સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.297

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ સંસારાર્ણવતારક ॥
સવિસ્તરં તુ મે બ્રૂહિ ઋષિતોયામહોદયમ્

ઋષિતોયેતિ તન્નામ કથં ખ્યાતં ધરાતલે ॥
કથં સા પુનરાયાતા દેવદારુવને શુભે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ સાવધાના વચો મમ ॥
માહાત્મ્યમૃષિતોયાયાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

દેવદારુવને પુણ્ય ઋષયસ્તપસા યુતાઃ ॥
નિવસંતિ વરારોહે શતશોથ સહસ્રશઃ

તેષાં નિવસતાં તત્ર બહુકાલો ગતઃ પ્રિયે ॥
પુત્રપૌત્રૈઃ પ્રવૃદ્ધાસ્તે દારુકં વ્યાપ્ય સંસ્થિતાઃ

તે સર્વે ચિંતયામાસુઃ સમેત્ય ચ પરસ્પરમ્ ॥
સરસ્વતી મહાપુણ્યા શિરસ્યાધાય વાડવમ્

પ્રભાસં ચિરકાલેન ક્ષેત્રં ચૈવ ગમિષ્યતિ ॥
વાપીકૂપતડાગાદિ મુક્ત્વા સાગરગામિનીમ્

નાહ્લાદં કુરુતે ચેતઃ સ્નાનદાનજપેષુ ચ ॥
બ્રહ્માણં પ્રાર્થયિષ્યામો ગત્વા બ્રહ્મનિકેતનમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં નિમન્ત્ર્ય તે સર્વે ઋષયસ્તપસોજ્જ્વલાઃ॥
ગતાસ્તે બ્રહ્મલોકં તુ દ્રષ્ટું દેવં પિતામહમ્ ॥
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
નમઃ પ્રણવરૂપાય વિશ્વ કર્ત્રે નમોનમઃ ॥
તથા વિશ્વસ્ય રક્ષિત્રે નમોઽસ્તુ પરમાત્મને

તથા તસ્યૈવ સંહર્ત્રે નમો બ્રહ્મસ્વરૂપિણે ॥
પિતામહ નમસ્તુભ્યં સુરજ્યેષ્ઠ નમોઽસ્તુ તે

ચતુર્વક્ત્ર નમસ્તુભ્યં પદ્મયોને નમોઽસ્તુ તે ॥
વિરંચયે નમસ્તુભ્યં વિધયે વેધસે નમઃ

ચિદાનન્દ નમસ્તુભ્યં હિરણ્યગર્ભ તે નમઃ ॥
હંસવાહન તે નિત્યં પદ્માસન નમોઽસ્તુતે

એવં સંસ્તુવતાં તેષામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥
ઉવાચ પરમપ્રીતો બ્રહ્મા લોક પિતામહઃ

સ્વાગતં વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યુષ્માકં કૃતવાનહમ્ ॥
સ્તોત્રેણાનેન દિવ્યેન વૃણુધ્વં વરમુત્તમમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અભિષેકાય નો દેવ નદી પાપપ્રણાશિની ॥
વિલોક્યતે સુરશ્રેષ્ઠ દેહિ નો વરમુત્તમમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તસ્તૈસ્તદા બ્રહ્મા મુનિભિસ્તપસોજ્જ્વલૈઃ ॥
વીક્ષાંચક્રે તદા સર્વા મૂર્તિમત્યશ્ચ નિમ્નગાઃ

ગઙ્ગા ચ યમુના ચૈવ તથા દેવી સરસ્વતી ॥
ચન્દ્રભાગા ચ રેવા ચ શરયૂર્ગંડકી તથા

તાપી ચૈવ વરારોહે તથા ગોદાવરી નદી ॥
કાવેરી ચન્દ્રપુત્રી ચ શિપ્રા ચર્મણ્વતી તથા

સિન્ધુશ્ચ વેદિકા ચૈવ નદાઃ સર્વે વરાનને ॥
મૂર્તિમત્યઃ સ્થિતાઃ સર્વાઃ પવિત્રાઃ પાપનાશિની

દૃષ્ટ્વા પિતામહઃ સર્વા ગત્વરા ધરણીં પ્રતિ ॥
દેવદારુવને રમ્યે પ્રભાસે ક્ષેત્ર ઉત્તમે ॥
કમણ્ડલૌ કૃતા દૃષ્ટિર્વિવિશુસ્તાઃ કમણ્ડલુમ્

।
। બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ધૃતાઃ સર્વા મહાપુણ્યા નદ્યો બ્રહ્મકમણ્ડલૌ॥
પ્રવિષ્ટાઃ પૃથિવીં યાંતુ ઋષીણામનુકમ્પયા

પ્રહિણોમિ યદ્યેકાં ચ હ્યન્યા રુષ્યતિ મે દ્વિજાઃ ॥
તસ્માત્સર્વાઃ પ્રમોક્ષ્યામિ કમણ્ડલુકૃતાલયાઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
તતો બ્રહ્મા મુમોચાઽથ તત્રસ્થાશ્ચ મહાપગાઃ ॥
મુક્ત્વા બ્રહ્મા મુનીન્સર્વાન્પ્રોવાચેદં પુનઃપુનઃ

ઋષિભિઃ પ્રાર્થ્યમાનેન નદ્યો મુક્તા મયા યતઃ ॥
તોયરૂપા મહાવેગા અભિષેકાય સત્વરાઃ

ઋષિતોયેતિ નામ્ના સા ભવિષ્યતિ ધરાતલે ॥
ઋષીણાં વલ્લભા દેવી સર્વપાતકનાશિની

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં દેવિ સમાયાતા દેવદારુવને નદી ॥
ઋષિતોયેતિ વિખ્યાતા પવિત્રા ચ વરાનને

તૂર્યદુંદુભિનિર્ઘોષૈર્વેદમઙ્ગલનિઃસ્વનૈઃ ॥
સમુદ્રં પ્રાપિતા દેવી ઋષિભિર્વેદપારગૈઃ

સર્વત્ર સુલભા દેવી ત્રિષુ સ્થાનેષુ દુર્લભા ॥
મહોદયે મહાતીર્થે મૂલચંડીશસન્નિધૌ

સમુદ્રેણ સમેતા તુ યત્ર સા પૂર્વવાહિની ॥
યત્રર્ષિતોયા લભ્યેત તત્ર કિં મૃગ્યતે પરમ્

મનુષ્યાસ્તે સદા ધન્યાસ્તત્તોયં તુ પિબંતિ યે ॥
અસ્થીનિ યત્ર લીયંતે ષણ્માસાભ્યન્તરેણ તુ

પ્રાતઃકાલે વહેદ્ગંગા સાયં ચ યમુના તથા

નદીસહસ્રસંયુક્તા મધ્યાહ્ને તુ સરસ્વતી ॥
અપરાહ્ણે વહેદ્રેવા સાયાહ્ને સૂર્યપુત્રિકા

એવં જાનન્નરો યસ્તુ તત્ર સ્નાન વિચક્ષણઃ ॥
આચરેદ્વિધિના શ્રાદ્ધં સ તસ્યાઃ ફલભાગ્ભવેત્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમૃષિતોયામહોદયમ્ ॥
સર્વપાપહરં નૃણાં સર્વકામફલપ્રદમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઋષિતોયામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