स्कन्द पुराण · अध्याय 7.297

॥ देव्युवाच ॥ ॥
देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक ॥
सविस्तरं तु मे ब्रूहि ऋषितोयामहोदयम्

ऋषितोयेति तन्नाम कथं ख्यातं धरातले ॥
कथं सा पुनरायाता देवदारुवने शुभे

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावधाना वचो मम ॥
माहात्म्यमृषितोयायाः सर्वपातकनाशनम्

देवदारुवने पुण्य ऋषयस्तपसा युताः ॥
निवसंति वरारोहे शतशोथ सहस्रशः

तेषां निवसतां तत्र बहुकालो गतः प्रिये ॥
पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धास्ते दारुकं व्याप्य संस्थिताः

ते सर्वे चिंतयामासुः समेत्य च परस्परम् ॥
सरस्वती महापुण्या शिरस्याधाय वाडवम्

प्रभासं चिरकालेन क्षेत्रं चैव गमिष्यति ॥
वापीकूपतडागादि मुक्त्वा सागरगामिनीम्

नाह्लादं कुरुते चेतः स्नानदानजपेषु च ॥
ब्रह्माणं प्रार्थयिष्यामो गत्वा ब्रह्मनिकेतनम्

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥
एवं निमन्त्र्य ते सर्वे ऋषयस्तपसोज्ज्वलाः॥
गतास्ते ब्रह्मलोकं तु द्रष्टुं देवं पितामहम् ॥
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥
नमः प्रणवरूपाय विश्व कर्त्रे नमोनमः ॥
तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने

तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे ॥
पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते

चतुर्वक्त्र नमस्तुभ्यं पद्मयोने नमोऽस्तु ते ॥
विरंचये नमस्तुभ्यं विधये वेधसे नमः

चिदानन्द नमस्तुभ्यं हिरण्यगर्भ ते नमः ॥
हंसवाहन ते नित्यं पद्मासन नमोऽस्तुते

एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ॥
उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोक पितामहः

स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम् ॥
स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥
अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी ॥
विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥
इत्युक्तस्तैस्तदा ब्रह्मा मुनिभिस्तपसोज्ज्वलैः ॥
वीक्षांचक्रे तदा सर्वा मूर्तिमत्यश्च निम्नगाः

गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती ॥
चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गंडकी तथा

तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी ॥
कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा

सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने ॥
मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिनी

दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति ॥
देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे ॥
कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्

।
। ब्रह्मोवाच ॥ ॥
धृताः सर्वा महापुण्या नद्यो ब्रह्मकमण्डलौ॥
प्रविष्टाः पृथिवीं यांतु ऋषीणामनुकम्पया

प्रहिणोमि यद्येकां च ह्यन्या रुष्यति मे द्विजाः ॥
तस्मात्सर्वाः प्रमोक्ष्यामि कमण्डलुकृतालयाः

॥ ईश्वर उवाच ॥
ततो ब्रह्मा मुमोचाऽथ तत्रस्थाश्च महापगाः ॥
मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान्प्रोवाचेदं पुनःपुनः

ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः ॥
तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः

ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले ॥
ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥
एवं देवि समायाता देवदारुवने नदी ॥
ऋषितोयेति विख्याता पवित्रा च वरानने

तूर्यदुंदुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः ॥
समुद्रं प्रापिता देवी ऋषिभिर्वेदपारगैः

सर्वत्र सुलभा देवी त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा ॥
महोदये महातीर्थे मूलचंडीशसन्निधौ

समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी ॥
यत्रर्षितोया लभ्येत तत्र किं मृग्यते परम्

मनुष्यास्ते सदा धन्यास्तत्तोयं तु पिबंति ये ॥
अस्थीनि यत्र लीयंते षण्मासाभ्यन्तरेण तु

प्रातःकाले वहेद्गंगा सायं च यमुना तथा

नदीसहस्रसंयुक्ता मध्याह्ने तु सरस्वती ॥
अपराह्णे वहेद्रेवा सायाह्ने सूर्यपुत्रिका

एवं जानन्नरो यस्तु तत्र स्नान विचक्षणः ॥
आचरेद्विधिना श्राद्धं स तस्याः फलभाग्भवेत्

एवं संक्षेपतः प्रोक्तमृषितोयामहोदयम् ॥
सर्वपापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः