कवाटद्वयमिष्यते ॥ ५-

तत्र तत्र कवाटे तु नवदेवान् समर्चयेत् ।
भूजङ्गञ्च पतङ्गञ्च ऊर्ध्वाधः कल्पयेत् क्रमात् ॥ ५-

तत् स्कन्दपट्टिका मध्ये त्वा संस्थाप्य विशेषतः ।
स्वनामाद्येन चार्णेन गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ ५-

प्. २८) अस्त्रमन्त्रेणमतिमान्तं मुद्रान्तु प्रदर्शयेत् ।
कवाटोद्घाटनं कृत्वा प्रविशेन्मण्डपं प्रति ॥ ५-

ततस्तु शोधनीं बद्ध्वा हुंकारेणविशोधयेत् ।
जलस्नानमिदं प्रोक्तं भस्मस्नानमथो शृणु ॥ ५-

इति स्नान पटलः पञ्चमः

अथ भस्मस्नान पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि भस्मस्नानविधिं परम् ।
श्रीकरञ्च पवित्रञ्च हारमाभरणं तथा ॥ ६-

लोकवश्यकरं पुण्यं पापनाशं दिने दिने ।
गावच्छिवपुरात् पञ्चक्षितिं प्राप्ताः शिवेच्छया ॥ ६-

सुरासुरैर्मध्यमानात् क्षीरोदात् सागरोत्तमात् ।
पञ्चगावः समुत्पन्नाः सर्वलोकस्यमातरः ॥ ६-

नन्दासुभद्रासुरभिः सुशीलाः सुमनास्तथा ।
कपिलाकृष्णश्वेता च धूम्रारक्ता तथैव च ॥ ६-

नन्दादि सुमनान्तानां वर्णमेतत् प्रकीर्तितम् ।
सर्वलोकोपकारार्थं देवानां तर्पणाय च ॥ ६-

गोमातर स्थिता भुमौ स्नानार्थं हि शिवस्य तु ।
गोमयं रोचनामूत्रं क्षीरं दधि घृतङ्गवाम् ॥ ६-

षडङ्गानि पवित्राणि सर्वसिद्धिकराणि हि ।
गोभिर्यज्ञा प्रवर्तन्ते गोषुदेवां प्रतिष्ठिताः ॥ ६-

गोभिर्वेदाः समुद्गीर्णाः सषडङ्गपदक्रमाः ।
शृङ्गमूले गवां नित्यं ब्रह्माविष्णुश्च संस्थितौ ॥ ६-

शृङ्गाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च ।
शिरोमध्ये त्वहं तत्सभूतैः परिवृतः सह ॥ ६-

प्. २९) ललाटे संस्थितोवत्स तत्त्वं भ्राता विशेषतः ।
कम्बलाश्वतरौ नागौ नासापुटसमाश्रितौ ॥ ६-

कर्णयोरश्विनीदेवौ चक्षुषीशशिभास्करौ ।
दन्तेषु मरुतो देवा जिह्वायां वरुणो स्थितः ॥ ६-

सरस्वती तु हुङ्कारे यमयक्षौ च गण्डयोः ।
सन्ध्याद्वयं ततोष्ठाभ्यां ग्रीवे चन्द्रे समाश्रितः ॥ ६-

पुरमध्येषु गन्धर्वा पुराग्रेषु च पञ्चगाः ।
पुराणां पश्चिमाग्रेषु गणाह्यः सरस्तथा ॥ ६-

रुद्राश्चैव तु नाडिस्था वायवः सर्वसन्धिषु ।
श्रोणीतटस्थाः पीतरो ह्युरसिस्थ उमारमे ॥ ६-

श्रीरपाने गवान्नित्यं धर्मोलांगूलमाश्रितः ।
आदित्यरश्मयो वालागोमूत्रे जान्हवीस्वयम् ॥ ६-

ऋषयश्च तथा सर्वे रोमाग्रेषु च संस्थिताः ।
उदरे पृथिवी जाताजन्तवश्च गजानन ॥ ६-

चत्वारः सागराः पुर्णागवां ये च पयोधराः ।
आसितं विश्वविघ्नेश यथा गोषु प्रतिष्ठितम् ॥ ६-

दत्तश्चैव हुतं भुक्तं गोषु सर्वञ्चराचरम् ।
कपिलायान्तु गोमूत्रं कृष्णायां ग्राह्य गोमयम् ॥ ६-

क्षीरं श्वेत निभायान्तु धूम्रायाश्च दधिस्मृतम् ।
सर्पिः संग्राह्य रक्तायां सर्ववर्णेषु रोचना ॥ ६-

गोमूत्राद् गुल्गुलुं जातः सुगन्धिः प्रियदर्शनः ।
आहारः सर्वदेवानां शिवस्य च विशेषतः ॥ ६-

गोमयादुत्थित श्रीमान् बिल्ववृक्षः शिवप्रियः ।
तत्रास्ते पद्महस्ता श्रीःश्रीवृक्षस्तेन चोच्यते ॥ ६-

बीजान्युत्पल पद्मानां पुनर्जातानि गोमयात् ।
यत् बीजञ्जगतः किञ्चित् ज्ञेयं तत् क्षीरसंभवम् ॥ ६-

दध्नः सर्वाणि जातानि माङ्गल्यान्वर्थ सिद्धये ।
घृताद् अमृतमुद्भूतममराणामति प्रियम् ॥ ६-

तस्मात् तासां षडङ्गैश्च स्नापयेच्छिवमादरात् ।
गोरोचना च माङ्गल्या पवित्रा सर्वकामदा ॥ ६-

प्. ३०) इत्थं गावस्समालोच्य भस्मापिगोमयं गृहेत् ।
भूमा वा प्ततितं ग्रह्यं सद्यमन्त्रेणगोमयम् ॥ ६-

पिण्डानि वाममन्त्रेण ह्यघोरेण तु शोषयेत् ।
पुरुषेण तु तद्दग्ध्वा ईशानेनाभिमन्त्रयेत् ॥ ६-

केतकी पुष्पसंयुक्तं नवभाण्डेषु निक्षीपेत् ।
अथवा चाग्निहोत्रेषु भस्मग्राह्यं विचक्षणैः ॥ ६-

जलस्नानं पुराकृत्वा भस्मस्नानमतः परम् ।
जलस्नानं विनाचोर्द्ध्वे भस्मस्नानं विधीयते ॥ ६-

शिवब्रह्माङ्गजप्तेन भस्मस्नानं समाचरेत् ।
ईशानेन कमुद्धूल्य वक्त्रं तत् पुरुषेण तु ॥ ६-

बहुरूपेण हृदयं नाभिं वामेन कीर्तितम् ।
सर्वाङ्गं सद्यमन्त्रेण समुद्धूल्य विचक्षणः ॥ ६-

उषितं वा ससन्त्यद्य शुद्धवस्त्रं परिग्रहेत् ।
पादौ पाणी च संशोद्ध्य पश्चादाचमनं कुरु ॥ ६-

भस्मनोद्धूलनाभावे त्रिपुण्ड्रन्तु विधीयते ।
आध्वरं कर्म तत् सर्वं न त्रिपुण्ड्रं न चाचरेत् ॥ ६-

तर्जन्य नामिका मध्यै स्त्रिपुण्ड्रन्तु समाचरेत् ।
ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च त्रिपुण्ड्रस्याधि दैवतम् ॥ ६-

शिरस्थाने स्वयं ब्रह्म ललाटे स्कन्ध (-न्थ) एव च ।
कण्ठे विनायकश्चैव बाहौ च केशवस्तथा ॥ ६-

हृदयेत् वीश्वरः प्रोक्तो नाभौ चैव प्रजापतिः ।
जान्वोस्तु चाश्विनी चैव पादयोः पञ्चगास्तथा ॥ ६-

सर्वतीर्थेषु यत् स्नानं सर्वयज्ञेषु यत् फलम् ।
तत्फलं कोटिगुणितं भस्मस्नानेन सिद्ध्यति ॥ ६-

भस्मस्नानमिदं प्रोक्तं अर्चनाङ्गमतः शृणु ।
इति भस्मस्नान पटलः षष्ठः

प्. ३१) अथ अर्चनाङ्ग पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि अर्चनाङ्गसमुच्चयम् ।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं गन्धपुष्पञ्चधूपकम् ॥ ७-

दीपञ्चैव निवेद्यञ्च लिङ्गनृत्तं दशैव तु ।
दशाङ्गैस्तु समायुक्ता पूजाश्रेष्ठा शिवस्य तु ॥ ७-

दीपान्तमर्चनं प्रोक्तं नैवेद्यान्तन्तु पूजनम् ।
शान्तिकं बलिनृत्तान्तं पूजात्रिविधमुच्यते ॥ ७-

उशिरञ्चन्दनं दूर्वा सिद्धार्थकसमन्वितम् ।
चतुरङ्गसमायुक्तं पाद्य द्रव्यमुदाहृदम् ॥ ७-

एलालवङ्गकर्पूरत्र पूजाति फलैर्युतम् ।
आचमनन्तु पञ्चाङ्गं द्रव्यैरेतैः प्रसिद्ध्यति ॥ ७-

आपः क्षीरकुशाग्राणि यवसिद्धार्थतण्डुलैः ।
तिलैर्वीही समायुक्तमर्घ्यमष्टाङ्गमुच्यते ॥ ७-

यवतण्डुलसिद्धार्थर्व्रीहिभिश्चाक्षतं विदुः ।
व्रीहितण्डुलसंयुक्तमक्षतन्तु प्रकीर्तितम् ॥ ७-

अगरुञ्चन्दनञ्चैव कोष्ठं कुंकुममेव च ।
सममर्धं पादमेवा कर्पूरेणसमायुतम् ॥ ७-

गन्धद्रव्यमिदं प्रोक्तं पुष्पान् सम्यगतः शृणु ।
श्वेत कृष्णं तथा रक्तं सात्विकादिगुणत्रयम् ॥ ७-

पुष्पाणि पीतवर्णानि सत्वराजसमिश्रितान् ।
कृष्णां निलोत्पलादन्यान्तामसान् परिवर्जयेत् ॥ ७-

नन्द्यावर्तन्तु पूर्वाह्णे मधाह्णे करवीरकम् ।
साये तु मल्लिका प्रोक्ता ह्यर्धरात्रौ द्विकर्णिका ॥ ७-

द्रोणञ्च श्वेतपद्मञ्च जाती च बहुकर्णिका ।
नन्द्यावर्तं श्रियावर्तं मन्दारं शतपत्रिकम् ॥ ७-

श्वेतार्कमालती चैव पुन्नागं कुरवन्तथा ।
एवमादीनि पुष्पाणि सात्विकानि समादिशेत् ॥ ७-

रक्तोत्पलं तथा पद्मं ब्रहतीधुर्धूरकं तथा ।
पाटलीरक्तपुष्पाणि राजसानि विनिर्दिशेत् ॥ ७-

प्. ३२) कर्णिकारञ्च धुर्तूरसरलारग्वधौ तथा ।
एवमादीनि पीतानिमिश्रकाणि विनिर्देशेत् ॥ ७-

करञ्जवकुलञ्चैव शिरीषं केतकी तथा ।
लाङ्गली च विहीतञ्च बन्धूकञ्चैव डाडिमी ॥ ७-

किंशुकञ्च मदन्ती च कुमुदानि च वर्जयेत् ।
अतिपक्वमपक्वञ्च मुकुलैर्नार्चयेद् धरम् ॥ ७-

केशकीटापविद्धानि लूतसूत्राव्रतानि च ।
स्वयं पतितपुष्पाणि पर्युषितानि वर्जयेत् ॥ ७-

शमिबिल्वमपामार्गं कुशदूर्वा सहा तथा ।
नागनन्दी रुद्रपर्णीधातकी पत्रमेव च ॥ ७-

भद्री चैव महाभद्री द्रोणपत्रं तथैव च ।
उग्रगन्धैस्तु निर्गन्धैन्नार्चयेत् तु विशेषतः ॥ ७-

पत्र जातिषु सर्वेषु बिल्वपत्रं प्रशस्यते ।
तथैव पुष्पजातीनां पद्मपुष्पमुदाहृतम् ॥ ७-

उत्सवादिषु यात्रायां परिवेष क्रियासु च ।
सकलानामलङ्कारे वर्ज्या ग्राह्याप्रकीर्तिताः ॥ ७-

एवं पुष्पाणि चोक्तानि धूपन्तु संप्रवक्ष्यते ।
कृष्णागरुर्भवेदेव कार्यः सद्विगुणं भवेत् ॥ ७-

त्रिगुणञ्चन्दनं प्रोक्तमीषत् कर्पूरमिश्रितम् ।
शीतारिनामधूपोयं मधुनां पावितं भवेत् ॥ ७-

एवं धूपं परं श्रेष्ठं उत्तमन्तद्विशिष्यते ।
गुल्गुलुं वा घृतं वापि गुलं वा बिल्वधूपकम् ॥ ७-

कुष्ठं वा चन्दनं वापि घृतमश्रं सुधूपयेत् ।
गोघृतं वाथतैलं वा कर्पूरं वर्तिसंयुतम् ॥ ७-

चतुस्त्रयंगुलायाम दीपज्वालाविशिष्यते ।
दीप प्रियो हि भगवान् देवदेवः सदाशिवः ॥ ७-

अर्चनाङ्गविधि प्रोक्ता त्वर्चनायाविधिं शृणु ।
इति अर्चनाङ्गः सप्तमः पटलः

प्. ३३) अथ शिवार्चनविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि शिवार्चनविधिक्रमम् ।
सर्वपापहरं दिव्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ८-

श्रीप्रदं सर्वविघ्नघ्नं राज्ञो राष्ट्रविवर्धनम् ।
तदपि द्विविधं प्रोक्तमात्मार्थञ्च परार्थकम् ॥ ८-

क्षणिके चललिङ्गे च स्थण्डिले मण्डलेऽपि च ।
कौतुके भक्तिचित्रे वा आत्मार्थेऽर्चनमारभेत् ॥ ८-

ग्रामे दृष्ट्वाधवान्येषु शिवधामनिनिर्मिते ।
तेषु स्थावरलिङ्गेषु परार्थं यजनं स्मृतम् ॥ ८-

सिकतं तण्डुलञ्चान्नं नदीमृद्गोमयं तथा ।
नवनीतञ्च रुद्राक्षं पिष्टं चन्दनकूर्चकम् ॥ ८-

पुष्पमालांगुलञ्चेष्टं क्षणिका द्वादश स्मृताः ।
पूजान्ते क्षणिका त्याज्याः तत्त्वं हृदि समानयेत् ॥ ८-

स्फटिकं रत्नजं शैलं बाणलिङ्गञ्च लोहजम् ।
चललिङ्गं समाख्यातं स्थण्डिलं शालितण्डुलैः ॥ ८-

सिकतैर्वा समाख्यातं मण्डलं करमानतः ।
गोमयालेपिते तत्र संलिख्ख्याब्जदलाष्टयुक् ॥ ८-

मण्डलं त्विति विख्यातं द्वादशप्रतिमार्चनम् ।
कौतुकं त्विति ख्यातं भित्तिचित्रं तथैव च ॥ ८-

आत्मार्थ यजनेख्याता यथा युक्त्यासमर्चयेत् ।
दीपान्तं वाहविष्यन्तमात्मर्थे तु परार्थके ॥ ८-

सामान्यमिदमाख्यातं परार्थस्तु विशेषतः ।
नित्योत्सवन्तु नित्याग्नियजनं पादुकार्चनम् ॥ ८-

नीराजनं रजन्याञ्च गीतं नृत्तञ्च वाद्यकम् ।
तेषु कुर्याद् यथा शक्यं लिङ्गेस्थावर संज्ञके ॥ ८-

उक्तेषु तेषु सर्वेषु विना नित्योत्सवं ततः ।
पादुकाभ्यर्चनं त्यक्त्वा शेषाण्यात्मार्थमाचरेत् ॥ ८-

दीक्षितानां द्विजातीनामात्मार्थमनुलोमिनाम् ।
परार्थमादिशैवानामात्मार्थं वा समर्चयेत् ॥ ८-

(प्. ३४, ३५) मिस्सिन्ग्
प्. ३६) वह्निमण्डलमध्यस्थ ज्वालाभिर्वह्निबीजतः ।
पादाङ्गुष्ठाच्छिखायावन् निर्दहेच्छुष्ककाष्ठवत् ॥ ८-

विचिन्त्य भस्मीभूतं तु पिण्डीकृत्वा निलेन तु ।
तस्मिन् प्रागुक्तममृतं स्रवन्तं भस्मनि स्मरेत् ॥ ८-

आत्मानमानयेत् तत्र सर्वात्महृदयेन तु ।
दिव्यदेहो भवे देवमङ्गन्यासं अथ शृणु ॥ ८-

मूर्धादिसृष्टिरेवं स्यात् पादादिः संहृतिर्भवेत् ।
नासादि हृदयान्तन्तु स्थिति न्यासं प्रकीर्तितम् ॥ ८-

पञ्चमेन शिरः पञ्चपञ्चभिः कल्पयेत् ततः ।
चत्वारिवदनां यत्र वक्त्रमन्त्रेण भावयेत् ॥ ८-

पञ्चमं वदनं तत्र सर्वात्म हृदयेन तु ।
अन्यथा (-धा) कल्पयेत् घोरं हृत्ग्रीवांसेष्वधोरसि ॥ ८-

तन्नाभ्युदरपृष्ठेषु न्यसेद् वा मन्त्रयेद् दश ।
गुह्यं पायुस्तथा चोरु जानुनी जंघकाद्वयम् ॥ ८-

स्फिचौ द्वौ तु कटिः पार्श्वौ न्यसेत् सद्यं ततोऽष्टधा ।
पाणिपादौ तथा नासाशिरोबाह्ये न्यसेत् बुधः ॥ ८-

दक्षिणे कटिपार्श्वे तु क्षुरिकास्त्रं प्रकल्पयेत् ।
मूर्धानने च हृदये गुह्यो वै पादयोः क्रमात् ॥ ८-

ब्रह्माणि सृष्टिमार्गेण ईशानादीनि विन्यसेत् ।
पादादारभ्य सद्यादि संहरं न्यासकर्मणि ॥ ८-

नाभ्यादि हृदयान्तन्तु स्थितिन्न्यासं प्रकीर्तितम् ।
सर्वात्मानन्तु हृदये सशिवं शिरसि न्यसेत् ॥ ८-

शिखायां ज्वालिनीं न्यस्त्वा वर्मणादेहमध्यतः ।
अस्त्रं हस्तप्रदेशेषु पञ्चाङ्गान्योमाचरेत् ॥ ८-

विद्याङ्गं पूर्ववन्न्यस्त्वा नेत्रं नेत्रेषु योजयेत् ।
द्वात्रिंशत् सन्धिदेशेषु बीजमुख्यन्तु विन्न्यसेत् ॥ ८-

हृत्पद्मे तु न्यसे देवमष्ट त्रिंशत् कलान्वितम् ।
अङ्गुष्ठमात्रमचलं ध्यायेत् प्रणवमीश्वरम् ॥ ८-

मानसैः कुसुमैर्गन्धैर्धूपदीपोपचारकैः (-र्गन्थैर्-)।
पूजयेद् धृदये नैव आत्मशुद्धिस्तु कीर्तिताः ॥ ८-

प्. ३७) द्वारदेवान् समभ्यर्च्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।
वाग्देवीं द्वारशाखोर्ध्वे सव्ये वामे श्रियं यजेत् ॥ ८-

विघ्नेशं मध्यमे पूज्यनन्दिवर्गांश्च दक्षिणे ।
यमुनाञ्च महाकालं वामे भ्यर्च्यस्वनामभिः ॥ ८-

स्थानं संमृज्यसंप्रोक्ष्य दिग्बन्धञ्चास्त्रमन्त्रतः ।
भौमदिव्यन्तरिक्षस्थान् विघ्नान् प्रोत्सारयेद्धृदा ॥ ८-

भूमीष्ठान् प्राणदृष्ट्या तु तत्वदृष्ट्यान्तरिक्षगान् ।
ज्ञानदृष्ट्या तु दिक् स्थांस्तां स्तन्नामाख्यायमुद्रया ॥
८-

ब्रह्मस्थाने तु ब्रह्माणं पुष्पगन्धादिभिर्हृदा ।
स्थानशुद्धिर्भवे देवं द्रव्यशुचिन्ततः शृणु ॥ ८-

गोमयेनोपलिप्याथ द्रव्यपात्राणि विन्यसेत् ।
अर्घ्यपात्रं शरावञ्च पाद्याचमनपात्रकौ ॥ ८-

वर्धनीजलभाण्डञ्च अस्त्रमन्त्रेण क्षालयेत् ।
हृदयेन निरीक्ष्याथ कवचेनावकुण्ठयेत् ॥ ८-

अर्घ्यपात्रं समादाय सन्दाह्यभ्यन्तरं हृदा ।
संस्पृश्य तस्मिं श्वेताब्जं ध्यात्वा वै मण्डलत्रयम् ॥ ८-

तेषु तत्वत्रयं स्मृत्वा आत्मविद्या शिवात्मकम् ।
शिवांबुना शिवे नैव अपूर्वब्रह्मपञ्चकैः ॥ ८-

कलावर्णात्मकैः पिण्डैरभिमन्त्र्य यथा क्रमम् ।
सुगन्धिकुसुमान् गन्धान् प्रक्षिप्याबुनिमन्त्रवित् ॥ ८-

तत्तोयं सर्वपात्रेषु द्रव्यपात्रेषु सर्वतः ।
विन्दौ बिन्दुं विनिक्षिप्य कुशेनैव हृदाणुना ॥ ८-

द्रव्यशुद्धिर्भवेदेषां मन्त्रशुद्धिरतः परम् ।
ओंकारादि युतामन्त्रा नमस्कारान्तयोजिताः ॥ ८-

पूर्वं शिवं समुच्चार्य ततो ब्रह्माङ्गकाद्युभौ ।
विद्याङ्गं बीजमुख्यञ्च क्षुरिकाञ्च समुच्चरन् ॥ ८-

तत् तद्रूपान्वितान्ध्यात्वा पूर्ववन्मन्त्रशुद्धये ।
क्रियाकाले प्रयोक्तव्या स्वाहान्तं हवने स्मृताः ॥ ८-

मालाद्यैश्वर्यजातानि मन्त्राणि ह्यानितानि च ।
मन्त्रशुद्धिरियं प्रोक्ता लिङ्गशुद्धिरतः परम् ॥ ८-

प्. ३८) हुंफट्कारेण मन्त्रेण महाघण्टां प्रदापयेत् ।
प्रच्छादनपटन्त्यक्त्वा लिङ्गशुद्धिं समारभेत् ॥ ८-

निर्माल्योद्वासनारंभे स्नानारंभे तदन्तके ।
धूपकाले हविष्यादौ हविष्यन्ते तथैव च ॥ ८-

नित्योत्सवान्ते नृत्तान्ते महाघण्टां प्रदापयेत् ।
निर्माल्योद्वासने काले स्नानान्ते तु विशेषतः ॥ ८-

हविष्यादौ च नृत्तान्ते कुर्याद्यवनिवान्ततः ।
स्नानारंभे तथा धूपे हविष्यान्ते तथैव च ॥ ८-

नित्योत्सवादिकाले च पटं प्रच्छादनन्त्यजेत् ।
शिवे समर्चितं पूर्वं हृदयार्घ्यं विसर्जयेत् ॥ ८-

अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु पुष्पं ग्राह्यविचक्षणः ।
कनिष्ठानामिकामध्ये त्यजेत् पर्यूषितङ्गुरुः ॥ ८-

विसर्जने च काले तु पुष्पं मूर्ध्निदापयेत् ।
न पुष्परहितं तुर्याच्छिवमौलिं गुरूत्तम ॥ ८-

पिण्डिकेशस्थ निर्माल्यञ्चण्डेशाय निवेदयेत् ।
लिङ्गशुद्धिः सपिण्डान्ता क्रमेणैव समापयेत् ॥ ८-

लिङ्गं प्रक्षाल्य चास्त्रेण पीठं पाशुपतेन तु ।
त्यजेदुषितगन्धादि जलैर्दक्षिणहस्ततः ॥ ८-

सङ्ख्याय शुद्धयः पञ्च ततस्त्वासनकल्पनम् ।
आसने मूर्तिमावाह्य त्वेतद्वितयमध्वनि ॥ ८-

व्याप्यव्यापकभावेन ज्ञात्वायजनमारभेत् ।
इच्छाशक्त्युत्थितं पद्मं पृथिव्यादिशिवान्तकम् ॥ ८-

पार्थिवाण्डमयं स्कन्दमाप्यान्तं नालमेव च ।
प्रधान तत्व पर्यन्तं तन्नालं कण्टकैर्युतम् ॥ ८-

अकारादिक्षकारान्तं शंबरं कण्टकं स्मृतम् ।
श्यामाभन्नालमित्युक्तं नालसूत्रं त्विदं स्मृतम् ॥ ८-

पुंस्तत्वादि कलान्तञ्च पीठन्दलाष्टकान्वितम् ।
धर्मं ज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यं पादमेव हि ॥ ८-

प्. ३९) आग्नेयादिक्रमेणैव सिंहरूपोग्रदंष्ट्रकाः ।
सितरक्तपीतकृष्णा स्त्रिणेत्रा वज्रपीठकाः ॥ ८-

अन्योन्याभिमुखाः सर्वे सिंहकोटिसमायुताः ।
न्यस्तव्या भार्द्रमन्त्रेण भीमाभीम पराक्रमाः ॥ ८-

अधर्मज्ञानवैराग्या नैश्वर्यान्वै क्रमेण तु ।
प्रागाद्युत्तरपर्यन्तान्नियतांश्च सितप्रभान् ॥ ८-

न्यस्त्वागुणत्रये नैव ऊर्ध्वच्छदमथच्छदम् ।
पीठस्योर्ध्वे महामाया ग्रन्थिस्तत्वङ्गजानन ॥ ८-

विद्यातत्वमयिन्तस्य कर्णिकां परिचिन्तयेत् ।
इच्छाशक्त्यादिबीजानि विद्येशांश्च दलानि वै ॥ ८-

मन्त्रास्तत् केसरेप्रोक्तास्ते विद्यायां प्रतिष्ठिताः ।
केसरे बीजमुख्येन शक्तिन्तत्र प्रकल्पयेत् ॥ ८-

सितरक्तासितांश्चैव मूलमध्याग्रकान् क्रमात् ।
दलंश्वेतं विजानीयात् कर्णिकाकनकप्रभा ॥ ८-

पञ्चविंशतिकानीह बीजानिहरितानि वै ।
तप्तचामीकरप्रख्यं शक्तिव्यूहं न्यसेत् ततः ॥ ८-

केसरेषु च मध्ये तु वामादीन् पूर्वतः क्रमात् ।
वामाज्येष्ठा च रौद्री च कालीकलविकरणी तथा ॥ ८-

बलविकरणी बलप्रमधनी सर्वभूतदमनात्मिका ।
मध्येमनोन्मनीं देवीं कर्णिकायां निवेशयेत् ॥ ८-

सूर्याख्यमण्डलं पात्रे केसरे सोममण्डलम् ।
कर्णिकोपरिचाग्नेयं मण्डलस्थां मनोन्मनीम् ॥ ८-

इच्छाशक्त्यादिनालान्त (इश्चा-) मनन्तासनमीरितम् ।
गुणान्तं धर्मज्ञानादि सिंहाख्यमासनं विदुः ॥ ८-

योगासनन्तु तत् ख्यातं परमेशस्य सुव्रत ।
पद्मग्रन्धिं समारभ्य केसरान्ताब्जमासनम् ॥ ८-

शक्त्यन्तं केसरादूर्ध्वं कर्णिका विमलासनम् ।
एव मब्जासनं कल्प्यपूजयेत् स्वस्वनामभिः ॥ ८-

मुकुलीं प्रथमं बध्वा पद्ममुद्रामतः परम् ।
शशकर्णिं शिवं विप्रः कर्णिकान्तं निदर्शयेत् ॥ ८-

प्. ४०) आसनोपरिमूर्तिन्तु सदाशिवमनुत्तमम् ।
पञ्चवक्त्रशिरोपेतं पञ्चाधिकदशेक्षणम् ॥ ८-

दशदोर्दण्डसंयुक्तं अष्टायुधसमज्वलम् ।
अभयं शूलपरशुं वज्रं खट्गञ्च दक्षिणे ॥ ८-

वरदञ्चाङ्कुशं पाशं घण्टां वह्निञ्च वामतः ।
अच्छ स्फटिकसंकाशमष्टत्रिंशत् कलात्मकः ॥ ८-

पञ्चब्रह्माङ्ग विद्याङ्ग दशबीजात्मकं परम् ।
दिव्यांबरधरञ्चार्थ वज्राङ्कितजटाधरम् ॥ ८-

बद्धपद्मासनासीनं कंबुग्रीवं सुयौवनम् ।
इच्छाज्ञानक्रियाचेति नेत्रत्रयसमन्वितम् ॥ ८-

शुक्लयज्ञोपवीतञ्च देवं ज्ञात्वा परापरम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं ध्यात्वा ह्यावाहयेत् ततः ॥ ८-

लिङ्गंमूलपरीणाहे कल्पयेत् तु मनोन्मनीम् ।
तदे?स्या परिस्थिते लिङ्गे चलेचैव सदाशिवम् ॥ ८-

एवं सङ्कल्प्यमूर्तिन्तु ततोवाह्यमनुं स्मरन् ।
पुष्पैरञ्जलिमापूर्य तदा वाहनमुद्रया ॥ ८-

प्रविष्टे हृदयाग्रे तु शिवरूपं विचिन्तयेत् ।
प्रणवं मनसोच्चार्य सर्वज्ञादिर्गुणैर्युतम् ॥ ८-

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं कारणानान्तु कारणम् ।
अतर्क्यमप्रमेयञ्च धृतमव्ययमीश्वरम् ॥ ८-

बिन्दावभ्युदितं ध्यायेत् स्थिरधीः पुरतः स्थिरे ।
सदाशिवात्ममध्यस्थं विन्यसेद् देशिकोत्तमः ॥ ८-

आवाहनादिभिर्भक्त्या परमेशं सुपूजयेत् ।
आवाह्य सद्यमन्त्रेण स्थापयेत् गुह्यमन्त्रतः ॥ ८-

बहुरूपेण सान्निध्यं पुरुषेणनिरोधनम् ।
सर्वावयवसंपूर्णमिशानेन तु भावयेत् ॥ ८-

आवाहनाख्यया वाह्य स्थापयेच्छान्तमुद्रया ।
ध्वजाख्यया तु सान्निध्यं रोधनं निष्ठुराख्यया ॥ ८-

पाद्यं हृदाणुनादत्वा वक्त्रेणाचमनं ततः ।
अर्घ्यन्तु शिरसादत्वा पञ्चमूर्धसु बुद्धिमान् ॥ ८-

प्. ४१) करन्यासं विना तत्र दहनप्लावनं विना ।
सर्वमात्मविशुध्यर्थमाचरेत् तु गजानन ॥ ८-

आवाहने तु पूजान्ते विसर्जनविधौ तथा ।
अर्घ्यं दद्यात् तु मन्त्रज्ञस्त्रिषु कालेषु बुद्धिमान् ॥ ८-

अर्घ्ये विलेपने स्नानेत्रिषुगन्धं प्रेयोजयेत् ।
आवाहनार्घ्य पाद्येषु स्नाने धूपे विलेपने ॥ ८-

नैवेद्ये च विसर्गे च पुष्पमष्टसुयोजयेत् ।
आवाहनंविना सप्तकाले वारिसुयोजयेत् ॥ ८-

गन्धं पुष्पेण संयोज्य पुष्पं गन्धेनयोजयेत् ।
धूपं दीपेनसंयोज्य दीपन्दीपेन योजयेत् ॥ ८-

तिलोद्भवेनतैलेन हस्तयन्त्रोद्भवेन वा ।
गोघृते नैव वा लिङ्गमभ्यज्य हृदयाणुना ॥ ८-

मर्दयेच्छालिपिष्टेन हरिद्रा चूर्णकेन वा ।
शिवेन पिण्डमन्त्रैश्च कलाभिर्मानमन्त्रकैः ॥ ८-

सहस्राक्षरमन्त्रेण व्योमव्यापिदशाक्षरैः ।
पञ्चाङ्गैश्चैव विद्याङ्गैः क्षूरिकाबीजमुख्यकैः ॥ ८-

सुगन्धिकुसुमोपेतं जलौघैरभिषेचयेत् ।
सद्योजातेन गोमूत्रं गोमयङ्गुह्यकेन तु ॥ ८-

क्षीरन्तु बहुरूपेण दधितत् पुरुषेण तु ।
ईशानेन घृतं स्नाप्य पञ्चगव्यमथैकतः ॥ ८-

समादायोक्तसंख्याभिः स्नापयेत् तु दशाक्षरैः ।
मधुने क्षुरसे नैव नालीकेरजलेन च ॥ ८-

अच्छगोरोचनामिश्र जलैः संस्नापयेद्धृदा ।
द्रव्येषूक्तेष्वथा लाभे यथालाभं परिग्रहेत् ॥ ८-

घृष्ट्वा हरिद्राचूर्णैश्च स्नापयेद् गन्धवारिणा ।
वस्त्रमाचमनीयञ्च अर्घ्यन्तु हृदयाणुना ॥ ८-

दुकूलपट्टकार्पास वासोभिर्विविधैरपि ।
इन्ध्याभिः पुष्पमालाभिः पत्रच्छेदैरथार्च्चयेत् ॥ ८-

संपत्तौ हेमपट्टाद्यैर्विविधैरङ्गभूषणैः ।
संभूष्य हेमपुष्पैस्तु कुसुमेश्च सितासितैः ॥ ८-

प्. ४२) विज्ञाप्यलयभोगाङ्गं देवदेवं क्षमापयेत् ।
जपं स्तुत्यं नमस्कारं ध्यानं श्रद्धावदित्यपि ॥ ८-

नृत्तं गीतञ्च वाद्यञ्च महाघण्डा स्वनादिकम् ।
लयाङ्गमुक्तं पूजायां देवदेवस्य नित्यशः ॥ ८-

भोगाङ्गानि च शेषाणि लयैर्भागैश्च पूजयेत् ।
पञ्चवरणमार्गेण क्रमादावरणं न्यसेत् ॥ ८-

सद्यं पश्चिमदिक्पात्रे वाम देवन्तथोत्तरे ।
अघोरं दक्षिणे यष्ट्वा पुरुषं पूर्वपात्रतः ॥ ८-

ईशानमीशदिक्भागे न्यस्त्वा सम्यक् समर्चयेत् ।
स्नानदीपं पृथक् तेषामङ्गानामंगभावतः ॥ ८-

कर्णिकायां ततो याम्ये संयजेदात्म तत्वकम् ।
विद्या तत्वन्ततः सौम्ये शिवतत्वन्तु मद्ध्यमे ॥ ८-

आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च ।
यजेत् तत्व त्रयं स्थाने हृदापुष्पैः सितासितैः ॥ ८-

गर्भावरणमाख्यातं विद्येशावरणं ततः ।
गर्भावरणबाह्येषु पद्मपत्रेषु संयजेत् ॥ ८-

अनन्तं पूर्वतः पूज्य त्रिमूर्तिं वह्निगोचरे ।
सूक्ष्मन्तु दक्षिणेभागे श्रीकण्ठं नि-ऋतौ तथा ॥ ८-

शिवोत्तमन्तु वारुण्यां शिखण्डिं वायुगोचरे ।
एक नेत्रं तथा सौम्ये ह्येकरुद्रं तथैशके ॥ ८-

द्वितियावरणं ह्येवं प्रणवेन स्वनामभिः ।
उमा वै चोत्तरेयष्ट्वा पूर्वभागे वृषन्ततः ॥ ८-

दक्षिणे गजराजानं गुहं वै वारुणे तथा ।
महाकालन्तु नि-ऋतौ भृंगीशं वायुदेशतः ॥ ८-

चण्डेशमीशदिक्भागे नन्दीशञ्चाग्निगोचरे ।
उमादिक्षुमुखान्तानि तृतीयावरणेदले ॥ ८-

इन्द्रादिलोकपालांश्च ऐन्द्र्यादिषु प्रपूजयेत् ।
ब्रह्माणं दक्षिणेभागे विष्णुमुत्तरतो यजेत् ॥ ८-

लोकेश गणयोर्मध्ये ब्रह्मविष्णूयमोत्तरे ।
चतुर्थावरणं ह्येवमथास्त्रावरणं शृणु ॥ ८-

प्. ४३) आशास्वष्ट सुवज्रादींश्चक्रं सौम्येब्जमन्त्रके ।
लोकपालान् सहस्त्रांश्च स्वस्वमन्त्रेण पूजयेत् ॥ ८-

गर्भावरणमन्त्राणां बीजमुद्रान्तु दर्शयेत् ।
विद्येशानाङ्गणेशानां कालकण्ठन्तु दर्शयेत् ॥ ८-

लोकेशानामथास्त्राणां शूलमुद्राः प्रकीर्तिताः ।
देवतार्चनकाले तु यथा त्वाच्छादयेत् बुधः ॥ ८-

पापरोगनिमग्नानां मृष्टानाञ्च स्वकर्मभिः ।
क्रूराणां कुब्जकादीनं कृशिकानां तथैव च ॥ ८-

तथा कृत्रिमभक्तानां निन्दकानाञ्च पापिनाम् ।
अन्यच्च दोषदृष्टानाम दृष्टानामिति स्मृतम् ॥ ८-

महाघण्टानिनादेन राक्षसाश्चासुरास्तथा ।
ब्रह्मराक्षसपैशा च भूतयक्षोरगेश्वराः ॥ ८-

दूरं गच्छन्ति नादेन यान्ति देवाः सुसन्निधिम् ।
धूपदीपौ प्रदातव्यौ घण्टारवसमन्वितम् ॥ ८-

ज्वलदङ्गारसंपूर्णं धूपपात्रं नरेण तु ।
सव्यहस्तेन सङ्ग्राह्य घण्टां वामेनपाणिना ॥ ८-

सुरूपान्धीरनिर्घोषां वादयन् सर्वदा गुरुः ।
ध्वनिनाधूपखण्डाया ग्रामशान्तिकरं भवेत् ॥ ८-

दद्यादाचमनं तत्र दर्पणच्छक्रचामरान् ।
मनसा वा स्वरूपेण दर्शयेत् तु विचक्षणः ॥ ८-

बीजमुद्रां नमस्कारां मुकुलिं पद्ममुद्रिकाम् ।
ध्वजाख्यां लिङ्गमुद्राञ्च देवदेवस्य दर्शयेत् ॥ ८-

शिवेच्छा प्रतिमाः सर्वाः पूजयेत् तु यथोचितम् ।
आसनावरणे कृत्वा द्वारपालार्चनं विना ॥ ८-

नित्यस्नानं विनालोभे स्नानं पर्वणि पर्वणि ।
चण्डेशपरिवाराणि विना बिंबानिपूजयेत् ॥ ८-

शिवस्य परिवाराणि समभ्यर्च्य यथा विधि ।
मुद्रादर्शनवेलायां शिवं स्नाप्यनिवेदयेत् ॥ ८-

