स्कन्द पुराण · अध्याय 4.79

॥ स्कंद उवाच ॥
आनंदबाष्पसलिलरुद्धकंठं विलोक्य तम्॥
मृडः पस्पर्श पाणिभ्यां सौधाभ्यां तु सुधांबुधिः

अथ तत्स्पर्शसौख्येन धर्मराजो महातपाः ॥
पुनरंकुरयामास तपोग्नि ज्वलितां तनुम्

ततः प्रोवाच स ब्राध्निर्देव देवमुमापतिम् ॥
प्रसन्नवदनं शांतं शांतपारिषदावृतम्

प्रसन्नोसि यदीशान सर्वज्ञ करुणानिधे ॥
किमन्येन वरेणात्र यत्त्वं साक्षात्कृतो मया

यं न वेदा विदुः सम्यङ्न च तौ वेदपूरुषौ ॥
ततोपि वरयोग्योस्मि तन्नाथ प्रार्थयाम्यहम्

श्रीकंठांडज डिंभानाममीषां मधुरब्रुवाम् ॥
मत्तपश्चिरसाक्षीणां मत्पुरः प्राप्तजन्मनाम्

पितृभ्यां परिहीनानामितिहास कथाविदाम् ॥
त्यक्ताहारविहाराणां कीराणां वरदो भव

एतत्प्रसूतिसमये आमयेन प्रपीडिता ॥
शुकी पंचत्वमापन्ना शुकः श्येनेन भक्षितः

रक्षितानामनाथानां सदा मन्मुखदर्शिनाम् ॥
अनाथनाथ भवता ह्यायुःशेषस्वरूपिणा

इति धर्मवचः श्रुत्वा परोपकृतिनिर्मलम् ॥
तानाहूय मुने शंभुर्विनयावनताननान् ॥4.2.79.१ ०॥
उवाच धर्मेति प्रीतः शुकशावानिदं वचः ॥
अयि पत्त्ररथा ब्रूत साधवो धर्मसंगताः

को वरो भवता देयो धर्मेश परिचारिणाम् ॥
साधुसंसर्गसंक्षीण जन्मांतरमहैनसाम्

इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं ते पतत्त्रिणः ॥
प्रोचुः प्रणम्य देवेशं नमस्ते भवनाशन

॥ पक्षिण ऊचुः ॥ ॥
अनाथनाथ सर्वज्ञ को वरो नः समीहितः ॥
इतोपि त्र्यक्ष यत्साक्षात्तिर्यक्त्वेपि समीक्षिताः

लाभाः संतूद्यमवतां गिरीशेह परः शताः ॥
परं परोयं लाभोत्र यत्त्वं दृग्गोचरी भवेः

यदेतद्दृश्यते नाथ तत्सर्वं क्षणभंगुरम् ॥
अभंगुरो भवानेकस्त्वत्सपर्याप्यभंगुरा

विचित्रजन्मकोटीनां स्मृतिर्नोत्र परिस्फुरेत् ॥
एतत्तपस्विरचितलिंगपूजा विलोकनात्

देवयोनिरपि प्राप्ता चिरमस्माभिरीशितः ॥
दिव्यांगना सहस्राणि तत्र भुक्त्वा स्वलीलया

आसुरी दानवी नागी नैरृती चापि कैन्नरी ॥
विद्याधरी च गांधर्वी योनिरस्माभिरर्जिता ॥

नरत्वे भूपतित्वं च परिप्राप्तमनेकशः ॥
जले जलचरत्वं च स्थले च स्थलचारिता

वने वनौकसो जाता ग्रामेषु ग्रामवासिनः ॥
दातारो याचितारश्च रक्षितारश्च घातुकाः

सुखिनोपि वयं जाता दुःखिनो वयमास्म च ॥
जेतारश्च वयं जाताः पराजेतार एव च

अधीतिनोपि मूर्खाश्च स्वामिनः सेवका अपि ॥
चतुर्षु भूतग्रामेषु उत्तमाधममध्यमाः

अभूम भूरिशः शंभो न क्वापि स्थैर्यमागताः ॥
इतोयोनेस्ततो योनौ ततो योनेस्ततोन्यतः

पिनाकिन्क्वापि न प्रापि सुखलेशो मनागपि ॥
इदानीं पुण्यसंभारैर्धर्मेश्वरविलोकनात्

तापनेःसुतपो वह्निज्वालाप्रज्वलितैनसः ॥
संवीक्ष्य त्र्यक्ष साक्षात्त्वां कृतकृत्या बभूविम

तथापि चेद्वरो देयस्तिर्यक्ष्वस्मासु धूर्जटे ॥
कृपणेष्वपि शोच्येषु ज्ञानं सर्वज्ञ देहि तत्

येन ज्ञानेन मुक्ताः स्मोऽमुष्मात्संसारबंधनात् ॥
यंत्रिताः प्राकृतैः पाशैरदुर्भेद्यैश्च मादृशैः

ऐंद्रं पदं न वांछामो न चांद्रं नान्यदेव हि ॥
वाञ्छामः केवलं मृत्युं काश्यां शंभोऽपुनर्भवम्

त्वत्सान्निध्याद्विजानीमः सर्वज्ञ सकलं वयम् ॥
यथा चंदनसंसर्गात्सर्वे सुरभयो द्रुमाः

एतदेव परं ज्ञानं संसारोच्छित्तिकारणम् ॥
वपुर्विसर्जनं काले यत्तवानंदकानने

निर्मथ्य विष्वग्वाग्जालं सारभूतमिदं परम् ॥
ब्रह्मणोदीरितं पूर्वं काश्यां मुक्तिस्तनुत्यजाम्

यद्वाच्यं बहुभिर्ग्रंथैस्तदष्टाभिरिहाक्षरैः ॥
हरिणोक्तं रविपुरः कैवल्यं काशिसंस्थितौ

याज्ञवल्क्यो मुनिवरः प्रोक्तवान्मुनिसंसदि ॥
रवेरधीत्य निगमान्काश्यामंते परं पदम्

स्वामिनापि जगद्धात्री पुरतो मंदराचले ॥
इदमेव पुरा प्रोक्तं काशीनिर्वाणजन्मभूः

कृष्णद्वैपायनोप्येवं शंभो वक्ष्यति नान्यथा॥
यत्रविश्वेश्वरः साक्षान्मुक्तिस्तत्र पदेपदे

वदंत्यन्येपि मुनयस्तीर्थसंन्यासकारिणः॥
चिरंतना लोमशाद्याः काशिका मुक्तिकाशिका

वयमप्येवं जानीमो यत्र स्वर्गतरंगिणी॥
आनंदकानने शंर्भोमोक्षस्तत्रैव निश्चितम्

भूतं भावि भविष्यं यत्स्वर्गे मर्त्ये रसातले ॥
तत्सर्वमेव जानीमो धर्मेशानुग्रहात्परात्

अतो हिरण्यगर्भोक्तं हरिप्रोक्तं मुनीरितम् ॥
भवतोक्तं च निखिलं शंभो जानीमहे वयम्

करामलकवत्सर्वमेतद्ब्रह्मांडगोलकम् ॥
अस्मद्वाग्गोचरेऽस्त्येव धर्मपीठनिषेवणात्

धर्मराजस्य तपसा तिर्यञ्चोपि वयं विभो ॥
जाताः स्म निर्विकल्पं हि सर्वज्ञानस्य भाजनम्

मधुरं मृदुलं सत्यं स्वप्रमाणं सुसंस्कृतम् ॥
हितं मितं सदृष्टांतं श्रुत्वा पक्षिसुभाषितम्

