रामायण · अध्याय 4.058

ततस् तद् अमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम्
निशम्य वदतो हृष्टास् ते वचः प्लवगर्षभाः

जाम्बवान् वै हरिश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवंगमैः
भूतलात् सहसोत्थाय गृध्रराजानम् अब्रवीत्

क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम्
तद् आख्यातु भवान् सर्वं गतिर् भव वनौकसाम्

को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम्
स्वयं लक्ष्मणम् उक्तानां न चिन्तयति विक्रमम्

स हरीन् प्रीतिसंयुक्तान् सीता श्रुतिसमाहितान्
पुनर् आश्वासयन् प्रीत इदं वचनम् अब्रवीत्

श्रूयताम् इह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम्
येन चापि ममाख्यातं यत्र चायतलोचना

अहम् अस्मिन् गिरौ दुर्गे बहुयोजनम् आयते
चिरान् निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः

तं माम् एवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः
आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः

तीक्ष्णकामास् तु गन्धर्वास् तीक्ष्णकोपा भुजंगमाः
मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस् तीक्ष्णक्षुधा वयम्

स कदा चित् क्षुधार्तस्य मम चाहारकाङ्क्षिणः
गतसूर्यो ऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्य् अनामिषः

स मया वृद्धभावाच् च कोपाच् च परिभर्त्सितः
क्षुत्पिपासा परीतेन कुमारः पततां वरः

स ममाहारसंरोधात् पीडितः प्रीतिवर्धनः
अनुमान्य यथातत्त्वम् इदं वचनम् अब्रवीत्

अहं तात यथाकालम् आमिषार्थी खम् आप्लुतः
महेन्द्रस्य गिरेर् द्वारम् आवृत्य च समास्थितः

तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम्
पन्थानम् एको ऽध्यवसं संनिरोद्धुम् अवाङ्मुखः

तत्र कश् चिन् मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम्
स्त्रियम् आदाय गच्छन् वै भिन्नाञ्जनचयोपमः

सो ऽहम् अभ्यवहारार्थी तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः
तेन साम्ना विनीतेन पन्थानम् अभियाचितः

न हि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते क्व चित्
नीचेष्व् अपि जनः कश् चित् किम् अङ्ग बत मद्विधः

स यातस् तेजसा व्योम संक्षिपन्न् इव वेगतः
अथाहं खे चरैर् भूतैर् अभिगम्य सभाजितः

दिष्ट्या जीवसि तातेति अब्रुवन् मां महर्षयः
कथं चित् सकलत्रो ऽसौ गतस् ते स्वस्त्य् असंशयम्

एवम् उक्तस् ततो ऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः
स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः

हरन् दाशरथेर् भार्यां रामस्य जनकात्मजाम्
भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम्

रामलक्ष्मणयोर् नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम्
एष कालात्ययस् तावद् इति वाक्यविदां वरः

एतम् अर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत्
तच् छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर् नासीत् का चित् पराक्रमे

अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किं चिद् उपक्रमेत्
यत् तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना

श्रूयतां तत् प्रवक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम्
वाङ्मतिभ्यां हि सार्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः
यद् धि दाशरथेः कार्यं मम तन् नात्र संशयः

ते भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः
सहिताः कपिराजेन देवैर् अपि दुरासदाः

रामलक्ष्मणबाणाश् च निशिताः कङ्कपत्रिणः
त्रयाणाम् अपि लोकानां पर्याप्तास् त्राणनिग्रहे

कामं खलु दशग्रीवस् तेजोबलसमन्वितः
भवतां तु समर्थानां न किं चिद् अपि दुष्करम्

तद् अलं कालसंगेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः
न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः