स्कन्द पुराण · अध्याय 2.6
॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥
तस्मात्संगमतो विप्र पश्चिमे दिक्तटे स्थितम् ॥
सीताकुण्डमितिख्यातं सर्वकामफलप्रदम्
यत्र स्नात्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
सीतया किल तत्कुण्डं स्वयमेव विनिर्मितम् ॥
रामेण वरदानाच्च महाफलनिधीकृतम्
॥ श्रीराम उवाच ॥ ॥
शृणु सीते प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भुवि यादृशम् ॥
त्वत्कुण्डस्यास्य सुभगे त्वत्प्रीत्या कथयाम्यहम्
अत्र स्नानं च दानं च जपो होमस्तपोऽथवा॥
सर्वमक्षयतां याति विधानेन शुचिस्मिते
मार्गकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः ॥
सर्वपापहरं देवि सर्वदा स्नायिनां नृणाम्
इति रामो वरं प्रादात्सीतायै च प्रजाप्रियः ॥
तदाप्रभृति सर्वत्र तत्तीर्थं भुवि वर्त्तते
सीताकुण्डमिति ख्यातं जनानां परमाद्भुतम् ॥
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा नूनं राममवाप्नुयात्
तत्र स्नानेन दानेन तपसा च विशेषतः ॥
गन्धैर्माल्यैर्धूपदीपैर्न्नानाविभवविस्तरैः ॥
रामं संपूज्य सीतां च मुक्तः स्यान्नात्र संशयः
मार्गे मासि च स्नातव्यं गर्भवासो न जायते ॥
अन्यदापि नरः स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति
विभोर्विष्णुहरेर्विप्र रम्ये पश्चिमदिक्तटे ॥
देवश्चक्रहरिर्नाम सर्वाभीष्टफलप्रदः
तस्य चक्रहरेर्विप्र महिमा न हि मानवैः ॥
शक्यो वर्णयितुं धीरैरपि बुद्धिमतां वरैः
ततः पश्चिमदिग्भागे नाम्ना पुण्यं हरिस्मृति ॥
विष्णोरायतनं ख्यातं परमार्थफलप्रदम्॥
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
तयोर्दर्शनतो यांति तेषां पापानि देहिनाम् ॥
तानि पापानि यावंति कुर्वते भुवि ये नराः
पुरा देवासुरे जाते संग्रामे भृशदारुणे ॥
दैत्यैर्वरमदोत्सिक्तैर्देवा युधि पराजिताः
तेषां पलायमानानां देवानामग्रणीर्हरः ॥
संस्तभ्य चैव तान्सर्वान्पुरस्कृत्यांबुजासनम्
क्षीरोदशायिनं विष्णुं शेषपर्य्यंकशायिनम् ॥
लक्ष्म्योपविष्टं पार्श्वे च चरणांबुजहस्तया
नारदाद्यैर्मुनिवरैरुद्गीतगुगौरवम् ॥
गरुडेन पुरःस्थेनानिशमंजलिना स्तुतम्
क्षीराब्धिजलकल्लोलमदबिन्द्वंकिताम्बरम् ॥
तारकोत्करविस्फारतारहारविराजितम् ॥
पीतांबरमतिस्मेरविकाशद्भावभावितम् ॥
बिभ्रतं कुण्डलं स्थूलं कर्णाभ्यां मौक्तिकोज्ज्वलम्
रत्नवल्लीमिव स्वच्छां श्वेतद्वीपनिवासिनीम् ॥
किरीटं पद्मरागाणां वलयं दधतं परम्
मित्रस्य राहुवित्रासनिवर्त्तनमिवापरम् ॥
सकौस्तुभप्रभाचक्रं बिभ्राणं प्रवलारुणम्
परां चतुर्मुखोत्पत्तिकल्पसंकल्पनामिव ॥
शरणं स जगामाशु विनीतात्मा स्तुवन्निति
तस्मिन्नवसरे शंभुः सर्वदेवगणैः सह ॥
तुष्टाव प्रयतो भूत्वा विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम्
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥
संसारार्णवसंतारसुपर्णसुखदायिने ॥
मोह तीव्रतमो हारि चन्द्राय हरये नमः
स्फुरत्संविन्मणिशिखां चित्तसंगतिचंद्रिकाम् ॥
प्रपद्ये भगवद्भक्तिमानसोद्यानवाहिनीम्
हेलोल्लसत्समुत्साहशक्तिं व्याप्तजगत्त्रयाम् ॥
या पूर्वकोटिर्भावानां सत्त्वानां वैष्णवीति वा
पवनांदोलितांभोजदलपर्वांतवर्त्तिनाम् ॥
पततामिव जन्तूनां स्थैर्यमेका हरिस्मृतिः
नमः सूर्य्यात्मने तुभ्यं संवित्किरणमालिने ॥
हृत्कुशेशयकोषश्रीसमुन्मेषविधायिने
नमस्तस्मै यमवते योगिनां गतये सदा ॥
परमेशाय वै पारे महसां तमसां तथा
यज्ञाय भुक्तहविष ऋग्यजुःसामरूपिणे ॥
नमः सरस्वतीगीतदिव्यसद्गणशालिने
शांताय धर्मनिधये क्षेत्रज्ञायामृतात्मने ॥
शिष्ययोगप्रतिष्ठाय नमो जीवैकहेतवे ॥
घोराय मायाविधये सहस्रशिरसे नमः
योगनिद्रात्मने नाभिपद्मोद्भूतजगत्सृजे ॥
नमः सलिलरूपाय कारणाय जगत्स्थितेः
कार्यमेयाय बलिने जीवाय परमात्मने ॥
गोप्त्रे प्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे
दृप्ताय सिंहवपुषे दैत्यसंहारकारिणे ॥
वीर्यायानंतमनसे जगद्भावभृते नमः
संसारकारणाज्ञानमहासंतमसच्छिदे ॥
अचिन्त्यधाम्ने गुह्याय रुद्रायात्युद्विजे नमः
शान्ताय शान्तकल्लोलकैवल्यपददायिने ॥
सर्वभावातिरिक्ताय नमः सर्वमयात्मने
इन्दीवरदलश्यामं स्फूर्जत्किंजल्कविभ्रमम्॥
बिभ्राणं कौस्तुभं विष्णुं नौमि नेत्ररसायनम्
॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥
इति स्तुतः प्रसन्नात्मा वरदो गरुडध्वजः ॥
ववर्ष दृष्टिसुधया सर्वान्देवान्कृपान्वितः ॥
उवाच मधुरं वाक्यं प्रश्रयावनतान्सुरान् ॥
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥
जानामि विबुधाः सर्वमभिप्रायं समाधितः ॥
दैतेयैर्विक्रमाक्रान्तं पदं समरदर्पितैः
सबलैर्बलहीनानां प्रतापो विजितः परैः ॥
सांप्रतं तु विधास्यामि तपो युष्मद्बलाय वै
अयोध्यानगरे गत्वा करिष्ये तप उत्तमम् ॥
गुप्तो भूत्वा भवत्तेजोविवृद्ध्यै दैत्यशान्तये
भवन्तोऽपि तपस्तीव्रं कुर्वंत्वमलमानसाः ॥
अयोध्यां प्राप्यतां देवा दैत्यनाशाय सत्वरम्
॥
॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥
इत्युक्त्वांतर्दधे देवान्देवो गरुडवाहनः ॥
अयोध्यामागतः क्षिप्रं चकार तप उत्तमम्
गुप्तो भूत्वा यदा विद्वन्सुरतेजोभिवृद्धये ॥
तेन गुप्तहरिर्नाम देवो विख्यातिमागतः
आगतस्य हरेः पूर्वं यत्र हस्ततलाच्च्युतम् ॥
सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं तेन चक्रहरिः स्मृतः
तयोर्दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
हरस्तेन प्रभावेण देवाः प्रबलतेजसः
जित्वा दैत्यान्रणैः सर्वान्संप्राप्य स्वपदान्यथ ॥
रेजिरे विपुलानंदैरसुरानार्दयंस्ततः
ततः सर्वे समेत्याशु बृहस्पतिपुरस्सराः ॥
देवाः सर्वेऽनमन्मौलिमालार्च्चित पदाम्बुजम् ॥
हरिं द्रष्टुमथागच्छन्नयोध्यायां समुत्सुकाः
आगत्य च ततः श्रुत्वा नानाविधगुणादरम् ॥
भावैः पुण्यैः समभ्यर्च्य नत्वा प्रांजलयस्तदा ॥
हरिमेकाग्रमनसा ध्यायन्तो ध्याननिष्ठिताः
तानागतान्समालोक्य पदभक्त्या कृतानतीन् ॥
प्रसन्नः प्राह विश्वात्मा पीतवासा जनार्दनः
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥
भोभो देवा भवन्तश्च चिराद्दिष्टयाद्यसंगताः ॥
अधुना भवतामिच्छां कां करोमि सुरा अहम् ॥
तद्ब्रूत त्वरिता मह्यं किं विलंबेन निर्भयाः
देवा ऊचुः ॥ ॥
भगवन्देवदेवेश त्वया संप्रति सर्वशः ॥
सर्वं समभवत्कार्यं निष्पन्नं वै जगत्पते
तथापि सर्वदा भाव्यं नित्यं देव त्वया विभो ॥
