रामायण · अध्याय 2.076

ताम् आर्यगणसंपूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्
ददर्श बुद्धिसंपन्नः पूर्णचन्द्रां निशाम् इव

आसनानि यथान्यायम् आर्याणां विशतां तदा
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी

राज्ञस् तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित्
इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत्

तात राजा दशरथः स्वर्गतो धर्मम् आचरन्
धन धान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव

रामस् तथा सत्यधृतिः सतां धर्मम् अनुस्मरन्
नाजहात् पितुर् आदेशं शशी ज्योत्स्नाम् इवोदितः

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम्
तद् भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रम् एवाभिषेचय

उदीच्याश् च प्रतीच्याश् च दाक्षिणात्याश् च केवलाः
कोट्यापरान्ताः सामुद्रा रत्नान्य् अभिहरन्तु ते

तच् छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः
जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया

स बाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा
विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम्

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत्

कथं दशरथाज् जातो भवेद् राज्यापहारकः
राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुम् इहार्हसि

ज्येष्ठः श्रेष्ठश् च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः
लब्धुम् अर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा

अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं कुर्यां पापम् अहं यदि
इक्ष्वाकूणाम् अहं लोके भवेयं कुलपांसनः

यद् धि मात्रा कृतं पापं नाहं तद् अभिरोचये
इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः

रामम् एवानुगच्छामि स राजा द्विपदां वरः
त्रयाणाम् अपि लोकानां राघवो राज्यम् अर्हति

तद् वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः
हर्षान् मुमुचुर् अश्रूणि रामे निहितचेतसः

यदि त्व् आर्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात्
वने तत्रैव वत्स्यामि यथार्यो लक्ष्मणस् तथा

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात्
समक्षम् आर्य मिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम्

एवम् उक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः
समीपस्थम् उवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्

तूर्णम् उत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात्
यात्राम् आज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय

एवम् उक्तः सुमन्त्रस् तु भरतेन महात्मना
प्रहृष्टः सो ऽदिशत् सर्वं यथा संदिष्टम् इष्टवत्

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च
श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने

ततो योधाङ्गनाः सर्वा भर्तॄन् सर्वान् गृहेगृहे
यात्रा गमनम् आज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः

ते हयैर् गोरथैः शीघ्रैः स्यन्दनैश् च मनोजवैः
सह योधैर् बलाध्यक्षा बलं सर्वम् अचोदयन्

सज्जं तु तद् बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ
रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतो ऽब्रवीत्

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य प्रहर्षितः
रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः

स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः
गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन् भरतो ऽब्रवीत् तदा

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान्
आनेतुम् इच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय

स सूतपुत्रो भरतेन सम्यग् आज्ञापितः संपरिपूर्णकामः
शशास सर्वान् प्रकृतिप्रधानान् बलस्य मुख्यांश् च सुहृज्जनं च

ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश् च विप्राः
अयूयुजन्न् उष्ट्ररथान् खरांश् च नागान् हयांश् चैव कुलप्रसूतान्