रामायण · अध्याय 2.103

वसिष्ठस् तु तदा रामम् उक्त्वा राजपुरोहितः
अब्रवीद् धर्मसंयुक्तं पुनर् एवापरं वचः

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस् त्रयः
आचार्यश् चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव

पिता ह्य् एनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस् तस्मात् स गुरुर् उच्यते

स ते ऽहं पितुर् आचार्यस् तव चैव परंतप
मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम्

इमा हि ते परिषदः श्रेणयश् च समागताः
एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम्

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर् नार्हस्य् अवर्तितुम्
अस्यास् तु वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम्

भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव
आत्मानं नातिवर्तेस् त्वं सत्यधर्मपराक्रम

एवं मधुरम् उक्तस् तु गुरुणा राघवः स्वयम्
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः

यन् मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा
न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत् कृतम्

यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच् छादनेन च
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम
आज्ञातं यन् मया तस्य न तन् मिथ्या भविष्यति

एवम् उक्तस् तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्
उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशान् आस्तर सारथे
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन् मे न प्रसीदति

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः
शेष्ये पुरस्ताच् छालाया यावन् न प्रतियास्यति

स तु रामम् अवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः
कुशोत्तरम् उपस्थाप्य भूमाव् एवास्तरत् स्वयम्

तम् उवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि

ब्राह्मणो ह्य् एकपार्श्वेन नरान् रोद्धुम् इहार्हति
न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद् दारुणं व्रतम्
पुरवर्याम् इतः क्षिप्रम् अयोध्यां याहि राघव

आसीनस् त्व् एव भरतः पौरजानपदं जनम्
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किम् आर्यं नानुशासथ

ते तम् ऊचुर् महात्मानं पौरजानपदा जनाः
काकुत्स्थम् अभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः

एषो ऽपि हि महाभागः पितुर् वचसि तिष्ठति
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुम् अञ्जसा

तेषाम् आज्ञाय वचनं रामो वचनम् अब्रवीत्
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्

एतच् चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् संपश्य राघव
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्

अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यम् अब्रवीत्
शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस् तथा

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्
आर्यं परमधर्मज्ञम् अभिजानामि राघवम्

यदि त्व् अवश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर् वचः
अहम् एव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर् वाक्येन विस्मितः
उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्

विक्रीतम् आहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम
न तल् लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा

उपधिर् न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः
युक्तम् उक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्
सर्वम् एवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि

अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिर् उत्तमः

वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद् वचनं कृतम्
अनृतान् मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्