देवोतिविस्मयापन्नो ऽवर्णयत्पीठगौरवम् ॥
त्रैलोक्यनगरे चात्र काशीराजगृहं मम

तत्रापि भोगभवनमनर्घ्यमणिनिर्मितम् ॥
मोक्षलक्ष्मीविलासाख्यः प्रासादो मेति शर्मभूः

पतत्त्रिणो पिमुच्यंते यं कुर्वाणाः प्रदक्षिणम् ॥
स्वेच्छया विचरंतः खे खेचरा अपि देवताः

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्य विलोकनात् ॥
शरीराद्दूरतो याति ब्रह्महत्यापि नान्यथा

मोक्षलक्ष्मीविलासस्य कलशो यैर्निरीक्षतः ॥
निधानकलशास्तांस्तु न मुंचंति पदेपदे

दूरतोपि पताकापि मम प्रासादमूर्धगा ॥
नेत्रातिथी कृता यैस्तु नित्यं तेऽतिथयो मम

भूमिं भित्त्वा स्वयं जातस्तत्प्रासादमिषेण हि ॥
आनंदाख्यस्य कंदस्य कोप्येष परमोंकुरः

ब्रह्मादिस्थावरांतानि यत्र रूपण्यनेकशः ॥
मामेवोपासते नित्यं चित्रं चित्रगतान्यपि

ससौधो मेखिले लोके स्थानं परमनिर्वृतेः ॥
रतिशाला स मे रम्या स मे विश्वासभूमिका

मम सर्वगतस्यापि प्रासादोयं परास्पदम् ॥
परं ब्रह्म यदाम्नातं परमोपनिषद्गिरा ॥
अमूर्तं तदहं मूर्तो भूयां भक्तकृपावशात्

नैःश्रेयस्याः श्रियो धाम तद्याम्यां मंडपोस्ति मे ॥
तत्राहं सततं तिष्ठे तत्सदोमंडपं मम

निमेषार्धप्रमाणं च कालं तिष्ठति निश्चलः ॥
तत्र यस्तेन वै योगः समभ्यस्तः समाः शतम्

निर्वाणमंडपं नाम तत्स्थानं जगतीतले ॥
तत्रर्चं संजपन्नेकां लभेत्सर्वश्रुतेः फलम् ॥

प्राणायामं तु यः कुर्यादप्येकं मुक्तिमंडपे ॥
तेनाष्टांगः समभ्यस्तो योगोऽन्यत्रायुतं समाः

निर्वाणमंडपे यस्तु जपेदेकं षडक्षरम् ॥
कोटिरुद्रेण जप्तेन यत्फलं तस्य तद्भवेत्

शुचिर्गंगांभसि स्नातो यो जपेच्छतरुद्रियम् ॥
निर्वाणमंडपे ज्ञेयः स रुद्रो द्विजवेषभृत्

ब्रह्मयज्ञसकृत्कृत्वा मम दक्षिणमंडपे ॥
ब्रह्मलोकमवाप्याथ परं ब्रह्माधिगच्छति

धर्मशास्त्रं पुराणानि सेतिहासानि तत्र यः ॥
पठेन्निरभिलाषुः सन्स वसेन्मम वेश्मनि

तिष्ठेदिंद्रियचापल्यं यो निवार्य क्षणं कृती ॥
निर्वाणमंडपेन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

वायुभक्षणतोन्यत्र यत्पुण्यं शरदां शतम् ॥
तत्पुण्यं घटिकार्धेन मौनं दक्षिणमंडपे

मितं कृष्णलकेनापि योदद्यान्मुक्तिमंडपे ॥
स्वर्णं सौवर्णयानेन स तु संचरते दिवि

तत्रैकं जागरं कुर्याद्यस्मिन्कस्मिन्दिनेपि यः ॥
उपोषितोर्चयेल्लिंगं स सर्वव्रतपुण्यभाक्

तत्र दत्त्वा महादानं तत्र कृत्वा महाव्रतम् ॥
तत्राधीत्याखिलं वेदं च्यवते न नरो दिवः

प्रयाणं कुर्वते यस्य प्राणा मे मुक्तिमंडपे ॥
समामनुप्रविष्टोत्र तिष्ठेद्यावदहं खलु

जलक्रीडां सदा कुर्यां ज्ञानवाप्यां सहोमया ॥
यदंबुपानमात्रेण ज्ञानं जायेत निमर्लम्

तज्जलक्रीडनस्थानं मम प्रीतिकरं महत् ॥
अमुष्मिन्राजसदने जाड्यहृज्जलपूरितम्

तत्प्रासादपुरोभागे मम शृंगारमंडपः ॥ श्री
पीठं तद्धि विज्ञेयं निःश्रीकश्रीसमर्पणम्

मदर्थं तत्र यो दद्याद्दुकूलानि शुचीन्यहो ॥
माल्यानि सुविचित्राणि यक्षकर्दमवंति च

नाना नेपथ्यवस्तूनि पूजोपकरणाऽन्यपि ॥
स श्रियालंकृतस्तिष्ठेद्यत्र कुत्रापि सत्तमः

निर्वाणलक्ष्मीर्वृणुते तं निर्वाणपदाप्तये ॥
यत्र कुत्रापि निधनं प्राप्नुयादपि स ध्रुवम्

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्योत्तरे मम ॥
ऐश्वर्यमडपं रम्यं तत्रैश्वर्यं ददाम्यहम्

मत्प्रासादैंद्रदिग्भागे ज्ञानमंडपमस्ति यत् ॥
ज्ञानं दिशामि सततं तत्र मां ध्यायतां सताम्

भवानि राजसदने ममास्ति हि महानसम् ॥
यत्तत्रोपहृतं पुण्यं निर्विशामि मुदैव तत्

विशालाक्ष्या महासौधे मम विश्रामभूमिका ॥
तत्र संसृतिखिन्नानां विश्रामं श्राणयाम्यहम् ॥

नियमस्नानतीर्थं च चक्रपुष्करिणी मम ॥
तत्र स्नानवतां पुंसां तन्नैर्मल्यं दिशाम्यहम्

यदाहुः परमं तत्त्वं यदाहुर्ब्रह्मसत्तमम् ॥
स्वसंवेद्यं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

यदाहुस्तारकं ज्ञानं यदाहुरतिनिर्मलम् ॥
स्वात्मारामं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

जगन्मंगलभूर्यात्र परमा मणिकर्णिका ॥
विपाशयामि तत्राहं कर्मभिः पाशितान्पशून्

निर्वाणश्राणने यत्र पात्रापात्रं न चिंतये ॥
आनंदकानने तन्मे दानस्थानं दिवानिशम्

भवांबुधौ महागाधे प्राणिनः परिमज्जतः ॥
भूत्वैव कर्णधारोंते यत्र संतारयाम्यहम्

सौभाग्यभाग्यभूर्या वै विख्याता मणिकर्णिका ॥
ददामि तस्यां सर्वस्वमग्रजायांत्यजाय वा

महासमाधिसंपन्नैर्वेदांतार्थ निषेविभिः ॥
दुष्प्रापोन्यत्र यो मोक्षः शोच्यैरपि स लभ्यते

दीक्षितो वा दिवाकीर्तिः पंडितो वाप्यपंडितः ॥
तुल्यो मे मोक्षदीक्षायां संप्राप्य मणिकर्णिकाम्

यत्त्यागेन्यत्र कृपणस्तत्प्राप्य मणिकर्णिकाम् ॥
ददामि जंतुमात्राय सर्वस्वं चिरसंचितम्

यदि दैवादिह प्राप्तस्त्रिसंयोगोऽतिदुर्घटः ॥
अविचारं तदा देयं सर्वस्वं चिरसंचितम्

शरीरमथ संपत्तिरथ सा मणिकर्णिका ॥
त्रिसंयोगोयमप्राप्यो देवैरिंद्रादिकैरपि

पुनः पुनर्विचार्येति जंतुमात्रेभ्य एव च ॥
निर्वाणलक्ष्मीं यच्छामि सदोपमणिकर्णिकम्

मुक्तिदा न मही सा मे वाराणस्यां महीयसी ॥
तन्मही रजसा साम्यं त्रिलोक्यपि न चोद्वहेत्

परं लिंगार्चनस्थानमविमुक्तेश्वरेश्वरम् ॥
तत्र पूजां सकृत्कृत्वा कृतकृत्यो नरो भवेत्

सायं पाशुपतीं संध्यां कुर्यां पशुपतीश्वरे ॥
विभूतिधारणात्तत्र पशुपाशैर्न बध्यते

प्रातःसध्याकरोम्येव सदोंकारनिकेतने ॥
तत्रैकापि कृता संध्या सर्वपातककृंतनी

वसामि कृत्तिवासेहं सदा प्रति चतुर्दशि ॥
अत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यां न गर्भभाक्

रत्नेश्वरोर्चितो दद्यान्महारत्नानि भक्तितः ॥
रत्नैः समर्च्य तल्लिंगं स्त्रीरत्नादि लभेन्नरः

विष्टपत्रितयांतःस्थोप्यहं लिंगे त्रिविष्टपे ॥
तिष्ठामि सततं भक्तमनोरथसमृद्धये

विरजस्कं महापीठं तत्र संसेव्य मानवः ॥
विरजा जायते नूनं चतुर्नद कृतोदकः

महादेवे महापीठं मम साधकसिद्धिदम् ॥
तत्पीठदर्शनादेव महापापैः प्रमुच्यते

पितृप्रीतिप्रदं पीठं वृषभध्वजसंज्ञकम् ॥
पितृतर्पणकृत्तत्र पितॄंस्तारयति क्षणात्

आदिकेशवपीठेहमादिकेशवरूपधृक् ॥
श्वेतद्वीपं नये भक्तान्वैष्णवानतिवल्लभान्

तत्रैव मंगलापीठे सर्वमंगलदायिनि ॥
उप पंचनदे तीर्थे भक्तान्संतारयाम्यहम्

बिंदुमाधवरूपेण यत्राहं वैष्णवाञ्जनान् ॥
नये पंचनदस्नातांस्तद्विष्णोः परमं पदम्

पंचमुद्रे महापीठे ये वीरेश्वरसेवकाः ॥
तेषां परमनिर्वाणं कालेनाल्पेन जायते ॥

तत्र सिद्धेश्वरीपीठे चंद्रेश्वर समीपतः ॥
तत्र संनिधिकर्तॄणां सिद्धिः षण्मासतो भवेत्

काश्यां च योगिनीपीठे योगसिद्धिविधायिनि ॥
सिद्धीरुच्चाटनाद्याश्च कैर्न लब्धाः सुसाधकैः

अनेकानीह पीठानि संति काश्यां पदेपदे ॥
परं धर्मेशपीठस्य काचिच्छक्तिरनुत्तमा

यत्रामी बालकीराश्च निर्मलज्ञानभाजनम् ॥
आसुः सदुपदेशान्मे त्रातत्रातेति भाषिणः

एतद्धर्मेश्वरं पीठं त्यजाम्यद्यदिनावधि ॥
न कदाचित्तरणिजत्वत्तपोवनमुत्तमम्

ममानुग्रहतः कीरानेतान्पश्य रवेः सुत ॥
दिव्यविमानमारुह्य गंतारो मत्पुरं महत्

तत्र भुक्त्वा चिरं भोगाञ्ज्ञानं प्राप्य मयेरितम् ॥
इह मुक्तिमवाप्स्यंति त्वत्संसर्गातिनिर्मलाः

इत्युक्तवति देवेशे कैलासशिखरोपमम् ॥
दिव्यं विमानमापन्नं रुद्रकन्यापरिष्कृतम्

आरुह्यते न यानेन दिव्यरूपवराः खगाः ॥
कैलासमभिसंजग्मुर्धर्ममापृच्छ्यतेऽमलाः

॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे धर्मेशाख्याननामैकोनाशीतितमोऽध्यायः