अस्मद्रक्षार्थमत्रैव विजितेन्द्रियवर्त्मना
एवमेव सदा कार्यं शत्रुपक्षविनाशनम्
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥
एवमेतत्करिष्यामि भवतामरिसंजयम् ॥
श्रीमतां तेजसो वृद्धिं करिष्यामि सदासुराः ॥
कथेयं च सदा ख्यातिं लोके यास्यति चोत्तमाम्
अयं नाम्ना गुप्तहरिर्देवो भुवनविश्रुतः ॥
मदीयं परमं गुह्यं स्थानं ख्यातिं समेष्यति
अत्र यः प्राणिनां श्रेष्ठः पूजायज्ञजपादिकम् ॥
करोति परया भक्त्या स याति परमां गतिम्
अत्र यः कुरुते दानं यथाशक्त्या जितेन्द्रियः ॥
स स्वर्गमतुलं प्राप्य न शोचति कदाचन
अत्र मत्प्रीतये देवाः प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः ॥
दातव्या गौः प्रयत्नेन सवत्सा विधिपूर्वकम् ॥
स्वर्णशृंगी रौप्यखुरी वस्त्रद्वयसमावृता ॥
कांस्योपदोहना ताम्रपृष्ठी बहुगुणान्विता
रत्नपुच्छा दुग्धवती घंटाभरणभूषिता ॥
अर्चिता गंधपुष्पाद्यैः सुप्रसन्नाऽमृतप्रजा
द्विजाय वेदविज्ञाय गुणिने निर्मलात्मने ॥
विष्णुभक्ताय विदुषे आनृशंस्यरताय च
ब्राह्मणाय च गौर्देया सर्वत्रसुखमश्नुते ॥
न देया द्विजमात्राय दातारं सोऽवपातयेत्
मत्प्रीतयेऽत्र दातव्या निर्मलेनांतरात्मना
स्नातं यैश्च विशुद्ध्यर्थमत्र मद्भक्तितत्परैः ॥
तेषां स्वर्गतयो नित्यं मुक्तिः करतले स्थिता
तथा चक्रहरेः पीठे मत्प्रीत्यै दानमुत्तमम् ॥
जपहोमादिकं चापि कर्त्तव्यं यत्नतो नरैः
भवन्तोऽपि विधानेन यात्रां कुर्वंतु सत्तमाः ॥
अस्माद्गुप्तहरेः स्थानान्निकटे संगमे शुभे
प्रत्यग्भागे गोप्रताराद्योजनत्रयसंमिते ॥
घर्घरांबुतरंगिण्या सरयूः संगता यतः
अत्र स्नात्वा विधानेन द्रष्टव्योऽत्र प्रयत्नतः ॥
देवो गुप्तहरिर्नाम सर्वकामार्थसिद्धिदः
॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥
इत्युक्त्वांतर्दधे देवः पीताम्बरधरोऽच्युतः ॥
देवा अपि विधानेन कृत्वा यात्रां प्रयत्नतः ॥
अयोध्यायां स्थिता नित्यं हरेर्गुणविमोहिताः
तदाप्रभृति विप्रेंद्र तत्स्थानं भुवि पप्रथे ॥
कार्तिक्यां तु विशेषेण यात्रा सांवत्सरी भवेत्
विभोर्गुप्तहरेस्तत्र संगमस्नानपूर्विका ॥
गोप्रतारे च तीर्थेऽस्मिन्सरयूघर्घराश्रिते ॥
स्नात्वा देवोऽर्चनीयोऽयं सर्वकामफलप्रदः
तथा चक्रहरेर्यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः ॥
मार्गशार्षस्य विशदे पक्षे हरितिथौ नरैः
एवं यः कुरुते यात्रां विष्णुलोके स मोदते
॥ श्रीसूत उवाच ॥ ॥
एवमुक्त्वा तु विरते मुनौ कलशजन्मनि ॥
कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनराह सविस्मयः
॥ व्यास उवाच ॥ ॥
अत्याश्चर्य्यमयीं ब्रह्मन्कथामेतां तपोधन ॥
उक्तवानसि येनैतत्साश्चर्य्यं मम मानसम्
विस्तरेण मम ब्रूहि माहात्म्यं परमाद्भुतम्
शृणु संगममाहात्म्यं विप्रेंद्र परमाद्भुतम् ॥
स्कन्ददेवाच्छ्रुतं सम्यक्कथयामि तथा तव
दशकोटिसहस्राणि दशकोटिशतानि च ॥
तीर्थानि सरयूनद्या घर्घरोदकसंगमे ॥
निवसंति सदा विप्र स्कन्दादवगतं मया
देवतानां सुराणां च सिद्धानां योगिनां तथा ॥
ब्रह्मविष्णुशिवानां च सान्निध्यं सर्वदा स्थितम्
तस्मिन्संगमसलिले नरः स्नात्वा समाहितः ॥
संतर्प्य पितृदेवांश्च दत्त्वा दानं स्वशक्तितः
