स्कन्द पुराण · अध्याय 5.50

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
पापनाशिनी विख्याता यथा शिप्रा पयस्विनी ॥
तथाहं संप्रवक्ष्यामि समासेन परंतप

पुरा कृतयुगे व्यास दमनोनाम वै नृपः ॥
कीकटेषु समाख्यातो राजा परमकोपनः

उत्पथी सर्वधर्माणां गोब्राह्मणविनिंदकः ॥
सुरापी हेमहारी मत्सरी गुरुतल्पगः

प्रजासर्वस्वहर्ता च परदाराभिमर्शकः ॥
धूर्तको धूर्तंसंगी च पिशुनस्तस्कराकृतिः

गोग्रहः पुरभेदी च बंदी बंदिजनप्रियः ॥
कुत्सितः कोपपूर्णश्च वेदशास्त्रविवर्जितः

साधुसंगपरित्यागी दुष्टो दुष्टजनप्रियः ॥
कुलांगनापरित्यागी पण्यस्त्रीवृषलीपतिः

धर्मनिंदाकरो नित्यमधर्मे रमते मतिः ॥
न हूयंते न पूज्यंते न श्रूयंते कथा बुधैः

वेदा यज्ञाश्च देवानां मूर्तिः पद्भ्यां च ताड्यते ॥
एवं दुष्टतरो राजा न भूतो न भविष्यति

स एकदा वने घोरे मृगयावनगोचरः ॥
इतस्ततो भ्रममाणो व्याधैः परिवृतः खलः ॥

न लब्ध्वा खेटकं किंचित्क्षुधार्तस्तृषितः खलः ॥
एकाकी विगतोऽसंगो महाकालवनांतिके

रात्रिः समागता तत्र घोरा घोरनि षेविता ॥
वृक्षमूलमुपावृत्य शयनार्थी क्षुधार्दितः

तत्राश्वं विटपे बद्ध्वा स्वयमेव न्यषीदत ॥
तदैव काले वृक्षाद्वै सर्पः पपात मस्तके

किमिदं कुत आश्चर्यं कृत्वा हस्तेन वारितः ॥
तेन वारयिता राजा दष्टोंऽगुष्ठे तदाऽहिना

दष्टमात्रे च नृपतिर्व्यथितः क्षितिमागतः ॥
कियत्काले व्यथाविष्टो मुमोह क्षीणमंगलः

एतत्क्षणात्प्रेतभूतो घोरे नरकसंचये ॥
यमदूतैस्ताड्यमानो विविधास्त्रैः स्वकर्मजैः

हर्षिताश्च गणाः सर्वे यमराजस्य किंकराः ॥
बद्ध्वा पाशैश्च तं निन्युः पापिष्ठं यममंदिरे

एतस्मिन्नंतरे व्यास क्रव्यादैः खादितं शवम् ॥
किंचिच्छेषतरं प्रातर्वायसेनाभिलक्षितम्

तत्र गत्वानयन्मांसं तुंडेन वियदुद्गतः ॥
ततोऽन्यैर्वायसैर्भग्नो भ्राम्यमाण इतस्ततः

तत्राटतो हि यत्रास्ते दिव्या शिप्रा पयस्विनी ॥
किंचित्कर्मविपाकेन वायसास्यगतं पलम्

पतितं वै जले तस्याः शिप्रायास्तस्य काय जम्॥
तेन पुण्यप्रभावेन शिवोऽजायत तत्क्षणात्

त्रिनेत्रोथ जटाजृटी व्याघ्रांबरपरीवृतः ॥
शूलहस्तो वृषारूढो भालचंद्रो ह्युमापतिः

इत्याश्चर्यमयं रूपं दृष्ट्वा दूताश्च धर्षिताः ॥
तद्गणैस्ताडिता भग्ना धर्मराज्ञे शशंसिरे

श्रूयतां भो महाराज धर्मराज नमोस्तु ते ॥
दूतानां यद्वचो रम्यं बह्वाश्चर्यमयं परम्

कीकटाधिमतिर्मंदः पापिष्ठो वृषलीपतिः ॥
दमनो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमंडले

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ॥
तानि सर्वाणि तेनापि कृतानि भुवि सत्तम

मर्यादाभेदको मूढो वर्णाश्रमसुधर्मिणाम् ॥
कुसंगी द्यूतकोन्मादी बहुव्यंगभरः खलः

यमदंडपरः पापी अस्माकं हर्षवर्धनः ॥
स कथं शिवरूपी स्यात्किमाश्चर्यमतः परम्

यावंतः पतिताः पूर्वे पापिनः सर्व एव हि ॥
कृष्णेन तारिताः सर्वे ब्रह्मपुत्रार्थिना तदा

तदाप्रभृति सर्वाणि कुंडानि नरकस्य वै ॥
शुष्काणि चैव दृश्यंते ग्रीष्मांते वै ह्रदा यथा

न चैवार्तरवं किंचिच्छ्रूयते तव मंदिरे ॥
अस्माकं जीवनं नास्ति किमुपायं वदस्व नः

एक एवागतो लोके वृत्तिदो नो यमाधिप ॥
सोऽपि शिवत्वमापन्नः कस्मान्नो जीव्यते कथम्

धर्मराजस्तदाश्रुत्य किंकराणां परं वचः ॥
चिरं ध्यात्वा स्वकानूचे देशकालोचितं वचः

॥ धर्मराज उवाच ॥ ॥
श्रूयतां भो गणाः सर्वैः श्रुतिरेकाग्रमानसैः ॥
येन पुण्यप्रभावेन पापिष्ठः शिवतां गतः

भुवि पुण्यतमे देशे महाकालवने शुभे ॥
शिप्रानाम सरिच्छ्रेष्ठा सर्वपापहरा परा

येषां शिप्रोदक स्पर्शो जायते भुवि किंकराः ॥
न तेषां पातकं किंचिन्मृतः शिवपुरं व्रजेत्

मनसा वपुषा वाचा पापानि विविधानि च ॥
तत्क्षणात्प्रलयं यांति शिप्रासरिन्निषेवणात्

शिप्राशिप्रेति यो ब्रूते यत्र कुत्रापि मानवः ॥
स एव शिवतां याति न जाने स्नानजं फलम्

यत्र कीटपतंगाश्च शिप्रावारिचराश्च ये ॥
मृताः शिवपुरं यान्ति शिप्रानीरनिषेवणात्

कृत्वान्यत्र महापापं येऽन्ते शिप्रातटं श्रिताः ॥
महापातकिनोऽप्येते मृता यांति शिवालयम्

माधवे मासि संप्राप्ते निमज्जंति नरोत्तमाः ॥
न तेषां निरयं किंचिच्छिवरूपाश्चरंति ते

वायसेनाहृतं मांसं तस्य राज्ञः कृतागसः ॥
शिप्रागाधजले क्षिप्तं का तत्र परिदेवना

वापीकूपतडागादि अधिकाधिकसत्फलम् ॥
तस्माद्दशगुणं पुण्यं नदीषु उपजायते

तस्माद्दशगुणा तापी गोदा पुण्या ततोधिका ॥
तस्माद्दशगुणा रेवा गंगा पुण्या ततोऽधिका ॥
तस्माद्दशगुणा शिप्रा पवित्रा पापनाशिनी

दमनस्य शरीरस्य मांसं शिप्रासमागतम् ॥
तेन पुण्यप्रभावेन शिवरूपधरोऽभ वत्

ईदृशा च नदी रम्या अवन्त्यां भुवि वर्तते ॥
वांछंति देवताः सर्वास्तस्या दुर्लभदर्शनम्

धर्मराजवचः श्रुत्वा गणा विस्मय मागताः ॥
मनसा च निरातंकाः शिप्रां शरणमागताः

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
तदाप्रभृति विख्याता शिप्रेयं पापनाशिनी ॥
गीयते च पुराणेषु यस्या माहात्म्यमुत्तमम्

दमनस्य च निर्मुक्तिः शिप्रामाहात्म्यमुत्तमम् ॥
यमदूतानां संवादं श्रुत्वा मुक्तिर्न संशयः ॥

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये शिप्रामाहात्म्ये पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः