स्कन्द पुराण · अध्याय 7.3

॥ सूत उवाच ॥ ॥
श्रुत्वा हिमाचलो वाक्यं वसिष्ठस्य महात्मनः॥
चिन्तयामास तत्कार्यं विवरस्य प्रपूरणे

चिरं विचार्य तमृषिमिदमाह नगोत्तमः॥
क उपायो नगानां वै तत्र गंतुं वदस्व मे

पक्षच्छेदस्तु शक्रेण सर्वेषां च पुरा कृतः ॥
तस्मादस्य मुनिश्रेष्ठ कार्यस्य पश्य निश्चयम्

॥
॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥
अस्त्युपायो नगानां तु तत्र नेतुं महानग ॥
तवायं तनयस्तत्र विख्यातो नंदिवर्द्धनः

तस्यार्बुद इति ख्पातो वयस्यः परमं प्रियः ॥
नागः प्राणभृतां श्रेष्ठः खेचरोऽपि च वीर्यवान्

स वा ऊर्ध्वगतिः क्षिप्रं क्षणान्नेष्यत्यसंशयः ॥
लीलया सर्वकृत्येषु तं विदित्वाऽहमागतः

आदेशो दीयतामस्य दुःखं कर्तुं च नार्हसि ॥
अवश्यं यदि भक्तोऽसि तत्र प्रेषय सत्वरम्

॥सूत उवाच॥ ॥
वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा हिमवान्पुत्रवत्सलः ॥
दुःखेन महताऽऽविष्टश्चिंतयामास भूधरः

मैनाकस्तनयोऽस्माकं प्रविष्टः सागरे भयात् ॥
ज्येष्ठं तु सर्वथा चाथ वसिष्ठो नेतुमागतः ॥
किं कृत्यमधुनाऽस्माकं कथं श्रेयो भविष्यति

इतः शापभयं तीव्रमितो दुःखं च पुत्रजम्॥
वरं पुत्रवियोगोऽस्तु न शापो द्विजसंभवः

स एवं निश्चयं कृत्वा नंदिवर्धनमुक्तवान् ॥
गच्छ त्वं पुत्र मे वाक्याद्वसिष्ठस्याश्रमं प्रति

तत्रास्ति विवरो रौद्रस्तं प्रपूरय सत्वरम् ॥
अर्बुदं नागमादाय मित्रं प्राणभृतां वरम्

॥ नंदिवर्द्धन उवाच ॥ ॥
पापीयान्स विभो देशः फलमूलैर्विवर्जितः ॥
पालाशैः खादिरैराढ्यो धवैः शाल्मलिभिस्तथा

सुनिष्ठुरैर्नृपशुभिर्भिल्लैश्च विविधैरपि ॥
नद्यो वहंति नो तत्र दुष्टा लोकाश्च वासिनः ॥
नार्होऽहं पर्वतश्रेष्ठ तत्र गंतुं कथंचन

अथोवाच वसिष्ठस्तं संत्रस्तं नंदिवर्द्धनम् ॥
मा भीः कार्या त्वया तत्र देशे दौष्ट्यात्कथंचन

तव मूर्ध्नि सदा वासो मम तत्र भविष्यति ॥
तीर्थानि सरितो देवाः पुण्यान्यायतनानि च

वृक्षाश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलान्विताः ॥
सदा तत्र भविष्यंति मृगाश्च विहगाः शुभाः

अहमेवानयिष्यामि तवार्थे च महेश्वरम् ॥
तदा स्थास्यंति वै तत्र सर्वे देवाः सवासवाः ॥

॥ सूत उवाच ॥ ॥
वसिष्ठस्य वचः श्रुत्व संहृष्टो नंदिवर्द्धनः ॥
अर्बुदं नागमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह

तत्र यावोऽद्य भद्रं ते वयस्य विनयान्वित ॥
एतत्कार्यमहं मन्ये सांप्रतं द्विजसंभवम्

॥ अर्बुद उवाच ॥ ॥
अहं तत्रागमिष्यामि स्नेहात्ते पर्वतात्मज ॥
तत्रैव च वसिष्यामि त्वया सार्द्धमसंशयम्

किं त्वहं प्रणयाद्भ्रातर्वक्ष्यामि यद्वचः शृषु ॥
प्रणयान्नान्यथा कार्यं यद्यहं तव संमतः