हुत्वा वैष्णवमंत्रेण शुचिर्यत्फलमाप्नुयात् ॥
तदिहैकमना विप्र शृणु यत्कथयामि ते
अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ॥
कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे
सुवर्णदाने यत्पुण्यमहन्यहनि तद्भवेत्
अमावास्यां पौर्णमास्यां द्वादश्योरुभयोरपि ॥
अयने च व्यतीपाते स्नानं वैष्णवलोकदम्
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् ॥
विधिवत्संगमे स्नायात्पौष्यां तदविशेषतः
लंबतेऽवाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् ॥
स्नातानां शुचिभिस्तोयैः संगमे प्रयतात्मनाम्
व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि
पौषे मासि विशेषेण स्नानं बहुफलप्रदम्
पौषे मासि विशेषेण यः कुर्यात्स्नानमादृतः ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा वर्णसंकरः ॥
स याति ब्रह्मणः स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम्
पौषे मासे तु यो दद्याद्घृताढ्यं दीपमुत्तमम् ॥
विधिवच्छ्रद्धया विप्र शृणु तस्यापि यत्फलम्
नानाजन्मार्जितं पापं स्वल्पं बह्वपि वा भवेत् ॥
तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं तोयस्थं लवणं यथा ॥
आयुरारोग्यमैश्वर्यं संततीः सौख्यमुत्तमम् ॥
प्राप्नोति फलदं नित्यं दीपदः पुण्यभाङ्नरः
यस्तु शुक्लत्रयोदश्यां पौषेऽत्र प्रयतो व्रती ॥
जागरं कुरुते धीरः स गच्छेद्भवनं हरेः
जागरं विदधद्रात्रौ दीपं दत्त्वा तु सर्वशः ॥
होमं च कारयेद्विप्रो नियतात्मा शुचिव्रतः
वैष्णवो विष्णुपूजां च कुर्वञ्छृण्वन्हरेः कथाम् ॥
गीतवादित्रनृत्यैश्च विष्णुतोषणकारकैः ॥
कथाभिः पुण्ययुक्ताभिर्जागृयाच्छर्वरीं नरः
ततः प्रभाते विमले स्नात्वा विधिवदादरात् ॥
विष्णुं संपूज्य विप्रांश्च देयं स्वर्णादि शक्तितः
स्वर्णं चान्नं च वासांसि यो दद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥
संगमे विधिवद्विद्वान्स याति परमां गतिम्
वर्षेवर्षे तु कर्तव्यो जागरः पुण्यतत्परैः
हरिः पूज्यो द्विजाः सम्यक्संतोष्याः शक्तितो नरैः ॥
तेन विष्णोः परा तुष्टिः पापानि विफलानि च ॥
भवंति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात् ॥
तत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत
त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते ॥
तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यांति संगमजैर्जलैः
भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् ॥
गतिमन्वेषमाणानां न संगमसमा गतिः
सप्तावरान्सप्तपरान्पुरुषश्चात्मनासह ॥
पुंसस्तारयते सर्वान्संगमे स्नानमाचरन्
जात्यंधैरिह ते तुल्यास्तथा पंगुभिरेव च ॥
समेत्यात्र च न स्नान्ति सरयूघर्घरसंगमे
वर्णानां ब्राह्मणो यद्वत्तथा तीर्थेषु संगमः ॥
सरयूघर्घरायोगे वैष्णवस्थो नरः सदा
अत्र स्नानेन दानेन यथा शक्त्या जितेंद्रियः ॥
होमेन विधिपुक्तेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्
नरो वा यदि वा नारी विधिवत्स्नानमाचरेत् ॥
स्वर्गलोकनिवासो हि भवेत्तस्य न संशयः
यथा वह्निर्दहेत्सर्वं शुष्कमार्द्रमथापि वा ॥
भस्मीभवंति पापानि तत्समागममज्जनात्
एकतः सर्वतीर्थानि नानाविधिफलानि वै ॥
सरयूघर्घरोत्पन्नसंगमस्त्वधिको भवेत्
सर्वतीर्थावगाहस्य फलं यादृक्स्मृतं श्रुतौ ॥
तादृक्फलं नृणां सम्यग्भवेत्संगममज्जनात्
गोप्रताराभिधं तीर्थमपरं वर्ततेऽनघ ॥
सन्निधौ संगमस्यैव महापातकनाशनम्
यत्र स्नानेन दानेन न शोचति नरः क्वचित् ॥
गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
वाराणस्यां यथा विद्वन्वर्त्तते मणिकर्णिका ॥
उज्जयिन्यां यथा विप्र महाकालनिकेतनम्
नैमिषे चक्रवापी तु यथा तीर्थतमा स्मृता ॥
अयोध्यायां तथा विप्र गोप्रताराभिधं महत्
यत्र रामाज्ञया विद्वन्साकेतनगरीजनाः ॥
अवापुः स्वर्गमतुलं निमज्ज्य परमांभसि
॥ व्यास उवाच ॥ ॥
अवापुस्ते कथं स्वर्गं साकेतनगरीजनाः ॥
कथं च राघवो विद्वन्नेतत्कथय सुव्रत
॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥
सावधानः शृणु मुने कथामेतां सुविस्तरात् ॥
यथाजगाम रामोऽसौ स्वर्गं स च पुरीजनः
पुरा रामो विधायैव देवकार्य्यमतंद्रितः ॥
स्वर्गं गंतुं मनश्चक्रे भ्रातृभ्यां सह वीरधीः
ततो निशम्य चारेण वानराः कामरूपिणः ॥
ऋक्षगोपुच्छरक्षांसि समुत्पेतुरनेकशः
देवगंधर्वपुत्राश्च ऋषिपुत्राश्च वानराः ॥
रामक्षयं विदित्वा तु सर्व एव समागताः
ते राममनुगत्योचुः सर्वे वानरयूथपाः ॥
तवानुगमने राजन्संप्राप्ताः स्म इहानघ
यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ ॥
सर्वे खलु हताः स्याम दण्डेन महता नृप
श्रुत्वा तु वचनं तेषामृक्षवानररक्षसाम्॥
विभीषणमुवाचाथ राघवस्तत्क्षणं गिरा
यावत्प्रजा धरिष्यंति तावदेव विभीषण ॥
कारयस्व महद्राज्यं लंकां त्वं पालयिष्यसि
शाधि राज्यं च खल्वेतन्नान्यथा मे वचः कुरु ॥
प्रजास्त्वं रक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो हनुमंतमथाब्रवीत् ॥
वायुपुत्र चिरं जीव मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः
यावल्लोका वदिष्यंति मत्कथां वानरर्षभ ॥
तावत्त्वं धारय प्राणान्प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्
मैन्दश्च द्विविदश्चैव अमृतप्राशनावुभौ ॥
यावल्लोका धरिष्यंति तावदेतौ धरिष्यतः
पुत्रपौत्राश्च येऽस्माकं तान्रक्षन्त्विह वानराः ॥
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थः सर्वानथ च वानरान् ॥
मया सार्धं प्रयातेति तदा तान्राघवोऽब्रवीत्
प्रभातायां तु शर्वर्य्यां पृथुवक्षा महाभुजः ॥
रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत्
अग्निहोत्राणि यांत्वग्रे दीप्यमानानि सर्वशः ॥
वाजपेयातिरात्राणि निर्यातु च ममाग्रतः
ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निश्चित्य चेतसा ॥
चकार विधिवत्कर्म महाप्रास्थानिकं विधिम्
ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥
कुशानादाय पाणिभ्यां महाप्रस्थानमुद्यतः ॥
न व्याहरच्छुभं किंचिदशुभं वा नरेश्वरः ॥
निष्क्रम्य नगरात्तस्मात्सागरादिव चंद्रमाः
रामस्य सव्यपार्श्वे तु सपद्मा श्रीः समाश्रिता ॥
दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः
नानाविधायुधान्यत्र धनुर्ज्याप्रभृतीनि च ॥
अनुव्रजंति काकुत्स्थं सर्वे पुरुष विग्रहाः
वेदो ब्राह्मणरूपेण सावित्री सव्यदक्षिणे ॥
ॐकारोऽथ वषङ्कारः सर्वे रामं तदाऽव्रजन्
ऋषयश्च महात्मानः सर्वे चैव महीधराः ॥
अनुगच्छन्ति काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
तथानुयांति काकुत्स्थमंतःपुरगताः स्त्रियः ॥
सवृद्धाबालदासीकाः सपर्षद्द्वाररक्षकाः
सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥
रामं व्रजंतमागम्य रघुवंशमनुव्रताः
ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समंततः ॥
सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुगच्छति सर्वशः
मंत्रिणो भृत्ययुक्ताश्च सपुत्राः सहबांधवाः ॥
सर्वे ते सानुगाश्चैव ह्यनु गच्छंति राघवम्
ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः ॥
गच्छंतमनुगच्छंतिराघवं गुणरंजिताः
तथा प्रजाश्च सकलाः सपुत्राश्च सवबांधवाः ॥
राघवस्यानुगाश्चासन्दृष्ट्वा विगतकल्मषम्
स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे प्रयतमानसाः ॥
कृत्वा किलकिलाशब्दमनुयाताश्च राघवम्
न कश्चित्तत्र दीनोऽभून्न भीतो नातिदुःखितः ॥
प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे वभूवुः परमाद्भुताः
द्रष्टुकामाश्च निर्वाणं राज्ञो जनपदास्तथा ॥
संप्राप्तास्तेऽपि दृष्ट्वैव नभोमार्गेण चक्रिणम्
ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः ॥
आगत्य परया भक्त्या पृष्ठतः समुपाययुः
तानि भूतानि नगरे ह्यन्तर्धानगतान्यपि ॥
राघवं तेऽप्यनुययुः स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
यानि पश्यंति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च ॥
सत्त्वानि स्वर्गगमने मतिं कुर्वंति तान्यपि
नासीत्सत्त्वमयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि किंचन ॥
यद्राघवं नानुयाति स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
अथार्द्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखो ययौ ॥
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनंदनः
अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः ॥
आययौ तत्र काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिः सर्वतो वृतः ॥
दीपयन्सर्वतो व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम्
स्वयंप्रभैश्च तेजोभिर्महद्भिः पुण्यकर्मभिः ॥
पुण्या वाता ववुस्तत्र गन्धवंतः सुखप्रदाः
सपुण्यपुष्पवर्षं च वायुयुक्तं महाजवम् ॥
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च तस्मिन्सूर्यौपस्थितः
शरयूसलिलं रामः पद्भ्यां स समुपास्पृशत् ॥
ततो ब्रह्मा सुरैर्युक्तः स्तोतुं समुपचक्रमे
त्वं हि लोकपतिर्देव न त्वां जानाति कश्चन ॥
अहं ते वै विशालाक्ष भूतपूर्वपरिग्रहः
त्वमचिंत्यं महद्भूतमक्षयं लोकसंग्रहे ॥
यामिच्छसि महावीर्य तां तनुं प्रविश स्वकाम्
पितामहस्य वचनादिदमेवाविशत्स्वयम् ॥
सुदिव्यं वैष्णवं तेजः संसारं स सहानुजः ॥
ततो विष्णुतनुन्देवाः पूजयन्तः सुरोत्तमम्
साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥
ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥
सुपर्णा नागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः
देवाः प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे पूर्णमनोरथाः ॥
साधुसाध्विति ते सर्वे त्रिदिवस्था बभाषिरे
अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह ॥
एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत
इमे तु सर्वे मत्स्नेहादायाताः सर्वमानवाः ॥
भक्ताश्च भक्तिमन्तश्च त्यक्तात्मानोऽपि सर्वशः
तच्छ्रुत्वा विष्णुकथितं सर्वलोकेश्वरोऽब्रवीत् ॥
लोकं सन्तानिकं नाम संस्थास्यंति हि मानवाः
स्वर्गद्वारेऽत्र वै तीर्थे राममेवानुचिन्तयन् ॥
प्राणांस्त्यजति भक्त्या वै स संतानं परं लभेत्
सर्वे संतानिकंनाम ब्रह्मलोकादनन्तरम् ॥
वानराश्च स्वकां योनिं राक्षसाश्चापि राक्षसीम्
यस्या विनिःसृता ये वै सुरासुरतनूद्भवाः ॥
आदित्यतनयश्चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम्
ऋषयो नागयक्षाश्च प्रयास्यन्ति स्वकारणम् ॥
तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपस्थितम्
तज्जलं सरयूं भेजे परिपूर्णं ततो जलम् ॥
अवगाह्य जलं सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत्
मानुषं देहमुत्सृज्य ते विमानान्यथारुहन् ॥
तिर्यग्योनिगता ये च प्रविश्य सरयूं तदा
देहत्यागं च ते तत्र कृत्वा दिव्यवपुर्द्धराः ॥
तथान्यान्यपि सत्त्वानि स्थावराणि चराणि च
प्राप्य चोत्तमदेहं वै देवलोकमुपागमन् ॥
तस्मिंस्तत्र समापन्ने वानरा ऋक्षराक्षसाः ॥
तेऽपि प्रविविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य वै तदा
तदा स्वर्गं गताः सर्वे स्मृत्वा लोकगुरुं विभुम् ॥
जगाम त्रिदशैः सार्द्धं रामो हृष्टो महामतिः
अतस्तद्गोप्रताराख्यं तीर्थं विख्यातिमागतम् ॥
गोप्रतारे परो मोक्षो नान्यतीर्थेषु विद्यते
जन्मान्तरशतैर्विप्र योगोऽयं यदि लभ्यते ॥
मुक्तिर्भवति तत्त्वेकजन्मना लभ्यते न वा
गोप्रतारे न सन्देहो हरिर्भक्त्या सुनिष्ठितः ॥
एकेन जन्मनान्योऽपि योगमोक्षं च विन्दति
गोप्रतारे नरो विद्वान्योऽपि स्नाति सुनिश्चितः ॥
विशत्यसौ परं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम् ॥
कार्तिक्यां च विशेषेण स्नातव्यं विजितेन्द्रियैः ॥
कार्तिके मासि विप्रर्षे सर्वे देवाः सवासवाः ॥
स्नातुमायान्त्ययोध्यायां गोप्रतारे विशेषतः
गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
यत्र प्रयागराजोऽपि स्नातुमायाति कार्तिके
निष्पापः कलुषं त्यक्त्वा शुक्लांगः सितकंचुकः ॥
शुद्ध्यर्थं साधुकामोऽसौ प्रयागे मुनिसत्तमः
यानि कानि च तीर्थानि भूमौ दिव्यानि सुव्रत ॥
कार्तिक्यां तानि सर्वाणि गोप्रतारे वसन्ति वै
गोप्रतारे जपो होमः स्नानं दानं च शक्तितः ॥
सर्वमक्षयतां याति श्रद्धया नियमव्रतम्
कार्तिके प्राप्य तद्यन्ति तीर्थानि सकलान्यपि ॥
गोप्रतारं गमिष्यामः पापं त्यक्तुमितीच्छया
गोप्रतारे कृतं स्नानं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
गोप्रतारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा गुप्तहरिं विभुम् ॥
सर्वपापैः प्रमुच्येत नात्र कार्या विचारणा
विष्णुमुद्दिश्य विप्राणां पूजनं च विशेषतः ॥
कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः स्नानपूर्वं यतव्रतैः
पयस्विनी च गौर्देया सालंकारा च शक्तितः ॥
विप्राय वेदविदुषे नियमव्रतशालिने ॥
ब्राह्मणायातिशुचये विष्णुप्रीत्यै यतात्मना
अन्नं बहुविधं हेम वासांसि विविधानि च ॥
दातव्यानि हरेः प्राप्त्यै भक्त्या परमया युतैः
सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे ॥
तुलादानस्य यत्पुण्यं तदत्र दीपदानतः
घृतेन दीपको यस्य तिलतैले न वा पुनः ॥
ज्वलते मुनिशार्दूल हयमेधेन तस्य किम्
तेनेष्टं क्रतुभिः सर्वैः कृतं तीर्थावगाहनम् ॥
दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः
नानाविधानि तीर्थानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च ॥
गोप्रतारस्य तान्यत्र कलां नार्हंति षोडशीम्
स्वर्णमल्पं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
शुभां गतिमवाप्नोति ह्यग्निवच्चैव दीप्यते
गोप्रताराभिधे तीर्थे त्रिलोकीविश्रुते द्विज ॥
दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते
तत्र स्नानं तु यः कुर्याद्विप्रान्संतर्पयेन्नरः ॥
सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः ॥
यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति
अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्गोप्रतारे विधानतः ॥
ते विशंति पदं विष्णोर्निःसंदग्धं तपोधन
कुर्वंत्यनशनं येऽत्र विष्णुभक्त्या सुनिश्चिताः ॥
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
अर्चयेद्यस्तु गोविंदं गोप्रतारे हि मानवः ॥
दशसौवर्णिकं पुण्यं गोप्रतारे प्रकथ्यते
अग्निहोत्रफलो धूपो गोविंदस्य समर्पितः ॥
भूमिदानेन सदृशं गंधदानफलं स्मृतम्
अत्यद्भुतमिदं विद्वन्स्थानमेतत्प्रकीर्तितम् ॥
कार्त्तिक्यां तु विशेषेण अत्र स्नात्वा शुचिव्रतः
स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दशस्वर्णफलं लभेत् ॥
स्वर्णदः स्वर्गवासी च यो दद्याच्छ्रद्धयान्वितः
सुतीर्थे पर्वणि श्रेष्ठे दशस्वर्णफलप्रदे ॥
ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां रात्रौ जागरणं चरेत्
उपोषितः शुचिः स्नातो विष्णुपूजनतत्परः ॥
दीपं दद्यात्प्रयत्नेन नानाफलविधायिनम्
तावद्गर्जंति पुण्यानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले ॥
यावद्दद्याज्जले दीपं कार्त्तिके केशवाग्रतः
पौर्णमास्यां प्रभाते तु स्नात्वा निर्मलमानसः ॥
हरिं संपूज्य विधिवद्विधाय श्राद्धमादरात्
दत्त्वान्नं च यथाशक्त्या संतोष्य ब्राह्मणांस्ततः ॥
वस्त्रादिभिरलंकारैः संपूज्य द्विजदंपती
विभुं गुप्तहरिं दृष्ट्वा संपूज्य तु विशेषतः ॥
नमस्कृत्यानु तत्तीर्थं शुचिस्तद्गतमानसः
स्वर्गद्वारे च विधिवन्मध्याह्ने स्नानमाचरेत् ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते
इति परमविधानैर्गोप्रतारे विधाय प्रथितसुकृतमूर्त्तिः स्नानमुच्चैः प्रयत्नात् ॥
कलितनिखिलपापः पूजयित्वादरेणाच्युतममलविकाशो विष्णुसायुज्यमेति
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डेऽयोध्यामाहात्म्ये स्वर्गद्वारगोप्रतारतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः
मूल पाठ: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0