समारभ्यशिरः पूर्वं दक्षिणोत्तर पश्चिमे ।
ऊर्ध्वभागे तु मन्त्रज्ञः पञ्च स्वर्घ्यं निवेदयेत् ॥ ८-

प्. ४४) सद्योघोरेन रेवामेद त्वार्घ्यं पञ्चमान्तकम् ।
अपसव्यार्घ्यमित्युक्तं पूजाकालेषु नित्यशः ॥ ८-

सव्यापसव्यमार्गाभ्यां दत्वार्घ्यन्तु पुनः पुनः ।
ऊर्ध्ववक्त्रे तु दातव्यं संमूखार्घ्यं पराङ्मुखम् ॥
८-

संमुखं संस्थि देहस्य विसर्गेर्घ्यं पराङ्मुखम् ।
नैवेद्यं दापयेत् पश्चात् यथा विभवविस्तरैः ॥ ८-

भक्ष्यभोज्यां न पानानि सत्फलाज्यगुलान्वितम् ।
तेन दीपेन दत्वा तु नित्यां हि कमथो यजेत् ॥ ८-

शिवाग्नौ रक्षिते तस्मिन् परितः शोध्य दीप्य च ।
परिषिच्य हृदापूज्यलोकेशानां ततो मतम् ॥ ८-

संपूज्य च ततः पद्मे शिवं ब्रह्माङ्गकैरधः ।
घृतान्नेन घृतेनाथ जुहुयात् तण्डुलेन वा ॥ ८-

प्रत्येकन्तु त्रिसंख्या वा ह्येक संख्यमथापि वा ।
परिषेचनमन्त्रेण पुनः सिच्यविसर्जयेत् ॥ ८-

एवं नित्याग्निकार्यन्तु मध्यमे चाथमेपि च ।
उत्तमे चाग्निकार्योक्तं सर्वं कुर्याद् विचक्षणः ॥ ८-

परिवारबलिं दत्वा निर्माल्यान्नं विसर्जयेत् ।
मुखवासञ्च तांबूलं दत्वा नित्यपवित्रकम् ॥ ८-

सर्वच्छिद्रापनोदार्थं धूपितं प्रोक्षितं ततः ।
दशबीजमनुस्मृत्य पवित्रमधिरोपयेत् ॥ ८-

पूजाकाले तु संप्राप्ते लिङ्गमूर्ध्निपवित्रकम् ।
अवतीर्यार्चिते लिङ्गे तं पवित्रं पुनर्नयेत् ॥ ८-

नित्योत्सवन्तु कर्तव्यं विध्युक्तं त्रिषुसन्धिषु ।
नीराजनन्तु कर्तव्यं रात्रौ रात्रौ विशेषतः ॥ ८-

प्रक्षाल्यपादौ हस्तौ च प्र *?म्याष्टाङ्गमादरात् ।
प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा मन्त्रञ्जप्त्वा क्षमापयेत् ॥ ८-

कालत्रयङ्गुणातीतः कालात्मा शिवशाश्वतः? ।
उदयस्थिति संहारकण्व पुण्यैककारणा ॥ ८-

अनेकतप कृत्यानि नयसर्वाणि सर्वदा ।
फलप्रदान्यमोघानि संपूर्णानि प्रसीदमे ॥ ८-

प्. ४५) एतन्मन्त्रं जपित्वेशं क्षमस्वेति वदेत् गुरुः ।
स त्रिपाद त्रिघटिका रात्र्यन्ते तु दिने दिने ॥ ८-

ब्राह्मं मुहूर्तमाख्यातं संघोष्यस्त्विति कथ्यते ।
तथा पञ्च महाशब्दं कृत्वा शुभनिवृत्तये ॥ ८-

शौचं स्नानादिकं कृत्वा पूजान् कृत्वादिशैवकम् ।
भास्करस्योदयात् पूर्वं दृष्ट्वारभ्य यथा क्रमम् ॥ ८-

यामैका चोत्तमासन्धिर्मध्यमा पञ्चनाडिका ।
मध्यमाया कनिष्ठा स्याद् यथा विभवमाचरेत् ॥ ८-

सा चैकाघटिका स्नाने घटिकाद्वयमर्चने ।
नैवेद्यं घटिकार्धञ्च घटिकार्धं बलिं ततः ॥ ८-

घटिकार्धैकसंयुक्ता वेला तत्र विधीयते ।
नित्योत्सवे तथा स्नाने शुद्धे वै सुद्धनृत्तके ॥ ८-

सार्द्धत्रिघटिका प्रोक्ता द्रव्यसंपन्नपूजने ।
असंपद्यजनं प्रोक्तं मध्यमाधमकालतः ॥ ८-

एवं समर्चिते सर्वमर्चितञ्च चराचरम् ।
तस्माल्लिङ्गार्चनं कार्यं प्राज्ञैश्च सुमहात्मभिः ॥ ८-

ब्रह्मचर्येण वेदैश्च यज्ञैश्च विविधैः शुभैः ।
अग्निहोत्रैश्च सन्यासैराश्रमैश्च सुपालितैः ॥ ८-

त्रिदण्डैश्च व्रतैः सर्वै घृतैः पाशुपतादिकैः ।
एतैरन्यैश्च यतिभिः प्राप्यते यत्फलं शुभम् ॥ ८-

तत्फलं लभते साधु लिङ्गस्यार्चन तत् परः ।
एकोह्यभ्यर्च्यते लिङ्गन्तपस्तप्यति चा परः ॥ ८-

तयोर्मध्ये तु स श्रेष्ठो यो लिङ्गं संप्रपूजयेत् ।
अनेकजन्मसाहस्रे भ्रममाणस्तु योनिभिः ॥ ८-

कश्चिदाप्नोति वै मुक्तिं लिङ्गार्चनरतोनरः ।
शिवार्चनविधिः प्रोक्तो मुद्रायालक्षण शृणु ॥ ८-

इति शिवार्चनविधि पटलोष्टमः

प्. ४६) अथ मुद्रालक्षण पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि मुद्रायालक्षणं परम् ।
अर्चनादिक्रियाकाले संयोज्या सा सलक्षणा ॥ ९-

अस्त्रीवक्त्री महामुद्रा शोधनी च संहारिणी ।
पञ्चमुखी च सुरभि द्रव्या च मुकुली तथा ॥ ९-

पद्मा च शशकर्णी च शक्तिबीजा तथा भवेत् ।
आवाहनी च शान्ता च मनोरमध्वजा तथा ॥ ९-

निष्ठुरा लिङ्गमुद्रा च गायत्री कालकण्ठका ।
शूलमुद्रा नमस्कारात्रयोविंशति कीर्तिताः ॥ ९-

द्वौ मुष्टी संहति कृत्वा शीघ्रं हस्तौ प्रसारयेत् ।
अस्त्रमुद्रेति विख्याता सर्वेषाञ्च भयंकरी ॥ ९-

वामहस्तो परिस्थाप्य अङ्गुल्यो दक्षिणस्य तु ।
आकुञ्चयेत् ततः सर्वा नङ्गुष्ठेन तु बन्धयेत् ॥ ९-

वामाङ्गुष्ठेषु संपीड्य अङ्गुल्योङ्गुष्ठकं दृढम् ।
इयं वक्त्राख्यमुद्रा तु स्नानार्थं देशिकस्य तु ॥ ९-

हस्ताभ्यां संस्पृशेत् पादौ द्वौहस्तौ मस्तके न्यसेत् ।
एषामुद्रा महामुद्रा करसंस्कारपश्चिमे ॥ ९-

पाणिमूले तु संलग्नौ हृद्देशे तु परस्परम् ।
कृत्वैवं ताडयेत् पाणिमुद्रेयं शोधनी भवेत् ॥ ९-

प्रसार्य दक्षिणाङ्गुल्यस्त्वङ्गुष्ठं मूर्ध्निसंस्थितम् ।
मुष्टिवत् सततं कृत्वा ह्येषा संहारिणी स्मृताः ॥ ९-

कृत्वान्योन्य गताङ्गुल्याः पृष्ठतो हस्तयोर्द्वयोः ।
तिर्यक् त्वेकं न्यसेत् तत्र अङ्गुष्ठाभ्यां समाक्रमेत् ॥ ९-

तर्जिन्या मध्यमादूर्ध्वे नामिके चोच्छ्रिते शुभे ।
कृत्वा पञ्चमुखी ख्याता मुद्रेयं शङ्करस्य तु ॥ ९-

वेणी बन्धं करौ कृत्वा ह्यङ्गुष्ठौ युग्मसंस्थितौ ।
तर्जनीमध्यमे लीनौ कनिष्ठानामिके युते ॥ ९-

एवञ्चत्वारि युग्मन्तु दिव्यामृतसुवर्षिणि ।
इयं सुरभिमुद्रा च द्रव्यशुद्ध्यर्थमुच्यते ॥ ९-

प्. ४७) कृत्वाञ्जलिं कराभ्यान्तु अङ्गुष्ठानामिकान्वितम् ।
प्रसारयेत् ततः शेषां मुद्रेयं द्रव्यरूपिणी ॥ ९-

द्वौहस्तावेकतः कृत्वा मध्ये तु सुषिरन्तयोः ।
सरोजमुकुलाकारां मुकुलिन्तु प्रदर्शयेत् ॥ ९-

पूर्वोक्तामुकुली या तु हृद्देशान्निः सृताङ्गुली ।
व्याको च कमलाकारां पद्ममुद्रान्तु दर्शयेत् ॥ ९-

तर्जन्यौ कुञ्चिते चैव तयोरग्रे निधापयेत् ।
द्वयोरंगुष्ठशिरसि तेषां मध्यघनः समाः ॥ ९-

कृत्वा तु मणिबन्धे तु वामे सव्यन्तथा न्यसेत् ।
मुद्रेयं शशकर्णी तु विज्ञेया योगकर्मणि ॥ ९-

तर्जनीं कुञ्चयेदेकामङ्गुष्ठे तु तथा पुनः ।
शक्तिमुद्रेति विख्याता शक्तीनाञ्च प्रकल्पयेत् ॥ ९-

उत्तानौ तु करौ कृत्वा वेणीबन्धन्तु कारयेत् ।
अङ्गुष्ठौ प्रक्षिपेन्मध्ये हस्तसंपुट गोपितौ ॥ ९-

कनिष्ठकौ तथा चैव मुहुः कृत्वा प्रसारितौ ।
अग्रे गुरुसमायुक्तां बीजमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ९-

तर्जन्यङ्गुष्ठलग्नाग्रा शान्तेयं संप्रकीर्तिता ।
हस्ता वुत्तान्नकौ कृत्वा कन्न्यसौङ्गुष्ठकौ न्यसेत् ॥ ९-

मूलपर्वे समौ कृत्वा मुद्रेषावारिधि स्मृता ।
बलितं हस्तयोः कार्यमुत्ताने तु कनिष्ठकौ ॥ ९-

तयोर्वामावलि ज्ञेया वलीते मध्यमेऽपि च ।
कुञ्चिते नामिका या च स्वपाणितल योजिते ॥ ९-

देशिन्यौ प्रसृतौ कृत्वा तयोरग्रे नियोजयेत् ।
अङ्गुष्ठौ मूलपर्वस्थौ तयोरेव हि कुञ्चितौ ॥ ९-

मनोरमेति विख्याता शिव सा युज्यदायिका ।
वामे प्रदेशिन्यग्रन्तु वेष्टयेत् सव्यपाणिना ॥ ९-

कृत्वोर्ध्वे तु ततोऽङ्गुष्ठं हृदये सन्नियोजयेत् ।
वामाङ्गुष्ठञ्च वामाभिस्ति सृभिर्वेष्टयेत् क्रमात् ॥ ९-

ध्वजमुद्रासमाख्याता संयोज्या योगकर्मणि ।
अङ्गुष्ठौ मध्यतः कृत्वामुष्टिभ्यां पीडयेदुभौ ॥ ९-

प्. ४८) हस्तौ वाप्युभयौ कृत्वा निष्ठुरां सन्नियोजयेत् ।
कृत्वामुष्टि भवेद्धस्तौ व्युद्धमङ्गुष्ठसंस्थितौ ॥ ९-

मुद्रैषा लिङ्गसंज्ञा तु कृत्वा देशिकदर्शने ।
अन्योन्यान्तरगाः सर्वाः करपृष्ठाग्रयोजिताः ॥ ९-

अङ्गुष्ठाङ्गुलयः कुर्यादक्षरञ्च नरान्तने ।
पूजाकर्मणि गायत्रीं गायत्र्यान्तु प्रयोजयेत् ॥ ९-

कृत्वामुष्टिं ततो स्थाने तदानङ्गुलियोजिते ।
अङ्गुष्ठाग्रौ च संलग्नौ कालकण्ठीन्तु दर्शयेत् ॥ ९-

अन्योन्यान्तरितं कृत्वा पाणि पृष्ठेन योजयेत् ।
मध्यमे चोच्छ्रिते कृत्वा शूलमुद्रे कीर्तिताः ॥ ९-

सतताङ्गुलि संलग्नौ हस्तौ हृद्देशमाश्रितौ ।
सर्वेषां बन्धनं कार्यं वमाङ्गुष्ठनिपीडनम् ॥ ९-

नमस्कारेति विज्ञेया सर्वकर्मणिकारयेत् ।
विधिप्रपूरणार्थन्तु कृत्वा मुद्रान्तु देशिकाः ॥ ९-

मुद्रायालक्षणं प्रोक्तं हविष्यलक्षणं शृणु ।
इति मुद्रालक्षण पटलो नवमः

अथ हविष्यविधि पटलः
अथतः संप्रवक्ष्यामि हविष्यविधिमुत्तमम् ।
नीवारञ्चैव गोधूमं यवं वेणुसमुद्भवम् ॥ १०-

प्रधानतण्डुलं प्रोक्तन्नैवेद्यस्य शिवस्य तु ।
अलाभे चोक्तबीजानामथवा शालितण्डुलैः ॥ १०-

श्वेतशाली महाशाली रक्तशाली तथैव च ।
कृष्णशाली हेमशाली शालायश्च तथान्यकाः ॥ १०-

शालयोर्व्रीहहयोर्वाथ तण्डुलार्थं प्रगृह्य च ।
वर्णगन्धरसैरुष्टास्त्वयोग्यास्तण्डुलास्तथा ॥ १०-

चातुर्वर्णोत्भवानारी पतिपुत्रवतीमता ।
तेषामेक तमे जाता अन्या वा कृतमङ्गला ॥ १०-

प्. ४९) सा तण्डुलक्रियायास्तु युक्ताभक्तिसमन्विता ।
आदित्यरश्मि सन्तप्ता धान्यं प्रक्षिप्युलूखले ॥ १०-

प्राङ्मुखोदुङ्मुखो वापि कुट्टने मुसलेन तु ।
तुषान् व्यपोह्य शूर्पेण कंबुकाञ्च कणान्त्यजेत् ॥ १०-

अखण्डान् तण्डुलान् ग्राह्य श्वेतवर्णांस्तु निर्मलान् ।
द्विगुञ्जं माषकं विद्याद्धरणं माषविंशतिः ॥ १०-

धरणाष्टौ पलञ्चैव पलंमुष्टिरिहोच्यते ।
चतुर्मुष्टिस्तथा पादं प्रस्थं पादचतुष्ककम् ॥ १०-

आढकन्तच्चतुष्कं स्याद् द्रोणन्तस्य चतुष्ककम् ।
तवधामार्गमुद्दिश्य नैवेद्यन् तत् प्रकल्पयेत् ॥ १०-

प्रातः साये तथा भ्यर्च्य मध्याह्ने च निवेदनम् ।
प्रस्थद्वयन्तु तत् काले पाचयित्वा निवेदयेत् ॥ १०-

एकदीपं द्विकाले च रात्रौ दीपद्वयन्त्विह ।
एवमुक्तप्रमाणेन क्षुद्रमध्याधमाधमम् ॥ १०-

प्रातः काले च मध्याह्ने द्विप्रस्थन्तण्डुलं हविः ।
साये संख्यान्तमभ्यर्च्य दीपं प्राग्द्विगुणं भवेत् ॥ १०-

प्रस्थद्वयं त्रिकालेषु प्रत्येकञ्च निवेदयेत् ।
दीपञ्चैव चतुःप्रोक्तासा ये तु द्विगुणं तथा ॥ १०-

अधमन्त्रयकञ्चैव वाद्यध्वनिसमन्वितम् ।
स्नाने भोजनके याने प्रच्छन्नपटमार्जने ॥ १०-

बलिदानेप्युषः काले वाद्यघोषन्तु कारयेत् ।
मध्यमस्याधमे प्रोक्तं मध्याह्ने त्वाढकं हविः ॥ १०-

प्रस्थद्वयं द्विकाले च दीपं विंशतिकं भवेत् ।
मध्यत्रये तु मतिमान् वाद्यध्वनि समायुतम् ॥ १०-

त्रिकालं बलिलिङ्गे च बलिदानन्नयेत् ततः ।
मध्यमामध्यमं विद्यात् त्रिकाले ष्वाढकं हविः ॥ १०-

अर्धयामे तदर्द्धञ्च चतुर्विंशति दीपकम् ।
अर्द्धरात्रे तु या पूजार्धयाममिहोच्यते ॥ १०-

स्नानानि तु निवेद्यान्तं बलिहोमविवर्जितम् ।
वामान्तं वाथ कुर्वीत स्नात्वा वर्जितपूजितम् ॥ १०-

प्. ५०) सायङ्कालस्य यामान्ते पूजायामान्तमुच्यते ।
त्रिकालं च बलिः प्रोक्तं पुष्पार्घ्यन्तु क्रमेण तु ॥ १०-

वाद्यध्वनिसमायुक्तं शंखकाहलसंयुतम् ।
मध्याह्ने नित्यहोमञ्च शिवमन्त्रसमन्वितं ॥ १०-

मध्यमस्योत्तमे चैव त्रिकालेस्वाढकत्रयम् ।
आढकश्चार्धयामेतु दीपसप्ततिसंयुतम् ॥ १०-

त्रिकालं बलिरन्नं स्यात् द्विकालं होममाचरेत् ।
सर्ववाद्यसमायुक्तं षट्काले च सुघोषयेत् ॥ १०-

षड्विधं यत्र कुर्वीत कालसङ्ख्या न विद्यते ।
उत्तमस्याधमं ज्ञेयं द्रोणेनैव त्रिसन्धिषु ॥ १०-

द्रोणार्धमर्धयामे तु दीपमष्टशतं भवेत् ।
त्रिकाले बलिरुक्तं स्यात् त्रिकालं होमसंयुतम् ॥ १०-

वादकानाञ्चतुर्विंशत् सर्ववाद्यसमन्वितम् ।
गणिकाश्च चतुस्त्रिंशत् चतुर्विंशति वार्धकम् ॥ १०-

रूपयौवनयुक्ताभि स्त्रिकालं नृत्तमाचरेत् ।
पञ्चाचार्यसमायुक्तं कालं यामसमन्वितम् ॥ १०-

उत्तमं मध्यमे तस्मिन् चतुर्वर्णं हविस्त्रिषु ।
पायसादीन्विधाने तु प्रत्येकं द्रोणतण्डुलैः ॥ १०-

द्रोणे तु चोदनं कुर्यात् पाचयित्वा पृथक् पृथक् ।
द्रोणान्न्यधार्धयामे तु दीपञ्चैव शतद्वयम् ॥ १०-

त्रिकालं बलिहोमञ्च शीतारिधूपमुच्यते ।
वाद्यकानां चतुस्त्रिंशत् पञ्चाशत् गणिकान्वितम् ॥ १०-

कालं यामन्तु तस्योक्तं नृत्तं कुर्यात् त्रिसन्धिषु ।
घटिकाद्वेभवेत् स्नानं घटिकैकार्चनं भवेत् ॥ १०-

निवेद्यार्त्थं त्रिपादं स्याद्यात्रार्थन्तु त्रिपादकम् ।
अतः परं त्रिघटिका शंखवाद्यादिशोभनैः ॥ १०-

शेषकाले महाहव्यं भक्ष्यादीनां निवेदनम् ।
परिवेषं विनोदञ्च गेयमुक्तादिभिश्चरेत् ॥ १०-

प्. ५१) अत्रार्धयामपूजान्ते कुर्यात् कवाटबन्धनम् ।
अन्यकालेन कर्तव्यं कवाटस्य तु बन्धनम् ॥ १०-

उत्तमान्मध्यमं प्रोक्तं उत्तमोत्तममध्यमे ।
उत्तमोत्तममुद्दिश्य हविष्यक्रममुच्यते ॥ १०-

पायसादीनिपक्वानि पञ्चद्रोणेन वै पृथक् ।
तदर्द्धमर्द्धयामे तु दीपं पञ्चशतं भवेत् ॥ १०-

त्रिकालं बलिहोमञ्च पञ्चाशद्वाद्यसंयुतम् ।
तण्डुलात् त्रिगुणं क्षीरं कदलीफलसंयुतम् ॥ १०-

मुद्गभिन्नञ्चतुर्थाशं यथा शत्यागुलान्वितम् ।
पायसान्नमिदं प्रोक्तं कृसरान्नन्ततः शृणु ॥ १०-

तण्डुलस्य चतुर्थांशं प्रक्षिप्यतिलचूर्णकम् ।
तच्चतुर्थांश शमाज्यन्तु पाचयित्वा यथा विधि ॥ १०-

कृसरान्नमिदं प्रोक्तं गुलान्नमधुनोच्यते ।
तण्डुलात् द्विगुणं क्षीरं तदर्धांशंगुलं क्षिपेत् ॥ १०-

गुलार्धं प्रक्षिपेदाज्यं गुलान्नमिदमुच्यते ।
तण्डुलस्य चतुर्धांशं मुद्गजन्तत्र बुद्धिमान् ॥ १०-

नालिकेरफलैः सूक्ष्मैर्मुद्गस्यार्धं सुनिक्षिपेत् ।
महाहविरथो वक्ष्ये वसुद्रोणाधमाधमम् ॥ १०-

द्विगुणं मध्यमं प्रोक्तं त्रिगुणञ्चोत्तमोत्तमम् ।
चतुःपञ्चषट्गुणितं मध्यमत्रितयं तथा ॥ १०-

सप्ताष्ट नवगुणितमेतदुत्तमकन्त्रयम् ।
उपदंशं ततो वक्ष्ये शृणु तत्त्वङ्गजानन ॥ १०-

द्वात्रिंशदंशमेव स्यात् सर्पिस्तत्र परिग्रहेत् ।
षोडशांशन्तु गुल्माषं दद्ध्यष्टांशन्तु संग्रहेत् ॥ १०-

कदलीपनसाम्राञ्च परिपक्वान् समर्चयेत् ।
तरुणाश्चोपदं शास्युः शृणु वक्ष्योपदंशकान् ॥ १०-

कदली चैव कुश्माण्डोर्वारुकञ्च पटोलिका ।
कोशातकी चरूपुष्पं वेत्राग्रंलिकुचं तथा ॥ १०-

प्रस्थस्य त्रिफलञ्चैव स्तुषित्वा देशिकोत्तमः ।
वल्लीशूलं तथान्त्रान्तं सर्वान्य न्यासमं तथा ॥ १०-

प्. ५२) अलाबुन्नालिकेरञ्च सूरणंकारवल्लिका ।
अन्ये रसयुताः शुद्धाः कन्दमूलफलास्तथा ॥ १०-

कटुकाश्च तथा म्लाश्चतिक्ताश्च मधुरास्तथा ।
तथा लाभो पदंशाञ्च पचेल्लवणसंयुतम् ॥ १०-

प्रक्षालनं ततः कृत्वा सत्कृत्वोद्भिस्तु तण्डुलान् ।
बीजमुख्येन मन्त्रेणशोधयित्वा विशेषतः ॥ १०-

अर्धाधिकयुतन्तोयं तण्डुलस्य प्रमाणतः ।
चुल्लिमध्ये न्यसेदग्निं स्वबीजेन तु चार्चयेत् ॥ १०-

तस्योपरि तथा पात्रं काष्ठैरग्निं प्रदीपयेत् ।
क्रिमिजुष्टैस्तथा काष्ठैर्विस्फुलिङ्गयुतेन च ॥ १०-

गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य वस्त्रेणा वेष्टयेत् ततः ।
पिपीलिकाश्रितैश्चैव काष्ठैरग्निन्नदीपयेत् ॥ १०-

अपक्वमतिपक्वञ्च परिम्लानञ्च वर्जयेत् ।
पात्राणि च शरावाञ्च बाह्यशुद्धिं विशेषतः ॥ १०-

सर्वपात्रेषु तद्भाह्ये त्रिपुण्ड्रन्तु विचक्षणः ।
हुङ्कारेण तु मन्त्रेण सर्वमुत्थापयेत् क्रमात् ॥ १०-

मुखं वस्त्रेण वाच्छाद्य पाचकस्तान् समुद्धरेत् ।
अभ्युक्ष्यपरितोमार्गं छत्रपिञ्छसमायुतम् ॥ १०-

शङ्खध्वनिसमायुक्तमालयन्तु प्रवेशयेत् ।
मण्डपस्योत्तरे भागे दक्षिणे वा निधाय च ॥ १०-

हविष्ये चोपदंशे च आज्ये नैवाभि हारयेत् ।
सौवर्णं रजतन्ताम्रमधवा कदलीदलम् ॥ १०-

शुद्धकांस्येन वा कार्यं पात्रं शतपलेन तु ।
स्थलकापादरहिता त्रिपादीकार्यमस्थिता ॥ १०-

पीठोत्सौधा महाभद्राः शुद्धकांस्यमयाः समाः ।
दर्वीं हस्ते समादाय सप्रमाणां सलक्षणाम् ॥ १०-

तदाज्ये नाभिचर्यादौ पात्रमन्नेन पूरयेत् ।
हविष्यस्य चतुर्भागं निवेद्यं स्यात् शिवस्य तु ॥ १०-

पूर्णचन्द्रमिवाकारं गुल्माषेन गुलेन च ।
फलेनाज्येनदध्ना वा उपदंशैः समावृतम् ॥ १०-

प्. ५३) निवेदयेच्छिवायैवं हविष्यं सर्वसिद्धिदम् ।
हृदयेन तु मन्त्रेण निवेद्य विधिपूर्वकम् ॥ १०-

चतुर्भागैकभागेन परिवारे बलिन्ददेत् ।
चतुर्भागैकभागेन होमकर्मसमाचरेत् ॥ १०-

शेषांस्तु देशिकायैव दातव्यं भोजनं हितम् ।
आचमनं हृदादत्वा चण्डेशाय निवेदयेत् ॥ १०-

तांबूलं दापयेत् पश्चात् पत्रस्यैकफलं तथा ।
फलाच्चतुर्गुणं प्रत्रं तैलमिश्रं सचूर्णकम् ॥ १०-

तत्वान्यान्युपचाराणि हृदयेन तु दापयेत् ।
सदाशिवस्य निर्माल्यं मनुष्याणां न भोजनम् ॥ १०-

पशूनाञ्च गजादीनां वा जले वाथ निक्षिपेत् ।
अथवा वह्निनादाह्य भूमौ वा खनयेत् बुधः ॥ १०-

सकलानान्तु नैवेद्यं परिचारकभोजनम् ।
तदप्यं यजनैश्चैव भोजने त्वथदोषकृत् ॥ १०-

हविष्यलक्षणं प्रोक्तमग्निकार्य विधिं शृणु ।
इति हविष्यविधि पटलोदशमः

अथ अग्निकार्यविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि अग्निकार्यविधिक्रमम् ।
नित्यन्नैमित्तिकञ्चैव प्रतिष्ठा या मथोत्सवे ॥ ११-

ग्रहणे विषुसंक्रान्त्यां शत्रूणाञ्च प्रदर्शने ।
शान्तिके पौष्टिके चैव दीक्षायान्तु पवित्रके ॥ ११-

गर्भाधानादिशैवानां तेषान्तु दहनादिषु ।
प्रायश्चित्तादिकालेषु वह्निकर्मसमाचरेत् ॥ ११-

कुण्डे वा स्थण्डिले वापि द्विविधे होमकर्मणि ।
वर्तनाविधिनावत्स कुण्डञ्चेद्वर्तयेत् बुधः ॥ ११-

प्. ५४) वालुकै स्थण्डिलञ्चेत् तु प्रत्यग्रे हस्तविस्तृते ।
शोधनं क्षालनञ्चैव शोषणं पाचनं तथा ॥ ११-

रेखात्रयं तु पूर्वाग्रं रेखैकाचोत्तरामुखा ।
उल्लेखनन्तु चास्त्रेण अभ्युक्ष्यकवचेन तु ॥ ११-

पूर्वामुखास्त्रयोरेखा ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रकः ।
उत्तराभिमुखारेखा शिवा सा तु न संशयः ॥ ११-

पुष्पाक्षतैः समभ्यर्च्य शिवाग्निं तत्र साधयेत् ।
सूर्यकान्तोद्भवं श्रेष्ठमरण्युत्भवमेव वा ॥ ११-

क्षेत्रे वा श्रोत्रियागारे जातवेदसमानयेत् ।
ताम्रपात्रे शरावे वा सौवर्णेराजतेऽपि वा ॥ ११-

नवमृण्मयपात्रे वा तद लाभे विशेषतः ।
अग्निं तत्रैव निक्षिप्य आग्नेये तन्त्रवित्तमः ॥ ११-

शोधयेदस्त्रमन्त्रेण कवचेनावकुण्ठयेत् ।
बीजमुख्येनमन्त्रेण अमृतीकृत्यभावयेत् ॥ ११-

क्षुरिकामर्चयेन्मंत्री गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि दर्भेण विष्टरं न्यसेत् ॥ ११-

तन्मध्ये तु सुसंस्थाप्य वागीश्वरीं विशेषतः ।
ऋतुस्नाता स कृच्चस्ताद्ध्याययेत् तु विचक्षणः ॥ ११-

त्रिभिर्भज्याग्नि नाकुण्डं योगमार्गेण निक्षिपेत् ।
बीजमन्त्रेण संस्थाप्य शौचमाचमनं ददेत् ॥ ११-

सद्यमन्त्रेण संस्नाप्य प्रशान्तेति त्रिधास्मरन् ।
गर्भाधानं कृतं ह्येवं गर्भपुंसवनन्ततः ॥ ११-

वामदेवेन मन्त्रेण रुद्राण्यभ्यर्चयेत् ततः ।
प्रोक्तं पुंसवनं ह्येवं सीमन्तञ्च ततः शृणु ॥ ११-

शिरसा बहुरूपेण गन्धपुष्पादिभिर्युतम् ।
वक्त्रेण चास्त्रमन्त्रेण जातकर्मसमाचरेत् ॥ ११-

हृदयेनद्विवक्त्रन्तु द्विनासी च षडक्षिकम् ।
त्रिमेखलं त्रिपादञ्च चतुश्रङ्गं द्वयं शिरः ॥ ११-

प्. ५५) सोपवीतं जटामौलिमुक्षारूढं सिताननम् ।
सप्तहस्तं सुदीप्ताङ्गं सप्तजिह्वासमावृतम् ॥ ११-

हिरण्याकनकारक्ता कृष्णा च सुप्रभा तथा ।
अतिरिक्ता बहुरूपा जिह्वा सप्तप्रकीर्तिताः ॥ ११-

हिरण्यावारुणे जिह्वा कनकामध्ये व्यवस्थिताः ।
रक्ताचोत्तरजिह्वा स्यात् कृष्णायाम्यादिशि स्थिता ॥ ११-

सुप्रभा पूर्वजिह्वा स्यादतिरक्ताग्नौ व्यवस्थिता ।
बहुरूपे शदिक्भागे जिह्वास्थानं प्रकीर्तिताः ॥ ११-

अग्निरूपमिदं गुह्यं सर्वशान्त्यर्थमुच्यते ।
एवं रूपं स्मरन्नित्यं जातकर्मसमाचरेत् ॥ ११-

पुरुष्टु तेन चैशेन गन्धाद्यैः सुप्रपूजयेत् ।
नामकर्मसमाख्यातं पञ्चसंस्कारकं स्मृतम् ॥ ११-

प्रागग्रैश्चोदगग्रैश्च कुशैः कुण्डे परिस्तरेत् ।
त्रयः परिधयः प्रोक्ताः पश्चिमेदक्षिणोत्तरे ॥ ११-

वह्नावीशे समिच्चेत् तु मेखलोपरिनिक्षिपेत् ।
दक्षिणे ब्रह्मणस्थानं पद्माकारं प्रकल्पयेत् ॥ ११-

प्रणीतामुत्तरे स्थाप्य विष्णुस्तस्याधि दैवतम् ।
बीजमुख्येन मन्त्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजयेत् ॥ ११-

लोकपालास्तथा पूज्या मेखलोपरिदेशिकः ।
आज्यस्थालिं चरुस्थालीं प्रणीतां प्रोक्षणीं तथा ॥ ११-

होमद्रव्याणि पात्राणि वामपार्श्वे विचक्षणः ।
दर्भोपरि तथा द्वंद्वं दैवस्यपि तुरेकशः ॥ ११-

पात्राण्युद्वापयेद्विद्वान् सर्वद्रव्याणिशेषतः ।
इन्धनाज्यसमित् क्षीर दधीमधु चरूणि च ॥ ११-

लाजसक्तूतिलं मुद्गमाढकीमाष एव च ।
सर्षपं धवनिवारौ फलापूपौ दशाष्टधा ॥ ११-

प्रोक्तान्येतानि सर्वाणि नित्यादौ होमयेत् क्रमात् ।
नित्येन्धनादयः सप्त ह्यथवा होमकर्मणि ॥ ११-

प्रणीतांभसि सौम्ये तु सर्वतीर्थानि कल्पयेत् ।
दक्षिणे होमद्रव्याणि प्रोक्षणीञ्च न्यसेत् क्रमात् ॥ ११-

प्. ५६) प्राङ्मुखोदङ्मुखोवापि होमं कुर्याद् विशेषतः ।
आज्यशुद्धिन्ततः कुर्यात् पर्यग्नि प्लवनं क्रमात् ॥ ११-

संप्लवनं कुशेनैव कुशाग्रौ तत्र निक्षिपेत् ।
अदिते न्वादिमन्त्रेण सर्वत्र परिषेचनः ॥ ११-

जलेन स्पर्शनं कृत्वा वह्नौ सन्तप्प्यतं स्रवम् ।
पञ्चविंशद्धुनेद्धिमानग्निबीजन्तु संस्मरन् ॥ ११-

अन्नप्राशनमेवं हि अन्यकर्मणिकारयेत् ।
हृदयेन तु मन्त्रेण सप्तसप्ताहुतिर्जपेत् ॥ ११-

वक्त्रक्रियादिकं सर्वं हृदयेन तु कारयेत् ।
शिवाग्निजनितौ ह्येवं पश्चात् संकल्प्य विष्टरम् ॥ ११-

अग्निमध्ये ततोमंत्री ह्यब्जं संकल्पयेत् प्रभोः ।
पूर्ववत् कल्पयित्वा तु तत आवाहयेच्छिवम् ॥ ११-

आवाहनादियत् कर्म पूर्वोक्तविधिना ततः ।
होमं कुर्याच्छिवे नांगैर्विद्यांगैर्ब्रह्मभिस्तथा ॥ ११-

विद्येशान् लोकपालांश्च अस्त्रशक्तिसमायुतान् ।
गन्धपूष्पादिनाभ्यर्च्य होमयेत् तु विचक्षणः ॥ ११-

शिवे दशाहुतिं हुत्वा ह्यन्येष्वेकाहुतिर्भवेत् ।
सर्वद्रव्यसमायुक्तं शिववक्त्रे नियोजयेत् ॥ ११-

शिवब्रह्माङ्ग विद्याङ्ग घृतादीनिहुनेत् तथा ।
सहस्रं वा तदर्धं वा तदर्धार्धमथापि वा ॥ ११-

शतमष्टोत्तरं वापि पञ्चविंशति षोडश ।
द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुत्वा तदादौपरिषेचनम् ॥ ११-

एवं विधि क्रमेणैव होमयेत् साधकोत्तमः ।
वर्णं गन्धं ध्वनीधूमं शिखामग्नौ सुलक्षयेत् ॥ ११-

वज्रकाञ्चनरौप्याभं सिन्दूरेन्दु समप्रभम् ।
आदित्योदयवर्णाभं हरितालसमप्रभम् ॥ ११-

वैडूर्यद्युति संकाशं पिङ्गलञ्च स्वभावतः ।
तप्तायससुवर्णाभा दशवर्णाः प्रकीर्तिताः ॥ ११-

चन्दनागरु कर्पूरकच्चोलजाति गन्धवत् ।
मल्लिका पाटलीगन्धमन्दारञ्च सुगन्धिकम् ॥ ११-

प्. ५७) उशीरनागपुन्नाग चंपकन्तु सुशोभनम् ।
शखभेर्यादिनिर्घोषं मेघदुन्दुभिनिस्वनम् ॥ ११-

सर्वसंपत्करं घोषं धूपञ्चैव ततः शृणु ।
कुन्दपुष्पसमाकारं श्यामलाक्षाकृतिं शुभम् ॥ ११-

शुकपिञ्छनिभाकारं धूमञ्चाप्युत्तमं भवेत् ।
स्वस्त्या कृति समाकाराच्छत्राकारोर्ध्वगामिनी ॥ ११-

शिखाशिखी प्रतीकाशा कदंबमुकुला कृतिः ।
यस्य होमेशिखा ह्येषा तस्य सिद्धिर्न्न संशयः ॥ ११-

एवमादि शुभं ज्ञात्वा कारयेत् तन्त्र वित्तमः ।
पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा शिवमन्त्रेण देशिकः ॥ ११-

शिवं पूर्वं विसृज्यात्र पच्छादग्निं विसर्जयेत् ।
अग्निकार्यस्य चान्ते तु प्राणाग्नि होममाचरेत् ॥ ११-

तत्पार्श्वे वह्निशालायां भोजनस्थानमुच्यते ।
तत् स्थानं गोमयालिप्तं शुद्धिं कृत्वा विशेषतः ॥ ११-

पिष्टचूर्णैरलङ्कृत्य सवितानं सदीपकम् ।
तांम्रकांस्य कटल्यादि पात्रेष्वेक तमेशुभे ॥ ११-

पात्रशेषाणि संयोज्य आत्मस्थं शिवमर्चयेत् ।
आत्मा हि यजमानोसौबुद्धिस्तत्पत्निका स्मृता ॥ ११-

हृत् पुण्डरीकवेद्याञ्च अन्तस्थाग्नौ सुपूजयेत् ।
रोमदर्भान् परिस्तीर्य ह्योंकारं शिवसंयुतम् ॥ ११-

उच्चार्य परिषिच्याथ पादावभ्युक्ष्यमन्त्रवित् ।
अमृतोपेति मन्त्रेण जलं पीत्वा विशेषतः ॥ ११-

अनामिमध्यमाङ्गुष्ठ युक्ताभ्यन्नं शनिः शनैः ।
पञ्चप्राणाहुतिं हुत्वा प्राणमन्त्रैस्तु पञ्चभिः ॥ ११-

तत्पात्र स्पर्शनं कृत्वा पश्चात् भुञ्जीत बुद्धिमान् ।
आचम्य च विधानेन आदित्याभिमुखं स्थितः ॥ ११-

उदरं शिवमन्त्रेण दक्षिणाभिमृशेत् ततः ।
दक्षिणाङ्गुष्ठके नाथ पादाङ्गुष्ठे तु दक्षिणे ॥ ११-

प्. ५८) स्रवन्तोयं शिवं स्मृत्वा हृन्मन्त्रन्तु समुच्चरन् ।
चुलुकोदकमेवं स्यात् स्वात्मानं पादमूलतः ॥ ११-

प्राणाग्निहोत्रमित्येतं नित्यमेवमुदाहृतम् ।
आचार्यमूर्तिमास्थाय पाशौघान् कृन्ततीश्वरः ॥ ११-

पूजां गृह्णाति लिङ्गस्थो वह्निस्थो हविराहुतिम् ।
अग्निकार्यमिदं प्रोक्तं शृणुत्वंकुण्डलक्षणम् ॥ ११-

इति अग्निकार्यविधि पटल एकादशः

अथ कुण्डलक्षण पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि कुण्डलक्षणमुत्तमम् ।
प्रतिष्ठाद्युत्सवे काले मण्डपङ्कारयेत् बुधः ॥ १२-

प्रासादपुरतोभागे प्रतिष्ठायां विशेषतः ।
ईशाने पार्श्वके चैन्द्रे कल्पयेत् तु विशेषतः ॥ १२-

महानसेन्यधाग्नेय्यां नित्याग्न्यायतनं बुधः ।
अनुक्तेषु च येज्ञेषु उक्तदेशे विधीयते ॥ १२-

उत्तमन्दशहस्तं स्यान्मध्यमं नवहस्तकम् ।
अधमं सप्तहस्तं स्यान्मण्डपं त्रिविधं मतम् ॥ १२-

षोडशस्तंभसंयुक्तं द्वादशस्तंभमेव वा ।
दिशश्च विदिशश्चैव नच्छिद्रं व्योमसंपदम् ॥ १२-

चतुर्द्वारसमायुक्तञ्चतुस्तोरणभूषितम् ।
स्थलन्तालसमुत्सेधमथवा च षडङ्गुलम् ॥ १२-

दर्भमालाभिरावेष्ट्य पुष्पामालोपशोभितम् ।
वितानैरूर्ध्वमाच्छाद्यमुक्तादामैरलङ्कृतम् ॥ १२-

तत् त्रिभागैक भागेन वेदिं मध्ये प्रकल्पयेत् ।
हस्तमात्रसमुत्सेधं दर्पणोदरसन्निभम् ॥ १२-

तत् पूर्वे चतुरश्रं स्यादाग्नेय्यान्तु भगाकृतिः ।
अर्धचन्द्रस्तु याम्यायां नै-ऋत्यान्तु त्रिकोणकः ॥ १२-

वारुण्यां वर्त्तुलं कुण्डं षट्कोणञ्चैव वायवे ।
उत्तरे पद्मकुण्डन्तु ऐशान्न्यामष्टकोणकम् ॥ १२-

प्. ५९) ऐन्द्रशाङ्करयोर्मध्ये वृत्तकुण्डन्तु कारयेत् ।
नित्यहोमाग्नि कुण्डन्तु हस्तमात्रप्रमाणतः ॥ १२-

शतार्धाहुति कुण्डस्यमुष्टिमात्रप्रमाणतः ।
रत्निः स्याच्छतसङ्ख्यायाः सहस्रे करसंहितम् ॥ १२-

द्विकरं दशसाहस्रे चतुर्हस्तन्तु लक्षके ।
षट्करं दशलक्षे तु कोट्याहुत्यष्टहस्तकम् ॥ १२-

कुण्डविस्तारमाख्यातं कुट्यूर्ध्वेऽष्टकरं मतम् ।
अनुक्तमानाहुतयश्चोक्त कुण्डेषु होमयेत् ॥ १२-

चतुरश्रस्यकुण्डस्य लक्षणं शृणु सांप्रतम् ।
प्राङ्मुखानि त्रिसूत्राणि उदङ्मुखानि तथैव च ॥ १२-

एवं विन्यस्यमानेस्याच्चतुरश्रञ्चतुष्पदम् ।
योन्यादि सर्वकुण्डानि चतुरश्रोद्भवानि हि ॥ १२-

कोणे ग्राह्या चतुर्थांशं तद्भागेन तु वर्तयेत् ।
क्षेत्रस्यार्धावधिर्यावत् तथान्यं भ्रमयेत् क्रमात् ॥ १२-

कर्णायामस्य सप्तांशं पूर्वायादिशिविन्यसेत् ।
तस्माच्च पादयेत् सूत्रौ भवेदश्वत्थ पत्रवत् ॥ १२-

दशभाग कृतं क्षेत्रं द्विभागन्तु व्यपोह्य च ।
मध्येऽष्टांशं परिग्राह्य भ्रामयेदर्धचन्द्रवत् ॥ १२-

पञ्चभाग कृतं क्षेत्रं द्विभागौ पार्श्वयोर्न्यसेत् ।
तेनमानेन सूत्रेण द्विसूत्रञ्चाग्रसंयुतम् ॥ १२-

तत्र सूत्रत्रयं कृत्वा तत् त्रिकोणमिहोच्यते ।
अष्टादशकृतं क्षेत्रमेकभागं बहिर्न्यसेत् ॥ १२-

तस्मान्मध्यं गृहीत्वैव भ्राम्यतद्वर्तुलं स्मृतम् ।
तत् क्षेत्रमष्टधा कृत्वा भागैकं पार्श्वयोर्बहिः ॥ १२-

तयोर्मध्यं गृहीत्वार्धं सूत्रेणैव पुरा तथा ।
षट्सूत्रं परितः कृत्वा षट्कोणन्तद्भवेदिह ॥ १२-

वर्तुलं पूर्ववत् कृत्वा मध्यमेकर्न्निकान्न्यसेत् ।
षोडशंदलसंयुक्तं दलाग्रं दर्शयेद् बहिः ॥ १२-

पद्मकुण्डमिदं प्रोक्तं सर्वकामार्थसाधनम् ।
चतुर्विंशति भागैकं बाह्ये दिक्षु व्यवस्थितम् ॥ १२-

प्. ६०) मध्यात् कोणं गृहीत्वा तु अष्टसूत्रं समर्पयेत् ।
अष्टकोणमिदं प्रोक्तमितिशास्त्रस्य निश्चयः ॥ १२-

यावन्मात्रन्तु विस्तारन्तावद् घातप्रमाणकम् ।
कुण्डस्ययाद्रशं रूपन्तादृशि मेखला भवेत् ॥ १२-

त्रिमेखलन्तु कर्तव्यमेकमेखलमेव वा ।
चतुरङ्गुलमुत्सेधं विस्तारं तत् प्रमाणतः ॥ १२-

एकमेखलमेवं स्यात् त्रिमेखलमथ शृणु ।
चतुरङ्गुलं भवेदूर्ध्वं मध्यमन्त्र्यङ्गुलं भवेत् ॥ १२-

अधस्तात् द्व्यङ्गुलं प्रोक्तं विस्तारोत्सेधमेव हि ।
अश्वत्थ पत्रवद्योनि मेखलोपरिविन्न्यसेत् ॥ १२-

एकाङ्गुलन्तदुत्सेधं विस्तारञ्चतुरङ्गुलम् ।
सप्ताङ्गुलन्तु दैर्घ्यं स्यादेकाङ्गुलन्तु नालकम् ॥ १२-

कुण्डानां लक्षणं प्रोक्तं स्थण्डिलञ्चेत् तु पूर्ववत् ।
चतुरङ्गुलमुत्सेधं दर्पणोदरसन्निभम् ॥ १२-

एकाङ्गुलन्तदुत्सेधमष्टाङ्गुल सुविस्तृतम् ।
प्रणिता स्थानमेवं स्यात् ब्रह्मस्थानं तथा भवेत् ॥ १२-

चतुरश्रं प्रणिताया ब्रह्मणे पद्ममेव च ।
विना वा केवलं स्थाप्य स्थलमात्रे यजेदुभौ ॥ १२-

सिकतैस्थण्डिलञ्चेत् तु स्यात् कुर्याद् धस्तमात्रकम् ।
हस्तमात्रस्य कुण्डस्य लक्षणं कीर्तितं क्रमात् ॥ १२-

द्विहस्तादीनिकुण्डानि कृत्वैवं मेखलादिकान् ।
अङ्गुलाङ्गुलवृद्ध्या तु विस्तारोत्सेधतः समान् ॥ १२-

समन्तात् सुसमान् कृत्वा ह्योष्ठ कुण्डस्य चापरि ।
एकाङ्गुलेन हस्तस्यान्मेखलायाः सुमध्यमे ॥ १२-

अङ्गुलाङ्गुल वृध्यातु मानाधिक्येषु कारयेत् ।
अथवाङ्गुलिभिः षट्भिश्चतुर्भिश्चाष्ट हस्तके ॥ १२-

कुण्डानां लक्षणं प्रोक्तं नित्योत्सवमथ शृणु ।
इति कुण्डलक्षण पटलोद्वादशः

प्. ६१) अथ नित्योत्सवविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि नित्योत्सव विधिक्रमम् ।
त्रिकालमर्चनान्ते तु क्रतोर्बलिरुदाहृतम् ॥ १३-

सर्वेषाञ्च बलिं कुर्यात् ततो बलिरिति स्मृतम् ।
यक्षराक्षस पैशाच भूतनागास्तथैव च ॥ १३-

श्रुत्वैव तद्बलेःशब्दं सद्योगच्छन्ति बाह्यतः ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कुर्यान्नित्योत्सवं बुधः ॥ १३-

मण्डपाद्दक्षिणे भागे मण्डलञ्चतुश्रकम् ।
सौवर्णं राजतन्ताम्रं कांस्यं वा पात्रमुच्यते ॥ १३-

चतुस्त्रिद्वियवं पात्रघनंस्यादुत्तमादिके ।
विस्तारं हस्तमानं स्यादोष्ठन्नवमथाङ्गुलम् ॥ १३-

घनं नवचतुष्कं स्यात् पात्रमेध्येऽब्जमुच्यते ।
त्रिभागैकन्तु विस्तारं पात्रं काम्स्ये न कारयेत् ॥ १३-

तस्याब्जस्योच्चंद्व्यङ्गुल्यमेकाङ्गुलमथापि वा ।
कर्तव्यं कर्णिका बाह्ये दलाष्टकमथार्धतः ॥ १३-

उत्सेधार्द्धं तदर्द्धं स्याद्दलाग्रन्तु नवोन्नतम् ।
पात्रं वृत्तं प्रकर्तव्यं मध्यमे विंशदङ्गुलम् ॥ १३-

अधमे षोडशाङ्गुल्यं पात्र विस्तारमुच्यते ।
एवं कृत्वा बलेः पात्रं मण्डले विन्यसेत् सुधीः ॥ १३-

तत स्त्रिकालमन्नेन बलिर्लिङ्गस्यचोत्तमम् ।
प्रातर्मध्याह्नमन्नेन मध्यन्तु विदुर्बुधाः ॥ १३-

मध्याह्ने चान्नलिङ्गन्तु अधमन्तत् गजानन ।
पूर्वाह्णे पुष्पलिङ्गन्तु सा ये तण्डुलमेव च ॥ १३-

उत्तमस्याढकञ्च स्यान्मध्यमस्य तदर्धकम् ।
अधमं पञ्चपादन्तु तण्डुलं पाचयेत् क्रमात् ॥ १३-

अपक्वमति पक्वञ्च अत्युष्णमतिशीतलम् ।
बलेस्तुरसलवणं वर्जयेद् देशिकोत्तमः ॥ १३-

प्. ६२) दधिसर्पिफलैर्मिश्रं मर्दितं सुदृधं यथा ।
षोडशाङ्गुलमुत्सेधं (-थं) मूलन्तद्विगुणं भवेत् ॥ १३-

ऊर्ध्वं त्रयङ्गुलन्नाहमानुपूर्वात् क्षयं भवेत् ।
मध्यमं द्वादशाङ्गुल्यमूर्ध्वं कुर्यात् द्वयाङ्गुलम् ॥
१३-

अष्टाङ्गुलाधमं प्रोक्तमूर्ध्वमेकाङ्गुलं भवेत् ।
अस्त्रं पाशुपतन्न्यस्त्वा रूपन्तत्र विचिन्तयेत् ॥ १३-

त्रिणेत्रं चतुर्भुजं रौद्रं शिखाकोटिसमुज्वलम् ।
वरदाभयदं हस्तं वामं सव्याक्षशूलधृत् ॥ १३-

एवं पाशुपतं ध्यात्वा बलिलिंगेसु पूजयेत् ।
दर्शयेदस्त्रमुद्रान्तु शास्त्रमुद्रान्तु देशिकः ॥ १३-

नमस्काराब्जमुद्रे च दर्शयेत् तु विशेषतः ।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य तद्रूपं प्रतिमां बुधः ॥ १३-

पुरस्तात् प्रतिमाङ्गच्छेदन्नादिकमनु व्रजेत् ।
दशायुधानि परितः सर्वालंकारसंयुतम् ॥ १३-

विधिस्नानं पुराकृत्वा पुर्यष्टिपरिचारकाः ।
शुक्लोष्णी षोत्तरीयश्च शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥ १३-

पवित्रपाणिर्मौनी च हस्तमात्रेण दण्डधृत् ।
सर्वाभरणसंयुक्तः सर्वावयवसुन्दरः ॥ १३-

शिरसाधारयेल्लिङ्गं प्रदक्षिण विशेषतः ।
पूर्वाह्णे ब्रह्मणः प्रीतिर्भवेत् बलिविधानतः ॥ १३-

रक्तोष्णी षोत्तरीयश्च शुक्लमाल्यानुलेपनः ।
मध्याह्ने धारयेन्नित्यं मम प्रीतिकरं भवेत् ॥ १३-

पीतोष्णी षोत्तरीयश्च विष्णु प्रीतिस्तु सायके ।
दक्षिणाभिमुखः शिष्यं संप्रोक्ष्य हृदयेन तु ॥ १३-

गन्धं पुष्पन्तथा दत्वा पात्रं शिरसिविन्यसेत् ।
रंगेवाशिबिकायां वा गजारूढमथापि वा ॥ १३-

अथवा पादगमनं प्रदक्षिणमथाचरेत् ।
पटहैर्मद्दलैश्चैव झल्लरी जयघण्टकैः ॥ १३-

प्. ६३) काहलैस्तालकैः शंखैर्वीणावेणुरवैः सह ।
छत्रध्वजसमायुक्त पिञ्छचामरसंयुतम् ॥ १३-

धूपदीपसमायुक्तं वितानोपरिशोभितम् ।
नृत्तगीतसमोपेतं गणिकाभिरलंकृतम् ॥ १३-

अन्यैर्भक्तजनैः सार्धं स्तोत्रध्वनिसमन्वितम् ।
पूर्वे तु समहस्तं स्यात् भृंगिणी पततं परम् ॥ १३-

तृतीयं कद्रुवाद्यञ्च चतुर्थन्तु च ढक्ककम् ।
पञ्चमं कयटञ्चैव कुञ्चितालञ्च षष्ठकम् ॥ १३-

सप्तमन्तु प्रहारं स्याद्विषमच्छिन्नचाष्टमम् ।
बाह्य पीठैकमावृत्य प्रासादाग्रप्रदक्षिणम् ॥ १३-

इन्द्रस्य शुभ्रतालन्तु अग्नेर्बाद्धावणं भवेत् ।
यमस्यद्व्यगुणीतालं नि-ऋतौमल्लतालकम् ॥ १३-

वारण्यान्नवतालन्तु वायोर्वैनागतालकम् ।
सोमस्य कोल्लिका प्रोक्ता ईशानस्य तु ढक्करी ॥ १३-

इत्येतैः कल्पितास्तालैः प्रासादं त्रिःप्रदक्षिणम् ।
कृत्वा पादौ सुसंक्षाल्यपादुकार्चनमारभेत् ॥ १३-

पाद्यैराचमनैरर्घ्यैर्गन्धैः पुष्पैः सुधूपकैः ।
बलिञ्च प्रथमञ्चैव पूजयेत् तु विशेषतः ॥ १३-

विदोलयं ततः पश्चाद्विन्यस्य पूर्वमण्डले ।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य हृदयेन तु मन्त्रवित् ॥ १३-

प्रागुक्तेनास्तमन्त्रेण शिव संयोजयेत् सुधीः ।
संपूज्य देवदेवेशं नमस्काराख्यमुद्रया ॥ १३-

सव्यापसव्यमार्गेण त्रिःकृत्वा तु प्रदक्षिणम् ।
दण्डवत् प्रणमेद्वाथ दण्डाख्यमिति च स्मृतम् ॥ १३-

दण्डाख्यः श्रूयते पश्चादष्टाङ्गं सन्नियोजयेत् ।
शिरोजानू च कर्णौ च चिबुकं बाहुकद्वयम् ॥ १३-

अष्टांगेन नमस्कुर्यात् पञ्चाङ्गोप्यत्र तं शृणु ।
शिरोहस्तौ द्विजानू च कृत्वा पञ्चभुवि स्थितम् ॥ १३-

प्. ६४) इदं पञ्चाङ्गमेवन्तु नमस्कारत्रयं स्मृतम् ।
अधमं ह्येतदाख्यातं यथा शक्त्येनकारयेत् ॥ १३-

ततोपहारपुष्पाणि चण्डेशायनि वेदयेत् ।
अन्नलिङ्गञ्जले वापि बाह्यपीठे विनिक्षिपेत् ॥ १३-

तदन्ते कारयेन्नृन्तं तदुक्तविधिनासह ।
तदुपाङ्गमिति प्रोक्तमर्चनान्ते तु नित्यशः ॥ १३-

चित्रालङ्कारसंयुक्ते मण्डपे समलंकृते ।
भेर्यादींस्तु तथा यान्ती * * *शिवसंस्थितान् ॥ १३-

नर्त्तको मर्दकश्चैव दक्षिणे तु व्यवस्थितौ ।
गायकोवंशकश्चैव उत्तरे विनिवेशितम् ॥ १३-

आचार्यौ दक्षिणे देशे सौम्ये तस्याधिप स्मृतम् ।
सुस्नात्वा सम्यगाचम्य गन्धद्रव्यादिपूर्वकम् ॥ १३-

शुक्लवस्त्रपरिधानाः शुक्लमाल्योपशोभिता ।
सर्वाभरणसंपूर्णा नृत्तगेयसुपेशला ॥ १३-

पूर्वासन्ध्यास्तु गान्धारं षाडपञ्च ततः परम् ।
मध्याह्ने नट्टरागं स्यात् कौशिकञ्च ततः परम् ॥ १३-

साये तु चेदकं प्रोक्तमर्धरात्रे तु पञ्चमम् ।
भरतोक्तं यथा नृत्तं सन्धिं प्रतिसुकारयेत् ॥ १३-

एवं नृत्तं कृतं यत्र सुभिक्षं लोकशान्तिकम् ।
दुर्निमित्तानि नश्यन्ति क्षेत्रमारोधकं नृणाम् ॥ १३-

ककाराधि पतिश्चापि भोगमोक्षप्रादायकम् ।
कवाटबन्धनं कृत्वा स्वगृहं सन्निवेशयेत् ॥ १३-

एवं नित्योत्सवं प्रोक्तमुत्सवञ्च ततः शृणु ।
इति नित्योत्सवविधि पटलस्त्रयोदशः

प्. ६५) अथ शिवोत्सवविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि शिवोत्सवविधिं शृणु ।
नवाहमुत्तमं प्रोक्तं सप्ताहं मध्यमं स्मृतम् ॥ १४-

पञ्चाहमधमं प्रोक्तमुत्सवं त्रिविधं स्मृतम् ।
अलाभे तु प्रकर्तव्यौ त्रयहैकाहकौ तथा ॥ १४-

आद्येषु च त्रितीयेषु ध्वजारोहणमारभेत् ।
न ध्वजारोहणं प्रोक्तं द्वितये तु तथोत्सवे ॥ १४-

तद्दिनं त्रिगुणि कृत्य तदादौध्वजमुद्धरेत् ।
द्विगुणे तद्दिनादौ वा ध्वजमारोप्य बुद्धिमान् ॥ १४-

ध्वजारोहणपूर्वं वा भेरीताडनपूर्वकम् ।
त्रिगुणे द्विगुणे काले कारयेद् देशिकोत्तमः ॥ १४-

अङ्कुरार्पण पूर्वे तु आदिरात्र्यङ्कुरार्पणम् ।
कृत्वा भेरीन्तु सन्ताड्य ध्वजमारोपयेत् ततः ॥ १४-

उत्सवे च प्रतिष्ठायं सायादिदिनमुत्तमम् ।
प्रातः काले ह्यवभृथं सायङ्काले समारभेत् ॥ १४-

रात्रिः सायाह्नि वा प्रातरितिशास्त्रस्य निश्चयः ।
नवाहेऽष्टादशबलिं सप्ताहे तु चतुर्दश ॥ १४-

पञ्चत्रयैक ऋक्षषु दशषट्द्वितयं बलिम् ।
एवं कृते तु मतिमान् लोकशान्तिकरं भवेत् ॥ १४-

कृत्तिकादिषु मासेषु कार्तिके कृत्तिकान्तकम् ।
मार्गशीर्षकमासेषु आर्द्रान्तन्तु शिवोत्सवम् ॥ १४-

पुष्यान्तं पौष्यमासे तु मघान्तं माघमासके ।
फाल्गुने चोत्तरान्तं स्यात् चित्रान्तञ्चैत्रमासके ॥ १४-

विशाखान्तं हि वैशाखे ज्येष्ठे मूलान्तकं भवेत् ।
उत्तराषाढमाषाढे श्रावणे श्रवणान्तकम् ॥ १४-

पूर्वाभाद्रे तथा मासे पूर्वाभाद्रान्तमुच्यते ।
आश्वन्तमश्वयुङ्मासे उत्सवं कारयेत् बुधः ॥ १४-

आर्द्रान्तं सर्वमासेषु कर्तव्यन्तु शिवोत्सवम् ।
षष्ठ्यष्टमीह्यमावास्यान्ते वान्यत् पुण्य ऋक्षके ॥ १४-

प्. ६६) राज्ञन्मन्य विलये युद्धारंभे समारभेत् ।
विस्तारेणसमं पुच्छं त्रिपुच्छं वा द्विपूच्छकम् ॥ १४-

मध्ये वृषभमालिख्य स्थितं वा शयनन्तु वा ।
दर्भमालासमायुक्तं किंकिणिवरकान्वितम् ॥ १४-

ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा चालयं वा प्रदक्षिणम् ।
वेणुं वा क्रमुकं वापि चन्दनञ्जातिबिल्वकम् ॥ १४-

सालस्तं भञ्चखदिरञ्चंपंकं देवदारुकम् ।
नालिकेरतरुं वापि निर्णितं सुदृढध्वजम् ॥ १४-

प्रासाद त्रिगुणं दैर्घ्यं द्विगुणं वा ततः समम् ।
शिखरग्रीवसीमान्तं वृषभस्थलसंमतम् ॥ १४-

तथा द्वित्रितलान्तं वा गोपुरान्तमथापि वा ।
षट्त्रिंशदंगुलन्नाहं ध्वजदण्डं विधीयते ॥ १४-

त्रिंशदंगुलके नाथ चतुर्विंशन्तु वाङ्गुलम् ।
उत्तमादधमन्नाहं ग्राह्यमेवं सुदण्डके ॥ १४-

घटिकात्रयसंयुक्तं विस्तारेऽष्टाङ्गुलेन तु ।
तत् घनञ्चतुरङ्गुल्यं त्रिभिरङ्गुलिभिस्तु वा ॥ १४-

दैर्घ्यन्तु द्वादशाङ्गुल्यं षोडशाङ्गुल्यकन्तु वा ।
दण्डे तु सुषिरं कृत्वा सुस्निग्धन्तु यथा तथा ॥ १४-

घटिकात्रयकं न्यस्य तेष्वन्तस्थं सवैणवम् ।
दण्डाग्रेण समं कुर्यादग्रं वेणवकस्य तु ॥ १४-

दण्डञ्चाप्यथवा कुर्यात् घट्यन्तस्थं सुनिश्चलम् ।
वैणवस्य तु दैर्घ्यन्तु द्वादशन्तालमुच्यते ॥ १४-

अथवा षोडशन्तालं चतुर्दशन्तालमेव वा ।
दशतालन्तु वा ग्राह्यं द्वादशाङ्गुल नाहकम् ॥ १४-

तस्यार्धार्धश्च मात्रे तु वलयन्त्वायसेन तु ।
यन्त्रार्थं बन्धयेद्धीमानलाभे दारुणा भवेत् ॥ १४-

तदन्ते रज्जुसंवेश्य द्विगुणं मूलमाश्रितम् ।
मध्यमाङ्गुलिनाहन्तु तन्तुना सुदृढं कृतम् ॥ १४-

पीठगोपुरयोर्मध्ये वृषभस्याग्रतोऽपि वा ।
कलयेन्मध्यहारायां मध्यादेर्मध्यमेपि वा ॥ १४-

प्. ६७) भूमिं खात्वोरुमात्रन्तु हैमन्तत्रैव निक्षिपेत् ।
दण्डं संस्थाप्य पूर्वन्तु दर्भमालासमावृतम् ॥ १४-

चतुस्तालन्तु विस्तारादुत्सेधं द्वितलान्तकम् ।
दर्पणोदर संकाशं ध्वजपीठं विधीयते ॥ १४-

पञ्चतालन्तु विस्तारमुत्सेधन्तु त्रितालकम् ।
उत्तमोत्तमपीठस्य मध्यमस्योर्ध्वमुलतः ॥ १४-

तयोर्मध्येऽष्टधाभज्यध्वजपीठानव स्मृताः ।
ध्वजमारोपयेत् तत्र रज्जुयन्त्रेण बुद्धिमान् ॥ १४-

प्रासादाभिमुखं स्थित्वाप्य घोरास्त्रेणमन्त्रतः ।
ध्वजदण्डेन संबध्वा रोपयेद्विधिपूर्वकम् ॥ १४-

प्रासादस्याग्रतः कुर्यात् मण्डपं चतुरश्रकम् ।
स्थण्डिलन्तत्र कुर्वीत शालिभिर्विमलैस्तथा ॥ १४-

सर्वदेवमयं शूलं स्थण्डिलोपरिविन्यसेत् ।
मध्यपत्रे भवेद् रुद्रो ब्रह्मादक्षिण पत्रके ॥ १४-

वामपत्रे ततो विष्णु स्त्रिपत्रस्याधिदैवतम् ।
वामे ज्येष्ठान्तु रौद्रीन्तु शूलमूले प्रकल्पयेत् ॥ १४-

फलकास्कन्ददैवत्या कुंभन्तत्रैव वारुणम् ।
स्थली चैवाग्निदैवत्यं दण्डस्य तु सरस्वती ॥ १४-

पीठस्य पार्वती प्रोक्ता भूमिभागे वसुन्धरा ।
गन्धादिभिः समभ्यर्च्य तदग्रे कलशान्न्यसेत् ॥ १४-

विद्येश्वरसमायुक्तां मध्ये वृषभदैवतम् ।
सकूर्चान् सा पिधानांश्च सहास्त्रान् स हिरण्यकान् ॥ १४-

गन्धादिनार्चयित्वा तु स्वैस्वैर्नामभिरेव तु ।
तदग्रे स्थण्डिले स्थाप्य भेरीं वस्त्रेण वेष्टिताम् ॥ १४-

पटहं विष्णुदैवत्यं सुषिरं वायुदैवतम् ।
शब्दन्तत् ब्रह्मरूपं स्याद् रूपाभावस्तथैश्वरम् ॥ १४-

वासुकी चर्मसूत्रन्तु वलयौरविचन्द्रकौ ।
मातरः सप्तकीलास्तु प्रहारास्कन्ददैवतम् ॥ १४-

प्. ६८) अर्चयित्वा सुगन्धाद्यैर्हृदयेन विचक्षणम् ।
आचार्यं पूजयेत् पूर्वं वादकं तदनन्तरम् ॥ १४-

आचार्यो वाममन्त्रेण सन्ताड्य स्त्रिप्रकारतः ।
वादकस्ताडयेत् पश्चात् बलितालं विशेषतः ॥ १४-

गेयनृत्तादिसंयुक्तं दिशितालन्तु वादयेत् ।
तीक्ष्ण शृङ्गायविद्महे वेदपादायधीमहि ॥ १४-

तन्नो वृषभः प्रचोदयात् * * * * * * * ।
इमं मन्त्रमनुस्मृत्य रवन्दत्वा विशेषतः ॥ १४-

तन्मूलेकलशैः स्नाप्यमुद्गान्नन्तु निवेदयेत् ।
पुण्याहन्तत्र कर्तव्यं भेर्यारवमथाचरेत् ॥ १४-

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतनृत्तसमाकुलम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं त्रिशूलेनसमन्वितम् ॥ १४-

ग्रामप्रदक्षिणे काले सन्धिदेवान् समर्चयेत् ।
आवाह्य लोकपालांश्च बलिन्दत्वा विशेषतः ॥ १४-

श्रावयेत् तीर्थदिवसानाचर्य प्रीतमानसः ।
त्रिशूलञ्च ध्वजन्नित्यं संपूज्य हविषान्वितम् ॥ १४-

उत्सवारंभ पूर्वे तु रथादीन् कारयेत् क्रमात् ।
यन्त्र डोलांदृढाञ्चित्र यन्त्र रंगांस्तथैव च ॥ १४-

यन्त्र देवालयांश्चैव मन्त्रमण्डपिकां तथा ।
भ्रमत् गजांश्चयन्त्रांश्च सिंहयन्त्रान्तथैव च ॥ १४-

वृषभं यंत्रिकांश्चैव कारयेत् सुविशेषतः ।
नानापिच्छान्विताञ्छत्रां नानाव्यजनमेव च ॥ १४-

नानाच्छत्रध्वजांश्चैव चामराण्यपि कारयेत् ।
देवालयमलङ्कृत्य बाह्यमभ्यन्तरं ततः ॥ १४-

द्वारतोरणविन्यासं कदली क्रमुकान्वितम् ।
देवालयस्य पुरतः प्रपाङ्कृत्वाति सुन्दराम् ॥ १४-

वितानो परिसञ्छन्नां मुक्तादामैरलङ्कृताम् ।
पुष्पमालासमायुक्तामलङ्कृत्य प्रपां क्रमात् ॥ १४-

स्तंभानावेष्ट्य वस्त्रैश्च फलपुष्प ध्वजान्वितान् ।
यागशालां ततः कुर्यात् पूर्वोत्खातस्य पार्श्वयोः ॥ १४-

प्. ६९) उत्तरे वाथ कर्तव्यमैशान्न्यां पावके तथा ।
मण्डपे वा दृढं कार्यं षोडशस्तंभसंयुतम् ॥ १४-

नवभागैकभागे तु मध्ये वेदीं प्रकल्पयेत् ।
हस्तमात्रसमुत्सेधां दर्पणोदरसन्निभाम् ॥ १४-

कुण्डानिपरितः कुर्यादेककुण्डमथापि वा ।
गोमयेनोपलिप्यात्र नानापुष्पैः प्रकीर्य च ॥ १४-

सूक्ष्मैस्तण्डुल चूर्णैस्तु नानावर्णसुचूर्णकैः ।
वज्राङ्कुशं त्रिशूलञ्च चक्रं तत्र तथैव च ॥ १४-

पद्मञ्चैवोत्पलाङ्कञ्च नन्द्यावर्तकमेव च ।
कुम्भाभं मध्यचन्द्राभं वृक्षाकारांश्च लाञ्छयेत्
॥ १४-

वामां वा नगरादीं वा ह्यलङ्कृत्य विशेषतः ।
वीधयश्चोपवीध्यश्च निम्नोन्नतविवर्जिताः ॥ १४-

शोधयित्वा समांभूमिञ्जलसेकोपलेपनैः ।
पताकाभिर्ध्वजैश्चापि तथा काशद्ध्वजैरपि ॥ १४-

कदलीभिर्धूपदीपैर्द्वारकुंभैरथान्यकैः ।
साङ्कुरैच्छिद्र कुम्भैश्च पालिकाभिः समन्ततः ॥ १४-

वस्त्रैश्च गन्धमाल्यैश्च भवनं प्रतिभूषयेत् ।
ततोङ्कुरार्पणङ्कुर्यादुत्सवस्य दिनादितः ॥ १४-

यथाङ्कुरार्पणे प्रोक्ता तथा कुर्याद् विशेषतः ।
वेदिमध्ये ततः कृत्वा स्थण्डिलं शालिकामयम् ॥ १४-

षट्द्रोणैः पञ्चद्रोणैर्वा चतुद्रोणैस्तु वा पुनः ।
तण्डुलैः समलंकृत्य तिलैर्दर्भैस्ततोपरि ॥ १४-

ससूत्रं कुर्चवस्त्राढ्यं पञ्चरत्नसमन्वितम् ।
शिवकुम्भं न्यसेन्मध्ये वर्धनं तस्य वामतः ॥ १४-

वस्त्रकूर्च्च समायुक्तं हेमयुक्तं प्रकल्पयेत् ।
ध्यात्वा सदाशिवं देवं शिवकुम्भे निवेशयेत् ॥ १४-

मनोन्मनींस्तु सञ्चिन्त्य वर्धन्यां विन्यसेत् सुधीः ।
परितोऽष्टौ घटां न्यस्य विद्येश्वरसमन्वितान् ॥ १४-

प्. ७०) सकूर्चान्वस्त्रसंयुक्तान् सहेमान्वारिपूरितान् ।
कलशाधिपतींस्तत्र स्वैस्वैर्मन्त्रैः सुपूजयेत् ॥ १४-

लोहादिदारुवर्णहनि आयुधानिदशक्रमात् ।
वक्ष्यमाणोक्तविधिना कारयेत् प्रतिमाकृति ॥ १४-

वेदिकायास्तु परितस्त्वायुधानि प्रपूजयेत् ।
वज्रादीन् स्थापयेद् विद्वान् पूर्वादिषु प्रदक्षिणम् ॥ १४-

वामे संस्थाप्य चक्रन्तु दक्षिणे पद्ममेव च ।
अष्टमङ्गलरूपाणि वेदिबाह्ये प्रपूजयेत् ॥ १४-

शूलास्त्रं विन्यसेत् तत्र उत्सवे योगधामनि ।
अग्निकार्यन्ततः कृत्वा नवपञ्चैक वा पुनः ॥ १४-

एकाग्नेर्वेदिका पूर्वे ह्युत्तरे पश्चिमेऽथवा ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा सर्वकुण्डानि कारयेत् ॥ १४-

पर्यग्निकरणं कृत्वा यागशालां विशेषतः ।
यवं हृदयमन्त्रेण सिद्धार्थं सद्यमन्त्रतः ॥ १४-

तिलमीशानमन्त्रेण हुत्वामुद्गन्तु नेत्रतः ।
द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुत्वा पूर्णाहुतिं तु मूलतः ॥ १४-

पूजावसाने विद्वान्वै वह्निकार्योक्तमाचरेत् ।
अर्चनं विधिनावत्स सायं प्रातर्दिने दिने ॥ १४-

होमान्ते तु बलिं दद्यात् बल्यन्ते चोत्सवं बुधः ।
प्रथमं विश्वरात्रन्तु द्वितीयं भूतरात्रकम् ॥ १४-

तृतीयमृषिरात्रं स्याच्चतुर्थञ्चेन्द्ररात्रकम् ।
पञ्चमं ब्रह्मरात्रन्तु षष्ठं वै विष्णुरात्रकम् ॥ १४-

सप्तमं रुद्ररात्रं स्यादष्टमञ्चैश्वरस्य तु ।
सदाशिवस्य नवमन्नवाहेष्वधि देवताः ॥ १४-

ऋषिरात्रं समारभ्य सदाशिवदिनान्तकम् ।
सप्ताहेतु प्रयोक्तव्यं ब्राह्म्यात् सदाशिवान्तकम् ॥ १४-

पञ्चाहेतु प्रयोक्तव्यं रुद्रात्सदाशिवान्तकम् ।
त्रयहेत्विति चैका हे सदाशिव पदान्तिकम् ॥ १४-

प्. ७१) त्रयहेत्वितिचैकाहे सदाशिवदिनं भवेत् ।
हविर्भिर्दीपकैश्चैव दिनेष्वेतेषु नित्यशः ॥ १४-

विशेषात् पूजनं कुर्यात् विभवस्यानुरूपतः ।
ग्रामाधिदैवतांश्चैव पूजयेत् तु विशेषतः ॥ १४-

शुद्धान्नन्दधिसंमिश्रं लड्डुकापूपसंयुतम् ।
फलञ्च गुलसम्मिश्रं गणेशस्य प्रियन्त्विदम् ॥ १४-

बलयोरजनी पूर्णं घृतान्नन्दधिसक्तुकम् ।
भूत क्रूरबलिः प्रोक्तस्तेन भूतबलिं हरेत् ॥ १४-

पञ्चमूलङ्कुशाग्रञ्च शाल्यनञ्चाज्यमिश्रकम् ।
कदलीफलसंयुक्त मृषीणां बलिरुच्यते ॥ १४-

इन्द्रवल्ली हरिद्रा च प्रियङ्गु घृतसंयुतम् ।
चतुर्थे हनिदातव्यमिन्द्रस्य बलिरुत्तमम् ॥ १४-

पद्मपुष्पं स रजनी पायसंलाजसंयुतम् ।
पञ्चमे हनिदातव्यं ब्रह्मणोबलिरुच्यते ॥ १४-

गुलोदनं घृतोपेतं बृहतीफलसंयुतम् ।
षष्ठे हनि च दातव्यं विष्णु प्रीतिकरं परम् ॥ १४-

साज्यन्तु कृसरान्नं वै नालीकेरफलैर्युतम् ।
सप्तमे हनिदातव्यं रुद्रप्रीतिकरं भवेत् ॥ १४-

वेणुकन्दधिसंयुक्तं कदलीफलसंयुतम् ।
अष्टमे हनिदातव्यमीश्वरस्य बलिस्तथा ॥ १४-

शुद्धान्नं दधिसंयुक्तं लाजापूपसमायुतम् ।
कदलीपनसोपेतं गुलखण्डसमिश्रितम् ॥ १४-

नवमे हनिदातव्यं सादाख्यस्य शिवस्य तु ।
सर्वेषामपि शुद्धान्नमाज्ययुक्तं दधिप्लुतम् ॥ १४-

दापयेद् वा विशेषेण तत्तन्मन्त्रेण देशिकः ।
द्रोणं वापि तदर्धं वा तदर्धं वापि पाचयेत् ॥ १४-

कपित्थफलमात्रेण बलिं दत्वा पृथक् पृथक् ।
उत्सवस्य पुरस्तात्तु दद्यात् ग्रामबलिं तथा ॥ १४-

प्. ७२) वाद्यध्वनिसमायुक्तं धूपदीपसमायुतम् ।
ध्वजैः पिञ्छैः समायुक्तं स्तोत्रमङ्गलवाचकैः ॥ १४-

यज्ञपिठोपरिस्थाप्य त्रिशूलञ्चान्नलिङ्गकम् ।
दशायुधानि परितः स्थापयेद् देशिकोत्तमः ॥ १४-

यज्ञाभावे तु तत् सर्वं व्रजेयुः शिरसाधृताः ।
आचार्यः शिष्य संयुक्तः सर्वाभरणभूषितः ॥ १४-

सर्वालङ्कारसंयुक्तः सोष्णीषः सोत्तरीयकः ।
आदिशैवः प्रसन्नात्मा श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ १४-

ब्रह्मादीशानपर्यन्तमिंद्रादीशान्तमेव वा ।
बलिं दत्वा तु तत् ग्रामे देवैश्चैवं विशेषतः ॥ १४-

सायं प्रातर्बलिं दद्यात् होमान्ते तु विशेषतः ।
उत्सवं प्रारभेदन्ते सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १४-

नानाप्रहरणोपेताः सगजाश्चाग्रतस्ततः ।
तदन्ते तुरगारूढास्तदन्ते गजवाहनाः ॥ १४-

यन्त्ररङ्गास्तदन्ते तु दिव्यस्त्री परिभूषिताः ।
तदन्ते शाश्चयन्त्राश्च डोलायन्त्राश्च मण्डपाः ॥ १४-

यन्त्र देवालयं पश्चान्नृत्तगेयसमन्विताः ।
आद्यं सुखासनं प्रोक्तं द्वितीयमुमयासह ॥ १४-

वृषारूढं त्रितीयन्तु त्रिपुरघ्नञ्चतुर्थकम् ।
नृत्ताख्यं पञ्चमं प्रोक्तं षष्ठ वै चन्द्रशेखरम् ॥ १४-

सप्तमं त्वर्धनारीशं हरिरर्धन्तु चाष्टमम् ।
भिक्षाटनं च नवमं दशमङ्कालनाशनम् ॥ १४-

दशैकं कामदहनं ततो लिङ्गं पुराणकम् ।
द्वादश प्रतिमास्त्वेते सर्वालङ्कारसंयुताः ॥ १४-

रङ्गे वा शिबिकायां वा रथेवारोप्य भक्तितः ।
आदिशैवानुशैवाश्च देवानामनुगा स्मृताः ॥ १४-

पशुपतास्तदन्ते तु महावृतधरास्त्वनु ।
कालामुखास्तदन्ते तु तदन्ते ब्राह्मणाः क्रमात् ॥ १४-

तदग्रे रुद्र गणिकाः सर्वालङ्कारसंयुताः ।
तदन्ते गायकाः प्रोक्तास्तदन्ते नर्तका व्रजेत् ॥ १४-

प्. ७३) ईश्वरः शक्तिसहितस्ततो गच्छेश्चनैः क्रमात् ।
योषिद्भिः सत्रिशूलादि यन्त्रदीपैर्विशेषतः ॥ १४-

अस्त्रदीपैर्यष्टिदीपैः सर्वत्र परिशोभितः ।
वितानैच्छिद्र दीपैश्च पताकाभिश्च शोभितः ॥ १४-

सर्वेषां पृष्ठतो गच्छेच्चण्डेशः समलङ्कृतः ।
तदग्रे घोषयेत् सम्यक् सर्वातोद्यान् क्रमेण तु ॥ १४-

पटहैर्मद्दलैस्तालैर्भेरीपणवडुण्डुभैः ।
जर्झरी झल्लरी मोन्तैर्वीणावेणुरवैस्तथा ॥ १४-

अग्रतः पृठतश्चैव घोषयेत् सविशेषतः ।
तदन्ते वैश्य शूद्राद्यागच्छेयुर्भक्तिसंयुताः ॥ १४-

सर्वे वर्णास्तदन्ते तु व्रजेयुः क्रमशस्ततः ।
ये देवमनुगच्छन्ति तत्गतेनान्तरात्मना ॥ १४-

पदे पदेश्वमेथस्य प्राप्नुवन्ति फलं नराः ।
वृद्धबालयुवानश्च स्त्रियश्च पुरुषास्तथा ॥ १४-

सर्वपापाद्विमुच्यन्ते सर्वत्रैव समन्विताः ।
एवं प्रदक्षिणं कुर्यात् ग्रामं वा नगरन्तु वा ॥ १४-

शनैर्देवालयङ्गच्छेत् बलिपीठे बलिं क्षिपेत् ।
पादप्रक्षालनङ्कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ॥ १४-

प्रपाङ्कृत्वा स्थितं देवं सर्वदेवगणैः सह ।
मृदङ्गादिमहाशब्दं शिवस्य पुरतस्थितम् ॥ १४-

नमकश्चमकश्चैव दक्षिणे तु व्यवस्थितौ ।
गान्धर्वकोवं शकश्च उत्तरे तु व्यवस्थितौ ॥ १४-

आचार्यो दक्षिणेभागे नृपस्तस्यैव चोत्तरे ।
उभयोरपि पार्श्वाभ्यां देवस्य गणिका स्मृताः ॥ १४-

देवस्याग्रे विशेषेण नृत्तं कुर्यात्सगेयकम् ।
नीराञ्जनं कर्तव्यं देवदेवस्य चोत्सवे ॥ १४-

भस्मपुष्पञ्च दीपञ्च पात्रेषु च विनिक्षिपेत् ।
पुरादत्वा त्वाचमनं पुष्पं शिरसि विन्यसेत् ॥ १४-

अच्युतं मूर्ध्नि विन्न्यस्य गन्धं दद्याद् विशेषतः ।
पुनराचमनं दद्याद् धूपदीपं प्रदापयेत् ॥ १४-

प्. ७४) पिष्टे विन्यस्त दीपेन भ्रामयेच्छिवमूर्धनि ।
तदन्ते दापयेत् भस्मदर्पणं दर्शयेत् पुनः ॥ १४-

गणिकाभिर्वहित्वा तु वाद्यध्वनि समायुतम् ।
पीठाग्रे वा विनिक्षिप्य प्राकाराणां बहिः क्षिपेत् ॥ १४-

कारयेत् साधकेन्द्रेण एतत् साये तु रक्षयेत् ।
वस्त्रादिनि प्रदातव्यं भक्तानाञ्च विशेषतः ॥ १४-

परिवेष क्रमं ह्येवं दर्शनादघनाशनम् ।
यावद् देवोत्सवं कुर्यात् तावदेवदिने दिने ॥ १४-

अनाद्यं सर्ववर्णानां दद्याद् देवस्य तुष्टये ।
तत स्त्रीर्थदिनात् पूर्वे मृगयात्रां समारभेत् ॥ १४-

युद्धारंभ प्रभावेन ग्रामङ्गत्वा प्रदक्षिणम् ।
कौतुकं बन्धयेद् धीमान् तस्मिन्रात्रौ विशेषतः ॥ १४-

सौवर्णं रजतं सूत्रं अथ कार्पासमेव वा ।
स्थण्डिलोपरिसंस्थाप्य त्रिशूलं स्थण्डिलोपरि ॥ १४-

याग मण्डपमध्ये तु शूले कौतुकबन्धनम् ।
हृदये नैव कृत्वा तु पुण्याहन्तत्र कारयेत् ॥ १४-

उत्सवप्रतिमां बध्वा कौतुकं हृदयेन तु ।
स्थण्डिलोपरिसंस्थाप्य कलशान्नवसङ्ख्यया ॥ १४-

पिधानकूर्चवस्त्राढ्याञ्छिव विद्येश्वरान्वितान् ।
गन्धादिभिः समभ्यर्च्य शूलन्तैः स्नानमाचरेत् ॥ १४-

नद्यां वाप्यां तटाके वा हृदे स्नानं समाचरेत् ।
अथ नद्यादिषु स्नानं विना वा शेषमाचरेत् ॥ १४-

होमबल्युत्सवान् प्रातः कृत्वा चूर्णोत्सवन्ततः ।
प्रासादस्याग्रतो वापि याम्ये वा पावकेऽथवा ॥ १४-

गोमयालेपनं कृत्वा धूपदीपैः समन्वितम् ।
पालिकाद्यैरलङ्कृत्य स्थण्डिलन्तत्र कारयेत् ॥ १४-

शूलं पश्चिमतः स्थाप्यो लूखलं मुसलं ततः ।
वस्त्रेणो लूखले वेष्ट्यदर्भैरावेष्टयेत् पुनः ॥ १४-

प्. ७५) गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु त्रिशूलं लूखलं ततः ।
घृतं शिरोर्पणङ्कृत्वा हेमदूर्वाङ्कुराक्षतैः ॥ १४-

सुशुष्कां रजनीं पूर्वं चूर्णे चूर्णे तु लूखले ।
हृदा प्रक्षिप्य चास्त्रेण कुट्टयेद् देशिक स्त्रिभिः ॥ १४-

ततो भक्तजनैः सार्धं चूर्णयेद् देशिकोत्तमः ।
संस्नाप्य लिङ्गं चूर्णेन पञ्चब्रह्मसमुच्चरन् ॥ १४-

स्नापयेत् कौतुकं शूलं हृन्मन्त्रेण सतैलकम् ।
आचार्यं पूजयेत् तत्र वस्त्र हेमाङ्गुलीयकैः ॥ १४-

ग्रामं वा नगरं वापि शीघ्रङ्गच्छेत् प्रदक्षिणम् ।
नदीतटाकतीरे वा स्थण्डिले द्वितये कृते ॥ १४-

शूलन्तत्रैव संस्थाप्य तत्पूर्वेकलशां न्यसेत् ।
अर्चयेत् स्वस्वमन्त्रेण शूलं वै कलशांस्तथा ॥ १४-

गङ्गा च यमुना चैव नर्ददा च सरस्वती ।
सिन्धुर्गोदावरी चैव कावेरी चैव सप्तकान् ॥ १४-

आवाह्य मध्यकलशे गन्धतोय सुपूरिते ।
अनन्तादि शिखण्ड्यन्तान् कलशेष्वभितो न्यसेत् ॥ १४-

पुण्याहं वाच्यशूलास्त्र देवानभ्यर्च्य पूजयेत् ।
स्नापयेत् कलशैः पश्चात् स्नानं तीर्थे समाचरेत् ॥ १४-

त्रिशूलेन सहैवात्रये तीर्थं कुर्वते नराः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो निर्मोकादिव पन्नगाः ॥ १४-

याग गेहे शिवाग्नौ तु दद्यात् पूर्णाहुतिं पुनः ।
होमोपरिष्टात् तत्रस्थं शास्त्रोक्तं सुसमाचरेत् ॥ १४-

यागेशं पूजयेत् पश्चात् गन्धपुष्पादिभिः शुभैः ।
साधितैः कलशैस्तत्र स्नपनं कारयेच्छिवम् ॥ १४-

भक्तानां परिचाराणां वस्त्रादिभिः प्रदापयेत् ।
ध्वजावरोहणं कुर्यात् तत्रादौ तु विशेषतः ॥ १४-

त्रयाहे वापि पञ्चाहे सप्ताहे वा वरोहयेत् ।
स्नपनन्तु ततः कृत्वा मूललिङ्गे विशेषतः ॥ १४-

प्. ७६) उत्सव प्रतिमाश्चापि त्रिशूलञ्च ध्वजस्तथा ।
स्नपनङ्कारयेत् तत्र स्तोत्रमङ्गलवाचकैः ॥ १४-

हरिद्रानथ शुद्धान्नं सो पदंशं बलिं क्षिपेत् ।
ध्वजावरोहणङ्कृत्वा पूजान्ते तु विचक्षणः ॥ १४-

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा सन्धिदेवां विसर्जयेत् ।
यागोपयुक्त द्रव्याणि देशिकाय प्रदापयेत् ॥ १४-

एवं यः कुरुते मर्त्त्य उत्सवं च शिवस्य तु ।
कुलैकविंशदुत्तार्य शिवलोकमवास्यति ॥ १४-

शिवोत्सवमिदं प्रोक्तं स्नपनञ्च ततः शृणु ।
इति शिवोत्सवविधि पटलश्चतुदर्शः

अथ स्नपनविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि स्नपनस्य विधिक्रमम् ।
पञ्चम्याञ्च नवम्याञ्च चतुर्दश्यान्तु पर्वणोः ॥ १५-

संक्रान्तौ विषुवे चैव अयने ग्रहणे तथा ।
पञ्चम्यादि ग्रहणान्तं दशवृद्ध्युत्तरं वरम् ॥ १५-

दीक्षान्ते च प्रतिष्ठान्ते प्रोक्षणे चोत्सवान्तके ।
यागान्ते च सुनक्षत्रे कृत्तिकादीपकर्मणि ॥ १५-

कर्तव्यं जन्मनक्षत्रे मङ्गलेमन्त्रसाधने ।
राजाभिषेक समये मरणान्तेथ जन्मनि ॥ १५-

अतिवृष्टावनावृष्टौ दुर्भिक्षे दुर्निमित्तके ।
भूमिकंपे दिशान्दाहे ज्वरमार्यादि पीडने ॥ १५-

सर्वरोगसमुत्पन्ने शत्रुभिः पीडनेपि च ।
प्रायश्चित्तादिकालेषु शिवं संस्नापयेत् गुरुः ॥ १५-

नवधा स्नपनं तत्र संक्षेपेण शृणु क्रमात् ।
पञ्चभिः पञ्चभिश्चैव पञ्चविंशतिभिस्तथा ॥ १५-

अन्यस्य त्रितयन्त्वेषु शृणु मध्यमकत्रयम् ।
पञ्चाशन्न्यूनमेकन्तु एकाशितिस्ततः परम् ॥ १५-

प्. ७७) शतमष्टोत्तरं ज्ञेयं मध्यमत्रितयं त्विह ।
षोडशद्विशतञ्चैव अष्टोत्तरशतत्रयम् ॥ १५-

अष्टाधिकसहस्रन्तु उत्तमादिशिवाधिकम् ।
उत्तमं त्रीणिविख्यातं सर्वेषां स्नपनं शृणु ॥ १५-

प्रासादस्याग्रतः कुर्यात् मण्डपञ्चतुरश्रकम् ।
विंशश्चतिथि हस्तञ्च भानुदिक्करमेव च ॥ १५-

नवाष्ट सप्तषट्पञ्चहस्तैर्नवविधं स्मृतम् ।
अष्टसाहस्रकं पादं नवानां मण्डपा स्मृताः ॥ १५-

षट्त्रिंशत् गात्रसंयुक्तमुत्तमानां विधीयते ।
षोडशस्तंभसंयुक्तं मध्यमानान्तु कारयेत् ॥ १५-

द्वादशस्तंभसंयुक्तमधमानां प्रकल्पयेत् ।
कूटं वा मण्डपं वापि कारयेत् स्वप्रमाणतः ॥ १५-

चतुर्द्वारसमायुक्तञ्चतुस्तोरणभूषितम् ।
वितानध्वजसंयुक्तं दर्भमालोपशोभितम् ॥ १५-

वक्ष्यमाणविधानेन कर्तव्यञ्चाङ्कुरार्पणम् ।
कलशानि ततो ग्राह्य साधयेद् आदिशैवकः ॥ १५-

सौवर्णं रजतं वापि तथा ताम्रमयैरपि ।
शङ्खैर्वा शुक्तिकैर्वापि गवां शृङ्गैरथापि वा ॥ १५-

अथवा मृन्मयैर्वापि सर्वलक्षणसंयुतैः ।
सुपक्वैः सुस्वरैः स्निग्धैर्बिंब प्रभसमन्वितैः ॥ १५-

एतैर्ल्लक्षणसंयुक्तैः स्नापयेत् परमेश्वरः ।
उत्तमं द्रोणसंपूर्णं मध्यमन्तु तदर्धकम् ॥ १५-

अधमञ्चाढकं प्रोक्तं सर्वेषामाढकं तु वा ।
शङ्खशुक्ति विशृङ्गाणां स्वप्रमाणेन पूरयेत् ॥ १५-

सूत्रेण वेष्टयित्वा तु कालयित्वाधिवासयेत् ।
गोमयालेपनङ्कृत्वा विष्टसूत्राणि पातयेत् ॥ १५-

सूत्राणाञ्चाप्य धर्मादीन् गात्राणान्धर्मपूर्वकान् ।
स्थण्डिलन्तत्र कुर्वित् शालिभिर्विमलैस्तथा ॥ १५-

आढकञ्च तदर्धं वा कलशानां पृथक् पृथक् ।
तदर्धं तण्डुलैर्भूष्य तदर्धन्तिलसंयुतम् ॥ १५-

प्. ७८) नवधा स्नपनन्तेषु चाद्यसप्तविधिं शृणु ।
मण्डपान्तश्चतुष्पत्र युक्ताब्जं कर्णिकान्वितम् ॥ १५-

पञ्चकुम्भस्य विख्यातं महादिदलशोभितम् ।
प्रागुदक्भ्यां चतुःसूत्रं मार्गैर्न्नवपदं विदुः ॥ १५-

अष्टसूत्रं समङ्कृत्वा प्राङ्मुखोदङ्मुखं क्रमात् ।
मध्ये नवपदं ग्राह्यं बहिरेका वृतिन्त्यज्येत् ॥ १५-

ऐन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु पदमेकं परिग्रहेत् ।
अग्नेय्यादीशपर्यन्तन्तिसृभिस्त्रिः पदं भवेत् ॥ १५-

महादिक्पदपार्श्वाभ्यां द्वारार्थं द्विपदं त्यजेत् ।
पञ्चविंशत्पदङ्कृत्वा स्थापयेदधमत्रयम् ॥ १५-

पादानान्तालमात्रं स्यात् सूत्रद्वादशकल्पितम् ।
उदक्सूत्रं तथा कल्प्य ह्यष्टद्वाराणि योजयेत् ॥ १५-

मध्यमे पञ्चविंशच्च द्विपदंत्वावृतं त्यजेत् ।
पञ्चत्रिंशत्पदं कृत्वा तेष्वेकं गृह्ययत्नतः ॥ १५-

इदमेकोन पञ्चाशदेकाशीति पदं शृणु ।
पदमेकं समावृत्त्य द्वारादिषु पदा त्यजेत् ॥ १५-

एकाशीति पदं ह्येवं मध्यमान्मध्यमं शृणु ।
प्रागग्रं षोडशं सूत्रमुदगग्रं तथैव च ॥ १५-

पञ्चविंशत् पदन्तेषु मध्यसङ्ग्राह्ययत्नतः ।
विदिक्षुनवकङ्ग्राह्यं द्वारत्वात् द्विपदं त्यज्येत् ॥ १५-

चतुर्दिक् तिथिकोष्ठेषु तृतीये सन्त्यजेत् त्रयम् ।
एवङ्कृते पदा सम्यक् शिवाधिक्यं शताष्टकम् ॥ १५-

विंशत् सूत्रं प्रकर्तव्यं प्राङ्मुखोदङ्मुखं क्रमात् ।
तन्मध्ये पञ्चविंशच्च संग्राह्य परितोद्वयम् ॥ १५-

त्यजेत् द्वाराष्टकोपेतं गोमयेन तु वारिणा ।
दिशश्च विदिशश्चैव पञ्चविंशत् पदं क्रमात् ॥ १५-

मध्यमव्यूहमध्यस्थं नवन्त्यक्वाब्जमालिखेत् ।
एवङ्कुर्याद् विधानज्ञः षोडशद्विशतं भवेत् ॥ १५-

नवधा स्नपनं प्रोक्तं तेषां द्रव्यन्ततः शृणु ।
वज्रं मरतकञ्चैव वैडूर्यञ्च प्रवालकम् ॥ १५-

प्. ७९) मौक्तिकं पञ्चरत्नानि शिवकुंभे तु विन्यसेत् ।
रत्नाभावे ततो हेमं नवानां हेममेव च ॥ १५-

पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ।
क्षीरं दधिघृतञ्चैव प्रथमावरणं विदुः ॥ १५-

प्रस्थपादं घृतं प्रोक्तं द्विपादन्दधिरुच्यते ।
त्रिपादं क्षीरमित्युक्तं प्रस्थञ्चैव तु गोमयम् ॥ १५-

षट्गुणञ्चैव गोमूत्रं पञ्चगव्यमिति स्मृतम् ।
मधु इक्षुरसञ्चैव पनसाम्रफलौ तथा ॥ १५-

कदली नालिकेरौ च सर्षपञ्च तिलं तथा ।
विल्वञ्चमातुलुङ्गञ्च नारङ्गद्वयमेव च ॥ १५-

यवनी वारलाजञ्च तस्य चूर्णङ्गुलन्तथा ।
चन्दनं लघुकुष्ठौ च कच्चोलं पुष्पपत्रकम् ॥ १५-

कर्पूरं हिमबेरञ्च जटामांसिमुरन्त्रणम् ।
शमीदूर्वा च श्वेतार्कं बिल्वपत्रञ्च चंपकम् ॥ १५-

शङ्खपुष्पंत्वपामार्गं विष्णुक्रान्ति च धुर्तुरम् ।
नन्द्यावर्तं श्वेतपद्मं पुन्नागञ्चातिपाटलि ॥ १५-

सह देवी शतपत्री लक्ष्मीस्थलारविन्दकम् ।
धातकी तुलसी चैव करवीराकृष्णमल्लिका ॥ १५-

मल्लिका च शतावेरी गोक्षुराज कृताञ्जली ।
महाद्रोणञ्च द्रोणञ्च भद्री च मधुमद्रिका ॥ १५-

इन्द्रवल्लीरुद्रपाणी धात्री चैव हरिद्रकी ।
व्याघ्र नवी च माञ्जिष्ठी सरलं भद्रकाषुकम् ॥ १५-

नवनीतं द्राविलञ्च सज्जन्तक्कोलमेव च ।
बला चाति बला चैव सिंही प्रियङ्गुलोद्धृता ॥ १५-

नागकेसरजंबूका कपित्थाश्वत्थ गुग्गुलु ।
एला च जीरकञ्चैव कृष्णजीरकमेव च ॥ १५-

सुतैलं कुङ्कुमं मेघमगरुङ्कृष्णलोचना ।
श्रीवेष्टकं गन्धरसं पिप्पलीहस्तपिप्पली ॥ १५-

कृष्णागरुञ्चतगरं मनःशिलारक्तचन्दनम् ।
लवङ्गं रजनी चूर्णं कषायं मार्जनान्तकम् ॥ १५-

प्. ८०) पिप्पलोदुंबर प्लक्ष वटत्वग्भिः कषायकम् ।
द्रव्यं तिलकुशाग्राणि तथा मार्जव्यमादिशेत् ॥ १५-

द्रव्याण्येतानि चोक्तानि द्विविधं स्नानमार्जनम् ।
रसद्रव्याणि सर्वाणि स्नानद्रव्याणि संविदुः ॥ १५-

फलचूर्णौषधीत्यादि मार्जनद्रव्यकाणिते ।
रसादन्यानि सर्वाणि तोयैःसंपूरयेत् सुधीः ॥ १५-

रसाश्च पञ्चगव्याक्ताः पञ्चकुम्भेषु कीर्तिताः ।
आज्यान्ता नवकुम्भानां वत्वन्ताः पञ्चकुम्भके ॥ १५-

गुलादिपुन्नागान्ताश्च चत्वारिंशन्नवाधिके ।
द्रव्यादिजात्यलान्ताश्च एकाशीतिर्विशेषतः ॥ १५-

पाद्यादिमार्जनान्तास्तु अष्टोत्तरं शतं भवेत् ।
अधर्माद्यादि * * * दिग्विदिग्व्यूह संज्ञकाः ॥ १५-

मध्यमस्य शिवव्यूहो नवव्यूहा प्रकीर्तिताः ।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य दर्भैश्चैव परिस्तरेत् ॥ १५-

मध्यमे शिवकुम्भन्तु शिवमन्त्रेण विन्यसेत् ।
द्वात्रिंशद् वा चतुर्विंशत् षोडशप्रस्थपूरितः ॥ १५-

शिवकुम्भमिदं प्रोक्तं वर्धन्यास्तु तदर्धकम् ।
पञ्चरत्नसमायुक्तं सकूर्चं वस्त्रवेष्टितम् ॥ १५-

शिवव्यूहस्य मध्ये तु विन्यस्य शिवकुम्भकम् ।
तस्य व्यूहस्य सुम्ये तु तन्मध्ये वा शिवोत्तरे ॥ १५-

सकूर्चां वस्त्रसंयुक्तां वर्धनीं हेमसंयुताम् ।
मनोन्मनीन्तु संस्थाप्य बीजमन्त्रमनुस्मरन् ॥ १५-

गन्धपुष्पादिभिः पूज्य हृदयेन विचक्षणः ।
पाद्यारभ्य घृतान्तानामष्ट विद्येश्वराधिपाः ॥ १५-

मध्वादिमार्जनान्तानां शतरुद्राधिदैवताः ।
एकैकमर्चयेत् सर्वानेकैकं वस्त्रकं ददेत् ॥ १५-

स्वस्वनाम चतुर्थ्यन्तैर्गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
षोडश द्विशतञ्चैव पूर्ववत् स्थापयेत् क्रमात् ॥ १५-

पूर्वोक्तानीहद्रव्याणि प्रधानानि सुकीर्तिताः ।
उशीरागरुकर्पूर चन्दनैश्च सुपुष्पितम् ॥ १५-

प्. ८१) शुद्धतो येन सम्मिश्रमुपस्नानोदकं स्मृतम् ।
उपस्नानानि तत् सङ्ख्या सप्ततीर्थानि यानि तु ॥ १५-

अधमाधममारभ्य उत्तमादधमान्तकम् ।
उक्तं सर्वं विशेषेण देवता द्रव्यसंयुतम् ॥ १५-

उत्तमान्मध्यमञ्चैव उत्तमोत्तममेव च ।
स्नपनञ्चैव द्रव्यांश्च किञ्चित् भेदं गजानन ॥ १५-

षट्सूत्रं प्राङ्मुखं तत्र उदक्सूत्रकमेव च ।
पञ्चतालप्रमाणेन पदवीसारविस्मृता ॥ १५-

अतः परं समावृत्य पदमष्टौ परित्यजेत् ।
चत्वारिवीधयः प्रोक्ता महादिक्षु चतुष्पदाः ॥ १५-

द्वादशानि पदानिह चतुष्कोणेषु सङ्ग्रहेत् ।
तेषु द्वादशकोष्ठेषु प्रत्येकं पञ्चविंशतिः ॥ १५-

मध्यव्यूहविशेषेण कृत्वा नवपदन्ततः ।
षडावरणमार्गेण स्थापयेत् स्थापकोत्तमः ॥ १५-

स्थापयेन्मध्यतो व्यूहे नवकुम्भानि पूर्ववत् ।
वर्धनीं तस्य वामे तु प्राग्वत्संस्कृत्य मन्त्रवित् ॥ १५-

पञ्चपङ्क्तिक्रमं वक्ष्ये पञ्चमावरणान्तिकम् ।
प्रथमे चैव बीजानि लोहान्येव द्वितीयके ॥ १५-

तृतीये चैव रत्नानि धातूंश्चैव चतुर्थके ।
पञ्चमे पञ्चगव्यन्तु तिंशदष्टोत्तरं त्विदम् ॥ १५-

यवनी वारमुद्गांश्च तिलं सर्षपमेव च ।
श्वेतशाली महाशाली रक्तशाली तथैव च ॥ १५-

सौगन्धी हेमशाली च दशबीजमिति स्मृतम् ।
द्वाविंशत् कलशेपूर्य प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ १५-

उपस्नानादिनीतानि तावत् सङ्ख्यानि विन्यसेत् ।
चत्वारिंशच्च चत्वारि कलशानि समन्ततः ॥ १५-

अर्चयित्वा विधानेन बीजमन्त्रमनुस्मरन् ।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ १५-

चामीकरं तथा हेमं शातकुम्भमतः परम् ।
जांबूनदञ्च तप्तञ्च जाति सप्तादिमिश्रितम् ॥ १५-

प्. ८२) षड्विंशत् कलशे सूत्रमुदकैः सहविन्यसेत् ।
तावत् सङ्ख्या भवेत् तेषु कलशेष्वन्तणोदकम् ॥ १५-

कलशानि द्विपञ्चाशच्चतुष्कोणेषु चैव हि ।
द्वितीयावरणे न्यस्त्वा ब्रह्ममन्त्रैश्च देशिकः ॥ १५-

द्वितीयावरणं प्रोक्तं तृतीयावरणं शृणु ।
पद्मरागञ्च वैडूर्यं वज्रं पुष्यन्तथैव च ॥ १५-

स्फटिकं मौक्तिकं निलमिन्द्रनीलं प्रवालकम् ।
एतेषु नवरत्नांबु त्रिंशत् सुकलशेषु वै ॥ १५-

तावत् सङ्ख्या भवेत् तानि कलशेष्वन्तरोदकम् ।
कलशानि भवेत् षष्टिश्चार्चयित्वाङ्ग विद्यया ॥ १५-

तृतीयावरणं प्रोक्तञ्चतुर्थावरणं शृणु ।
हरितालं तथा माञ्जिमञ्जनञ्च मनःशिला ॥ १५-

रोध्रञ्च सीसकञ्चैव गैरिकन्तु ततः परम् ।
चतुस्त्रींशत्सुकुम्भेषु सप्तधात्वंबुना सह ॥ १५-

तावत् ग्राह्यो भवेत्तानि कलशेष्वन्तरोदकम् ।
अष्टोत्तरं तथा षष्टिः कलशानां विशेषतः ॥ १५-

प्रत्येकमर्चयेत्तानि विद्यांगैश्च विशेषतः ।
पञ्चमावरणे पञ्चगव्याधानमतः शृणु ॥ १५-

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् ।
गोमूत्रादिषडेतैस्तु अष्टत्रिंशत् घटे न्यसेत् ॥ १५-

विन्यसेत् ब्रह्मपञ्चानामष्टत्रिंशत् कला क्रमात् ।
यावत् सङ्ख्या भवेत्तानि प्रत्येकञ्चान्तरोदकम् ॥ १५-

द्रव्यान् कुम्भेषु संयोज्य शतरुद्रान्विशेषतः ।
शतत्रयेषु कुंभेषु विन्यसेत् तु पृथक् पृथक् ॥ १५-

संस्नाप्याभ्यर्च्य विधिना स्वैस्वैर्नामभिरेव च ।
त्रिशताष्टममेवोक्तमुत्तमस्योत्तमं शृणु ॥ १५-

प्रागग्रं द्वादशं सूत्रं उदगग्रं तथैव च ।
एकविंशच्छतं कृत्वा पदन्तत्र विनायक ॥ १५-

चतुष्कोणेषु मतिमांश्चतुःसूत्राणि विन्यसेत् ।
आग्नेयादिसमारभ्य पदैकान्तरितं यथा ॥ १५-

प्. ८३) षट्त्रिंशत् गात्रसंयुक्तं गात्रस्थाना वृतन्त्यजेत् ।
द्वारे द्वेद्वेपदन्त्यक्त्वा चत्वारिंशत् पदं स्थितम् ॥ १५-

तेषां मध्यमकोष्ठन्तु कृत्वा नवपदन्ततः ।
एकैकं पदमध्ये तु पञ्चविंशति सङ्ख्यया ॥ १५-

कलशानि ततोप्यष्ट सहस्रैकादशावृतौ ।
विद्येशोमा शिवाख्यांश्च कुम्भान्विन्यस्य पूर्ववत् ॥ १५-

विद्येशावरणन्त्यक्त्वा तच्छृणुष्वदशावृतान् ।
प्रथमे चैव बीजानि लोहान्येव द्वितीयके ॥ १५-

तृतीये चैव रत्नानि धातूंश्चैव चतुर्थके ।
पञ्चमे पञ्चगव्यानि षष्ठे चैव फलोदकान् ॥ १५-

गन्धाश्चौषधयः सर्वे सप्तमे च तथा भवेत् ।
अष्ट मृच्चाष्टमे चैव कषाया नवमावृतौ ॥ १५-

दशमे चैव पुष्पाणि एकैकन्तु शृणु क्रमात् ।
बीजानि पञ्चगव्यान्तं पूर्ववत् स्थापयेत् बुधः ॥ १५-

पञ्चमावरणं प्रोक्तं षष्ठमावरणं शृणु ।
कदली बिल्वचूतांश्च मातुलुङ्गञ्च डाडिमी ॥ १५-

नालिकेरञ्च नारङ्गं लिकुचंपनसं तथा ।
फलोदकानि तानीहद्वेषष्टीत्यभीधीयते ॥ १५-

प्रत्येकं विन्यसेत् तानि कलशेष्वन्तरोदकम् ।
कलशानि शतानीह चतुर्विंशति चोत्तरम् ॥ १५-

प्रत्येकमर्च्चयेत् तानि प्रशान्तायेतिमन्त्रतः ।
गन्धैरोषधिभिश्चैव सप्तमावरणं शृणु ॥ १५-

उशीरञ्चन्दनञ्चैव कर्पूरञ्जातिरेव च ।
शङ्खपुष्पञ्च श्रीदेवी विष्णुक्रान्तीशतावरी ॥ १५-

गन्धांश्चाष्टौ च धातूंश्च षष्ट्युत्तरषडेव च ।
तावत् सङ्ख्या तु विज्ञेया ह्युप स्नानविशेषतः ॥ १५-

द्वात्रिंशदुत्तरं प्रोक्तं शतमेकं समासतः ।
ओषधीनां लतानाञ्च वृक्षाणाञ्च समासतः ॥ १५-

फलानां कुसुमानाञ्च मूलादीनां समाहरेत् ।
सप्तमावरणं प्रोक्तमष्टमावरणं शृणु ॥ १५-

प्. ८४) दर्भाधोनागदन्ताग्रे वराहस्य च कर्षणे ।
वल्मीके वृषशृंगाग्रे नद्यां वै पर्वतेऽपि च ॥ १५-

समुद्रे चैव मेधावी मृदं ग्राह्य विशोधयेत् ।
प्रत्येकं कलशेष्वेवं सप्ततिः परिसङ्ख्यया ॥ १५-

उदकेन समापूर्य तत् सङ्ख्या चान्तरोदकम् ।
चत्वारिंशत् समायुक्तं शतमेकं प्रकीर्तितम् ॥ १५-

अर्चयेत् पार्थिवार्णेन नवमावरणं शृणु ।
आम्रोथपनसश्चैव न्यग्रोधोदुंबरस्तथा ॥ १५-

अश्वत्थञ्च शिरीषञ्च मधुकोथपलाशकः ।
अष्टवृक्षत्व चश्चूर्णं विन्यसेद् वारिणासह ॥ १५-

प्रत्येकं पूरयित्वा तु सप्ततिश्चतुरुत्तरम् ।
तावत् सङ्ख्या भवेत् तानि उपस्नानोदकानि च ॥ १५-

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ शतैकेन समायुतम् ।
अर्चयेच्छिखयाधीमान् गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ १५-

दशमावरणे प्रोक्तं पुष्पाणि च ततः शृणु ।
पङ्कजांश्च पलाशांश्च नन्द्यावर्तांश्च मल्लिकाः ॥ १५-

करवीरञ्चंपकञ्च नीलोत्प्ललं तथाष्टकम् ।
कलशेषु विनिक्षिप्य सप्तत्यष्टाधिक स्मृताः ॥ १५-

पुष्पाणि कलशेष्वेव निक्षिप्याद्भिः प्रपूर्य च ।
तावत् सङ्ख्या भवेत् तानि उपस्नानानि विन्यसेत् ॥ १५-

एवं दशावृतान् स्थाप्य गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् ।
प्रत्येकं कलशान् सर्वान्वस्त्रैरावेष्ट्य यत्नतः ॥ १५-

द्रव्येषु शतरुद्रांश्च अप्सुतीर्थानि कल्पयेत् ।
नवधा स्थापनं प्रोक्तं तत्र मुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १५-

आद्यन्ते च नमस्कारां मध्ये बीजांमनोराम् ।
एवन्तु स्थापयेद् विद्वानासनावाहनादिकम् ॥ १५-

कृत्वा प्रागुक्तवद्धिमानभिषेकं समाचरेत् ।
पुण्याहन्तु विशेषेण कृत्वा कुम्भान् प्रपूजयेत् ॥ १५-

शैवन्तत्र विधानज्ञमादिशैव कुलोद्भवम् ।
एकन्तत्र विधानज्ञमाचार्यं पूजयेत् क्रमात् ॥ १५-

प्. ८५) वस्त्रैराभरणैः पुष्पैरङ्गुलीयकयज्ञकैः ।
शिवकुम्भं समुत्थाप्य हस्तेन शिरसाथवा ॥ १५-

संवाह्य गर्भगेहन्तु उत्तराभिमुखस्थितः ।
स्थापयेद् देवदेवेशं मूलमन्त्रेणमन्त्रवित् ॥ १५-

गणांबिकेन मन्त्रेण वर्धन्या स्थाप्यपिण्डिकाः ।
तत् तत् स्थाने पुनस्थाप्य पूर्ववच्च यथा क्रमम् ॥ १५-

स्नाप्यद्रव्यं यथा न्यायमुत्थानञ्च तथैव च ।
स्थापिते नैव मन्त्रेण स्नापयेत् तु सदाशिवम् ॥ १५-

कलशं वा महेस्ते तु विन्यस्त्वा दक्षिणेन तु ।
गोशृंगाग्र प्रमाणेन संस्थाप्यच्छिन्नधारया ॥ १५-

स्थापितान्युपयुक्तानि कलशानिविसर्जयेत् ।
स्नपनानाञ्च सर्वेषामन्तेहारिद्र चूर्णकैः ॥ १५-

संस्नाप्याभ्यर्चयेद् विद्वान् प्रभूतहविषं कुरु ।
बीजानामप्यलाभे तु निवारं वायवन्तु वा ॥ १५-

लोहानामप्यलाभे तु निक्षिपेत् तप्तकाञ्चनम् ।
रत्नानामप्यलाभे तु मौत्तिकं ग्राह्य देशिकः ॥ १५-

धातूनामप्यलाभे तु हरितालं विशेषतः ।
पुष्पाणामप्यलाभे तु पद्मसङ्ग्राह्य देशिकः ॥ १५-

एवं यः कुरुते मर्त्यः भक्तियुक्तस्तथैव च ।
शशिवत् क्रीडते नित्यं शिवलोकेमहीयते ॥ १५-

स्वेच्छयैव समागत्य पृथिव्यामेकराट् भवेत् ।
नवधा स्नपनं प्रोक्तं शीतकुम्भविधिं शृणु ॥ १५-

इति स्नपनविधि पटलः पञ्चदशः

प्. ८६) अथ शीतकुम्भविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि शीतकुम्भस्य लक्षणम् ।
अनावृष्टेश्च दुर्भिक्षे परराष्ट्रप्रवेशने ॥ १६-

ज्वरापस्मारनाशाय वसूरिनासनार्थकम् ।
सर्वरोगविनाशार्थं शीतकुम्भन्तु कारयेत् ॥ १६-

द्वात्रिंशत् प्रस्थसंपूर्णं बिंब प्रभसमन्वितम् ।
त्रिसूत्रैर्वेष्टयित्वा तु यवान्तं वाथवाङ्गुलम् ॥ १६-

शिवाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा या वदष्टौ सकर्णिकम् ।
तण्डुलैः सोभितं कृत्वा तिलैर्दर्भैः परिस्तरेत् ॥ १६-

अष्टद्रोणेन शालीनं तदर्धैस्तण्डुलैर्युतम् ।
तण्डुलार्धतिलैर्युक्तं कारयेत् तु विचक्षणः ॥ १६-

वस्त्रपूतेन तोयेन शिवकुम्भन्तु पूरयेत् ।
सर्वगन्धसमायुक्तं पञ्चरत्नसमन्वितम् ॥ १६-

स वस्त्रं सापिधानञ्च सकूर्चं हेमसंयुतम् ।
स्थण्डिले विन्यसेत् कुम्भं गन्धपुष्पादिभिर्युतम् ॥ १६-

पूर्वेद्युरधिवासं स्याद्रात्रौ जागरमाचरेत् ।
दिशास्वध्ययनं कार्यं कुम्भं स्पृष्ट्वा विशेषतः ॥ १६-

शान्ति होमं प्रकर्तव्यं तस्याग्रे तु विशेषतः ।
प्रभाते देवदेवस्य मूर्ध्निमध्येसु षिरङ्कृतम् ॥ १६-

वस्त्रैरावेष्ट्यगात्राणि पुष्पमाल्यैर्विभूषयेत् ।
कुम्भं विन्यस्य तन्मध्ये तत् पृष्ठेसु षिरं न्यसेत् ॥ १६-

लोहसूच्याग्रमानेन नालं हेममयं भवेत् ।
द्विगुणं क्षीरदातारं मधूनित्रिगुणं भवेत् ॥ १६-

हृदयेन तु मन्त्रेण कुम्भमारोप्ययत्नतः ।
उपकुम्भन्तु संस्थाप्य स्थण्डिले पूर्ववत् बुधः ॥ १६-

एकविंशद्दिनं वापि चतुर्दशदिनन्तु वा ।
सप्ताहं वाथ पञ्चाहं त्रियहं वा विशेषतः ॥ १६-

प्. ८७) सन्ततं श्रावयेन्मूर्ध्नि कृत्वाशान्तिकरं स्मृतौ ।
नित्यपूजाविशेषेण काले काले विचक्षणः ॥ १६-

द्विगुणं पूजयेत् तत्र यावच्छक्यमथापि वा ।
उपकुम्भात् तु निक्षिप्य जलादुत्थाय पूर्ववत् ॥ १६-

कुम्भावरोहणं यावत् तावद्धोमं समाचरेत् ।
आचार्यं पूजयेत् तत्र वस्त्राङ्गुलीयकादिभिः ॥ १६-

दक्षिणां देशिकायैव दापयेत् तु विशेषतः ।
अन्ते कुम्भं परित्यज्य वक्त्रमन्त्रेणमन्त्रवित् ॥ १६-

प्रभूतहविषन्दत्वा पूर्वोक्त विधिनासह ।
अन्यान् भक्तजनांश्चापि अन्नपानेन पूजयेत् ॥ १६-

शीतकुम्भमिदं प्रोक्तं नवनैवेद्यकं शृणु ।
इति शीतकुम्भविधि पटलःषोडशः

अथ नवनैवेद्य विधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि नवनैवेद्यलक्षणम् ।
अग्रयानां हि नाम्ना तत् कृते तस्माज्जयं भवेत् ॥ १७-

सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च नक्षत्र करणान्विते ।
वाद्यध्वनिसमायुक्तं त्रिशूलेनसमन्वितम् ॥ १७-

सर्वालङ्कारसंयुक्तं ततो भक्तजनैर्युतम् ।
स्वक्षेत्रं संप्रविश्याथ ऐशान्यां दिक्समाश्रिताः ॥ १७-

तत् क्षेत्र रक्षकानां तु दध्योदन बलिंक्षिपेत् ।
शूकंदात्रेन निक्षिप्य हृदयेन तु बुद्धिमान् ॥ १७-

विशुद्ध तण्डुलोपेतं शूकं सर्वोपदंशकैः ।
ग्रामं वा नगरं वापि प्रदक्षिणमथाचरेत् ॥ १७-

सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ।
तद्भागाश्च गजाश्चैव तया चैवाग्रतो नयेत् ॥ १७-

प्. ८८) शूकभारान्ततो नीत्वा व्रीहिभाराननन्तरे ।
उपदंशान्ततो नीत्वा तत स्तण्डुलभारकान् ॥ १७-

वादका गणिकाश्चैव व्रजेयुः सर्वभूषिताः ।
सर्वेषां पृष्ठतोभागे संव्रजेत् प्रतिमां शनैः ॥ १७-

ततो भक्तजनाः सर्वे व्रजेयुः क्रमशः पुनः ।
प्रविश्य भवनं मंत्री शूकभारां निवेश्य वै ॥ १७-

आदित्य करसन्तप्तान् व्रीहीन् संक्षिप्यलूखले ।
तुर्यग्रमण्डलं कृत्वा पिष्टचूर्णैर्विचित्रितैः ॥ १७-

शालिभि स्थण्डिलङ्कृत्वा लूखलं तत्र विन्यसेत् ।
वस्त्रेण लूखलं बध्वा मूसलञ्च ततोर्चयेत् ॥ १७-

संक्षुभ्यबीजमुख्येन तण्डुलङ्ग्राह्ययत्नतः ।
नालिकेरगुलोपेतं मरीची जीरकान्वितम् ॥ १७-

हृदयेन तु मन्त्रेण दद्याद् देवस्य भक्तितः ।
अन्येषां प्रतिमानान्तु दापयित्वा हृदापुनः ॥ १७-

परिवारबलिन्दत्वा चण्डेशायनिवेदयेत् ।
ताम्बूलन्तु विशेषेण दत्वा तत्र हृदाणुना ॥ १७-

प्रभूतहविषं दत्वा पूर्वोक्तविधिनान्वितः ।
ततो भक्तजनान्सर्वां नवान्नेन तु भोजयेत् ॥ १७-

प्रोक्तन्तु नवनैवेद्यं कृत्तिकादीपकं शृणु ।
इति नवनैवेद्यविधि पटलः सप्तदशः

अथ कृत्तिकादीपविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि कृत्तिकादीपलक्षणम् ।
कार्तिके कृत्तिकामासे दीपकर्मसमाचरेत् ॥ १८-

देवालयमलङ्कृत्वा दीपसाधन सङ्ग्रहम् ।
स्नपनन्तत्र कुर्वीत यजमानेच्छयान्वितम् ॥ १८-

प्रासादाग्रस्य परितच्छाष्टदिक्षुविशेषतः ।
कूटागाराणि कृत्वा तु चतुर्गात्रान्वितानि वै ॥ १८-

प्. ८९) कूटबन्धेषु सर्वत्र मृदं विन्यस्य तत्र वै ।
दीपानिविन्यसेत् तेषु दीपस्तं भांस्तु विन्यसेत् ॥ १८-

खदिरन्नालिकेरं वा पात्रमानं प्रकीर्तितम् ।
घृतं पात्रे समानीय शोधितं तैलमेव वा ॥ १८-

कार्पासबीजसंयुक्तं वाससच्छिन्नसंयुतम् ।
घृतमध्येसु विन्यस्य स्तंभमूर्ध्निसुदीपयेत् ॥ १८-

प्रासादमिह सर्वत्र दीपमाल्यैरलङ्करोत् ।
क्षुद्रनास्यां महानास्यां कुंभे चैव कपोतके ॥ १८-

पालिका सुगुहा स्वत्र दीपयन्त्रैः सुदीपयेत् ।
प्रासादमूर्ध्नि देशेषु मण्डपेगोपुरे तथा ॥ १८-

प्राकारेषु विशेषेण दीपं सर्वत्र योजयेत् ।
स्तंभेषु घटिका योज्यास्तेषु दीपसमावृतम् ॥ १८-

अघोरास्त्रेण मन्त्रेण दीपदण्डेधिरोपयेत् ।
उत्तमं कूटदीपं स्यान्मध्यमं स्तंभदीपकम् ॥ १८-

दीपं बाहुल्या मात्रं यदधमं परिचक्षते ।
भवानीं कारयेत् पश्चात् देवदेवं त्रिशूलिनम् ॥ १८-

उत्सवं वा प्रकर्तव्यमेकाहं विधिवत् सुधीः ।
केवले भवने नैव बल्यादि क्रममाचरेत् ॥ १८-

ग्रामं वा नगरादिं वा आलयं वा प्रदक्षिणम् ।
दीपेन भूषयित्वा तु भक्तियुक्तानरोत्तमाः ॥ १८-

ईदृग्गुण विशेषाढ्यं ग्रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
आलयं संप्रविश्याथ परिवेषक्रमञ्चरेत् ॥ १८-

प्रभूतहविषङ्कृत्वा देवदेवस्य भक्तितः ।
स्तुत्यैरध्ययनैर्भक्तैर्वाद्यै नृत्तादिकैरपि ॥ १८-

परितोष्य च देवेशं क्रियां सम्यक् समाचरेत् ।
कृत्तिका दीपमत्रोक्तं पूरकर्म ततः शृणु ॥ १८-

इति कृत्तिकादिपविधि पटलोष्टादशः

प्. ९०) अथ आषाढपूरकर्मविधि पटलः
आषाढपूर्वनक्षत्रे पूर्वेद्युरधिवास्य च ।
रात्रौ होमं प्रकर्तव्यं बलिं प्रक्षिप्ययत्नतः ॥ १९-

रात्रौ प्रतिसरं बध्वा आचार्यं पूजयेत् ततः ।
प्रभाते देवदेवेशं विशेषात् पूजनं तथा ॥ १९-

बलिन्तत्रैव निक्षिप्य कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ।
लाजचूर्णादि सङ्ग्राह्य स्नानार्थन्तु शिवस्य तु ॥ १९-

जलतिरे प्रपाङ्कृत्वा सर्वालङ्कारसंयुताम् ।
तन्मध्ये तु स्थितं देवमभ्यर्च्य हृदयेन तु ॥ १९-

लाजचूर्णसमायुक्तं गुलञ्चाम्रफलैर्युतम् ।
कदलीपनसोपेतमपूपञ्च विशेषतः ॥ १९-

सङ्ग्राह्यमृद्घटे शुद्धे प्रत्येकं भक्तिपूर्वकम् ।
भक्त्यानि वेदयित्वा तु हृन्मन्त्रेण विचक्षणः ॥ १९-

लाजचूर्णं विसृज्याथ हृदयेन शिवाग्रतः ।
नवोदकेन तन्मध्ये शूलं संस्नाप्यदेशिकः ॥ १९-

आलयन्तु पुनर्गत्वा ततः स्नपनमाचरेत् ।
प्रभूतहविषं दत्वा हृदयेन शिवाग्रतः ॥ १९-

प्रभूतहविषं दत्वा शिवस्य च विशेषतः ।
अन्येषां प्रतिमाणाञ्च हविषन्तु निवेदयेत् ॥ १९-

एवं समासतः प्रोक्तं फलपाकविधिं शृणु ।
इति आषाढपूरकर्मविधि पटल एकोनविंशतिः

प्. ९१) अथ फलपाकविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि फलपाकविधिं परम् ।
दूरतस्तु शिवं दृष्ट्वा नमस्कृत्वा तु यो नरः ॥ २०-

मुच्यते सर्वपापेभ्यो निर्मोकादिव पन्नगाः ।
दूराध्वश्रमविक्लान्तः सुधीः कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ २०-

मार्ग क्लेशोऽप्यथेशाय भवेत् पापानि नश्यति ।
जनैः पृष्ठानु यातोऽत्र भूलोके तु स जीवति ॥ २०-

उत्सवे बलिकाले तु यथा कुर्वन् प्रदक्षिणम् ।
पदे पदेऽश्वमेऽथस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ २०-

यथा कृत्वा नमस्कारं तथा लोकेसु पूजितः ।
जलपुष्पं सुपुष्पं वा देवमुद्दिश्य निक्षिपेत् ॥ २०-

नानापुष्पैरलङ्कृत्य नानाभोगं समश्नुते ।
आरामं देवदेवस्य यो नरः कृतवान् भुवि ॥ २०-

स एव धनवान् च्छ्रीमानिहलोकेसु पूजितः ।
अयुतं योगवान् दद्यात् श्रोत्रिये वेदपारगे ॥ २०-

गोशृङ्गेनाधिकं देवं क्षीरस्नानस्य तत्समम् ।
कपिलापञ्चगव्येन कुशवारियुतेन च ॥ २०-

स्नापयेद् देवदेवेशं गवाङ्कोटिफलैः समम् ।
नवधा स्नपनं कुर्वन्यो नरो भक्तिसंयुतः ॥ २०-

नानाभोगसमायुक्तः शिवलोके महीयते ।
नवमार्गे तु यत् कर्म भोगोऽपि नवधा भवेत् ॥ २०-

नवधा हविषं कृत्वा नवधा भोगमश्नुते ।
घण्टामणिञ्च यो दद्यात् ख्यातिर्भूतिर्विशिष्यते ॥ २०-

वस्त्राण्याभरणादीनि देवदेवस्य योजयन् ।
नानावस्त्रैः सुसंपूर्णैर्नाना चा भरणैस्तथा ॥ २०-

पूजितस्त्विह देवैस्तु पृथिव्यामेकराट् भवेत् ।
दीपन्तु देवदेवस्य सकृत् काले प्रदापयन् ॥ २०-

प्. ९२) लोके तु दीपवत् सोऽपि सर्ववित्तावृतस्मृतः ।
मनसा कर्मणा वाचा शिवमुद्दिश्य यो नरः ॥ २०-

सर्वारम्भप्रयोगे वा * * * * * भात् पुनः ।
सर्वदानतपोयज्ञैः प्राप्यते यत् फलं महत् ॥ २०-

तस्मादतिशयं स्वर्गे तत्फलं महमा?प्नुयात् ।
कर्षणे च मते लोकान् सप्तसर्वान् जयिष्यति ॥ २०-

इष्टकाशैल लोहैर्वायः कुर्याद् भवनन्नरः ।
काञ्चनेन विमानेन शिवलोकेमहीयते ॥ २०-

संसिद्धे तु विमाने तु स्थापनं विधिमार्गतः ।
शिवलोकमवाप्नोति पूज्यमानः सदामरैः ॥ २०-

शिवलिङ्गे कृते पश्चात् फलं सामीप्यमाप्नुयात् ।
यद्रूपं स्थापितं बिम्बन्तद्रूपोथ भविष्यति ॥ २०-

रूपैर्हरव पुर्भूत्वा ईशेन सहितः सुवी ।
तस्य लोके च रन्धिमान् यथा कामन्तथेशवत् ॥ २०-

शिवायनिहिता यानि पुष्पाणि च दलानि च ।
फलानि चैव बीजानि धान्यादीनि विशेषतः ॥ २०-

यजमानस्य पूर्वे तु शिवलोके व्रजन्ति हि ।
शिवयज्ञे समाप्ते तु तत् प्रयोगेन देहिनः ॥ २०-

एवं विंशदतीतानां गुरूणां तस्य वंशिनाम् ।
दशपूर्वान् समृच्छन्ति समासेनदशा परान् ॥ २०-

मातृपक्षे प्रसूतानां तल्लोके स्थानमिष्यते ।
शुश्रूषकाणां दाराणां पुत्रभ्रातृसमन्वितम् ॥ २०-

शिवलोके निवासं स्याद् यन्नलभ्यंसु देवतैः ।
भुक्त्वा तु विपुलान् भोगान् प्रलये समुपस्थिते ॥ २०-

ज्ञानयोगं समासाद्य स तत्रैव विमुच्यते ।
प्राकारमण्डपान् कुर्वन्यधेऽष्टं स्वर्गमाप्नुयात् ॥ २०-

वापी कुपतटाकांश्च देवमुद्दिश्ययत्नतः ।
यः कुर्वन्बहुधनाढ्यस्तदन्ते शिवमाप्नुयात् ॥ २०-

प्. ९३) कार्यकर्मण्य शक्तस्तु स्मरन्नित्यं तु यः पुमान् ।
तत्रैव मृयते चैव तस्य स्वर्गं न संशयः ॥ २०-

आसनासनि सद्भावं ज्ञात्वा संपूजयेच्छिवम् ।
सा लोक्यञ्चैव सामीप्यं सा रूप्यं प्राप्नुयात् क्रमात् ॥ २०-

अग्निपूजा च सा लोक्यं बलिना वै तथा भवेत् ।
उत्सवे नैव सामीप्यं सा रूप्यं रुद्रचिन्तया ॥ २०-

शिवनिन्दाञ्च यो मूढः कुर्यादज्ञानमोहितः ।
स याति नरकं घोरं त्रिसप्तति च संयुतः ॥ २०-

तं हन्यादसमर्थश्चेत् गच्छेद् वाथ ततो बहिः ।
यस्तु प्राणपरित्यागं कुर्याच्छिवनिमित्ततः ॥ २०-

तस्यैव फलसंपत्तिं मयावक्तुन्न शक्यते ।
तावत् तु शिव सा युज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥ २०-

भक्तिः स्वाभाविकी चैव कृत्रिमा चेति वै द्विधा ।
स्वभाविका तु या भक्तिः पूर्वजन्मविवर्त्तिता ॥ २०-

सहजा चेति सा ज्ञेया इहामुत्र सुखप्रदा ।
कृत्त्रिमा वै कृतानाम सा परत्र सुखप्रदा ॥ २०-

सहजा वै कृता चैव या सा भक्तिर्न नश्वरी ।
स पुनः शिव एवेति चिन्तयेत् तच्छिवं नरम् ॥ २०-

लिङ्गाद्धस्तं शतं वार्धं शिवक्षेत्रं समन्ततः ।
यस्य तत्रैव वासत्वं शिवलोकस्य कारणम् ॥ २०-

यत्र तत्रैव पञ्चत्वं शिवलोकस्य कारणम् ।
यत् तु मानुषकं लिङ्गं क्षेत्रमानमिदं स्मृतम् ॥ २०-

स्वयंभूते सहस्रं स्यादार्षे चैव तदर्धकम् ।
आरामवापि सर्वाणि स्थावराणि तराणि च ॥ २०-

दिव्यं प्रयान्त्य सन्देहं प्रभावात् परमेष्ठिनः ।
तस्मादावसथं कार्यं शिवक्षेत्रसमीपतः ॥ २०-

आत्मार्थं पूजयेत् सर्वेसोपहारं शिवस्य तु ।
तस्मात् पत्रफलैः पुष्पैरम्भ सा मनसा बुधः ॥ २०-

प्. ९४) चित्तं शिवात्मकङ्कृत्वा शिवमाराधयेत् सदा ।
शिवधर्मात्परोधर्मो न भूतो न भविष्यति ॥ २०-

अन्येषु पशुधर्मेषु स्वर्ग एव फलं हि तत् ।
एतद्धि शिवशास्त्रेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ २०-

सर्वशास्त्रं समुत्सृज्य शिवशास्त्रेषु योजयेत् ।
फलपाकविधिः प्रोक्तमाचार्यलक्षणं शृणु ॥ २०-

इति फलपाकविधि पटलोविंशतिः

अथ आचार्यलक्षण पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि आचार्यस्य तु लक्षणम् ।
फलपाकविधिं श्रुत्वा शिवभक्तिर्भवेद्यथा ॥ २१-

तदा प्रवर्तते पुंसो लिङ्गसंस्थापनेरतिः ।
आचार्यं पूर्वमन्वेष्य मूर्तिपांस्तदनन्तरम् ॥ २१-

आदिशैव कुलोद्भूतः पञ्चगोचरसंस्थितः ।
सर्वशास्त्रार्थ तत्वज्ञः शिवज्ञानविशारदः ॥ २१-

शिवसिद्धान्त तत्वज्ञः शिवाग्निगुरुपुजकः ।
सर्वावयवसंपूर्णः सर्वलक्षणसंयुतः ॥ २१-

वयः षोडशकादूर्ध्वं सप्ततेरध उच्यते ।
शिखी वा बद्धकेशश्च कृतज्ञः प्रियदर्शनः ॥ २१-

गृहस्थश्चोत्तमो ज्ञेयो भौतिक ब्रह्मचार्यपि ।
क्रियादि ज्ञानपर्यन्त शास्त्रेषु कृतनिश्चयः ॥ २१-

क्रियापादे तु निपुणश्चर्या पादानुवर्तकम् ।
योगपादे क्रियाभ्यासो ज्ञानपादानुरञ्जकः ॥ २१-

हेयो पादेय तत्वज्ञस्तत्वार्थे संव्यवस्थितः ।
परं भाव विद श्रेष्ठं पञ्चधा वा परं विदुः ॥ २१-

प्. ९५) देहबन्धनिमित्तञ्च विधिवद्दीक्षितो बुधः ।
शिवज्ञानामृतानन्दस्तूहापोह विधानवित् ॥ २१-

ईदृक् भूतस्तु यो विद्वान् स्थापनादीनि कारयेत् ।
स एव स्थापको वत्सनेतरः सर्वदा विभोः ॥ २१-

अनुशैवादिभिर्नैव स्थापनादीनि कारयेत् ।
कण्वादिरादि शैवैस्तु कर्तव्यं स्थापनान्तकम् ॥ २१-

अन्यथा तु कृते राज्ञस्त्वाभिचारश्च देवताः ।
नतं गृह्णीत देवेशो न फलञ्जायते ततः ॥ २१-

यदि मोहेन कुर्वीत सान्निद्ध्यं न कदाचन ।
मूर्तिपांस्तु ततो वक्ष्ये आदिशैव कुलोद्भवान् ॥ २१-

आचार्यारम्भशास्त्रे तु तस्मिन्विगत संशयान् ।
तदभि प्रायतत्व ज्ञानाचार्यस्यानुकूलकान् ॥ २१-

मूर्तिञ्च मूर्तिधारांश्च ज्ञातान् सम्यक् समाहितान् ।
एभिर्गुणैः समायुक्तान् गृह्णीयातान्विचक्षणः ॥ २१-

वामनांश्च ततोज्ञात्वा वर्जयेत् तान् प्रयत्नतः ।
स्वशास्त्रसमयद्वेक्षी त्वङ्गप्रत्यङ्गहीनकः ॥ २१-

नास्तिकोमत्सरोरोगी बधिरोवृद्धिजीवकः ।
भिषक् शास्त्रोपजीवी च तथा रंगोपजीवकः ॥ २१-

पिशुनः क्रूरकर्मस्थश्च पलः पारदारिकः ।
सभीपुरोधसोगर्वीनिः सत्यश्च कृतघ्नकः ॥ २१-

सन्यासीतार्किको भ्रष्टः कृशाङ्गः शल्यजीवकः ।
परापवादशीलश्च नैष्ठिकश्च कपालिकः ॥ २१-

अति ह्रस्वस्त्वति स्थूलो अतिदीर्घोकुदर्शकः ।
विकटदन्तः कुनवीमधु वै खलतिस्तथा ॥ २१-

शिपिविष्टोव्रणोपेतश्मश्रुभ्रू चक्षुपिङ्गलाः ।
गुल्मी चैव बृहद्बीजीत्वर्शसादीनि पिडितः ॥ २१-

प्रतिष्ठा तन्त्र किञ्चित् ज्ञः पशुशास्त्रानुरञ्जितः ।
तन्वोपदेश हीनश्च विमनस्कामनस्ककः ॥ २१-

प्. ९६) न्यूनाङ्गी चातिरिक्ताङ्गी शठः पण्योपजीवकः ।
षण्डश्च गुह्यकश्चैव नैर्गकः श्वापदन्तकः ॥ २१-

ईदृशान्वर्जयेद् विद्वान् सर्वकर्मबहिष्कृतान् ।
यदि मोहेन कुर्वीत सान्निध्यं न कदाचन ॥ २१-

आचार्यमूर्तिपांश्चैव पूर्वोक्तान् संप्रगृह्य च ।
ततश्चापेक्षयेद् वत्स शिल्पिनं सुकुलोद्भवम् ॥ २१-

स्थपतिं सूत्र गृहिणं वर्धकं तक्षकं तथा ।
स्थापकेनोदितं सर्वं शिल्पशास्त्रेण निर्दिशेत् ॥ २१-

प्रासादादि प्रकर्ताथ सोऽपि हस्तपतिः स्मृतः ।
सूत्रग्राही च मानज्ञो द्रुमाभिख्यो च वर्द्धकी ॥ २१-

तनूकरणयोग्यो यस्त्वसौ तक्षक उच्यते ।
च्छेद्यांश्च च्छेदयेत् सर्वान् भेद्ये तु द्रव्यभेदकः ॥ २१-

वेद्ये तु वेदयेद् द्रव्यां च्छिल्पिकर्मस्त्रिधा भवेत् ।
स्थपतिः सूत्रग्राही च प्रासादान् प्रतिमादिकान् ॥ २१-

कुर्यात् तदक्षिमोक्षादीन् तक्षकेन समाचरेत् ।
शेषे तु वर्जयेत् तत्र मन्त्रकर्मसु सर्वदा ॥ २१-

तेषान्तु शिल्पिकार्येऽपि स्थपतेस्तु नियोगतः ।
स्थपतिः शिल्पकार्येषु स्थापकस्यानुसारतः ॥ २१-

स्थपतिः शास्त्रकर्मज्ञः कृतकर्माभिजात्यवान् ।
न हीनाङ्गोतिरिक्ताङ्गो धर्मिष्ठः सत्यवाचकः ॥ २१-

शल्य ज्ञानान्वितः साधु दृढबन्धुरतन्द्रितः ।
ईदृशं शिल्पिनङ्ग्राह्य प्रारभेत् सर्वकर्मकम् ॥ २१-

आचार्यलक्षणं प्रोक्तं करणानां विधिं शृणु ।
इति आचार्यलक्षण पटल एकविंशतितमः

प्. ९७) अथ करणाधिकारलक्षण पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि करणानां तु लक्षणम् ।
यागोपकरणं यस्मात् तस्मात् तत् करणं विदुः ॥ २२-

दर्भाणां लक्षणञ्चैव पवित्राणां विशेषतः ।
कूर्चानां दर्भमालाया विष्टराणाञ्च लक्षणम् ॥ २२-

आज्यस्थाल्याश्चरुस्थाल्याः कलशानान्तु लक्षणम् ।
हविः पात्रपिधानञ्च जलद्रोण्याश्च लक्षणम् ॥ २२-

धूपघण्टाविकल्पञ्च स्थालिकायाश्च लक्षणम् ।
प्रमाणं दीपदण्डानां यंत्रिकायाश्च लक्षणम् ॥ २२-

बलिपात्र त्रिपादीनां दर्वीणां लक्षणं तथा ।
वितान ध्वजवस्त्राणां पृच्छं न पटलक्षणम् ॥ २२-

तथोष्णीषोत्तरीयाणां खट्गायाश्च सनस्य च ।
रथस्य लक्षणञ्चैव शिबिकापर्यङ्कयोस्तथा ॥ २२-

सिंहासनोपयानानां स्तंभाच्छादनरङ्गयोः ।
पादुकादर्शनानान्तु व्यजनञ्चामरस्य च ॥ २२-

सितात पत्र पत्राणां पिञ्छानाञ्चैव लक्षणम् ।
मङ्गलानामधात्राणां तोरणद्वयलक्षणम् ॥ २२-

सुवर्णपट्टपुष्पाणां गोलकायाश्च लक्षणम् ।
मकुटानाङ्कुण्डलानां हारकेयूरयोश्च वै ॥ २२-

कटकङ्कटिसूत्राणां नूपुरस्य च लक्षणम् ।
जठरोपरिबन्धानां स्त्रीणां भूषणलक्षणम् ॥ २२-

क्षुराणां कर्तरीणान्तु मार्जनस्य प्रमाणकम् ।
एतेषां लक्षणं वक्ष्ये ह्यानुपूर्वात् गजानन ॥ २२-

अशुष्कञ्छिन्नभिन्ना ग्राह्यदर्भा खण्डितास्तथा ।
कोमला श्यामला स्निग्धा जीर्णाः शुभ्राः शुभावहाः ॥
२२-

मृदुश्यामाश्च स्त्रीलिङ्गाः पुल्लिङ्गाः कोमला स्थिराः ।
अकोमला स्थिराश्चैव अनुग्राह्या नपुंसकाः ॥ २२-

दर्भाणां लक्षणं प्रोक्तं पवित्राणां ततः शृणु ।
कुशादर्भाश्च गोवालाः पवित्रङ्कनकास्तथा ॥ २२-

प्. ९८) सप्तपञ्च त्रियुक्तो वा ह्यग्रन्तु द्व्यङ्गुलं भवेत् ।
द्व्यङ्गुलं तस्य नालन्तु ग्रन्धिरेकाङ्गुलं भवेत् ॥ २२-

दक्षिणावर्तग्रधितं पवित्रमिहशोभनम् ।
अनाम्यङ्गुलविस्तारं ताराष्टैकाम्शहीनकम् ॥ २२-

तप्तचामीकरेणैव पवित्रं कनकाख्यकम् ।
दशपञ्चाधिकैर्दर्भैर्दशैकादशकैस्तु वा ॥ २२-

दशभिर्न बभिर्वापि सप्तभिः पञ्चभिस्तु वा ।
दर्भसङ्ख्याङ्गुलायामादर्भाणां नवकोर्ध्वके ॥ २२-

नवाङ्गुलन्तु तद्दैर्घ्यं दर्भाणां सप्तपञ्चके ।
दक्षिणावर्त ग्रथितं ग्रन्धिरेकाङ्गुलं भवेत् ॥ २२-

कूर्चाग्रञ्चतुरङ्गुल्यं कूर्चमेवं विधीयते ।
दशपञ्चाधिकं यत् तु शिवकुम्भस्य विन्यसेत् ॥ २२-

द्वादशैश्चैव विन्यस्य शेषैः शेषेषु विन्यसेत् ।
ऊर्ध्वग्रन्ध्या ह्यतोग्रन्तु पूर्वाग्रन्तु यथा न्यसेत् ॥ २२-

कूर्चानां लक्षणं प्रोक्तं दर्भमालां ततः शृणु ।
द्विवृतादक्षिणावर्ता द्वित्रिकैः पञ्चभिस्तु वा ॥ २२-

दर्भान्तरं वै द्व्यङ्गुल्यं हस्तमानेन लंबयेत् ।
कनिष्ठाङ्गुलिनाहेन रज्जुङ्कुर्यान् मनोरमम् ॥ २२-

लम्बमानास्तु दर्भाणां शस्तास्ता इति संस्मृताः ।
जपहोमार्चनं तस्य मध्ये वीध्यत्वमागताः ॥ २२-

प्रासादयज्ञशालायां परिवेष्ट्य च यत्नतः ।
विष्टरं पञ्चदर्भैस्तु ग्रन्थिरेकाङ्गुलं भवेत् ॥ २२-

मुलाग्रौ च दशाङ्गुल्यौ विष्टरं तु विधीयते ।
सप्तविंशति दर्भैर्वा ह्येकविंशतिरेव वा ॥ २२-

दशपञ्चभिरेवाथ कूर्चं कुर्वीत बुद्धिमान् ।
ग्रन्थिस्त द्व्यङ्गुलं प्रोक्तं अग्रं तु द्विगुणं भवेत् ॥ २२-

नालमेकोनविंशत् तु दर्भेण व्रतबन्धनम् ।
एषा वै प्रोक्षणी प्रोक्ता परिस्तरणकं शृणु ॥ २२-

एकविंशति दर्भाभिः कला ग्रन्थिस्तु बन्धयेत् ।
मेखला मध्यमायाममूलाग्रोदयमिष्यते ॥ २२-

प्. ९९) परिस्तरणकं प्रोक्तं ततः परिधयः शृणु ।
यैर्मानैः समिथं प्रोक्तं तैरेवपरिधिर्भवेत् ॥ २२-

आयामं हस्तमानेन कनिष्ठाङ्गुलिनाहकम् ।
तिस्रः परिधयः प्रोक्ताः पश्चिमे दक्षिणोत्तरे ॥ २२-

परिधेर्लक्षणं प्रोक्तं समिधालक्षणं शृणु ।
न स्फोटिकान सुषिरा ऋजवोग्रन्थि वर्जिताः ॥ २२-

द्वादशाङ्गुलिकायामा कनिष्ठाङ्गुलिनाहकाः ।
समिधालक्षणं प्रोक्तं मेक्षणं तत् प्रमाणतः ॥ २२-

ततः सृक्लक्षणं वक्ष्ये शृणु मुग्धविनायक ।
खदिरश्च शमीविल्वपलाशाः प्लक्षचन्दनौ ॥ २२-

तथा च यज्ञ वृक्षेषु यथा सम्भवतः कुरु ।
त्रिंशदङ्गुलमायाममष्टाङ्गुल सुविस्तृतः ॥ २२-

तदर्धन्तु घनं प्रोक्तं सूत्रेण समितं ततः ।
षडङ्गुलं भवेदाभ्यं सप्ताङ्गुलन्तु विस्तृतम् ॥ २२-

तदग्रन्तु त्रिधा कृत्वा तस्मात् कुर्यात् त्रिकोणवत् ।
गजोष्ठ सदृशाकारन्निम्नं स्याद्यवमानकम् ॥ २२-

तद्बहिः पट्टकाङ्कुर्याद्यवाद्यवसुविस्तृतम् ।
अष्टाङ्गुलसुविस्तारा वेदिकाष्टाङ्गुलायता ॥ २२-

तन्मध्ये कारयेत् गर्तन्तच्चक्र्यङ्गुलविस्तृतम् ।
खातं स्यात् तत् प्रमाणेन तद्बहिर्यवमानका ॥ २२-

पट्टिका तु प्रकर्तव्या तद्बहिर्यवनिम्नगा ।
बिलबाह्ये तु परितः पट्टिकार्द्धाङ्गुलेन तु ॥ २२-

श्वभ्रस्य परितः कार्यं पद्ममष्टदलंशुभम् ।
श्वभ्रारभ्यमुखान्तं यत् कनिष्ठाङ्गुलमानतः ॥ २२-

खातं स्यात् कृत धारार्थं निम्नोन्नतविवर्जितम् ।
दण्डोर्ध्वे वेदिकाधस्तात् त्र्यङ्गुलेन त्रिखण्डिका ॥ २२-

अर्धाङ्गुलविवृध्या तु वृत्ता वा चतुरश्रका ।
दण्डं नवाङ्गुलायामन्तस्य नाभं षडङ्गुलम् ॥ २२-

दण्डाधोमुकलङ्कार्यं तदायामन्तु द्व्यङ्गुलम् ।
नाभमष्टाङ्गुलं प्रोक्तं मानमेवं विधीयते ॥ २२-

प्. १००) वेदिका परभागब्जे पृष्ठाकारन्तुलाञ्चयेत् ।
तन्मध्ये कर्णिकाकारं पादतारञ्च त्र्यङ्गुलम् ॥ २२-

अङ्गुलन्तु तदुत्सेधं स्रवमेवं प्रकल्पयेत् ।
अरत्निमात्रमायामं तदग्रे बिलसंयुतम् ॥ २२-

मूलं षडङ्गुलन्नाहं तदर्धं कण्ठनाहकम् ।
पुष्करं मूलनाहन्तु द्विपुटं नासिकासमम् ॥ २२-

माषमग्नन्तु निम्नं स्यात् बिलद्वयसमन्वितम् ।
गोपुच्छसदृशं दण्डं प्रोक्तं तत् स्रवलक्षणम् ॥ २२-

सौवर्णं रजतन्ताम्रं मृन्मयं वाथकारयेत् ।
अष्टाङ्गुल सुविस्तीर्णन्निम्नं प्रस्थेन पूरितम् ॥ २२-

घनमानाङ्गुलं प्रोक्तं द्रव्यपात्रं विधीयते ।
होमकाले तु द्रव्याणां प्रमाणं लक्ष्यते धुना ॥ २२-

घृतेषु गव्यं तच्छेषु स्रवं पूर्णप्रमाणतः ।
सक्तुमुष्टिमिदं वासमधु वै घृतवत् भवेत् ॥ २२-

करपूर्णन्तु लाजस्य चाक्षमात्रङ्गुलस्य तु ।
समिदौषधकं दानां फलानां स्वप्रमाणतः ॥ २२-

अन्नमक्षप्रमाणं स्यात् पूर्णाहुत्यास्तु सृङ्मति ।
तिलसर्षपयोश्चैव शुक्तिमात्रं विधीयते ॥ २२-

दध्नाक्षीरस्यमानन्तु घृतवत् परिकीर्तितम् ।
यववेणु कुलुत्थानां शुक्तिमात्रेण होमयेत् ॥ २२-

अपूपस्य चतुर्निष्कन्धान्यानां मुष्टिमात्रकम् ।
एवं प्रमाणं द्रव्याणामाज्यस्थालीन्ततः शृणु ॥ २२-

आज्यस्थाल्या प्रणीतायाः प्रमाणं द्रव्यपात्रवत् ।
आस्यं षडङ्गुलन्तार मोष्ठमेकाकाङ्गुलं भवेत् ॥ २२-

कर्णमेकाङ्गुलं प्रोक्तं जठरं द्वादशाङ्गुलम् ।
विस्तारेण समाख्यातं शेषं बुद्ध्या प्रकल्पयेत् ॥ २२-

चरुस्थालिन्तथैवापि कलशानां विधिं शृणु ।
द्वादशाङ्गुलविस्तारमुदरं समुदाहृतम् ॥ २२-

वर्तितं त्रिगुणन्तेन नाहन्तस्य विधीयते ।
कर्णं द्वियङ्गुलोत् सेधं विस्तारञ्चतुरङ्गुलम् ॥ २२-

प्. १०१) ओष्ठन्तु द्व्यङ्गुलोत्सेधं द्व्यङ्गुलन्निर्गमं स्मृतम् ।
एवमेव हि वृद्ध्या तु कर्तव्यौ मध्यमाधमौ ॥ २२-

अनुसारं यथा बुध्या कल्पयेत् कल्पवित्तमः ।
आच्छादनं शरावाणां मुखमानेन विस्तरम् ॥ २२-

त्र्यङ्गुलन्तु तदुत्सेधं मध्ये निम्नं द्वयाङ्गुलम् ।
एवं प्रमाणमुद्दिष्टं शृणुष्व घटलक्षणम् ॥ २२-

यद्वद्वैकलशाकरं तद्वदेव * * स्मृतम् ।
चतुर्गुणविवृध्या तु घटमेवं विधीयते ॥ २२-

चरुस्थाली यथा रूपं हविः पात्रन्तथैव च ।
यावत् तण्डुलसंपत्तिस्तावत् ब्रह्मणमुच्यते ॥ २२-

आस्यतुल्यं पिधानन्तु मध्ये तु वलयं तथा ।
मिश्रतम्रेण ताम्रेण हविः पात्रं प्रकीर्तितम् ॥ २२-

सौवर्णं रजतं वापि ताम्रजाम्रन्मया तु वा ।
जलद्रोणी प्रकर्तव्या वृत्ता वा चतुरश्रका ॥ २२-

दशद्रोणैरथाद्भिस्तु पूर्णितं ग्रीववर्जितम् ।
अष्टद्रोणेन पूर्णं वा षट्भिर्वाद्रोणपञ्चकैः ॥ २२-

चतुर्भिर्वा त्रिभिः कार्यं वर्धनीञ्च ततः शृणु ।
तस्यास्यञ्चतुरङ्गुल्यमोष्ठद्वयसमायुतम् ॥ २२-

तत् पार्श्वं सुषिरान्तस्थं नालीस्याच्चतुरङ्गुलम् ।
बृहोदरं तनुग्रीवं समयुक्तिमथाचरेत् ॥ २२-

कमण्डलुश्च तद्वत् स्यान्मुखमध्योर्ध्वनालके ।
ओष्ठञ्च सुषिरं कृत्वा प्रष्ठे पादं प्रलंबितम् ॥ २२-

अङ्गुलन्तु च तन्मानं सुषिरं पार्श्वतस्तथा ।
ऊर्ध्वे पिप्पलमानं स्यादक्षिरं मुखनालकम् ॥ २२-

एवं कमण्डुलुङ्कुर्यात् सर्वलक्षणसंयुतम् ।
कलुषं कृमिशैवालमशुचिस्थानसंश्रितम् ॥ २२-

गन्धवर्णरसैर्जुष्ठं सूर्यरश्मिविवर्जितम् ।
पङ्काश्मदूषितञ्चैव क्षारोदं पल्वलोदकम् ॥ २२-

अग्राह्यमुदकङ्ग्राह्य मेभिर्दोषैर्विवर्जितम् ।
अष्टद्रोणैरथाद्भिस्तु स्नानं कन्यसमुच्यते ॥ २२-

प्. १०२) अभिषेकमथाद्भिस्तु द्विगुणैर्मध्यमं स्मृतम् ।
उत्तमं त्रिगुणैरद्भिः पुष्पपात्रमथ शृणु ॥ २२-

विंशत्यङ्गुलविस्तारं त्रिगुणन्नाहमुच्यते ।
तदन्तर्नाहमेवन्तु पुष्पपात्रं विधीयते ॥ २२-

तदर्धमर्घ्यपात्रन्तु तन्नालेन विहीनकम् ।
शरा वा कृतिरग्रे तु द्विपात्रं तदविस्थितम् ॥ २२-

शराव पृष्ठनालन्तु अष्टाङ्गुलसुदैर्घ्यकम् ।
तिर्यक् कृत्वा यथा भोगं तदन्ते चैकपायुवत् ॥ २२-

पिधानं मुकुलाकारमनेकसुषिरैर्युतम् ।
धूपपात्रं समाख्यातमुरुघण्टामथ शृणु ॥ २२-

द्वादशाङ्गुलमुत्सेधं त्रिगुणन्नालमेव च ।
जिह्वा च द्वादशाङ्गुल्यं तदर्धं शिखरं भवेत् ॥ २२-

तन्मध्ये वै तु सुषिरं वलयेन समन्वितम् ।
तद्घनं त्रिगुणेनैव तदास्योष्ठघनं स्मृतम् ॥ २२-

कण्ठन्तु त्र्यङ्गुलोत्सेधमधमस्य तु लक्षणम् ।
द्विगुणं त्रिगुणं प्रोक्तं धूपघण्टामथ शृणु ॥ २२-

घण्टां कुर्वीत कांस्येन चतुरङ्गुलमुच्यते ।
विस्तारन्तत् प्रमाणन्तु शिखरन्तु तदर्धकम् ॥ २२-

अष्टाङ्गुलेन घण्टा स्यात् जिह्वा च चतुरङ्गुला ।
तत् घनं त्रिगुणे नैव तदास्योष्ठ घनं भवेत् ॥ २२-

अधमन्त्वेतदुद्दिष्टं पञ्चाङ्गुलन्तु मध्यमम् ।
ज्येष्ठं षडङ्गुलं प्रोक्तमन्यत्सर्वं समंविदुः ॥ २२-

तत् समन्नालमूर्ध्वन्तु शूलन्तच्छिरविन्यसेत् ।
पात्रं वा शंखचक्रं वा वृषं वा मूर्ध्नि विन्यसेत् ॥ २२-

धूपकाले प्रयोक्तव्यं घण्टानादसमन्वितम् ।
घण्टायास्तु ध्वनिं श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २२-

स्थलिकापाद रहितं रक्तिमात्रं सुविस्तृतम् ।
सौवर्णं रजतन्ताम्रं कांस्ये नैवाथ कारयेत् ॥ २२-

ओष्ठमेकाङ्गुलोन्नत्या तद्घनं द्विगुणेन तु ।
अर्धाधिकञ्च द्विगुणं प्रोक्तं वै मध्यमोत्तमे ॥ २२-

प्. १०३) स्थलिकालक्षणं प्रोक्तं दीपदण्डं ततः शृणु ।
एकहस्तं समारभ्य नवहस्तान्तमेव च ॥ २२-

उत्सेधादष्टभागैक दण्डनाहं प्रकीर्तितम् ।
तदुच्चैः पञ्चभागे तु द्विभागं पादविस्तरम् ॥ २२-

पदान्ताद्धस्तमानेन तद्वदूर्ध्वे तु विस्तरम् ।
नानागणिकया युक्तं नानाकुंभैः समन्वितम् ॥ २२-

तदूर्ध्वे मुकुलाकारं नालं ग्रन्धिसमायुतम् ।
दीपदण्डं तव प्रोक्तं दीपमालां ततः शृणु ॥ २२-

ताम्रेण वायसेनाथ दारुभिर्वाथ कारयेत् ।
द्वारे तु द्वारवत् कृत्वा प्रभाकारन्तु पृष्ठके ॥ २२-

शूलवच्छूल देवांश्च चक्रञ्च चक्रदीपवत् ।
धुर्तूरपुष्पवन् मूर्ध्नि एकधारक दीपिका ॥ २२-

दीपदेहा इमे प्रोक्ता यंत्रिकांश्च ततः शृणु ।
आयसेन प्रकर्तव्यं नालं वै मध्यमाङ्गुलम् ॥ २२-

कवाटार्गल संबन्धं यथा युक्तं भवेदिह ।
द्विवक्त्रञ्च ततः कृत्वा पूर्वपश्चिमसंयुतम् ॥ २२-

मूले वलयसंयुक्तं सुस्निग्धञ्च भवेदिह ।
यंत्रिका च तथा प्रोक्ता बलिपात्रमतः शृणु ॥ २२-

आयसेन प्रहैमेन अथवा ताम्रकेण वा ।
चतुस्त्रिद्वयतालं वा विस्तारं समुदाहृतम् ॥ २२-

दलाष्टकसमायुक्तं कर्णिकामध्यमे न्यसेत् ।
भक्तिद्वयङ्गुलोत्सेधं त्रिभागैकेन कर्णिकाः ॥ २२-

चतुर्विधा त्रिपादी स्याच्छंख पादीत्रिपादिका ।
यवनी पादमेवं स्यात् स्थलिका पादमेव च ॥ २२-

षडङ्गुलन्तदुत्सेधं तदर्धं मुखविस्तरम् ।
कनिष्ठाङ्गुल नाहन्तु शङ्खपादं प्रकीर्तितः ॥ २२-

द्विगुणञ्च त्रिपादी च पादं वक्त्रेणसंयुतम् ।
शरावा कृतिमूले तु शेषं बूध्याप्रकल्पयेत् ॥ २२-

प्. १०४) त्रिपाद त्रिगुणं वत्सयवन्याः पादमुच्यते ।
पीठोत्सेधसमं विद्यात् स्थलिका पादमेव च ॥ २२-

त्रिपादलक्षणं प्रोक्तं दर्व्यालक्षणकं शृणु ।
रत्निमात्रं तदायामं भुजङ्गस्य फणोपमम् ॥ २२-

अष्टाङ्गुलसुविस्तीर्णं तदर्धं पादमेव च ।
तदर्धं मध्यमस्योक्तमुक्तं दर्व्यास्तु लक्षणम् ॥ २२-

पञ्चहस्त प्रमाणेन विस्तारायामतः समम् ।
वस्त्रयुग्मसमायुक्तं सुश्लक्ष्णं सुदृढं सितम् ॥ २२-

नानावर्ण विचित्राङ्गं तथा सर्वन्तु कारयेत् ।
एवं वितानमुक्तन्तु ध्वजलक्षणमुच्यते ॥ २२-

क्षौमपट्टदुकूलैर्वा कार्पास सममेव वा ।
हस्तमात्र सुविस्तारमायामं द्विगुणं भवेत् ॥ २२-

चतुस्त्रिद्वयपुच्छं वा ध्वजार्धशिरपुच्छकम् ।
पताकायाः प्रमाणन्तु प्रागुक्तद्विगुणायतम् ॥ २२-

अन्यत् समानमत्रैव जललक्षणमुच्यते ।
पट्टदेवाङ्गनेत्रैर्वा कार्पासैः शुक्लवाससा ॥ २२-

पीठोत्सेधस्य चार्धार्धं वस्त्रविस्तारमुच्यते ।
विस्ताराष्टगुणायामं सदशन्तु सलक्षणम् ॥ २२-

आखुदष्टाग्नि दग्धञ्च जीर्णञ्चापि विसर्जयेत् ।
वस्त्रमेवं समाख्यातं पृच्छन्न पटमुच्यते ॥ २२-

द्वारादध्यर्ध विस्तारमायामं द्विगुणं भवेत् ।
पापक्रूर परिभ्रष्टैर्नास्तिकैः श्रुतिदूरकैः ॥ २२-

गोरसक्रयकैश्चैव पतितैश्च द्विजन्मभिः ।
वेदविक्रयकैश्चापि शास्त्रविक्रयकैरपि ॥ २२-

अदृष्टार्थं प्रकर्तव्यं दृष्टे पूजा तु निष्फला ।
विसर्जने तु निर्माल्ये पुष्पालङ्कारकर्मणि ॥ २२-

निवेद्यकाले सन्दिग्धे पृच्छन्न पटमुच्यते ।
उष्णीषञ्चोत्तरीयञ्च श्वेतसूक्ष्म सुवाससा ॥ २२-

उष्णीषञ्चोत्तरीयञ्च नवहस्तप्रमाणतः ।
खट्गपादसमुत्सेध रत्निद्वयसमायुतम् ॥ २२-

प्. १०५) अथवा हस्तमात्रं स्यात् पादद्विगुणविस्तरम् ।
विस्तारद्विगुणायामं कक्ष्याभिर्बन्धयेत् ततः ॥ २२-

खट्गायालक्षणं प्रोक्तमासनं शृणु सुव्रत ।
चतुःसिह्मसमायुक्तं हस्तमात्रोच्छ्रयं भवेत् ॥ २२-

द्विरत्निविस्तृतं कार्यं वृत्तं च चतुरश्रकम् ।
आच्छाद्यतरुभिच्छोर्ध्वन्निघृणं सुदृढं क्रमात् ॥ २२-

हंसा कारेण वा पादं भूतपादमथापि वा ।
गजाकारं वृषाकारं पादङ्कुर्याद् विशेषतः ॥ २२-

कपोतनासिका युक्तं नानारत्नैर्विभूषितम् ।
हाटकं रजतं वापि यथा दारुमयन्तु वा ॥ २२-

आसनं त्विदमाख्यातं ततः पद्मासनं शृणु ।
ऊर्ध्वाधोदलसंयुक्तं वृत्तमब्जासनं स्मृतम् ॥ २२-

खट्गाकारैर्युतं पीठं समं वा चतुरायतम् ।
फलकापादहिनञ्च ततो रथमिहोच्यते ॥ २२-

चतुश्चक्रसमायुक्तञ्चक्र पोततरुद्वयम् ।
तदूर्ध्वे वेदिकायुक्तमुत्तरन्तु निवेशयेत् ॥ २२-

तदूर्ध्वे पद्मपट्टञ्च क्षूद्रपट्टं ततो न्यसेत् ।
कापोत नासिकायुक्तं फलकोपरि विन्यसेत् ॥ २२-

द्वादशक्षुद्र पादाः स्युरष्टौ वा षोडशापि वा ।
विंशतिर्वा समाख्याता नासिकास्तद्वदेव हि ॥ २२-

प्रत्यग्रे मुकुलं कार्यं तस्य नालं त्रिवक्रकम् ।
वृषभौ पार्श्वयोर्न्यस्त्वा तयोर्मध्ये पितामहः ॥ २२-

यष्टिरज्जु समायुक्तस्त्वग्रभागे प्रतिष्ठितः ।
प्रासादवत्तदुपरि मण्टपन्तोरणं हि वा ॥ २२-

रथं समासतः प्रोक्तं रङ्गञ्चैव ततः शृणु ।
रथाधिष्ठानवत् कृत्वा ब्रह्माणं मुकुलन् त्यजेत् ॥ २२-

रङ्गमण्टपवत् कृत्वा ह्यधप्रासादवत् कृतम् ।
दारुणा द्वितलङ्कृत्वा तदूर्ध्वे तु रगंमयः ॥ २२-

चतुर्वापि गजोमध्ये वृषसिंहद्रुमोथवा ।
तलोर्ध्वेयं त्रिडोलांश्च अन्यदुक्तन्तु कारयेत् ॥ २२-

प्. १०६) एवं तु रङ्गमाख्यातं शिबिकाञ्च तत शृणु ।
शिबिका चैव मौण्डी च शेखरी च त्रिधा भवेत् ॥ २२-

उत्तमं सप्ततालन्तु पञ्चतालन्तु मध्यमम् ।
अधमन्तु चतुस्तालं विस्तारं त्रिविधं स्मृतम् ॥ २२-

विस्तार द्विगुणायामं पादो न द्विगुणं तु वा ।
दन्तैर्वा दारुसारैर्वा काञ्चनाद्यैरलङ्कृतम् ॥ २२-

पद्मपट्टिकया युक्तं फलकादि दृढान्तरम् ।
पद्मपत्रं षडङ्गुल्यं फलकाङ्गुलि हीनकम् ॥ २२-

षोडशाङ्गुलमुत्सेधं भित्तेरुच्छ्रयमुत्तमम् ।
एकैकाङ्गुलिहीनास्युर्मध्यमस्याधमस्य तु ॥ २२-

पट्टिका विस्तरं शस्तमथाष्टाङ्गुलमुत्तमम् ।
अङ्गुलाङ्गुलिहीनन्तु मध्यकन्य सयोस्तथा ॥ २२-

मध्ये पट्टिकया युक्तं फलकाञ्जालकान्वितम् ।
भित्तिपादाश्रितं कीलमायसेन तु कारयेत् ॥ २२-

नानारूपसमायुक्तं नानानटसमायुतम् ।
मध्यपट्टसमं प्रोक्तमग्रभित्तेः समुन्नतम् ॥ २२-

भित्यग्रे सिम्हकौतिर्यक् मकरेतच्छिरोपरि ।
पालिका सदृशाः पादाः सप्तवाष्टाङ्गुलोन्नताः ॥ २२-

एवं वै शिबिकाप्रोक्ता मौण्डी शेखरयोः शृणु ।
विस्तारस्य समं प्रोक्तं भित्ते रुच्छ्रयमेव तु ॥ २२-

शलाकृति यथा रूपं मौण्ड्याकारं विधीयते ।
शेखरे शिखरैर्युक्तं कापोतैः पादसंयुतम् ॥ २२-

एवन्तु शिबिका प्रोक्ता ह्यण्डजादीं ततः शृणु ।
अण्डजं मुण्डजञ्चैव रोमजञ्चर्मजं तथा ॥ २२-

वामजं शयनं पञ्च कल्पास्त्वेते विशेषतः ।
अण्डजञ्चात्र बोधव्यं पक्षिपिञ्छसमुद्भवम् ॥ २२-

कार्पासेन कृतं यत्तु मुण्डजं च प्रकीर्तितम् ।
आविकादि मृगाणान्तु रोमजं रोमजं स्मृतम् ॥ २२-

चर्मजं व्याघ्र सिंहयोः कौशेयं वामजं स्मृतम् ।
पट्टं वापि प्रकर्तव्यं स देशेनसमन्वितम् ॥ २२-

प्. १०७) अण्डजं श्वेतरूपं स्यान्मुण्डजं पीतवर्णकम् ।
रोमजं कृष्णवर्णन्तु रक्तवर्णन्तु चर्मजम् ॥ २२-

वामजं सितवर्णन्तु शुक्लरूपन्तु पट्टकम् ।
यथार्हकं तथा कृत्वा ह्युपधानं तथा भवेत् ॥ २२-

नवद्वादशकैर्वापि दशपञ्चाधिकैस्तु वा ।
नानावर्णैः सवर्णैश्च नानारूपसमायुतैः ॥ २२-

एतैर्वस्त्रैस्तु संप्रोक्तं तरङ्गमिहशोभनम् ।
स्तम्भायाम समायुक्तं स्तंभवेष्ट न मुच्यते ॥ २२-

शुद्धकांस्येन कर्तव्यं विस्तारं रत्निमात्रकम् ।
षोडशाङ्गुलविस्तारमथवा द्वादशाङ्गुलम् ॥ २२-

तारार्धं वा तु तुङ्गं स्यात् कुर्याद् देवस्य दर्पणम् ।
तत्र तु द्वादशाङ्गुल्यं पादुकं स्वप्रमाणतः ॥ २२-

आयामार्धन्तु विस्तारं विस्तारार्धं समुच्छृतम् ।
लोहे नैव तु कर्तव्यं पादुकाद्वयमुत्तमम् ॥ २२-

चामरव्यजनादीनां लक्षणं वक्ष्यते धुना ।
मायूरव्यजनं कुर्याच्चमर्या चामरं तथा ॥ २२-

हेमरत्नमयं दण्डं रौप्यन्ताम्रमयं तु वा ।
दन्तैर्वा दारुसारैर्वा दण्डं कुर्याद् विशेषतः ॥ २२-

श्वेतच्छत्रस्य पिञ्छस्य वक्ष्येहं लक्षणं शृणु ।
सप्त षट्तालतारं वा ह्यधवा पञ्चतालकम् ॥ २२-

वस्त्रैरावेष्ट्य सर्वत्र मौक्तिकैश्च विभूषयेत् ।
मयूरपिञ्छकैः पिञ्छमथोद्युगन्तु कल्पयेत् ॥ २२-

सौवर्णं रजतं वापि ताम्रं वा मकुटं भवेत् ।
नवाष्ट सप्तषड्डस्तैः पञ्चहस्तैश्चतुष्ककैः ॥ २२-

त्रिहस्तैर्वा यथा लाभन्तेषां दण्डस्य दैर्घ्यकम् ।
तालञ्छत्रन्तु कर्तव्यं तत् प्रमाणन्तु बुद्धिमान् ॥ २२-

छत्रं पिञ्छं तथा प्रोक्तमष्टमङ्गलमुच्यते ।
दर्पणं पूर्णकुंभञ्च वृषभं युग्मचामरम् ॥ २२-

श्रिवत्सं स्वस्तिकं शङ्खं दीपो देवाष्टमङ्गलम् ।
स्त्रीणां शिरोपरिन्यस्त्वा मङ्गलानि विशेषतः ॥ २२-

प्. १०८) रत्निमात्रं समुत्सेधं मन्वङ्गुल सुविस्तृतम् ।
दर्पणादिनी रूपाणि कृत्वा वै शिरसि न्यसेत् ॥ २२-

सर्वधा शुक्लवर्णाः स्युः सर्वाभरणसंयुतान् ।
यन्मानं दिव्यनारीणां तन्माने नैव कारयेत् ॥ २२-

हृदयें जलिसंयुक्ताः पद्मपीठोपरि स्थिताः ।
लोकैर्वा दारुभिर्वापि कारयेद् देशिकोत्तमः ॥ २२-

स्वनाम्नैव च संपूज्य सर्वमङ्गलकर्मसु ।
अथवाष्टाङ्गुलन्तारमायामं षोडशाङ्गुलम् ॥ २२-

अधस्तात् पद्मपीठन्तु तच्चतुर्थां शमानतः ।
पद्मोर्ध्वे दर्पणादीनि कारयेद् अथ लेखयेत् ॥ २२-

देवाष्टमङ्गलं प्रोक्तमस्त्राणां लक्षणं शृणु ।
शूलं परशु वज्रञ्च खट्गंपाशं तथाङ्कुशम् ॥ २२-

घण्टानागञ्च वह्निञ्च क्षुरिका च दशायुधम् ।
एकतालप्रमाणन्तु भूतानामुपरि स्थितम् ॥ २२-

विंशत्यङ्गुलमायामं भूतानान्तु प्रकीर्तितम् ।
भूतवत् भूतमानेन कारयेत् सर्वमानकैः ॥ २२-

यद्वर्णमायुधस्योक्तं तद्वर्णं नामतद्भवेत् ।
भागेन कारयेच्छूलं गण्डिकाभागमेव च ॥ २२-

शूलस्य लक्षणं प्रोक्तं परशोर्ल्लक्षणं शृणु ।
गण्डिकाशूलपादाभ्यां कालमानेन वै बुधः ॥ २२-

भागन्नालं तथा ग्रन्धि चतुरास्य समायुतम् ।
एवं वै परशु प्रोक्तं वज्रलक्षणमुच्यते ॥ २२-

तालमात्रं तथा यामं विस्तारोऽष्टाङ्गुलं मतम् ।
तन्मध्ये गण्डिकां कुर्यात् चतुरङ्गुलमानतः ॥ २२-

शेषैरष्टाङ्गुलैरेव अधश्चोर्ध्वं त्रिशूलवत् ।
पार्श्व पत्रद्वयञ्चक्रं मध्यमत्र ऋजुस्थितम् ॥ २२-

एवं वज्रं समाख्यातं खट्गलक्षणमुच्यते ।
एकाङ्गुलन्तु विस्तारमधस्तात् कञ्चुकं भवेत् ॥ २२-

चतुरङ्गुलविस्तारा फलका चतुरश्रका ।
त्रियङ्गुलं भवेत् कर्णं तस्य नाहं द्वयाङ्गुलम् ॥ २२-

प्. १०९) कर्णोर्ध्वे पालिकां कुर्यात् फलकोक्तार्धमानतः ।
तदूर्ध्वोङ्गुलविस्तारमर्धाङ्गुलमथायतम् ॥ २२-

ऋजुङ्कृत्वा कृतिर्वक्त्रमेवं खड्गस्यलक्षणम् ।
फणद्वयसमायुक्तः पाशः प्रोक्तोभुजङ्गमः ॥ २२-

पूर्वोक्तविधिना कार्या घण्टा लक्षणसंयुताः ।
नागं हीनाङ्गवत् कृत्वा फणयुक्तं सजिह्वकम् ॥ २२-

अग्निज्वालासमायुक्तो नालमर्धमिदं भवेत् ।
क्षुरिकान्तालमात्रोच्चान्तस्य मूलन्तु खट्गवत् ॥ २२-

ऋजुतीष्णास्य संयुक्तां सूक्ष्माग्रेण समायुताम् ।
एवं दशायुधं प्रोक्तं सदाशिवकरेधृतम् ॥ २२-

सर्वमङ्गलकार्येषु उत्सवे यागकर्मणि ।
पूजयेत् सुविशेषेण लोकपालायुधांच्छृणु ॥ २२-

वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च खट्गंपाशांकुशौ गदाम् ।
त्रिशूलं चक्रं पद्मञ्च दशायुधमिति स्मृतम् ॥ २२-

प्राक् दशास्त्रोक्तमानेन लोकशास्त्राणि कारयेत् ।
पूर्ववद् वज्रमुक्तन्तु शक्तिलक्षणमुच्यते ॥ २२-

मूले गण्डिकयायुक्तं भवेदेकैकमङ्गुलम् ।
एकैकाङ्गुल वृध्या तु विस्तरं गण्डिकात्रयम् ॥ २२-

चतुरङ्गुलन्तु तन्मूलं नाहन्तस्य षडङ्गुलम् ।
तदूर्ध्वे गण्डिकायुक्तं कुम्भञ्चैव तदूर्ध्वतः ॥ २२-

दण्डमेवं समाख्यातं खट्गंपाशन्तु पूर्ववत् ।
दण्डाग्रे गण्डिकायुक्ता जिह्वा श्वेत्बालचन्द्रवत् ॥ २२-

अङ्कुशं त्वितिविख्यातं गदालक्षणमुच्यते ।
गदायास्तु प्रकर्तव्यं कुम्भाधस्तात् तु पूर्ववत् ॥ २२-

कुम्भधारा समायुक्त गदा वै दण्डवत् स्मृतौ ।
प्रागुक्ता वयवोपेतं शूलं पूर्वव देव हि ॥ २२-

चक्रस्य शूलवन्मानं द्वादशारसमन्वितम् ।
मध्ये नाभि समायुक्तं परितः पत्रसंयुतम् ॥ २२-

एवञ्चक्रं समाख्यातं पद्मलक्षणमुच्यते ।
अष्टाङ्गुलन्तु मुकुलं दलाष्टकसमन्वितम् ॥ २२-

प्. ११०) चतुरङ्गुलनालन्तु कुर्यात् पद्मं स लक्षणम् ।
सौवर्णं रजतं वापि ताम्रा यासन्तु दारुवत् ॥ २२-

तेषां रत्निसमुत्सेधं कृत्वा पुरुषमानतः ।
किञ्चिदत्र विशेषोस्ति शक्तिस्त्रीरुपया भवेत् ॥ २२-

शेषाश्च पुरुषाकारा सर्वाभरणभूषिताः ।
अस्त्राणि शिरसाधार्या नमस्कृत्वा कृताञ्जलिः ॥ २२-

अस्त्रवर्णास्तु पूर्वाः स्युर्नामतन्नाम एव तु ।
अस्त्राणां लक्षणं प्रोक्तं तोरणानां शृणु क्रमात् ॥ २२-

पलाशखदिराश्वत्थैः शमीबिल्वशिरीषकैः ।
कारयेत् तोरणान् सम्यक् यथा वा याज्ञिकैः पुनः ॥ २२-

सप्तषट्पञ्चहस्तोच्चं विस्तारं स्यात् तदर्धकम् ।
एकहस्तप्रमाणेन मध्ये शूलसमायुतम् ॥ २२-

तोरणानां विधिः प्रोक्ता भद्रं तोरणमुच्यते ।
द्वारेषु गोपुराणाञ्च विन्यसेच्छुभ कर्मणि ॥ २२-

द्वारात् पादाधिकं दैर्घ्यं विस्तारं द्वारतः समम् ।
कुम्भगण्डियुतं स्तंभं विष्कंभं रत्निविस्तृतम् ॥ २२-

अश्वत्थ पत्रवलयैरष्टमङ्गलकैर्युतम् ।
त्रिशूलमुपरि न्यस्त्वा हस्तमात्रप्रमाणकम् ॥ २२-

भद्रतोरणमेवोक्तं सुवर्णकुसुमं शृणु ।
द्वादशाङ्गुलविस्तारं वसुभागार्धमेव वा ॥ २२-

मध्यमे कर्णिकायुक्ते दलाष्टकसमन्वितम् ।
पुष्पमेवं समाख्यातं पट्टञ्च गोलकां शृणु ॥ २२-

पट्टञ्च भागविस्तारं लिङ्गनाहञ्च दैर्घ्यकम् ।
गोलका किञ्चिदाविधं लिङ्गमानेन कारयेत् ॥ २२-

जटामकुटमीशस्य शक्तिनान्तु किरीटकम् ।
मकुटं कुण्डलञ्चैव हारकेयूरकं तथा ॥ २२-

कटकं कटिसूत्रञ्च पादनूपुरकं तथा ।
कुर्यादुदर बन्धञ्च स्त्रीणां वै रत्नभूषणम् ॥ २२-

प्. १११) यथा हि प्रतिमानान्तु तथा तत्रैव बुद्धिमान् ।
एवमाभरणं प्रोक्तं क्षुरकर्तरिकां शृणु ॥ २२-

अष्टाङ्गुलमयि वामं तदर्द्धं विस्तृतं तथा ।
आयसेन तु कर्तव्यं तन्नालञ्चतुरङ्गुलम् ॥ २२-

द्वादशाङ्गुलमानेन विवक्रमरसंयुतम् ।
क्षुरकर्तरिकौ प्रोक्तौ दीक्षाकर्मणि योजयेत् ॥ २२-

द्वादशाङ्गुलमानेन ऊर्मिजालेनमार्जनम् ।
नालिकेरस्य पत्राणां सारान् बहुलसंयुतान् ॥ २२-

अरत्निमात्रमायामन्तं मूले रज्जुबन्धनम् ।
द्विविधामार्जनी प्रोक्ताह्ययं मार्जनकर्मणि ॥ २२-

मृत्पात्राणीह सर्वाणि मासादूर्ध्वं परित्यजेत् ।
लोहदार्वादिकरणं तल्लयान्तं परिग्रहेत् ॥ २२-

एवं समासतः प्रोक्तं ग्रमादीनां ततः शृणु ।
इति करणाधिकारलक्षणपटल द्वाविंशतितमः

अथ ग्रामादिलक्षण पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि ग्रामादीनान्तु लक्षणम् ।
देवानां पूजनार्थन्तु ग्रामादिविन्यसेत् क्रमात् ॥ २३-

ग्रामञ्च नगरञ्चैव पत्तनं खर्पटं परम् ।
खेटकं कुटिकञ्चैव शिबिरं राजधानिकम् ॥ २३-

सेनामुखं दशैतानि कीर्तितानि क्रमेण वै ।
विप्राणाञ्च ससत्यानां वासोग्राम इति स्मृतम् ॥ २३-

स एव विप्रमुख्यानामग्रहार इति स्मृतम् ।
अनेकजातिसंबाधं नानाशिल्पजनैर्युतम् ॥ २३-

क्रयविक्रयकैः कीर्णं सर्वदेवैः समायुतम् ।
नगरं त्वितिविख्यातं पत्तनं शृणु सांप्रतम् ॥ २३-

प्. ११२) दीपान्तरगतद्रव्यं विक्रयक्रयकैर्युतम् ।
पत्तनं त्वब्धितीरे तु तयोर्मिश्रन्तु खर्पटम् ॥ २३-

क्रयविक्रयकैर्युक्त नानाजातिसमायुतम् ।
तन्तु वायैः समायुक्तं तत्पुरं त्वितिसंस्मृतम् ॥ २३-

शूद्रैरधिष्ठितं यत्तत् खेटकं त्वितिकीर्तितम् ।
तेषां समान्तरे येषां वा संकुटिकमुच्यते ॥ २३-

राजसेना च मूनान्तु निवेशं शिबिरं स्मृतम् ।
चतुरङ्गसमाकीर्णं नृपभूतिसमायुतम् ॥ २३-

राजवेश्मसमायुक्तं राजधानीति चोच्यते ।
सर्वजातिसमाकीर्णं नृपवेश्मसमायुतम् ॥ २३-

बहुरक्षासमायुक्तं सेनामुखमिति स्मृतम् ।
ग्रामद्वादश साहस्रैर्दशसाहस्रकैरथ ॥ २३-

सहस्राष्टकसङ्ग्याभिः कर्तव्यञ्चोत्तमत्रयम् ।
सप्तषट्पञ्चसाहस्रैर्मध्यमत्रयमेव हि ॥ २३-

चतुस्त्रिद्विसहस्रैस्तु कन्यसत्रयमाश्रयेत् ।
एवं नवविधं प्रोक्तमथक्षुद्राणि चोच्यते ॥ २३-

सहस्रमर्धमर्धञ्च क्षुद्रेषु वरमुच्यते ।
द्विशतं त्वर्धमर्धञ्च क्षुद्रमध्यममेव च ॥ २३-

चत्वारिंशदथत्रिंशद्विंशत् क्षुद्रावरं स्मृतम् ।
अष्टादशविधन्तेषु यथा शक्तन्तु कारयेत् ॥ २३-

विद्याचारगुणैर्युक्तान् पत्न्यग्नि गुरुपुत्रकान् ।
दरिद्रां वेदशास्त्रज्ञानाहू या भ्यर्चयेत् क्रमात् ॥ २३-

विप्रनामादिकं गोत्रैस्ताम्र पत्रतलेर्पयेत् ।
ग्रामबीजां विनिच्छित्य तथा प्रत्यकरेणुना ॥ २३-

प्रमाणैर्निश्चितं भूमिं दद्यादुदकपूर्वकम् ।
एवमेव कृते पश्चात् ग्रामविन्यासमारभेत् ॥ २३-

भूमिं समतलङ्कृत्वा खातकर्षणसंयुतम् ।
पञ्चसाहस्र दण्डेन कल्पयेदुत्तमस्य तु ॥ २३-

सहस्रदण्डमानेन मध्यमस्य तु बुद्धिमान् ।
तदर्धदण्डमानेन कर्तव्यं त्वधमस्य तु ॥ २३-

प्. ११३) वृत्तं वा चतुरश्रं वा पूर्वायाममथापि वा ।
दक्षिणायतमेवाथ कल्पयेत् तन्त्रवित्तमः ॥ २३-

तन्मध्ये नै-ऋतेभागे दण्डमानेन विस्तृतम् ।
शङ्कुमण्डलमास्तीर्य मध्ये शङ्कुं स लक्षणम् ॥ २३-

खदिरञ्चन्दनं वापि सालयाज्ञकवृक्षजम् ।
द्वादशाङ्गुलमुत्सेधं नाहङ्कृत्वा तदर्धतः ॥ २३-

मूलात् षोडश हीनाग्रं सुदृढमृजुमव्रणम् ।
शङ्कुप्रमाणाद् द्विगुणं त्रिगुणं मण्डलत्रयम् ॥ २३-

ब्रह्माणं मनसाध्यात्वा शङ्कुण्डलमध्यमे ।
न्यस्त्वाच्छायाग्रपतनं दृष्ट्वा संलक्ष्यसुचिना ॥ २३-

पूर्वाह्णे वा पराह्णे वा सूत्रं तत्र प्रसारयेत् ।
एवं पाचीन्तु सङ्कल्प्य मत्स्ये नोदीचिकंबुधः ॥ २३-

एकाशीति पदन्तत्र सूत्रमानेन कल्पयेत् ।
तत्रस्थ देवान् सङ्कल्प्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ २३-

ईशानश्चाथफर्जन्यो जयन्तश्च महेन्द्रकः ।
आदित्यः सत्य अभ्रंशा वन्तरिक्षश्च पूर्वगाः ॥ २३-

अग्निः पूषा च वितथोग्रहक्षतयमौ तथा ।
गन्धर्वो भृंगराजस्तु मृगश्चिव तु दक्षिणे ॥ २३-

नि-ऋतिद्वौ वारिकश्चैव सुग्रीवं पुष्पदन्तकः ।
वरुणश्चासुरः शोषः पापयक्ष्मा च पश्चिमे ॥ २३-

वायुर्नागस्तथा मुख्यो भल्लाटः सोम एव च ।
ऋगोदध्ययनश्चैव द्वात्रिंशत् बाह्यदेवताः ॥ २३-

मरीचिको विवस्वांश्च मित्रश्च पृथिवीतरः ।
आपश्चैवापवत्सश्च सविता सावित्र एव च ॥ २३-

इन्द्र इन्द्र जयश्चैव रुद्रोरुद्र जयस्तथा ।
तत् समंद्वा * * * * * * * * * * * *? ।
तदर्धं क्षुद्रविधिना दक्षिणोत्तरमार्गतः ।
ग्रहारंभस्य पूर्वे तु देवानामालयं पृथक् ॥ २३-

प्. ११४) श्रीवत्सन्नाभिवर्तञ्च पार्श्वयुक्तन्तु पद्मकम् ।
नन्द्यावर्तञ्च भद्रञ्च स्वस्तिकञ्च प्रकीर्णकम् ॥ २३-

ग्रामा ग्रहारयोर्न्यासमेवं प्रोक्तं विशेषतः ।
कुम्भवेदिक सिंहाख्या स्त्रिधासेना निवेशनम् ॥ २३-

दण्डकन् त्वितिविख्यातं नागरादिप्रकल्पयेत् ।
वीधयः प्राङ्मुखस्तिस्रः सप्तपञ्च उदङ्मुखाः ॥ २३-

अष्टद्वारन्तु विन्यासं श्रीवत्सन्तु प्रगद्यते ।
ता एव विधयः प्रोक्ता नाभियुक्तञ्च मध्यमे ॥ २३-

पार्श्वयो राजवीधी च नाभिवर्तस्य चोच्यते ।
अनाभिः पूर्ववत् प्रोक्तं पार्श्वयुक्तमिति स्मृतम् ॥ २३-

अष्टद्वारसमायुक्तं प्राङ्मुखं पञ्चवीधिकाः ।
शेषाणि पूर्ववत् कृत्वा नन्द्यावर्तमुदाहृतम् ॥ २३-

द्वारवीधिं यदिप्रोक्ष्यद्रुममध्यम संस्पृशेत् ।
भद्रकं नामनामेति स्वस्तिकञ्च ततः शृणु ॥ २३-

तिर्यग्वीधिरयुग्माश्च प्राङ्मुखाश्चतुरत्थ्यया ।
स्वस्तिकञ्च इति प्रोक्तं पद्मकञ्च ततः शृणु ॥ २३-

नाभिमङ्गलवीधीभ्यामयुग्माः क्षुद्रविधयः ।
परिवेष्टिञ्च तद्वारमेतत् पद्मकमुच्यते ॥ २३-

तथा स्वस्तिकवत् कृत्वा कोणमध्ये च द्वारकौ ।
एतत् तु कर्णिका पद्मं पद्मावर्तमथशृणु ॥ २३-

पद्मवत् प्रोतरत्थ्यान्तं पद्मावर्तमिति स्मृतम् ।
स्वमध्ये नाभियुक्तन्तु तद्युक्ता चान्तवीधिका ॥ २३-

प्रकीर्णकमिति प्रोक्तं कुम्भकञ्च ततः शृणु ।
आवृतञ्चोक्तरत्थ्या च कुम्भकञ्चेति कथ्यते ॥ २३-

पञ्च * * * * * * * * * * * * * *? ।
सहस्रदण्डमानेन मध्यमस्य तु बुद्धिमान् ।
तदर्धदण्डमानेन कर्तव्यं त्वधमस्य तु ॥ २३-

प्. ११५) यथेष्टायतरत्थ्येक द्वारद्वयसमन्वितम् ।
तद्दण्डकमिति प्रोक्तमेतत् ग्रामादिनामतः ॥ २३-

नाभिप्रोक्तं दण्डछेदं सूत्रछेदं न कारयेत् ।
सगर्भा सर्व-ऋद्धिः स्यादगर्भा सर्वनाशिनी ॥ २३-

तस्मादादौ प्रकर्तव्या सगर्भा पृथिवी ततः ।
शतद्वयपलैस्ताम्रैस्तदर्धैर्वा तदर्धकैः ॥ २३-

पलैः फेला प्रकर्तव्या हस्तमात्रप्रमाणतः ।
नवकोष्ठसमायुक्तं सपिधाना समादृढा ॥ २३-

रत्नबीज सम्रध्या तु लोहकन्दानि चैव हि ।
फेलामध्ये यथा न्यस्त्वा सुमुहूर्ते तु विन्यसेत् ॥ २३-

ग्राममध्ये सभास्थाने द्वारदक्षिणपार्श्वके ।
देवालये तथा रामे तटाकस्य तु तीरके ॥ २३-

एवं गर्भं सुविन्यस्य ग्रहश्रेणी समारभेत् ।
त्रिदण्डं पञ्चदण्डं वा सप्तदण्डाधमत्रयम् ॥ २३-

नवैकादशदशकं मध्यमत्रितयं विदुः ।
दशपञ्चाधिकं सप्तदशचैकोनविंशतिः ॥ २३-

उत्तम त्रितयद्वत्र एषामेक तमंबुधः ।
विस्ताराभद्विगुणाधिक्यं दण्डैकमधिकं यथा ॥ २३-

विस्तारादर्द्धमायामं द्विगुणं त्रिगुणायतम् ।
पुरुषस्यप्रधानं हि वासं दक्षिणमुच्यते ॥ २३-

उत्तरेरङ्गमेवं स्यात् स्त्रीणाञ्चेद्विपरीतकम् ।
ईशे महासनं प्रोक्तं मांहेन्द्रे द्वारवेशनम् ॥ २३-

नै-ऋते कल्पयेद् धान्यं फर्ज्जन्येजलनिर्गमम् ।
विधेरभिमुखद्वारं ग्रहाणां तद्विधीयते ॥ २३-

सप्तविंशति दण्डं वा महावीधि प्रमाणतः ।
तत् समन्द्वारमाख्यातं तद्वास्तूक्त पदेषु वै ॥ २३-

तदर्धं क्षुद्र विधिना दक्षिणोत्तरमार्गतः ।
ग्रहारंभस्य पूर्वे तु देवानामालयं पृथक् ॥ २३-

प्. ११६) ईशाने चेश्वर स्थानं सोमेशानान्तरेऽथवा ।
तथैन्द्राशान योर्मध्ये कल्पयेत् तु विचक्षणः ॥ २३-

सहस्रभूसुरादूर्ध्वे ब्रह्मेशो वायुदेशके ।
पञ्चमूर्ति विधानेन स्थापयेद् वै जनार्दनम् ॥ २३-

ऐन्द्रे तु भास्करस्थानं महामोट्यास्तु पावके ।
दुर्गस्थानन्तु याम्यायां महेशि तुश्च नै-ऋते ॥ २३-

विष्णु स्थानन्तु वारुण्यां सुब्रह्मण्यन्तु वायवे ।
विनायक स मातृणां स्थानं सम्यक् तथोत्तरे ॥ २३-

प्राकार परिखाबाह्ये मातृणां स्थानमिष्यते ।
तासां वै चोत्तरद्वारं ग्रामादीनां हिताय वै ॥ २३-

सूर्यस्य पश्चिमद्वारमन्येषां पूर्वतोमुखम् ।
तटाकस्य तु तीरे तु ज्येष्ठा देवीं प्रकल्पयेत् ॥ २३-

बाह्ये चाभ्यन्तरेवापि देवागारं पृथक् पृथक् ।
शिवस्य वास्तु बाह्ये तु प्रासादं प्रोक्तदेशके ॥ २३-

सन्धिमर्मेषु वीध्यग्रे देवानामालयन्न हि ।
ग्रामायामस्य पञ्चांशं परितः कल्पयेत् पृथक् ॥ २३-

पैशाचमिति विख्यातं तत्र देवालयं स्मृतम् ।
शिवस्याराधनं नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ २३-

अन्येषां पूजनन्नित्यं ग्राम-ऋद्धिकरं भवेत् ।
देवस्थानं विनायत्र एककालं न वासयेत् ॥ २३-

नित्यपूजाविहीने तु क्रुद्धं पीडां करोति हि ।
तत् पूजकास्तु तत् पार्श्वे तस्यालयसमीपतः ॥ २३-

आवासं संप्रकल्प्यैव न्यसेयुर्निरुपद्रवाः ।
ग्रामादीनान्तु परितः शूद्राणान्तु निवासकम् ॥ २३-

वारिजां पश्चिमेभागे अथवा दक्षिणे दिशि ।
प्राच्याञ्चैव कुलालानां पश्चिमे वा विशेषतः ॥ २३-

पश्चिमे मांसवृत्तीनां वायव्येमत्स्यजीविनाम् ।
दक्षिणे तैल वृत्तीनामुत्तरे पुष्पजीविनाम् ॥ २३-

प्. ११७) आग्नेय्यां नापितानान्तु नै-ऋत्यान्तन्तु वायकान् ।
परितः परिघातन्तत् बाह्ये चाप्यन्त्यजनान् पृथक् ॥ २३-

पूर्वे वा पश्चिमे वापि कर्मकारान् प्रकल्पयेत् ।
कारुकाणान्ततो बाह्ये चण्डालानान्ततो बहिः ॥ २३-

ग्रामात् क्रोशमतिक्रम्य नगराणान्तदर्धतः ।
ग्रामस्यैशान दिक्भागे श्मशानन्तु विधीयते ॥ २३-

नद्यास्तीरेऽथवा सोमे कञ्चिद्दूरं समाश्रितम् ।
चतुर्दिक्षु तटाकञ्च कोणे वापि प्रकल्पयेत् ॥ २३-

एवं समासतः प्रोक्तं ग्रामादीनान्तु लक्षणम् ।
शृणुत्वमेव मनसा विभवस्य तु निश्चयम् ॥ २३-

इति ग्रामादिलक्षणपटलस्त्रयोविंशतितमः

अथ विभवनिश्चय पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि विभवस्य विनिश्चयम् ।
साम्रतं हारकञ्चैव द्विविधं मार्गमुच्यते ॥ २४-

शिवं साम्रमिति प्रोक्तमन्येषां हारकं स्मृतम् ।
अशक्तः साम्रतं कर्तुं हारकेणसमारभेत् ॥ २४-

समाप्ति पूर्वं यत् कर्मसाम्रतं ह्यभिधीयते ।
पश्चात् कर्मसमाप्तिः स्यात् हारकं मार्गमुच्यते ॥ २४-

नवधा कल्पयेद् विद्वान् यज्ञोपस्करमादरात् ।
आदिशैवांस्तपोयुक्तां विधिज्ञान् मन्त्रसंयुतान् ॥ २४-

शिवव्रतधरान्मुख्यान् शैववेद विशारदान् ।
यस्मिन् सञ्जायते भक्तिस्तस्मिन्नाहूयशास्त्रतः ॥ २४-

प्. ११८) सर्वशास्त्राश्रितं शास्त्रं सर्वज्ञानेषु दुर्ल्लभम् ।
सर्वपूजा क्रियायुक्तं तन्त्रं सर्वार्थसाधनम् ॥ २४-

इदं शास्त्रं परं दिव्यं तमसामिव भास्करः ।
तस्माच्छैवमिदं श्रेष्ठं रत्नानामिव भास्करः ॥ २४-

शैवरत्नमतं दिव्यं शैवशास्त्रार्थ पारगाः ।
जङ्गमा इवमूर्तिस्थाः शिवस्येव विशेषतः ॥ २४-

नमस्कृत्वा यथा न्यायं पप्रच्छेत् सविधानतः ।
अनुज्ञाप्य स्वदेशस्थान् भक्तियुक्तान् दृढवृतान् ॥ २४-

यूयं दासाः शिवेमुख्या युष्माकमिहमुख्यतः ।
भक्तस्य मम दासस्य युष्मद् भक्तिपरस्य च ॥ २४-

अनुमान्यो भवद्भिश्च पूजा संप्रतिग्रह्यताम् ।
अहं दीक्षां करीष्यामि येषु यज्ञपरं परम् ॥ २४-

समाप्यताञ्च युष्माभिर्दीर्घ सत्रं विशिष्यते ।
अरिष्टानाञ्च शान्त्यर्थं यूयमेव प्रगृह्यताम् ॥ २४-

तत् पुनर्महदत्यन्तं युष्माकं प्रक्षिपाम्यहम् ।
शतमष्टोत्तरं वापि आदिशैवान् प्रगृह्य च ॥ २४-

एत देवञ्च कर्तव्यं मयायज्ञसमाप्तिकम् ।
युष्मच्छासनमार्गेण प्रयताम विशेषतः ॥ २४-

हविषामध्यमे तावदर्चनाभोगमेव तु ।
गन्धपुष्पार्थमेतावद् धूपस्य च तथैव च ॥ २४-

स्नपनार्थं तथा चैव उत्सवार्थं तथैव च ।
एतावत् परिचाराणामुद्भूतिकसमन्वितम् ॥ २४-

प्रायच्छित्तार्थमेतावत् कृत्तिकादीपकाय वै ।
आश्रायणार्थमेतावत् प्रभूतहविरत्थकम् ॥ २४-

न्यूनातिरिक्त वस्त्वेश्च सर्वेषाङ्गुरवे तथा ।
तन्त्र संरक्षकस्यैव एतावल्लेखकस्य च ॥ २४-

श्रोतॄणाञ्चैव वक्तुश्च दैवज्ञस्य तथैव हि ।
शुश्रूषकाणामेतावत् भोगमेताव देव तु ॥ २४-

प्. ११९) शैवातिथ्यर्थमेतावत् भक्तानामपि चैव हि ।
वाद्यकानां हि वै तावत् तथा वै तक्षकस्य तु ॥ २४-

यथार्हकं तथा स्मृत्वा स्मृत्वा चैव तु कारयेत् ।
इति सञ्चिन्त्य सर्वस्वं परिकल्प्य यथा क्रमम् ॥ २४-

भूमिभागेन वै ह्येषां भृत्त्यर्थं परिकल्पयेत् ।
यद्यन्तरेभि ह्रियते तत् समाप्तिफलं भवेत् ॥ २४-

अक्षीणं कल्पयेत् तेषां यथा शुद्धां न भोजनम् ।
अक्लेशवस्त्रा जीवन्ति नित्यं गन्धादिवासिताः ॥ २४-

ग्रहस्थान् स्थापयेद् धीमान् सर्वोपकरणानि तु ।
सुपुष्टभोगङ्कृत्वा तु सुस्थिरं शासनान्वितम् ॥ २४-

कृत वा नल्पभोगं यः क्लेशेन परिचारकान् ।
सतमेव हि देवेशः क्लेशयत्य चलात्मकः ॥ २४-

न तिष्ठेद्यदि वा तिष्ठेत् नतमाढ्यं प्रकल्पयेत् ।
स्वयत्नतः फलंदातु रदा तुश्चाप्यफं व्रजेत् ॥ २४-

सहैकविंशत् पूर्वैस्तु स्वकुलैश्च तथानुजैः ।
वित्तशाठ्येन यः कुर्यात् धर्मशाठ्येन वा नरः ॥ २४-

न तत्फलमवाप्नोति प्रलोभा क्रान्तमानसः ।
तस्मात् त्रिभागं वित्तस्य जीवनार्थमथात्मनः ॥ २४-

भागद्वयञ्च धर्मार्थमनित्यं जीवितं यतः ।
साधयित्वा च तत् पूर्णन्ताम्रपात्र तलेर्पितम् ॥ २४-

निश्चयं विभवस्योक्तं कर्षणं शृणु सुव्रत ।
इति विभवनिश्चयपटलश्चतुर्विंशतितमः

प्. १२०) अथ कर्षण पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रासादार्थन्तु कर्षणम् ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने च देशिकः शिल्पिभिः सह ॥ २५-

उत्तरायणकाले तु कर्षणादीन् समारभेत् ।
शिशिरश्च वसन्तश्च ग्रीष्म प्रावृट् तथैव च ॥ २५-

शरच्चैव तु हेमन्तो ऋतवः षट्प्रकीर्तिताः ।
तपस्तपस्य शिशिरस्तौ मासौमाखफाल्गुनौ ॥ २५-

वसन्तश्चैत्र वैशाखौमासौ तौमधुमाधवौ ।
ज्येष्ठाषाढाव्रतु ग्रीस्मोमासौ शुक्लशुचिस्मितौ ॥ २५-

प्रावृट्च्छ्रावण भाद्राख्यौ नभोनभस्य संज्ञितौ ।
मासौ शरदिषोर्जौ तु तावाश्वयुजकार्तिकौ ॥ २५-

सहः सहस्यौ हेमन्तौ मार्गपुष्यौ तु तौ स्मृतौ ।
दक्षिणं शर्वरी ज्ञेया देवानामुत्तरोत्तमौ ॥ २५-

दिनौतदुत्तरायणे दक्षिणे त्वरिते मतम् ।
मार्गशीर्षं तथा षाढं प्रोष्ठं माखंविवर्जयेत् ॥
२५-

सर्वे मासाग्रहीतव्याः शिवेन परिभाषिताः ।
तत्रापि सर्वमासेषु वसन्तश्रेष्ठ उच्यते ॥ २५-

श्रेष्ठं मध्यममेवोक्तं अधमं दक्षिणायनम् ।
नक्षत्रपक्षवाराश्च पूर्वमेव सुभाषिताः ॥ २५-

कृत्तिका वह्निदैवत्यं रोहिणी च प्रजापतिः ।
मृगशीर्षः सोमदेवत्यमार्द्रायान्तु शिवं स्मृतम् ॥ २५-

पुनर्वसोस्त्वदित्याश्च तिष्यस्य च बृहस्पतिः ।
आश्लेषस्य हिनागः स्यान्मखस्य पितरस्तथा ॥ २५-

भोगो हि फाल्गुने चैव ह्यर्यमोत्तर फाल्गुनः ।
हस्तं सावित्रमित्युक्तं सर्वकार्येषु पूजितम् ॥ २५-

त्वष्टा चैव तु चित्ताया स्वातेर्वै वायुदैवतम् ।
इन्द्राग्नी च विशाख्यस्य त्वनूराधस्यमिश्रकम् ॥ २५-

ज्योष्ठायाश्चैव चेन्द्रस्तु मूलस्य नि-ऋतिस्तथा ।
पूर्वाषाढांभ इत्युक्ता स्थपनेष्वहितं त्विदम् ॥ २५-

प्. १२१) विश्वे देवोत्तराषाढं ब्रह्मात्माभिजितस्तथा ।
श्रवणस्य हरिश्चैव श्रविष्ठावसवस्तथा ॥ २५-

वरुणः शतभिषजस्त्वजः प्रोष्ठपदस्य तु ।
उत्तरप्रोष्ठ पादस्य त्वहिर्बुद्ध्निश्च कीर्तितम् ॥ २५-

पूषा चैव तु रेवत्याश्चाश्विन्याश्वयुजस्तथा ।
यमश्चैव भरण्याश्च दिनानामधिदैवताः ॥ २५-

तिष्यश्रवणहस्तार्द्रामैत्रादित्यमखास्तथा ।
प्राजापत्याश्वयुक् स्वाति सौम्यपौष्ण्यत्रिरुत्तराः ॥ २५-

द्वितीया च तृतीया च पञ्चमी षष्ठ सप्तमी ।
दशम्येकादशी चैव प्रतिपच्च त्रयोदशी ॥ २५-

पौर्णमासी च तिथयः शुक्लपक्षे विशेषतः ।
राशयश्चरवर्ज्यास्तु शेषाग्राह्याधनुर्विना ॥ २५-

बुधः शुक्रेन्दु जीवश्च वाराश्रेष्ठास्तु नेतराः ।
द्रेक्काणांशकहोराश्च एकादर्शनमिष्यते ॥ २५-

त्यक्त्वा सोमोदयं तत्र चान्येषामुदयं शुभम् ।
व्याधि पीडां करोत्यत्र क्रूरैर्जुष्टदिनं त्विह ॥ २५-

सोमसूर्यौ च भुञ्जाश्च त्रिषष्ठाय स्थिताः शुभाः ।
त एव लग्नगाः कुर्यार्व्याधिशोक भयानि तु ॥ २५-

अष्टमस्थाग्रहाः सर्वे कर्तुः कुर्वन्ति दुस्थितम् ।
एकादश गताः सर्वे क्षेमारोग्यसमृद्धिदाः ॥ २५-

भयकृत् भार्गवः प्रोक्तः सट्सप्तदशम स्थितः ।
नवद्विसप्त पञ्चस्थो गुरुः शोभनकृत् तथा ॥ २५-

सोमोति सौख्यकृत् प्रोक्तो द्वितीये पञ्चमेपि च ।
रविवारः शुभोयुक्तः पौष्णहस्तत्रिरुत्तरैः ॥ २५-

सौरिवारः शुभः प्रोक्तस्वातीरोहिणी योगतः ।
बुधयुक्ता द्वितीया च गुरुः षष्ठिसमायुतः ॥ २५-

इन्दुरेकादशी युक्तः प्राणपीडां करोति हि ।
पौष्णस्तु सप्तमीयुक्त प्रजान्दहति वह्निवत् ॥ २५-

प्. १२२) अशुभः सोमवारस्तु उत्तराषाढसंयुतः ।
विष्ठिस्त्रणान्त नक्षत्रखण्डांश्च गुलिकांस्त्यजेत् ॥ २५-

दुर्दिने च दिशादाहे भूकंपे चण्डमारुते ।
अशनिध्वनिसंयुक्त दिवसे चाशुभं स्मृतम् ॥ २५-

संक्रान्तौ ग्रहणे चैव अयने विषुवे तथा ।
उत्सवे शान्तिकाले वा षडशीतिमुखेपि च ॥ २५-

यदिमोहेन कुर्याच्चेत् कर्तुर्वै वस्तुनाशनम् ।
एवं परीक्ष्य बध्नियात् यदीश्चेच्छ्रियमात्मनः ॥ २५-

पर्वतेषु च रम्येषु ग्रामे च नगरेथवा ।
इन्द्रेशाने त्वथेशाने सोमेशानेऽथवा पुनः ॥ २५-

यस्मिं देशेमनोज्ञे तु तत्र प्रासादमारभेत् ।
अथभूमिं परिक्ष्यादौ कर्षणन्तदनन्तरम् ॥ २५-

श्वेतारक्ता तथा पीता कृष्णाभू ब्राह्मणादयः ।
मोक्षदा ब्राह्मणी भूमिर्जयदाक्षत्रिया तथा ॥ २५-

वैश्या भूमिस्तु धनदावृषला पुत्रदायिका ।
ऊषरां क्रिमिभिर्जुष्टां वल्मीकायां विवर्जयेत् ॥ २५-

जानुमात्रं खनेत्भूमिं तन्मृदापूर्यचावटम् ।
उत्तमात्वधिकाभूमिस्तत् समञ्चेत्तु मध्यमा ॥ २५-

न्यूनेवर्ज्या प्रयत्नेन तत्रस्थां देवतां न्यसेत् ।
भूतप्रेत पिशाचानां बलिन्दत्वा विशेषतः ॥ २५-

एतत् तु देवदेवस्य स्थानं कर्तुं महीतले ।
बलिं पूजाञ्च संग्राह्य शीघ्रं गच्छेद् यथा सुखम् ॥ २५-

एवमुक्त्वा ततो देवानुद्वास्याथ प्रकर्षणम् ।
पिङ्गलौ पालितौ रक्तौ वृषौ वै नाङ्गहीनकौ ॥ २५-

अन्यवर्णं न कर्तव्यं न बालौ न च वृत्तकौ ।
हेमशृङ्गखुरौ न्यस्त्वा वृषमन्त्रेण पूजयेत् ॥ २५-

युगञ्च सहलं बध्वा याज्ञकैर्वृक्षसंभवैः ।
शमिबिल्वञ्च खदिरो पनसस्तंबकस्तथा ॥ २५-

प्. १२३) तक्षकेन तथा कृत्वा यन्त्रयित्वा सलोहकम् ।
हलं युगेनसंबध्वा गोचर्मकृतरज्जुना ॥ २५-

आचार्यस्त्वादिशैवस्तु सकलीकृत विग्रहः ।
पूण्याहं वाचयित्वा तु संप्रोक्ष्य पञ्चगव्यकैः ॥ २५-

कर्षयेच्छिवमन्त्रेण प्रागुदक् प्रणवां महीम् ।
आचार्यं पूजयित्वा तु दद्यात् तु सहलौ वृषौ ॥ २५-

तिलसर्षपमुद्गांश्च शालीबीजांश्च वापयेत् ।
पञ्चरात्र्यां त्वङ्कुरिता ग्राह्यान्या तु विवर्जिता ॥ २५-

तेषु पक्षेषु कालेषु गोगणानां निवेदयेत् ।
एवं परीक्ष्य वसुधां संग्राह्यो देशिकोत्तमः ॥ २५-

विसृज्यमेष वृषभं गते सूर्ये दिने शुभे ।
शङ्कुच्छाया गृहीतव्या मण्डलन्तत्र कारयेत् ॥ २५-

कृत्वा समतलं तत्र गोमयेनानुलिप्य च ।
द्वादशाङ्गुलमायामं स्वायामन्नाहमेव तु ॥ २५-

अष्टांशैकं परित्यज्य सप्तांशमूर्ध्वनाहकम् ।
शमीबिल्व पलाशैर्वा याज्ञिकैर्वा विशेषतः ॥ २५-

शंकुन्न्यस्त्वा तु तन्मध्ये भ्रामयेन्मण्डलत्रयम् ।
शंङ्कुच्छायाञ्च संलक्ष्य पूर्वाह्णे वा पराह्णके ॥ २५-

तन्मध्ये पातयेत् प्राचीं सूत्रमार्गेण देशिकः ।
प्राचीसूत्रप्रमाणेन मत्स्यन्तत्र प्रकल्प्य च ॥ २५-

भवेत् सूत्रमुदक् चैवं संकल्प्य चतुरश्रकम् ।
प्रासादमण्डपानाञ्च प्राकाराणाञ्च विस्तृतः ॥ २५-

सङ्ग्राह्य सुविशेषेण पुण्याहं वाचयेत् बुधः ।
मूलस्थानं गृहीत्वा तु बालस्थानन्तु कारयेत् ॥ २५-

कर्षणाया विधिः प्रोक्तो बालस्थान विधिं शृणु ।
इति कर्षणविधिपटलः पञ्चविंशतितमः

प्. १२४) अथ तरुणालयलक्षण पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि तरुणालयलक्षणम् ।
आद्यं द्वितीयमेवन्तु द्विविधन्तरुणालयम् ॥ २६-

मूलस्थानस्य यत् पूर्वन्तदाद्यन्तरुणालयम् ।
पूनः प्रासादकरणे भिन्नेच्छिन्नेन वीकृते ॥ २६-

यत् कृतन्तत् द्वितीयाख्यन्तरुणालयमुत्तमम् ।
अन्यानि सर्वकर्माणि समानमिति भाषितम् ॥ २६-

मूलस्थानं विनिश्चित्य बालस्थानन्तु कारयेत् ।
बाललिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पश्चान्मूलं प्रतिष्ठयेत् ॥ २६-

बालस्थानं विनापूर्वं मूलस्थानं न कारयेत् ।
बालस्थानं विना यत्र पुत्रपौत्र विनाशनम् ॥ २६-

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन बालस्थानन्तु कारयेत् ।
यस्मिन् काले यदा क्षेत्रे कृते भूमिपरिग्रहे ॥ २६-

तस्याग्रे चोत्तरेवापि अग्रे वामेग्रदक्षिणे ।
ईशाने वापि शेषेण कारयेत् तरुणालयम् ॥ २६-

पञ्चसप्त नवाहे वा रात्रौ कृत्वाङ्कुरार्पणम् ।
लोहजं शैलजं लिङ्गं दारुजं मृन्मयन्तु वा ॥ २६-

कारयेत् तु विशेषेण लक्षणोक्तेन देशिकः ।
शमीबिल्वमधूकैश्च अश्वत्थोदुंबरैस्तहा ॥ २६-

बाललिङ्गं प्रकर्तव्यं मृन्मयञ्चेत् सुपक्वकम् ।
द्वादशाङ्गुलमुत्सेधमुत्तमं परिकीर्तितम् ॥ २६-

सप्ताङ्गुलमधोत्सेधमधमामधमेव हि ।
तस्मात् द्व्यङ्गुल वृध्या तु बाललिङ्गा नवस्मृताः ॥ २६-

स्वधामकुण्डली भूतं सर्ववृत्तमिहोच्यते ।
छत्राकारं शिरः कुर्याल्लक्षणोद्धारणं विना ॥ २६-

स्वयोनिं कारयेत् पीठमथवा चेष्टकामयम् ।
सप्तपञ्च त्रिहस्तं वा कर्तव्यन्तरुणालयम् ॥ २६-

एवमाद्यं समाख्यातं द्वितीये तरुणालये ।
पूजाभागसमायामं त्रिपादं वार्द्धमेव वा ॥ २६-

प्. १२५) आयाम सदृशन्नाहं लक्षणोधारणं विना ।
नतौ विष्णु विरिञ्चांशौ तश्चिरोन्मूललिङ्गवत् ॥ २६-

लिङ्गमेवं समापाद्य मूलगर्भार्धमानतः ।
त्रियंशं वा चतुर्थाशं प्रोक्तं बालग्रहं त्विह ॥ २६-

बालगेहान्तरे पिठं बाललिङ्गसमोन्नतम् ।
उच्छ्रायसमविस्तारं सावटं सप्रणालकम् ॥ २६-

लिङ्गायामं त्रिधा कृत्वा भागं पीठे निवेशयेत् ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा षोडशांशेन योजितम् ॥ २६-

रत्नन्यासं न कर्तव्यं पादशैलानिकानि च ।
प्रतिलिङ्गं न कर्तव्यं सूत्रञ्चैव तथा भवेत् ॥ २६-

तद्विमानाग्र भागे तु मण्डपं सुविशेषतः ।
दशाष्ट नवहस्तं वा सप्तहस्तमथापि वा ॥ २६-

षोडशस्तंभसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात् नवभागैक भागतः ॥ २६-

हस्तमात्रसमुत्सेधां दर्पणोदरवत् समाम् ।
गोमयालेपनङ्कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् ततः ॥ २६-

पुण्याहन्तत्र कर्तव्यं वास्तुहोमं विशेषतः ।
तद्धोमं विधिवत् कृत्वा पर्यग्निकरणं तथा ॥ २६-

वस्त्रैः सशालिभिर्युक्तं सदर्भैः पुष्पसंयुतम् ।
पीठस्य मध्यमे न्यस्त्वा कण्ठमात्रे जले तथा ॥ २६-

उषितं लिङ्गमुत्थाप्य स्नानवेद्यु परिन्यसेत् ।
सौवर्णं राजतं वापि क्षौमङ्कार्पासमेव वा ॥ २६-

कौतुकं हृदये नैव कृत्वा घृतशिरोर्पणम् ।
शयने शाययेल्लिङ्गं प्राक् शिरस्कं सयोनिकम् ॥ २६-

गन्धपुष्पाक्षतैश्चैव संपूज्यशयनो परि ।
वस्त्रेणाच्छादनङ्कृत्वा हृदिना पुष्पदर्भकैः ॥ २६-

सर्वलक्षणसंयुक्तं शयनं संप्रकल्पयेत् ।
त्रिरात्रमेक रात्रं वा जले चैवाधिवास्य च ॥ २६-

प्. १२६) वस्त्रेण वेष्टयित्वा तु कुम्भं सूत्रेण वेष्टितम् ।
पञ्चरत्नसमायुक्तं वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ २६-

व्योमवद् व्यापिनं देवं ध्यात्वारूपं सदाशिवम् ।
विन्यसेत् कुम्भमध्ये तु शिवमन्त्रं समुच्चरन् ॥ २६-

संपूज्यगन्धपुष्पाद्यैर्हृदयेन तु मन्त्रतः ।
तस्य वामे तु वर्धन्यां गौरीं विन्यस्य मन्त्रतः ॥ २६-

हैमवस्त्रसमायुक्तां वर्धनीं पूर्ववद्यजेत् ।
मूललिङ्गे तु देवेशं द्वितीयश्चेत् समावहेत् ॥ २६-

विज्ञाप्य देवदेवेशं क्षणकालं विचक्षणः ।
एकाब्दात् द्वादशाब्दान्तं बालस्थाने स्थिरो भव ॥ २६-

एत योरब्दयोर्मध्ये कुर्यान्मूलप्रवेशनम् ।
विज्ञापयेत् द्वितीये तु चाद्ये विज्ञापनं विना ॥ २६-

विद्येशोमा शिवाख्येषु कलशेषु पृथक् पृथक् ।
तत्तद्रूपमनुस्मृत्य स्वस्वमन्त्रेण विन्यसेत् ॥ २६-

सकूर्चान् वस्त्रसंयुक्तान् सर्वलक्षणसंयुतान् ।
गन्धपुष्पादिना पूज्य हृदयेन विचक्षणः ॥ २६-

दिशा स्वध्ययनं कुर्या दृग्यजुः सामाधर्वकैः ।
नवपञ्च तथा त्रीणि एकहोममथापि वा ॥ २६-

कृत्वाग्निमुखसंस्कारं पूर्वोक्तविधिना ततः ।
खदिरं वटबिल्वौ च प्लक्षाश्वत्थावुदुंबरम् ॥ २६-

शमीवैकं ततञ्चैव समित् पूर्वादितः क्रमात् ।
पलाशस्तु प्रधानस्य होमयेद्धृदयेन तु ॥ २६-

औदुंबरसमिद्भिर्वा सर्वेषाञ्चैव कारयेत् ।
समिदाज्यान्नकैर्मन्त्रैर्होमङ्कृत्वा पृथक् पृथक् ॥ २६-

समिधं हृदये नैव मूले नैव घृतं हुनेत् ।
शिवगायत्रि मन्त्रेण चरुंहुत्वा विशेषतः ॥ २६-

स्पर्शा हुतिं शिवाङ्गेन हुत्वाङ्गानि च संस्पृशेत् ।
प्रभाते विमले होमङ्कृत्वा पूर्णां शिवेन तु ॥ २६-

प्. १२७) आचार्यं पूजयित्वा तु मूर्तिपानथ पूजयेत् ।
दैवज्ञं पूजयित्वा तु अध्ये तॄन् परिचारकान् ॥ २६-

उत्थाप्यशयनाल्लिङ्गन्तरुणालय मध्यमे ।
संस्थाप्य लिङ्गं सुस्निग्धं पीठस्या वटमध्यमे ॥ २६-

कुम्भस्थ देवदेवेशं शिवमन्त्रेण विन्यसेत् ।
शिवाङ्गानि न्यसेत् पश्चात् पिण्डिकायां मनोन्मनीम् ॥ २६-

अष्टविद्येश्वरांस्तत्र पीठे पूर्वादिषु न्यसेत् ।
विद्येशोमा शिवाख्यैस्तु कुम्भैरस्त्राभिषेचनम् ॥ २६-

अर्चनोक्तमथाभ्यर्च्य नैवेद्यं दापयेत् क्रमात् ।
द्वारादिपीठपर्यन्तं विन्यसेत् तु यथा विधि ॥ २६-

स्नपनन्तत्र कुर्वीत यथा शक्त्या विशेषतः ।
उत्सवन्तु यथा शक्ति द्वितीये तरुणालये ॥ २६-

बल्यन्तः पूजयेन्नित्यमुत्सवन्न समाचरेत् ।
बालस्थान विधिः प्रोक्ता शृणुष्वालयवास्तुकम् ॥ २६-

इति तरुणालयलक्षण पटलः सड्विंशतितमः

अथ प्रासादवास्तु लक्षणपटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रासादवास्तु लक्षणम् ।
मूलस्थानन्तु संशोध्य वास्तु रूपं प्रकल्पयेत् ॥ २७-

पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयित्वा शिवाम्भसा ।
पुष्पादिभिरथाभ्यर्च्य वास्तु देवान् स्वनामकैः ॥ २७-

यदङ्गं संस्पृशेत् कर्ता पूजान्ते तन्निरीक्षयेत् ।
तत्रैव वास्तु देहेपि ब्रूयाच्छल्यं यथार्थतः ॥ २७-

शिरस्पर्शात् तु तत्रैव अस्थिशल्यङ्करद्वयात् ।
हस्तमात्रे मुखस्पर्शात् काष्ठपृष्ठे गलेद्धृवम् ॥ २७-

कण्ठस्पर्शे गलेत्वस्थि त्रिकरे शृंखलं विदुः ।
त्रिभिर्हस्तैरुरस्पर्शात् भवेच्छल्यन्तु शृंखलम् ॥ २७-

प्. १२८) करस्पर्शात् करान्ते तु खट्गापातं समादिशेत् ।
बाहुसंस्पर्शनात् कर्तुरङ्गारस्तु त्रिहस्ततः ॥ २७-

अश्वपादं विनिर्दिष्टङ्गुल्फे पदप्रमाणतः ।
कणकं पादसंस्पर्शात् सवितस्तिप्रमाणतः ॥ २७-

कनिष्ठाङ्गुष्ठयोः स्पर्शात् कराद्धेकां शमुच्यते ।
लोहशल्यं कटिस्पर्शात् तत् करद्वयमानतः ॥ २७-

जानुसंस्पर्शनाद्धस्तेनापितोपस्करं तथा ।
भुमिष्ठं शल्यमुद्वास्य तत् प्रदेशं खनेत् ततः ॥ २७-

यावत् प्रासादविस्तारं तत् समं वा तदर्द्धकम् ।
अर्धाधिकमथाध्यर्धं खात्वा प्रासादमानतः ॥ २७-

अवटस्य चतुर्थांशन्त्र्यंशं वा वालुकैः समम् ।
अश्वेभपादमुसलैर्मुत्गरैस्तु घनं कृतम् ॥ २७-

समं कृत्वा ततः पश्चात् प्रोक्षयित्वा शिवास्त्रतः ।
पञ्चगव्येन संसिच्य पवमानमुदीरयन् ॥ २७-

वास्तु विन्यासमार्गन्तु दशसूत्रेण देशिकः ।
एकाशीति पदं वास्तु सर्वसंपत्करन्नृणाम् ॥ २७-

असुराणां हितार्थन्तु शुक्रः कृत्वा महातपः ।
महातपसिसंभूतो भूताकारोमहाबलः ॥ २७-

अप्रयुक्तस्ततो भूतो देवैर्युद्धं प्रवर्तते ।
नहतेस्त्रादिभिर्ज्ञात्वा देवैः सुनिहितः कृतम् ॥ २७-

भूम्यामथोमुखस्तत्र * * * * * संस्थिताः ।
वंशौद्वौ तत्र विज्ञेयौ चतुष्कोणेषु संस्थितौ ॥ २७-

पार्श्ववं शोर्ध्वपाशाश्च त्वष्टौ चैव प्रकीर्तिताः ।
पूत्वोत्तरमुखारज्जुरूर्ध्वं वंशमिति स्मृतम् ॥ २७-

शिरोमर्माणितान्याहुः कोणपार्श्वे तथाष्टसु ।
सूत्राणीह सिराज्ञेया तत्सन्धौ सन्धिरुच्यते ॥ २७-

पदे चैक तु षट्भागे तत् तत् षट्कस्तु चोच्यते ।
पदे चतुर्थभागन्तु तच्चतुष्कमितिरीतम् ॥ २७-

प्. १२९) रज्वग्रसंस्थितं यत् तत् केवलं मर्म उच्यते ।
वास्तु मध्ये भवेत् पद्मं पदमेकाष्टभाजितम् ॥ २७-

कोणात् त्रिशूलं स्यात् पादं पादार्धं करसंपुटम् ।
एषान्तु पीडने दोषा बहवः परिकीर्तिताः ॥ २७-

सिराश्च सीरं मर्माणि नश्यन्ति स्थान वासिनः ।
मित्रनाशन्तु सन्धौ तु षट्के वै रंसमन्ततः ॥ २७-

चतुष्के वाहनक्षयं मरणं मर्मसु क्रमात् ।
पद्मस्थाने विनाशन्तु त्रिशूले गर्भनाशनम् ॥ २७-

गोधनस्य विनाशं स्यात् करसंपुटपीडने ।
वास्तु देवां यथा स्थाप्य ईशानादी न शेषतः ॥ २७-

ईशानश्चाथ पर्जन्यो जयन्तोथमहेन्द्रकः ।
आदित्यः सत्यकं शावन्तरिक्षश्च पूर्वगाः ॥ २७-

अग्निः पूषा च वितथो ग्रहक्षतयमौ तथा ।
गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगश्चैव तु दक्षिणे ॥ २७-

नि-ऋतिर्दौ वारिकश्चैव सुग्रीवः पुष्पदन्तकः ।
वारुणो रोगशोषौ च पापयक्ष्मा च पश्चिमे ॥ २७-

वायुर्नागस्तथा मुख्यो भल्लाटः सोम एव च ।
ऋगोदितिर्दिदिश्चैव द्वात्रिंशत् बाह्यदेवताः ॥ २७-

एकमेकं पदं भुक्त्वा श्मशानाद्याः सुसंस्थिताः ।
ब्रह्मा नवपदान् भुंक्ते वास्तु मध्ये विशेषतः ॥ २७-

समरीकस्तथैन्द्रे तु विवस्वांश्चैव दक्षिणे ।
मित्रश्च पश्चिमे भागे ह्युत्तरे पृथिवीधरः ॥ २७-

ब्रह्मणश्च चतुर्दिक्षु स्थिताः षट्पदभोगिनः ।
आपश्चैवा पवत्सश्च ऐशान्न्यां दिशिसंस्थितौ ॥ २७-

शुनासीरश्च सावित्र आग्नेय्यां दिशिसंश्थितौ ।
इंद्र इंद्र जयश्चैव नै-ऋत्यां दिऽसिसंस्थितौ ॥ २७-

रुद्र रुद्र जयौवायौ चतुष्कोणे प्रकीर्तिताः ।
एते द्विपदभोक्तारो द्व्यर्धमेव पदस्मृतः ॥ २७-

चरकी च वितारी च पूतनापापराक्षसी ।
ईशानादिषु कोणेषु बाह्यस्थाः पदवर्जिताः ॥ २७-

प्. १३०) एवं विन्यस्य पूर्वे तु वास्तुदेहं प्रकल्पयेत् ।
यत् किञ्चिद्वास्तु विन्यासं तत् सर्वं वास्तु रूपकम् ॥ २७-

ईशानेकन्तु विन्यस्त्वा वापौ नै-ऋतगोचरे ।
अग्निवाय्वोश्च दिक्भागे जानुकूर्परसंस्थितौ ॥ २७-

लिङ्गमिन्द्र पदेन्यस्त्वा पादौ नै-ऋति विन्यसेत् ।
मरीचिश्चोदरस्थाने स्तनौ विन्यस्य बुद्धिमान् ॥ २७-

विवस्वति च मित्रे च विन्यसे अकुक्षिपार्श्वके ।
ऊरुहस्त तलौ चैव साविते स्थापयेत् ततः ॥ २७-

ऊरुप्रकोष्ठ मध्ये च पादौ सवितरि न्यसेत् ।
रुद्ररुद्रजयौ चैव विन्यसेत् पूर्ववच्छुभम् ॥ २७-

महेन्द्राद्यन्तरिक्षान्ता बाहुमध्ये स्थिता स्मृताः ।
सुजानुकूर्परे चैव ह्यग्नौ विन्यस्य बुद्धिमान् ॥ २७-

पूषादिमृगपर्यन्तञ्जंघाञ्च विनिवेशयेत् ।
दौवारिपापयक्ष्मान्ते चान्यजंघा विनिश्चिताः ॥ २७-

वायौ कूर्परजानूच्चं ऋगान्तं बाहु संस्थितम् ।
शेते त्वधोमुखो वास्तु देवः प्राच्यभुवं प्रति ॥ २७-

उग्रः सुभीषणो यस्मात् तस्मात् पूज्यं क्रियार्थिभिः ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यकैः ॥ २७-

गन्धपुष्पादिभिर्धूपैर्वास्तु देवान् प्रपूजयेत् ।
ईशानं पूजयेत् पूर्वं घृतेना क्षतमिश्रितम् ॥ २७-

पर्जन्याय विशेषेण दद्यान्निलोत्पलादिकम् ।
जयन्तस्य पताकान्तु नीलवर्णां विशेषतः ॥ २७-

महेन्द्रस्य तु रत्नानि भास्करस्य वितानकम् ।
गोधूममण्डकान् सत्ये दद्यान्मत्स्यंभ्रशस्य तु ॥ २७-

दद्यात् तु शाकुनं मांसमन्तरिक्षाय देशिकः ।
अग्नये तु स्रवं दद्याल्लाजं पूष्णे तथैव च ॥ २७-

क्षीरान्नं वितथस्योक्तं मध्वन्नं हि ग्रहक्ष्ते ।
मांसोदनं यमस्याथ गन्धं गन्धर्वकस्य तु ॥ २७-

भृंगे तु शाकुनाजिह्वा मृगेयवतिलस्तथा ।
कृसरं त्वथपित्रे तु दन्तकाष्ठञ्च दौव्रके ॥ २७-

प्. १३१) यावन्त्वथ च सुग्रीवे कुशान्वै पुष्पदन्तके ।
दवापद्मन्तु वरुणे रोगस्यमधु चैव हि ॥ २७-

घृतोदनन्तु शोषस्य यवान्वैपापयक्ष्मणि ।
घ्ताक्तमण्डकं दद्याद्रोगाय तु विशेषतः ॥ २७-

नागपुष्पाणि नागाय मुख्यस्या पूपमुच्यते ।
मुद्गान्नञ्चैव भल्लाटे पायसं मधुसोमके ॥ २७-

ऋगस्यैव तु शालूकं लोहितान्यदितौ तथा ।
पूरिकाञ्च दितौ दद्यात् क्रमेणोक्तं बलिक्रमम् ॥ २७-

पयोदधिकुशांश्चैव हरिद्रान्नं गुलान्नकम् ।
पक्वमांसञ्च शुद्धान्नं पक्वञ्च पिशितं तथा ॥ २७-

विदिक्ष्वा पादिदेवानां बलिंदद्यात् पृथक् पृथक् ।
घृतान्नं रक्ताहारञ्च लड्डुकं माषमेव च ॥ २७-

समरीयकपूर्वेभ्यो दद्याद्दिक्षु विशेषतः ।
तिलाक्षतय वांश्चैव पञ्चगव्यं कुशं तथा ॥ २७-

दातव्यञ्चरुणा तत्र ब्रह्मणे तु विशेषतः ।
चरकी प्रभृतीनान्तु मांसं पक्वन्निवेदयेत् ॥ २७-

सर्वेषाञ्चैव शुद्धान्नं गुलाज्यन्धिसंयुतम् ।
अलाभे सतिदातव्यं गन्धाद्यैश्च समन्वितम् ॥ २७-

सर्वेषामेव मन्त्रास्तु नामप्रणवसंयुताः ।
पूजादीनां नमोन्तन्तु बलिः स्वहान्तमुच्यते ॥ २७-

कृत्वैवं बलिदानान्ते पूण्याहन्तु विशेषतः ।
संप्रोक्ष्य पञ्चगव्येन मूलमन्त्रमदीरयन् ॥ २७-

वास्तुहोमन्ततः कृत्वा मध्ये चोत्तरपूर्वके ।
आरंभस्यादि काले तु होमङ्कृत्वा विशेषतः ॥ २७-

स्थण्डिलन्तत्र कुर्वीत हस्तमात्रप्रमाणतः ।
चतुरंगुलमुत्सेधं गन्धपुष्पं सदर्भयुक् ॥ २७-

शिवाग्निञ्जनयेत् तत्र पूर्वोक्तेन विधानतः ।
अग्निमध्ये न्यसेद् वास्तुन् तत्रस्थैर्दैवतैर्युतम् ॥ २७-

आज्यादि द्रव्यमेवन्तु वास्तोर्वक्त्रे हुनेत् क्रमात् ।
पार्थिवेन तु बीजेन सर्वद्रव्यैस्तु होमयेत् ॥ २७-

प्. १३२) तत्रस्थ देवतानाम्ना स्वाहान्तेन तु होमयेत् ।
एवं पृथक् शतं प्रोक्तं तदर्द्धं वा तदर्धकम् ॥ २७-

दशसङ्ख्याथवा तत्र प्रत्येकं द्रव्यमाचरेत् ।
द्रव्यान्ते व्याहृतिं हुत्वा पूर्णाहुतिं शिवस्य तु ॥ २७-

वास्तु देवान् विसृज्याथ पश्चादग्निं विसर्जयेत् ।
एवं प्रासादवास्तुञ्च संपूज्यसाधकोत्तमः ॥ २७-

बलिं दत्वाग्नि संपूज्य वास्तुकर्मसमारभेत् ।
वास्तुकर्म यदा रब्धं वास्तुहोमं तदा चरेत् ॥ २७-

वास्तुहोमं विनायत्र कृतं वास्तुविनश्यति ।
वाप्यादि होमपर्यन्तं तत्सर्वं समवेन तु ॥ २७-

चतुरायपदं कृत्वा माहेन्द्र द्वारकल्पनम् ।
एतद् विशेषमेवन्तु ग्रह वास्तुविधिं प्रति ॥ २७-

एवमेव तु संप्रोक्तं प्रासादवास्तुलक्षणम् ।
आद्येष्टकाविधिं पश्चाच्छृणुष्वैकाग्रमानसः ॥ २७-

इति प्रासादवास्तुलक्षण पटलः सप्तविंशतितमः

अथ आद्येष्टकाविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि शृणुत्वं प्रथमेऽष्टकाम् ।
खननं पूरणङ्कृत्वा वास्तु देवान् प्रपूजयेत् ॥ २८-

तस्योत्तरे प्रपाङ्कृत्वा पूर्वे वाथ विशेषतः ।
स्थण्डिलन्तस्य मध्ये तु शालिभिश्चतुरङ्गुलम् ॥ २८-

अधिवास्यार्ध रात्रौ तु चतस्रः प्रथमेऽष्टकाः ।
शिलामयविमानञ्चेच्छिलाखण्डाधिवासयेत् ॥ २८-

इष्टकामय धाम्नि तु इष्टाकास्थापयेत् सुधीः ।
तालत्रयसमुत्सेधं द्विगुणेन सुविस्तृतम् ॥ २८-

विस्तार द्विगुणायामं कारयेन्मध्यमोत्तमे ।
अध्यर्धतालमतालं मध्यमान्मध्यभावयेत् ॥ २८-

प्. १३३) तालमात्रसमुत्सेधं मध्यमादधमं भवेत् ।
मध्यमत्रयमित्युक्तं मथमत्रयमुच्यते ॥ २८-

एकादशाङ्गुलोन्नत्या ह्यधमोत्तममाचरेत् ।
नवाङ्गुलेन तन्मध्यं सप्ताङ्गुल्याधमाधमम् ॥ २८-

उन्नतिस्त्वेवमाख्यातं द्विगुणैर्विस्तृतिर्भवेत् ।
तासां द्विगुणकैर्दैर्घ्यं मानैः सर्वाणिकारयेत् ॥ २८-

शिलायाः कथितं मानमिष्टकायाः शृणु क्रमात् ।
षडङ्गुलं तदुत्सेधं द्वादशाङ्गुलविस्तृतम् ॥ २८-

विस्तारद्विगुणं दैर्घ्यमुत्तमोत्तममेव हि ।
त्रियङ्गुलप्रमाणेन कनीयससमुन्नती ॥ २८-

उत्तमाधमयोर्मध्य सप्तधासुविभाजिते ।
नवधा भेदमाख्यातं यथारुचि समाचरेत् ॥ २८-

उन्नते द्विगुणन्तारं तस्मात् द्विगुणमायतम् ।
एवं सुपक्वकैकार्यं सुदृढैस्तु मनोहरैः ॥ २८-

मूलं स्थूलं भवेन्नारी ह्यग्रं स्थूलं नपुंसकम् ।
मूलमग्रं समञ्चेत्तु पुल्लिङ्गमिति निश्चितम् ॥ २८-

पुल्लिङ्गैश्चैव पूंसां स्यात् स्त्रीणां स्त्रीलिङ्गकैस्तथा ।
पाटलिपुष्पसंकाशामिष्टकांशं ग्रहेत् ततः ॥ २८-

सूत्रैर्दर्भैरथावृत्य वस्त्रैरावेष्ट्य यत्नतः ।
गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य स्थण्डिलोपरिविन्यसेत् ॥ २८-

तस्य पूर्वे तु कलशान् स वस्त्रान् सूत्रवेष्टितान् ।
विद्येश्वरसमायुक्तान् स्थण्डिलोपरिविन्यसेत् ॥ २८-

मध्यमे शिवकुम्भन्तु तस्य वामे तु वर्धनीम् ।
पूजयेद्धृदये नैव गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ २८-

तस्यैवोत्तरदिग्भागे होमं कुर्याद्विचक्षणः ।
समिदाज्यान्नकैश्चैव यथा विधिविशेषतः ॥ २८-

तिलतण्डुलसंमिश्रैर्विशेषेण घृत प्लुतैः ।
ईशानेन तु मन्त्रेण जुहुया तु शताहुतिः ॥ २८-

प्. १३४) शिवाङ्गैश्चैव विद्याङ्गैर्द्रव्यान्ते जुहुयात् ततः ।
प्रभातेसु मुहूर्ते तु इष्टकास्थापनं भवेत् ॥ २८-

स्थापकं पूजयेत् पूर्वं स्थपतिं तदनन्तरम् ।
मन्त्रोक्त सर्वकर्माणि स्थापकेन समाचरेत् ॥ २८-

मन्त्रहीनञ्च यत् कर्म सर्वं स्थपतिना कुरु ।
कृतञ्चेत् मन्त्रयुक्कर्मत्वभिचाराय तत् भवेत् ॥ २८-

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मन्त्रोक्तान् स्थापकेन तु ।
सुमुहूर्ते न्यसेद्विद्वांश्चतस्रश्चेष्टकाः क्रमात् ॥ २८-

द्वारस्य दक्षिणे भागे कर्तव्या प्रथमेऽष्टकाः ।
पूर्वादिषु चतुर्दिक्षु चतुर्भिर्ब्रह्मभिर्न्यसेत् ॥ २८-

अग्रमग्रन्तथैशान्ये मूलग्रमञ्च नै-ऋते ।
मूलाग्रञ्चाग्नि वायव्यां स्थापयेत् तु विचक्षणः ॥ २८-

सद्यादि ब्रह्ममन्त्रेण पूर्वादिपुरुषादिके ।
तेषां मध्ये तदा गर्ते पूरयेदुदकैः शुभैः ॥ २८-

कलशान्तस्थ तोयैश्च शिवमन्त्रेण पूरयेत् ।
शुभं स्याद्दक्षिणावर्तं वामावर्तमशोभनम् ॥ २८-

तद्दोषशमनार्थन्तु ईशानेन शताहुतिः ।
तत्रैव नवरत्नानि विन्यसेदनुपूर्वशः ॥ २८-

वज्रमौक्तिक वैडूर्य शङ्खस्फटिक पुष्यकान् ।
चन्द्रकान्तं महानीलं माणिक्कञ्चक्रमां न्यसेत् ॥ २८-

तेषामभावे सौवर्णं विन्यसेत् तु विचक्षणः ।
गजदन्ते तथा क्षेत्रे वल्मीके कर्कटालये ॥ २८-

वृष शृङ्गे हृदे नद्याञ्तीर्थे वै पर्वते तथा ।
समुद्रे च मृदं ग्राह्य पूरयेदवटं तथा ॥ २८-

मृदलाभे तु मतिमां नदीतीरे मृदंग्रहेत् ।
अत ऊर्ध्वं प्रकर्तव्यं प्रासादं लक्षणेन तु ॥ २८-

आद्येऽष्टका विधिः प्रोक्ता गर्भन्यासविधिं शृणु ।
इति आद्येऽष्टकाविधि पटल अष्टविंशतितमः

प्. १३५) अथ गर्भन्यासविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि गर्भं न्यासविधि क्रमम् ।
यत् प्रासादं सगर्भन्तु सर्वसंपत्करं नृणाम् ॥ २९-

अगर्भं यद्विमानन्तु अभिचाराय तत् भवेत् ।
तस्मादादौ प्रकर्तव्यं गर्भन्यासं समृधिदम् ॥ २९-

भाजनं पूर्वमारभ्य सुवर्णाद्यैर्यथा क्रमम् ।
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं कांसमयं तथा ॥ २९-

शङ्खं वा शुक्तिकं वापि संप्रोक्तं गर्भभाजनम् ।
लोहैरेव प्रकर्तव्या फेलाचोक्तप्रमाणतः ॥ २९-

शङ्खञ्च शुक्तिकञ्चैव स्वप्रमाणैः परिग्रहेत् ।
अद्रव्येण पिधानं स्यात् सुस्निग्धं सुदृढं समम् ॥ २९-

पादविष्कंभविस्तारा पञ्चविंशत् पदान्विता ।
तद्विस्तारसमोत्सेधा नवकोष्ठान्वितापि वा ॥ २९-

घनं वै षोडशांशैश्च तदर्धाः कोष्ठभित्तयः ।
उत्तमन्तु समाख्यातं विस्तारोत्सेधतः समा ॥ २९-

विस्तारस्य त्रिपादं वा ह्यर्धं वा भाजनोच्छ्रयम् ।
समं त्रिपादमध्यं वा कोष्ठभित्त्युच्छ्रयं भवेत् ॥ २९-

पिधानं कञ्चिदाधिक्यं कृत्वा तदनुसारतः ।
खण्डितं शोषितं वर्ज्यमेवं भाजनमुच्यते ॥ २९-

क्षालयित्वा तु गव्यैश्च मृदा वै गर्भभाजनम् ।
भवनस्येन्द्र दिक्भागे मण्डपे समलङ्कृते ॥ २९-

गोमयेन समालिप्य पुण्याहं वाच्य तत्र वै ।
सितेन धातुनालिप्य फणयुक्तं भुजङ्गकम् ॥ २९-

स्थण्डिलङ्कारयेत् तत्र शालिभिः समलङ्कृतम् ।
तदर्धैरभित कार्यं सप्तद्वीपसमुद्रकान् ॥ २९-

कुशवस्त्रैः समास्तीर्य पुष्पैर्ल्लाजसमायुतैः ।
तस्मिन् ध्यात्वा तु भुवनं विन्यसेत् गर्भभाजनम् ॥ २९-

ब्राह्मन्तु मध्यमपदं त्वष्टौ तत्परितः सुराः ।
मरीचिः सविता चैव विवस्वांश्च विशेषतः ॥ २९-

प्. १३६) रुद्रोमित्रेन्द्रभूभर्ता ह्यापश्चैतेसु रास्तथा ।
पूर्वादिविन्यसेत् तत्र नवकोष्ठाधिदेवताः ॥ २९-

ईशानश्च जयन्तश्च आदित्यश्च भ्रशोग्निकः ।
वितथश्च यमो भृंगो नि-ऋतिश्च सुकर्णकः ॥ २९-

वरुणः शोषवायू च मुख्यः सोमोदिति स्मृताः ।
बाह्यषोडशकोष्ठानामधि देवाः प्रकीर्तिताः ॥ २९-

माणिक्क वज्रमुक्ताश्च वैडूर्यं शङ्खमेव च ।
स्फटिकं पुष्यरागञ्च सूर्यकान्तेन्दु कान्तकौ ॥ २९-

प्रणवन्तु समुच्चार्य ब्रह्मादिषु विनिक्षिपेत् ।
शालिनी वारगोधूमश्या ममाषकुलुत्थकान् ॥ २९-

तिलनिष्पाप सिद्धार्थान् बाह्य वृत्तेऽष्टदिक्षु वै ।
तालं तथाञ्जनश्यामं विसकञ्च मनःशिला ॥ २९-

कुरुष्कगन्ध पक्षाणां रोचनागैरिकं तथा ।
जयन्तादिषु कोष्ठेषु न्यसेत् तदनुपूर्वशः ॥ २९-

पर्वते च तथा तिर्थे नद्यास्तीरे हृदे मृदम् ।
कुलीरावासवल्मीके शंखे वै गजदन्तके ॥ २९-

सलिलेन च संयुक्तमष्टदिक्षु च विन्यसेत् ।
सुवर्णं रजतन्ताम्र मायसन्त्रपुकन्तथा ॥ २९-

मध्यमे च चतुर्दिक्षु विन्यस्त्वा पञ्चलोहकम् ।
उत्पलस्य च पद्मस्य नीललोहितकस्य च ॥ २९-

कुमुदस्य च मूलानि विन्यसेदनुपूर्वशः ।
खट्वाङ्गं हरिणं शूलं परशुं वृषभं तथा ॥ २९-

कपालं कूर्मसर्पांश्च सुवर्णेन कृतं क्षिपेत् ।
ब्रह्मादीशान पर्यन्तं विन्यस्य प्रणवेन तु ॥ २९-

गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य विधानेन विधाय च ।
वस्त्रेणाच्छाद्ययत्नेन दर्भैराच्छाद्यबुद्धिमान् ॥ २९-

स्थण्डिलं विन्यसेद् वेद्यां शयनो परिदेशिकः ।
तस्य दक्षिण दिग्भागे होमङ्कृत्वा विचक्षणः ॥ २९-

अष्टत्रिंशत् कलाभिश्च षडंगैश्च दशाक्षरैः ।
हुत्वा देवस्य नाम्नाथ वास्त्वभ्यन्तर बाह्ययोः ॥ २९-

प्. १३७) संपातं विधिवद्धुत्वा पूर्णाहुतिमथाचरेत् ।
ततो भ्युक्ष्य हृदागव्यैर्गर्भस्थानं सुनिश्चितम् ॥ २९-

आलये मण्डपे चैव निर्गमस्य प्रदक्षिणे ।
गोपुराणाञ्च सर्वेषां प्रवेशस्य प्रदक्षिणे ॥ २९-

प्रासादमूलतः कुर्यादुपाने वा वृतौ तथा ।
भूमिष्ठं शूद्रजातीनामुपाने नृप वैश्ययोः ॥ २९-

नै-ऋते पथिविप्राणां गर्भस्थानं विधीयते ।
सर्वेषान्तु वृतौ शस्तं भूगतं वापि कारयेत् ॥ २९-

प्राक् द्वारञ्चेत् प्रकर्तव्यमैन्द्र पावकमध्यमे ।
यदीच्छेत्पश्चिमद्वारे दक्षिणे भित्तिके न्यसेत् ॥ २९-

कवाटार्गल योगे वा न्यस्तव्यङ्गर्भभाजनम् ।
मण्डपे स्तंभमूले तु प्रथमावरणे बुधः ॥ २९-

गोपुराणान्तु कर्तव्यं दक्षिणे विनिवेशयेत् ।
गर्भस्थानन्तु संप्रोक्ष्य गव्यैर्मृद्भिर्हृदा बुधः ॥ २९-

फेलामादाय सद्येन वाममन्त्राभिमंत्रिताम् ।
अघोरेणावकुण्ठ्याथ दत्वाह्यर्घ्यं मुखेन तु ॥ २९-

अखण्डर्क्षे तु तद्रात्रौ स्थिरराश्युदये शुभे ।
स्थापयेच्छिवमन्त्रेण निश्चलं सुदृढं बुधः ॥ २९-

स्थपतिर्दृढकर्माणि कृत्वा तत्र प्रसन्नधीः ।
स्थापकं पूजयेत् पूर्वं स्थपतिं तदनन्तरम् ॥ २९-

सुवर्णभूषिता धेनुर्दक्षिणा स्थापकस्य तु ।
शृणुवत्स यथान्ययमङ्गुलीनान्तु लक्षणम् ॥ २९-

इति गर्भन्यासविधिपटल एकोनत्रिंशत्तमः

प्. १३८) अथ अङ्गुली लक्षणविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि अङ्गुलीनान्तु लक्षणम् ।
मानाङ्गुलन्तु प्रथमं मात्राङ्गुलं द्वितीयकम् ॥ ३०-

देहलब्ध प्रमाणन्तु तृतीयमङ्गुलं स्मृतम् ।
यस्मात् परमणुर्नास्ति परमाणुस्तदुच्यते ॥ ३०-

परमाणुरधश्चैवापि च केशाग्र एव च ।
रीक्षायूकाय वास्तत्र क्रमशोऽष्टगुणैर्मतम् ॥ ३०-

मानाङ्गुलमिति प्रोक्तं ततो मात्राङ्गुलं शृणु ।
आचार्य दक्षिणे हस्ते मध्यमाङ्गुलिमध्यमे ॥ ३०-

पर्वमात्राङ्गुलं ज्ञेयं देहलब्धाङ्गुलं शृणु ।
प्रतिमायास्तथोत्सेधे कालगण्येन भाजिते ॥ ३०-

तेष्वेकं भागवन्मानं देहलब्धाङ्गुलं स्मृतम् ।
प्रासादमण्डपांश्चैव प्राकारान् गोपुरानपि ॥ ३०-

ग्रामाध्वक्षेत्र गण्येषु मानाङ्गुलविधानतः ।
आचार्यदक्षाङ्गुलिभिर्मितेर्व्यासमिधादिकैः ॥ ३०-

कूर्चे पवित्रके चैव सृवे सृक्भिरथान्यकैः ।
यागे प्रयोजितानीह मात्राङ्गुलिविधिश्चरेत् ॥ ३०-

अथमानाङ्गुलैर्वापि कारयेद्यागकर्मणि ।
देहलब्धाङ्गुले नैव प्रतिमाङ्कारयेत् बुधः ॥ ३०-

एकाङ्गुलस्य संज्ञा स्यात् बैन्दुमोक्षोक्तमात्रकम् ।
कलाकोलक पद्माक्षि चाश्विनीद्व्यङ्गुलस्य तु ॥ ३०-

रुद्राक्षाग्निगुणाश्चैव शूलविद्या त्रियङ्गुलम् ।
युगभागञ्च वेदञ्च तुरीयं चतुरङ्गुलम् ॥ ३०-

रुद्राननेन्द्रियं भूत बाणं पञ्चाङ्गुलस्य तु ।
कर्माङ्गमयनञ्चैव रसश्चैव षडङ्गुलम् ॥ ३०-

पातालमुनिधातूंश्च चाब्धिं सप्ताङ्गुलस्य तु ।
वसुलोकेशमूर्तिश्च ततोऽष्टाङ्गुलसंज्ञकाः ॥ ३०-

द्वारं सूत्रं ग्रहं शक्तिर्नवाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
दिशानाड्यायुधञ्चैव प्रादुर्भावं दशाङ्गुलम् ॥ ३०-

प्. १३९) त्रिषु विष्कूश्च विंशश्च गतित्रिंशतिरुच्यते ।
त्रिजगत् चत्वारिंशत् पञ्चाशच्छक्वरीति च ॥ ३०-

अतिशक्वरिश्च षष्टिस्तु यष्टिसप्ततिरुच्यते ।
अत्यष्ट्यशीतिकं विद्धि नवती धृतिरेव च ॥ ३०-

अतिधृतिः शताङ्गुल्यमिति संज्ञा प्रकीर्तिताः ।
एकं दशं शतञ्चैव सहस्रमयुतं पुनः ॥ ३०-

नियुतं प्रयुतञ्चैव कोटिञ्चैव यथार्बुदम् ।
बृन्दं खर्वं निखर्वञ्च शंखं पद्ममतः परम् ॥ ३०-

समुद्रमध्यन्ताराख्यं पराख्यमपरं तथा ।
परार्धमेवमाख्यातं दशवृत्त्युत्तरोत्तरम् ॥ ३०-

एवमेतानि चोक्तानि सङ्ख्या स्थानानिविंशतिः ।
कालं यमं त्रिभागञ्च षट्कलाश्च वितस्तिकम् ॥ ३०-

षट्कोलकं मुखञ्चैव द्वादशाङ्गुलसंज्ञकम् ।
अङ्गुष्ठ तर्जनीयुक्तं प्रादेशमिति कीर्तितम् ॥ ३०-

मध्यमाङ्गुष्ठ संयुक्तं तालमानमिति स्मृतम् ।
अङ्गुष्ठानामिकायुक्तं वितस्तिरिति चोच्यते ॥ ३०-

कनिष्ठाङ्गुष्ठयोर्युक्तं गोकर्णमिति संज्ञिकम् ।
प्रादेशश्च वितस्तिश्च गोकर्णश्च इमे त्रयः ॥ ३०-

यज्ञादिके प्रयोक्तव्याः प्रासादादौ नमापयेत् ।
रत्निः संवृतमुष्टिः स्यादरत्निः प्रसृताङ्गुलिः ॥ ३०-

किष्कुश्च प्राजापत्यश्च धनुर्मुष्टिधनु ग्रहौ ।
अङ्गुलेस्तु चतुर्विंशत् किष्कुरित्युच्यते बुधैः ॥ ३०-

पञ्चविंशतिभिश्चैव प्राजापत्यमुदाहृतम् ।
षड्विंशतिधनुर्मुष्टिः सप्तविंशद्धनुग्रहः ॥ ३०-

किष्कुस्तादि चत्वारिमानाङ्गुलवशात्तम ।
एभिर्हस्त प्रमाणैस्तु प्रासादादीनि कारयेत् ॥ ३०-

शयनञ्चासनञ्चैव किष्कुमानवशात् कुरु ।
लिङ्गञ्च पिण्डिकाञ्चैव प्रासादं गोपुरं तथा ॥ ३०-

प्. १४०) प्राकारमण्डपञ्चैव प्राजापत्यकरेण तु ।
धनुग्रहश्चतुष्कं यद्दण्डमानं प्रकीर्तितम् ॥ ३०-

सहस्रदण्डमानेन क्रोशमात्रं विधीयते ।
गव्यूतिर्द्विगुणं ज्ञेयं तद्विगुणन्तु घातकम् ॥ ३०-

घातकस्य चतुष्कन्तु योजनापरिकीर्तिता ।
प्रतिमायास्तदुत्सेधं तालदण्डेन भाजयेत् ॥ ३०-

चतुर्विंशच्छतञ्चैव उत्तमं दशतालकम् ।
विंशच्छतञ्च मध्यन्तु कन्यसं षोडशाधिकम् ॥ ३०-

द्वादशाधिकमेवं यत् नवतालोत्तमं भवेत् ।
अष्टौशतञ्चतुःशतं मध्यमं कन्यसं तथा ॥ ३०-

शतं षण्णवतिश्चैव नवत्युत्तरकरद्वयम् ।
अष्टतालमिदं प्रोक्तं त्रिविधं पूर्वपद्धति ॥ ३०-

इत्येवं भागहीनं स्यादेक तालान्तमेव हि ।
तयोदशार्द्धं मुखज्येष्ठन्तयोदशन्तु मध्यमम् ॥ ३०-

तत्द्वादशार्धमधममुत्तमं दशतालके ।
नवतालोत्तमे चैव मुखं वै द्वादशाङ्गुलम् ॥ ३०-

अर्धार्धाङ्गुल हीनेन मध्यमाधममुच्यते ।
त्रिविधादशतालेन त्रिमूर्तीनान्तु कीर्तिता ॥ ३०-

त्रिविधं नवतालेन देवानां योषितामपि ।
अष्टतालेन मर्त्यानां सप्ततालेन रक्षसाम् ॥ ३०-

षट्तालेन तु गन्धर्वान् पञ्चतालो गणाधिपः ।
वामनस्य तथैवस्याच्चतुस्तालास्तु भूतकाः ॥ ३०-

त्रितालं किन्नराणान्तु मत्स्यानान्तु द्वितालकम् ।
अणुजानान्तथैकं स्यात् पिशाचानान्तु विंशतिः ॥ ३०-

अङ्गुल्यः सम्यगाख्याताः प्रासादलक्षण शृणु ।
इति अङ्गुलीलक्षणविधिपटलस्त्रिंशत्तमः

प्. १४१) अथ प्रासादलक्षणविधि पटलः
अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रासादानान्तु लक्षणम् ।
सप्ताष्ट नवहस्तञ्च अधमं त्रितयं भवेत् ॥ ३१-

दशद्वादशकं हस्तं षोडशं मध्यमत्रयम् ।
विंशत् त्रिंशच्च पञ्चाशत् त्रीणिचोत्तममिष्यते ॥ ३१-

एवं नवविधं प्रोक्तं प्रासादानान्तु विस्तरम् ।
विस्तारं पञ्चविंशत्तु भागं कृत्वा विचक्षणः ॥ ३१-

नवांशं गर्भगेहन्तु भित्तिमानन्तु षोडश ।
अथवा षोडशांशे तु चतुष्टं गर्भविस्तरम् ॥ ३१-

द्वादशांशस्तु भित्तेस्तु विस्तारं सर्वतः समम् ।
एकाशीति पदङ्कृत्वा नवांशं गर्भमेव तु ॥ ३१-

षोडशं भित्तिमानन्तु भित्तिमभ्यन्तरं विदुः ।
तत् बाह्यैकन्तु सलिलं तत् बाह्यैकन्तु भित्तिकम् ॥ ३१-

बाह्यभित्तौ चतुर्द्वारमथवा द्वारमेकतः ।
अन्यत् सर्वसमं प्रोक्तं स्थूप्यन्तं कारयेत् बुधः ॥ ३१-

यदुक्तं भित्तिविस्तारं बाह्याभ्यन्तरयोः समम् ।
बाह्ये वा भ्यन्तरे वापि त्रिविधं भित्तिमानकम् ॥ ३१-

लिङ्गमानविमानस्य विस्तारं शृणु सांप्रतम् ।
यावल्लिङ्गस्य विष्कंभं त्रिगुणं पीठविस्तरम् ॥ ३१-

तत्तारं त्रिगुणीकृत्य गर्भगेहं प्रचक्षते ।
गर्भगेहं त्रिभागैकं भित्तिमानं विधीयते ॥ ३१-

यदीश्चेत् कर्तृ विस्तारन्तद्विस्तारं विधीयते ।
पूजांशं द्विगुणं पीठं त्रिगुणं वा विशेषतः ॥ ३१-

पीठस्य त्रिगुणं गर्भन्तत्रिभागैक भित्तिकम् ।
संवीक्ष्य समभूमिश्चेदुपपीठं प्रकल्पयेत् ॥ ३१-

विस्तारस्याष्टभागैकमुपपीठस्य चोच्छ्रयम् ।
तत् पादहीनमर्द्धं वा द्वादशांशं विभज्यतम् ॥ ३१-

द्विभागौ पट्टिकाधस्तादूर्ध्वमंशेन पट्टिका ।
षट्भागं कर्णभागं स्यादेकांशाक्षुद्र पट्टिका ॥ ३१-

प्. १४२) तस्योर्ध्वे तु द्विभागेन ग्रीवं पादैरलङ्कृतम् ।
यथा लङ्कार संयुक्तमुपपीठं प्रकीर्तितम् ॥ ३१-

ततो जाङ्गलभूमिश्चेदधिष्ठानं प्रकल्पयेत् ।
तच्चतुर्विधमाख्यातमिहशास्त्रे विशेषतः ॥ ३१-

पद्मबन्धञ्चारुबन्धं पादबन्धं प्रतिक्रमम् ।
विस्तारस्य चतुर्थांशमधिष्ठानोच्छ्रयं भवेत् ॥ ३१-

पद्मबन्धं प्रवक्ष्येऽहं शृणु तत्वङ्गजानन ।
उत्सेधं सप्तविंशत् तु द्विभागा पट्टिका भवेत् ॥ ३१-

एकांशं दलमेवोक्तमुपानञ्चैक भागिकम् ।
जगती तु षडंशा स्यात् द्विभागार्धदली क्रमात् ॥ ३१-

अर्धभागं भवेत् स्कन्धं भागमूर्ध्वदलं तथा ।
त्रिभागं कुमुदं विद्या दधोब्जं भागमेव तु ॥ ३१-

पट्टिका चैकभागा तु ग्रीवा चैव द्विभागिका ।
तदूर्ध्वमेक भागन्तु पद्मबन्धतो परि ॥ ३१-

द्विभागा पट्टिकाया तु एकभागेन योजनम् ।
तत्व्रतेश्चैक भागन्तु पद्मबन्धमिति स्मृतम् ॥ ३१-

अधिष्ठानस्य चोत्सेधञ्चतुर्विंशति भाजितम् ।
द्विभागापट्टिका प्रोक्ता ह्युपानञ्चैक भागिकम् ॥ ३१-

षट्भागाजगती प्रोक्ता कुमुदं पञ्चभागिकम् ।
एकांशापट्टिका प्रोक्ता ग्रीवा चैव त्रियंशका ॥ ३१-

एकांशापट्टिका विद्धि त्रियंशाचोर्ध्वपट्टिका ।
महापट्टिका त्रियंशा एकं वा जनमुच्यते ॥ ३१-

पादबन्धमितिख्यातं सर्वकार्येषु पूजितम् ।
वृतिक्रमं विशेषेण कर्तव्यं पादबन्धवत् ॥ ३१-

पट्टिकां प्रतिवक्त्रन्तु कुमुदावृत्तमुच्यते ।
एवं प्रतिमुखं कार्यमधिष्ठानं समासतः ॥ ३१-

पादायाममधिष्ठानं द्विगुणं सर्वसंमतम् ।
पादार्धं प्रस्तरं प्रोक्तं कर्णं प्रस्तरवत्समम् ॥ ३१-

प्. १४३) प्रस्तरद्विगुणायामं शेखरं हितमुच्यते ।
भागस्थूपिं प्रकर्तव्यं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ३१-

प्रस्तरादूर्ध्वभागे तु कर्णकूटसमायुतम् ।
चतुर्दिक्षु कपोतञ्च तयोर्मध्येऽष्टपञ्जरम् ॥ ३१-

अर्धभागन्तु कण्ठं स्यात् भागार्धं शिखरं भवेत् ।
एवमेकतलं प्रोक्तं द्वितलादीनिमच्छृणु ॥ ३१-

प्रस्तरान्मूलपादाच्च तलं प्रतितदूर्ध्वतः ।
सप्तभागैकभिन्नन्तु तलेष्वेवं प्रकीर्तितम् ॥ ३१-

आद्वादशतला देवं भूमौ प्रकल्पयेत् ।
एवमुक्तमिहोत्सेधं द्वारभेदं ततच्छृणु ॥ ३१-

वृतेरूर्ध्वोत्तरान्तं यद्वारस्योत्सेधमुच्यते ।
उत्सेधार्धदशांशो न द्व्यंशं तु परिहीनकम् ॥ ३१-

विस्तारमुत्तमं मध्यमधन्तु प्रकीर्तितम् ।
पूर्वे वा पश्चिमे वापि द्वारङ्कृत्वा विचक्षणः ॥ ३१-

पद्मबन्ध्याद्यधिष्ठाने वृत्ते रुपरिनिर्गमम् ।
वृतेरधस्तादुच्छेदं मसूरे पादबन्धके ॥ ३१-

अङ्गच्छेदन्तु कर्तव्यमाङ्गन्तु न च कारयेत् ।
द्वारभेदमिदं प्रोक्तं जातिभेदं ततः शृणु ॥ ३१-

नागरं द्राविढञ्चैव वेसरञ्च त्रिधामतम् ।
कण्ठादारभ्य वृत्तं यत् तद्वेसरमिति स्मृतम् ॥ ३१-

ग्रीवमारभ्य चाष्टाश्रं विमानं द्राविडाख्यकम् ।
सर्वं वै चतुरश्रं यत् प्रासादं नागरन्त्विदम् ॥ ३१-

एवं जातिरितिख्यातं तत्भेदञ्च ततः शृणु ।
कैलासोमन्धरोमेरु हिमवन्निषधं स्मृतम् ॥ ३१-

नीलपर्वतमाहेन्द्रौ नलीनकप्रलीनकः ।
नन्द्यावर्तं च श्रीवर्तं पर्वताकृतिरेव च ॥ ३१-

इत्येवमादि सर्वेषां भेदमित्यभिधीयते ।
चतुःशालाचतुष्कूट युक्तः कैलास एव हि ॥ ३१-

प्. १४४) मन्धरोनाम इत्युक्तश्चतुःशालाष्टकूटकम् ।
मेरुर्नाम इतिख्यातस्त्वष्टशालाष्ट कूटकः ॥ ३१-

हिमवानिति विख्यातो युक्तषोडशपञ्जरः ।
अष्टशालाष्टकूटस्तु प्रासादो लक्षणान्वितः ॥ ३१-

प्रासादो निषधस्तत्र कूटशाला विहीनकः ।
अष्टशाला समायुक्तश्चाष्ट पञ्जरसंयुतः ॥ ३१-

चतुःशालासमायुक्तो वेदीसोपानसंयुतः ।
नलीनकस्तु संप्रोक्ता प्रलीनकमतः शृणु ॥ ३१-

शीर्षकञ्चतुरश्रन्तु पार्श्वयोः कोष्ठसंयुतः ।
पञ्जरं नासिका युक्तं सोपानं पार्श्वयोस्ततः ॥ ३१-

प्रलीनक इति प्रोक्ता नन्द्यावर्तमिति शृणु ।
चतुष्कूटश्चतुःशालाश्चत्वारः पार्श्वनासिकाः ॥ ३१-

मुखनासी तथा युक्तं द्वादशञ्चानुनासिकाः ।
चतुःसोपानसंयुक्तं भूमौ भूमौ विशेषतः ॥ ३१-

नन्द्यावर्तमिदं वत्स श्रीप्रदञ्च ततः शृणु ।
कोष्ठकास्त्विह चत्वारश्चतुष्कोणेषु चैव हि ॥ ३१-

चतुर्नासी समायुक्तमनुनासी दशाष्टकम् ।
एवं लक्षणसंयुक्तं श्रीप्रदन्त्विति कीर्तितम् ॥ ३१-

कूटशालासमायुक्ता पुनः पञ्जरनासिका ।
वेदिकाजालकोपेता पर्वता कृतिरुच्यते ॥ ३१-

एवं तले तले कर्यन्नूनमेकैक भागिकम् ।
जातिभेदं समाख्यातं पादानामधुनोच्यते ॥ ३१-

चतुरश्रमथाष्टाश्रं षोडशाश्रन्तु वृत्तकम् ।
कुम्भयुक्तास्तथा केचित् केचित् कुम्भविहीनकाः ॥ ३१-

केचिद् वैकुंभमण्डिभ्यां युक्ताः पादा इति स्मृताः ।
पादानामा इति प्रोक्तो तेषां लक्षणमुच्यते ॥ ३१-

विस्तारस्य चतुर्विंशत् भागैकं पादविस्तरम् ।
तदैवदण्डमाख्यातं पादालङ्कारकर्मणि ॥ ३१-