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम्॥
ततः सोऽपि प्रतिज्ञाय आरूढस्तस्य चोपरि ॥
प्रणम्य पितरौ चैव प्रतस्थे मुनिना सह

दिव्यैर्वृक्षैः शुभैः पूर्णैर्नदीनिर्झरसंकुलैः ॥
मधुरैर्विहगैर्युक्तो मृगैः सौम्यैः समन्वितः

मुक्तोऽर्बुदेन तत्रैव विवरे मुनिवाक्यतः ॥
समस्तस्तत्रानासाग्रं गतः पर्वतसत्तमः

विमुक्तो विवरे तस्मिन्नर्बुदेन महात्मना ॥
परिपूर्णे महारौद्रे संतुष्टो मुनिपुंगवः

ब्रवीच्चार्बुदं नागं वरं वरय सुव्रत ॥
परितुष्टोऽस्मि ते भद्र कर्मणानेन पन्नग

॥ अर्बुद उवाच ॥ ॥
एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टो महामुने ॥
अवश्यं यदि दातव्यं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम

यच्चैतच्छिखरे ह्यस्मिन्निर्झरं निर्मलोदकम् ॥
नागतीर्थमिति ख्यातिं भूतले यातु सर्वतः

अत्रैवाहं वसिष्यामि मित्रस्नेहात्सदा मुने ॥
तत्र स्नात्वा दिवं यातु मानवस्त्वत्प्रसादतः

अपि वंध्या च या नारी स्नानमात्रं समाचरेत्॥
सा स्यात्पुत्रवती विप्र सुखसौभाग्यसंयुता

॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥
या वंध्यास्मिञ्जले पूर्णे स्नानमात्रं करिष्यति ॥
सापि पुत्रमवाप्नोति सर्वलक्षणलक्षितम्

नभसः शुक्लपंचम्यां फलैः पूजां करोति च ॥
अपि वर्षशता नारी सा भविष्यति पुत्रिणी

येऽत्र स्नानं करिष्यंति ह्यस्मिंस्तीर्थे च भक्तितः ॥
यास्यंति ते परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

श्राद्धं चात्र करिष्यंति पंचम्यां ये समाहिताः ॥
मासे नभसि तीर्थस्य फलं तेषां भविष्यति

॥ सूत उवाच ॥ ॥
एवं दत्त्वा वरं तस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः ॥
नंदिवर्द्धनमभ्येत्य वाक्यमेतदुवाच ह

वरं च व्रियतां वत्स परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ ॥
विनयात्सौहृदात्सर्वं दास्यामि यत्सुदुर्ल्लभम्

॥ नंदिवर्द्धन उवाच ॥ ॥
तवास्तु वचनं सत्यं पूर्वोक्तं मुनिसत्तम ॥
सांनिध्यं जायतामत्र अवश्यं तव सर्वदा

यथाहमर्बुदेत्येवं ख्यातिं गच्छामि भूतले ॥
प्रसादाच्चैव ते भूयादेतन्मे मनसि स्थितम्

॥ सूत उवाच ॥ ॥
एवमस्त्विति तं प्रोच्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः ॥
चक्रे स्वमाश्रमं तत्र तस्य वाक्येन नोदितः

पनसैश्चंपकैराम्रैः प्रियंगुबिल्वदाडिमैः ॥
नानापक्षिसमायुक्तो देवगन्धर्वसेवितः

तस्थौ तत्र मुनिश्रेष्ठो ह्यरुंधत्या समन्वितः ॥
गोमतीमानयामास तपसा मुनिसत्तमः

यस्यां स्नात्वा दिवं यांति अतिपापकृतो नराः ॥
माघमासे विशेषेण मकरस्थे दिवाकरे

येत्र स्नानं करिष्यंति ते यास्यंति परां गतिम्

माघमासे विशेषेण तिलदानं करोति यः ॥
तिलसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति मानवः

बहुना किमिहोक्तेन स्तानमात्रं समाचरेत्

वसिष्ठस्य मुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
अरुंधती पूजनीया पूजनीया विशेषतः

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे वसिष्ठाज्ञया नन्दिवर्धनपर्वतेन विवरपूरणवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः