स्कन्द पुराण · श्लोक 5.33-2

॥ श्रीहर उवाच ॥ ॥
त्रयस्त्रिंशत्तमं देवमानंदेश्वरमीश्वरम् ॥
विद्धि पापहरं पुण्यं सर्वसंपत्करं सदा

पुरा राथंतरे कल्पे बभूव पृथिवीपतिः ॥
अनमित्र इति ख्यातः सार्वभौमो महीतले

धर्मात्मा महात्मा च पराक्रमधनो नृपः ॥
अतीत्य सर्वभूतानि बभौ भानुरिवाव्ययः

समः शत्रौ च पुत्रे च मित्रे च परधर्म्मवित् ॥
गिरिभद्रा गिरेः पुत्री तेनोढा वरवर्णिनी

अतीव वल्लभा सा च प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥
आनंद इति पुत्रोऽभूत्तस्य ज्ञानरतः सुधीः

जातमात्रो निजोत्संगे स्थिरमुल्लाप्य वै पुनः ॥
परिष्वजति हार्देन उल्लापयति पुनःपुनः

स जातिस्मरणो जातो मातुरुत्संगमास्थितः ॥
जहास च तदा माता संक्षुब्धा वाक्यमव्रवीत्

भीतास्मि किमिदं वत्स हासो यद्वदने तव ॥
अकालबोधः संजातः किंस्वित्पश्यसि शोभनम्

इत्युक्तो मातरं प्राह सर्वोऽपि स्वार्थमीहते ॥
मां नेतुमिच्छति पुरो मार्जारी किं न पश्यसि ॥
अंतर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी

पुत्रप्रीत्या च मातस्त्वमतः स्वार्थं समीहसे ॥
उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजसि मां बत

उद्भूते बालके स्नेहात्संभ्रमात्स्त्रीजनोऽप्ययम् ॥
ततोयमागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी लोलुपा मामवेक्षते ॥
तथांतर्द्धानगा चेयं द्वितीया जातहारिणी

त्वं तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि ॥
न मां जानासि कोऽप्येवं न वै चोपकृतं मया

संगतिर्नाति बालानां पंचसप्तदिनात्मकम् ॥
तथापि स्निह्यसि प्रीत्या परिष्व जसि संततम्

ततेति वत्स भो भद्र इत्यलीकं ब्रवीषि माम् ॥
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा क्रुद्धा माताऽब्रवीदिदम्

नाहं त्वामुपकारार्थं वत्स प्रीत्या परिष्वजे ॥
स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति

इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रांता सूतिकागृहात् ॥
जहार तत्परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी

सा हृत्वा तं तदा बालं पूर्वजातिस्मरं प्रिये ॥
हैमिन्याः शयने न्यस्यद्विक्रांतस्य महीभृतः

मत्वा स्वकीयं पुत्रं तु विक्रांतेन महीभृता ॥
कृतं वै नामकरणमानंद इति विश्रुतम्

विक्रांतस्य सुतो नीतो बोधस्य च द्विजन्मनः ॥
चैत्रनामा कृतस्तेन संस्कृतो वेदमंत्रकैः

तृतीयं भक्षयामास बोधपुत्रं निशाचरी॥
जातिस्मरोऽप्यथानंदः कृतोपनयनस्तदा

गुरुणा समनुज्ञातं क्रियतामभिवादनम् ॥
जनन्याः प्रागुपस्थानमित्युक्तो वाक्यमब्रवीत्

वंद्या मे कतमा माता जनित्री पालिनी च वा ॥
आनंदस्य वचः श्रुत्वा गुरुर्वचनमब्रवीत्

नन्वियं ते महाभाग जनित्री जनकात्मजा ॥
विक्रांतस्याग्रमहिषी हैमिनीनाम नामतः

॥ ॥ आनंद उवाच ॥ ॥
चैत्रस्य प्रसवित्रीयं चैत्रोऽयं द्विजवेश्मनि ॥
संस्कृतो ब्राह्मणैर्मंत्रैर्गिरिभद्रासुतस्त्वहम्

गुरुराह ततः कस्त्वं चैत्रः को वा त्वयोच्यते ॥
ततः स कथयामास पूर्ववृत्तांतमादितः

॥ गुरुरुवाच ॥ ॥
अतीव गहनं वत्स संकटं महदागतम् ॥
न वेद्मि किंचिन्मोहेन भ्रमंति मम बुद्धयः

॥ आनंद उवाच ॥ ॥
मोहस्यावसरः कोऽत्र जगत्येवं व्यवस्थितः ॥
कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे को वा कस्य न बांधवः

अतः संसारता हंति संसारं प्राणिनामिह ॥
महामोहहतं चेतश्चित्रमत्र कथं गुरो

ब्रह्मपुत्रस्य दुष्टस्य दुःसहस्य सुता भुवि ॥
जातहारिणिकानाम परिवर्त्तयते सुतान्

मातृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि ॥
मातृद्वयमथो प्राप्तं जातिं संस्मरता सता

सोऽहं तपः करिष्यामि चैत्र आनीयतामिति ॥
ततः सुविस्मितो राजा सभार्यः सह बंधुभिः

तस्मान्निवर्त्त्य ममता मनुमेने च तं प्रति ॥
चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः

सन्मान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः ॥
सोऽप्यानंदस्तपस्तेपे महाकालवने शुभे

इंद्रेश्वरस्य देवस्य पश्चिमे लिंगमुत्तमम् ॥
भक्त्या ह्याराधयामास तपसा दुष्करेण तु

तपस्यंतं ततस्तं तु देवः प्राह शुचिस्मिते ॥
किमर्थं तप्यसे वत्स तपस्तीव्रं ब्रवीमि ते

मनुना भवता भाव्यं षष्ठेन व्रज तत्कुरु ॥
अलं ते तपसा तस्मिंस्ततो मुक्तिमवाप्स्यसि

इत्युक्तो देवदेवेन तथेत्याह महामतिः ॥
बभूव स मनुर्देवि ब्रह्मतुल्यो महायशाः

पुत्रानुत्पादयामास लिंगस्यास्य समर्चनात् ॥
कृतं नाम तदा देवैरानंदेश्वरमुत्तमम्

आनंदेन यतः प्राप्ता सिद्धिर्देवि सुदुर्ल्लभा ॥
अतो नाम सुविख्यातमानंदेश्वरमीक्ष्यताम्

ये पश्यंति विशालाक्षि आनंदेश्वरमीश्वरम् ॥
ते पुत्रपौत्रसंपन्ना भविष्यंति महीतले

येषां क्षीणं नृणां पापं कोटिजन्मशतोद्भवम् ॥
तेषां भवति सा भक्तिरानंदेश्वरदर्शनात्

तदैव पुरुषो मुक्तो जन्ममृत्युजरादिभिः ॥
यदा पश्यति देवेशमानंदेश्वरसंज्ञकम्

मयोक्तं मुक्तिदं नृणामानन्देश्वरदर्शनम् ॥
स्वर्गापवर्गदं देवमानंदं लिंगमुत्तमम् ॥
अत्र देवैर्विशालाक्षि पूजितं लिंगमुत्तमम् ॥

एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
आनंदेश्वरदेवस्य शृणु त्वं कंथडेश्वरम्

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे चतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्य आनंदेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः