पुरश्चर्यार्णवः · अध्याय 1

----
मुक्तबोध इन्दोलोगिचल् रेसेअर्छ् इन्स्तितुते
उसे ओf थिस् मतेरिअल् (ए-तेxत्स्) इस् चोवेरेद् ब्य् च्रेअतिवे चोम्मोन्स् लिचेन्से ब्य्-न्च्

चतलोग् नुम्बेर्: म्

उनिfओर्म् तित्ले: पुरश्चर्यार्णव वोलुमे

मैन् तित्ले: पुरश्चर्यार्णवः वोलुमे

एदितोर् : मुरलिधर झा
देस्च्रिप्तिओन्:
चोम्पिलेद् ब्य् ह्. ह्. थे महरज प्रतप "सिम्ह सह बहदुर् ओf नेपल्.
नोतेस्:
थे तेxत्स् हवे बेएन् त्रन्स्च्रिबेद् ब्य् थे स्तff ओf मुक्तबोध उन्देर् थे दिरेच्तिओन् ओf मर्क् स्. ग्. द्य्च्zकोwस्कि . रेविसिओन् 0 जन् 28,

पुब्लिस्हेर् : प्रभकरि अन्द् चो
पुब्लिचतिओन् येअर् :

पुब्लिचतिओन् चित्य् : बेनरस्
पुब्लिचतिओन् चोउन्त्र्य् : इन्दिअ
----
अथ पुरश्चर्यार्णवः
श्रीदक्षिणामूर्तिगुरुभ्यो नमः ।
शुण्डादण्डप्रचण्डप्रहतिहठदलत्प्रौढदोर्द्दण्डदृप्य-
द्दैत्येन्द्रानीकशुण्डोत्कररचितसमित्ताण्डवक्षोणिशोभः ।
प्रत्यूहध्वान्तधामाधिपतिरधिपतिः सिद्धसिद्धो गणानां
दद्यादद्रीन्द्रकन्यास्मरहरनयनानन्दसंवर्द्धनो वः ॥ १-

ब्रह्मोमाधवमाधवात्मकतनुश्छायाननप्रस्फुरन्-
मुग्धाम्भोजमधुव्रताभनयनः साक्षी जगत्कर्मणः ।
ध्वान्तध्वस्तसमस्तविष्टपपरित्राणे निरस्तश्रम-
स्तिग्मांशुस्त्रिदशाग्रणीस्त्रिभुवनस्तुत्योऽस्तु वः श्रेयसे ॥ १-

सद्भक्तिप्रणमद्विधित्रिपुरजिद्वृत्राहिताद्यामर-
श्रेष्ठश्रेणिकिरीटकोटिविलसद्रत्नांशुनीराजितम् ।
यत् स्मृत्वा सुधियस्तरन्ति सहसा संसारवारां निधिं
तद्विष्णोश्चरणाम्बुजं दिशतु वः श्रेयो नृसिंहाकृतेः ॥ १-

यच्छक्तिः प्रकृतिस्ततो महदभूत्तत्वं ततोऽहंकृति-
स्तन्मात्राणि ततश्च भूतनिवहस्तेभ्यः पृथिव्यादिकः ।
भूतेभ्यः करणानि चेति जगदुत्पन्नं यतः सोऽव्ययः
पायाच्चन्द्रकलावतंसरुचिरः सानुग्रहो वः शिवः ॥ १-

प्. २) अव्यक्तो मुक्तिमार्गो निगमनिगदितो दुर्ग इत्यागमज्ञाः
स्वाविद्यादीनपोद्यत् पदयुगममृतं लेभिरे भावयन्तः ।
पायात्सा सौरिभघ्नी भवसलिलनिधेस्तारिणी रक्षणीति
ब्रह्माद्यैरद्वितीयेति च सततनुता सिद्धविद्यादितो वः ॥ १-

नत्वा श्रीगणनायकं दिनमणिं विष्णुं पशूनां पतिं
दुर्गां दुर्गतितारिणीं भगवतीं गुह्येश्वरीमीश्वरीम् ।
श्रीमत्साहप्रतापसिंहधरणीपालेन नानागमान्
दृष्ट्वा सर्वजनोपकारकपुरश्चर्यार्णवस्तन्यते ॥ १-

औदार्येण तपःसुतं सुमहता शौर्येण कर्णद्विषं
सौन्दर्येण मनोभवं जलनिधिं गाम्भीर्यधैर्यादिभिः ।
कीर्त्या चन्द्ररुचं श्रिया हरिहयं भानुं प्रतापेन च
क्ष्मायां निर्जरपादपान् वितरणैर्निर्जित्य यो राजते ॥ १-

तस्य क्षोणीमघोनः समरविजयिनोऽशेषशास्त्रार्थविद्भिः
सद्भिः संशोधनीयः सुविमलमतिभिः सम्यगेष प्रबन्धः ।
विद्वद्विद्वेषतर्षैर्विमलपरगुणोत्कर्षविध्वस्तहर्षैः
रोषाद्दोषैकजिज्ञासुभिरतिमलिनैर्दूष्यतां दुर्विदग्धैः ॥ १-

विद्वद्भावानभिज्ञैः प्रसभमयमवज्ञायमानोऽप्यनार्यै-
र्न्न स्यादस्मत्प्रबन्धः कथमिव विदुषां मानसोल्लासहेतुः ।
गुञ्जापुञ्जानुरक्तैर्विपिनपरिसरे भिल्लदारैर्विमुक्ता
मुक्ताः किं नाद्रियन्ते दरदलितनवाम्भोजपत्रायताक्ष्यः ॥ १-

अत्रादौ देवतानां स्मरहरगदितान् साधु साम्नायभेदान्
भेदानाद्ये तरङ्गे कति चन विदितान् दर्शयामस्तदूर्ध्वम् ।
कालीकंसारितारारघुवरमुरजिच्छैलजावल्लभाना-
मैक्यं युग्मक्रमेणागमगदितमभेदश्च शक्तित्रयस्य ॥ १-

प्. ३) रामस्य वक्ष्ये शिवशक्तिरूपता-
मैक्यं च सीताहिमशैलकन्ययोः ।
श्रीरामकामान्तकयोरपि क्रमा-
दैक्यं ततो दैवतपञ्चकस्य ॥ १-

ततः परं तान्त्रिकमार्गभेदान्
वक्ष्यामि तेषामधिकारिणश्च ।
ततश्च भेदानपि वैष्णवानां
ततः परं पाशुपतप्रभेदान् ॥ १-

उपासनां चापि बहुप्रभेदा-
मदीक्षितानां तदनर्हतां च ।
ततश्च दीक्षामनुसद्गुरूणां
वक्ष्यामि माहात्म्यमनुक्रमेण ॥ १-

ततः प्रवक्ष्ये गुरुशिष्यलक्षणं
निषिद्धयोर्लक्षणमेतयोस्ततः ।
ततो गृहीतस्य मनोरहेयता-
मसद्गुरूपात्तमनोश्च हेयताम् ॥ १-

पित्रादिमन्त्रग्रहणे निषेधं
विधिं च मन्त्रेष्वधिकारिणश्च ।
स्वप्नाप्तमन्त्रस्य च संस्क्रियाश्च
वक्ष्यामि चक्राणि च तन्निषेधान् ॥ १-

ततो द्वितीये रुचिरे तरङ्गे
वक्ष्यामि दीक्षोचितकालदेशान् ।
मन्त्रेषु शापानपि देवताना-
मुक्त्त्वा तदुद्धारविधिं च वक्ष्ये ॥ १-

प्. ४) ततश्च संस्कारविधिं मनूनां
तज्जागृतिं भूमिपरीक्षणं च ।
वक्ष्यामि शल्योद्धरणप्रकारान्
वास्तोर्विधिं मण्डपलक्षणं च ॥ १-

कुण्डानि च स्रुक्स्रुवयोश्च लक्षणं
तत्रैव वक्ष्यामि ततोऽङ्कुरार्पणम् ।
दीक्षां प्रवक्ष्यामि ततः क्रियावतीं
तरङ्गयोस्तत्र तृतीयतुर्ययोः ॥ १-

दीक्षाविधौ तत्र तृतीयवीचौ
वक्ष्यामि तावद्वरणं गुरूणाम् ।
ततश्च ऋत्विग्वरणं प्रवक्ष्ये
यद्दन्तकाष्ठस्य परीक्षणं तत् ॥ १-

द्वारार्चनं यागगृहप्रवेशं
पूजोपयुक्तानि च मण्डलानि ।
ततः सपर्याविधिमागमोक्तं
वक्ष्ये घटस्थापनपूर्वकं च ॥ १-

तुर्ये तरङ्गेऽखिलमग्निकार्यं
वक्ष्ये ततः पायसभोजनं च ।
गुरोः सशिष्यस्य ततोऽभिधास्ये
स्वापं ततः स्वप्नपरीक्षणं च ॥ १-

तत्रैव दीक्षादिवसोचितानि
कर्माण्यशेषाणि मनोः प्रदानम् ।
व्यक्तीकरिष्याम्यथ पञ्चमे तु
प्रयोगमस्याः सकलं तरङ्गे ॥ १-

प्. ५) संक्षेपदीक्षां च ततः प्रवक्ष्ये
ततः परं वर्णमयीं च दीक्षाम् ।
कलावतीं नाम ततश्च दीक्षां
ततः परं वेधमयीं च दीक्षाम् ॥ १-

वक्ष्यामि पाञ्चायतनीश्च दीक्षाः
स्मार्तीं ततो मानसिकीं च दीक्षाम् ।
यौगीं च दीक्षां तदनन्तरं दृग्-
दीक्षां ततः स्पर्शमयीं च दीक्षाम् ॥ १-

दीक्षां प्रवक्ष्यामि ततश्च वचिकीं
मान्त्रीं च हौत्रीं च ततः समासतः ।
शास्त्रीं वदिष्यामि तथाभिषेकिकीं
तत्रैव संक्षिप्ततरां च शाम्भवीम् ॥ १-

ततः प्रवक्ष्याम्युपदेशदीक्षां
ततोऽभिधानं क्रमदीक्षणस्य ।
पूर्णाभिषेकं च ततोऽभिधास्ये
मनोर्ग्रहं देशिकमन्तरेण ॥ १-

षष्ठे तरङ्गेऽथ पुरस्क्रियाया
निरूपयिष्यामि विधिं समग्रम् ।
तत्रापि तावत् समयं च देशान्
वक्ष्यामि वक्ष्ये तत आसनानि ॥ १-

मालाप्रभेदानपि तत्र वक्ष्ये
रुद्राक्षमाहात्म्यमपि प्रसङ्गात् ।
तत्रैव मालाग्रथनप्रकारं
वक्ष्यामि संस्कारविधिं च तस्याः ॥ १-

प्. ६) मुद्राणामपि लक्षणानि नियमान् हेयानि देयानि च
प्रायश्चित्तमनेकमुक्तनियमभ्रष्टोपयुक्तं नरः ।
सक्षोणीगृहकूर्मचक्ररचनां शाक्तानि पीठानि च
प्रातःकृत्यमथोऽजपाविधियुतं वक्ष्यामि तत्रैव च ॥ १-

शौचं तत्र च दन्तधावननिधिं स्नानं च नानाविधं
तन्त्रोक्तं तिलकस्य धारणविधिं तद्वद्विभूतेरपि ।
सन्ध्योपासानदेवतर्पणविधिं नित्यार्चनं तादृशं
होमं प्रस्तुतकर्मणश्च विधिवद्वक्ष्ये ततः सक्रमम् ॥ १-

यन्त्रस्य निर्माणमथ प्रमाणं
ततः प्रतिष्ठाविधिमागमोक्तम् ।
वक्ष्ये मनूनामथ सूतकित्वं
स्वापं प्रबोधं च शिखाश्रितं च ॥ १-

वक्ष्यामि तत्रैव च कुल्लुकामनुं
सेतुं च निर्वाणमपि क्रमागतम् ।
तत्रैव मन्त्रं रसनाविशोधनं
ततश्च मन्त्रावयवान् हरेरितान् ॥ १-

जपस्य वक्ष्यामि ततो विधानं
होमव्यवस्थामथ तर्पणं च ।
ततोऽभिषेकस्य विधिं प्रवक्ष्ये
ततः परं ब्राह्मणभोजनं च ॥ १-

ततोऽभिधास्यामि ससिद्धिलक्षणाः
सोपायवर्गाश्च पुरस्क्रियाभिधाः ।
सर्वास्तरङ्गे रुचिरे च सप्तमे
सदूतिकायागसवीरसाधनाः ॥ १-

प्. ७) ततोऽष्टमे चारुतमे तरङ्गे
गणाधिपस्याथ रवेश्च विष्णोः ।
मत्स्यस्य कूर्मस्य वराहमूर्ते-
स्तदीयशक्तेश्च तथा धरिण्याः ॥ १-

श्रीदिव्यसिंहस्य च वामनस्य
त्रिविक्रमस्याथ कुठारपाणेः ।
श्रीरामचन्द्रस्य च भूसुताया-
स्ततः प्रलम्बासुरवैरिणश्च ॥ १-

कृष्णस्य बुद्धस्य तथैव कल्किन-
स्ततो हयग्रीवरथाङ्गरूपयोः ।
अनन्तसंज्ञस्य च गोपसुन्दरी-
मूर्तेस्ततः श्रीधरसंज्ञकस्य ॥ १-

शिवस्य मृत्युञ्जयनीलकण्ठ-
श्रीदक्षिणामूर्तिपुरस्सरैश्च ।
सक्षेत्रपालैर्बटुकादिरूपै-
र्भेदैरनेकैः सहितस्य तद्वत् ॥ १-

मुरारिदेहार्द्धभृतः पुरारे-
स्ततो भवान्याश्च गरुत्मतश्च ।
सकार्तवीर्यस्य समीरसूनोः
स्मरस्य वक्ष्यामि मनूननेकान् ॥ १-

एषां च ऋष्यादिपुरस्सराणि
ध्यानानि वक्ष्यामि पुरस्क्रियाश्च ।
प्रत्येकपूर्वं विधिमत्र नैषां
वक्ष्ये प्रबन्धस्य गुरुत्वभीतेः ॥ १-

प्. ८) स्वैः स्वैः प्रभेदैः सहितास्ततो महा-
विद्यास्तरङ्गे नवमे दश क्रमात् ।
वक्ष्यामि तासां च पुरस्क्रियाविधिं
नीलक्रमादीनपि भावसंयुतान् ॥ १-

ततस्त्रिलोकार्चितपादुकाया
वाग्देवताया दशमे तरङ्गे ।
तत्रैव देव्यास्त्वरिताभिधायाः
क्लिन्नान्नपूर्णादिसमन्वितायाः ॥ १-

प्रत्यङ्गिराया अथ कुब्जिकायाः
सुरापगायाश्च सवाग्भवायाः ।
चण्डादिकानां च ततो ग्रहाणां
ग्रहप्रसूनामथ दिग्युतानाम् ॥ १-

मन्त्रान् प्रवक्ष्यामि पुरस्क्रियान्ता-
नथाभिधास्ये जननीं श्रुतीनाम् ।
न्यासानशेषान् क्रमतश्च तस्या
ध्यानं च यन्त्रं यजनक्रमं च ॥ १-

तस्याः सपर्याविधिमप्यशेषं
मुद्राश्च वक्ष्यामि पुरस्क्रियाश्च ।
तारस्य पौरश्चरणं विधानं
मृत्युञ्जयश्रौतमनोस्तथैव ॥ १-

रुद्राध्यायपुरस्क्रिया बहुविधैः सौम्यैः समं वक्ष्यते
सूक्तानां च पुरस्क्रियाविधिमथ श्रौतान् ग्रहाणां मनून् ।
तेषां च त्रिपुरारिभाषितपुरश्चर्याभिधानं ततो
हव्यानामपि च प्रमाणमखिलं वक्ष्यामि संक्षेपतः ॥ १-

प्. ९) तरङ्ग - एकादश - उक्तरीत्या
दुर्गामनूनामथ तान्त्रिकाणाम् ।
वक्ष्यामि पौरश्चरणं विधानं
दुर्गोत्सवस्यापि विधिं समग्रम् ॥ १-

बलिप्रदानस्य विधिं पशूनां
वस्त्वन्तराणामपि दैवतानि ।
तत्रैव वक्ष्यामि कुमारिकायाः
पूजाविधानं च शिवाबलिं च ॥ १-

तत्रैव रेवन्तहयेभपूजा-
विधिं प्रयोगान् नवरात्रकृत्यम् ।
तथैव वक्ष्यामि शिवोपदिष्टं
निराजनं खञ्जनदर्शनं च ॥ १-

ततस्तरङ्गे चरमे मनोरमे
ब्राह्मादिमन्त्रान् सपुरस्क्रियाविधीन् ।
गोरक्षनाथस्य मनूंस्तथाविधान्
वक्ष्ये ततस्तादृशशीतलामनुम् ॥ १-

यन्त्राण्यथो यन्त्रपुरस्क्रियाया
विधिं ततो भूतलिपिं च तस्याः ।
तत्रैव पौरश्चरणं विधानं
वक्ष्ये लिपिन्यासपुरस्क्रियाश्च ॥ १-

विद्योतयन्तीमथ मातृकाया-
स्त्रिलोहमुद्रामतुलप्रभावाम् ।
तत्रैव संस्कारविधिं च तस्या-
प्. १०) स्तथैव वक्ष्ये नवरत्नमुद्राम् ॥ १-

षोढान्याससहस्रनामकवचस्तोत्रान्तराणां तत-
स्तद्वत् सप्तशतीस्तवस्य च पुरश्चर्याभिधानं क्रमात् ।
तत्पाठस्य विधिं फलैश्च सहितं होमप्रयोगान्वितम्
मन्त्राणां च विभागमस्य तदनु प्रश्नस्य वक्ष्ये विधिम् ॥ १-

प्राणायामपुरस्क्रिया बुधवरैर्वेद्या ततो वक्ष्यते
मन्त्राणां च पुरस्क्रियामपि विना सिद्धिप्रकारोऽपि वा ।
नानाभैरवयोगिनीसुरवधूज्वालामुखीनां क्रमा-
दन्यासामपि च क्षितेरपि पुरश्चर्यान्वितं साधनम् ॥ १-

तत्र पुरश्चर्याया मन्त्रसिद्धिफलकदेवताराधनविशेष-रूपत्वादाराध्यदेवताया अभ्यर्हितत्वेन षडाम्नायान्तर्गतदेव-तास्तावन्निरूप्यन्ते । तत्र गणेशविशेषस्य मन्त्रनिष्ठं किं चिद्वैलक्षण्यमादाय षडाम्नायवृत्तित्वमुक्तं
मेरुतन्त्रे
एकबीजात्मकं वक्ष्ये विघ्नमन्त्रं सुसिद्धिदम् ।
तत्रादौ वैदिकानां तु गकारः केवलो मतः ॥ १-

दक्षिणानां बिन्दुयुक्तो द्विबिन्दुः पूर्वमार्गिणाम् ।
एतद्द्वययुतः पश्चादूर्ध्वाम्नाये च गौमिति ॥ १-

ग्लौमुत्तरे गोमिति च पातालाम्नाय ईरितम् ।
अत्र दक्षिणाम्नाये लक्ष्मीगणेशहरिद्रागणेशादयः, उर्द्ध्वाम्नाये महागणपत्यादयः, पूर्वाम्नाये विरिञ्चिगण-नायकादयः, पश्चिमाम्नाये क्षिप्रप्रसादनगणेशादयः, उत्तराम्नाये उच्छिष्टगणेशादय, इति भूयांसो गणेशभेदा मेरुतन्त्रे द्रष्टव्याः ।
प्.११) सूर्यस्य द्वादशभेदवतोऽपि दक्षिण एवाम्नायः ॥ १-

तदुक्तं तत्रैव
एक एवास्य चाम्नायो दक्षिणः परिकीर्तितः ।
यथायं यवनं विप्रं सममेव करैः स्पृशेत् ॥ १-

उपासना तथैवास्य स्वधर्माचारपूर्विका ।
चतुर्युगेषु प्रत्यक्षो देवोऽयं सर्वसंमतः ॥ १-

सर्वेषामेव देवानां नेत्रभूतो जगत्पतिः ।
द्वादशभेदाः
वरुणः१ सूर्य२वेदाङ्गौ३ भानु४रिन्द्रो५ रवि६स्तथा ॥ १-

गभस्ति७स्तु यमः८ स्वर्णरेता९श्चाथ दिवाकरः

मित्रो११विष्णु१२रिति प्रोक्ता आदित्या द्वादश क्रमात् ॥ १-

तपन्ति माघादारभ्य क्रमादमिततेजसः ।
इति तत्रैवोक्ताः
विष्णोः शिवस्य चाम्नायप्रयुक्तभेदोऽनुपलभ्यमानः । अवतारमन्त्रध्यानादिप्रयुक्तास्त्वनन्ता एव भेदाः, तेषु कति चिद्भेदाः पुरश्चरणप्रकारकथनावसरे स्फुटीभविष्यन्तीति अत्र नोक्ताः । देवीभेदानामनन्तत्वेन वक्तुमशक्यत्वेऽपि वाडवानलीयतन्त्रोक्ताः कति चिद् भेदा इह प्रदर्श्यन्ते ।
तदुक्तं वडवानलीयतन्त्रे
एकैवाद्या जगत्सूतिः सच्चिदानन्दविग्रहा ॥ १-

तत्तद्विभूतिभेदेन भिन्नानेकत्वमागता ।
प्. १२) पूर्णेशी भुवनेशानी ललिता चापराजिता ॥ १-

लक्ष्मीः सरस्वती वाणी पारिजातपदाङ्किता ।
अन्नपूर्णा जयाद्याश्च पूर्वाम्नायसमाश्रिताः ॥ १-

निशेशी दक्षिणाकाली बगला छिन्नमस्तका ।
भद्रा तारा च मातङ्गी दक्षिणाम्नायदेवताः ॥ १-

बहुप्रभेदसंयुक्ता कुब्जिका च कुलालिका ।
मातङ्ग्यमृतलक्ष्म्याद्याः पश्चिमाम्नायदेवताः ॥ १-

एतेन मातङ्ग्या आम्नायद्वयवृत्तित्वमाहितम्, दक्षिणाम्नायेऽपि तस्या अभिधानात् । तथा -
सिद्धिलक्ष्मीर्गुह्यकाली महाभीमसरस्वती ।
धूम्रा कामकला काली महाकाली कपालिनी ॥ १-

महाश्मशानकाली च कालसंकर्षिणी तथा ।
प्रत्यङ्गिरा महारात्रिर्योगेशी सिद्धिभैरवी ॥ १-

एता बहुविधायुक्ताः सर्वविद्योत्तमोत्तमाः ।
उत्तराम्नायपीठस्थाश्चतुर्वर्गफलप्रदाः ॥ १-

ताराच्छिन्नमस्तयोरपि उत्तराम्नायवृत्तित्वमुक्तं
मुण्डमालायाम्
भेदास्त्वेकोनपञ्चाशदुत्तराम्नायवर्त्मनि ।
गुह्यकाली ततः प्रोक्ता सिद्धिलक्ष्मीस्ततः परम् ॥ १-

स्वर्णकोटीश्वरी तत्र राजराजेश्वरी तथा ।
गुह्येश्वरी तथा प्रोक्ता तथा तारा त्रिरूपिणी ॥ १-

छिन्नमस्ता महादेवी ततः प्रोक्तातिभीषणा ।
एवंविधास्तु संकेताः सदा गोप्याः प्रकीर्तिताः ॥ १-

प्.१३) वाडवानलीये
कामेशी ललिता बाला महात्रिपुरसुन्दरी ।
त्रिपुरा भैरवी ह्येता ऊर्ध्वाम्नायसमाश्रिताः ॥ १-

ललितायाः पूर्वाम्नायेऽप्युक्तत्वादाम्नायद्वयवृत्तित्वं बोधितम् । क्व चित्त्वरितेति पाठः ।
योगिनी वज्रपूर्वा च पन्नगी नैऋतेश्वरी ।
अधराम्नायपीठस्था जैनमार्गप्रपूजिताः ॥ १-

अत्रैव प्रधानतया भीमादेवी
महाकालसंहितायामुक्ता
निशामयाधराम्नायगोचरान् देवतामनून् ।
यत्राद्यभूता विख्याता भीमादेवी भयानका ॥ इति ॥ १-

कुलबाला च दुर्गा च सर्वाम्नायप्रपूजिता ।
कुलबाला, कुमारी । तथा -
तयोः पूजा तु सर्वत्र नित्यत्वेनाभिधीयते ॥ १-

तयोर्दुर्गाकुमार्योः । एतास्तु दश देवता महाविद्यात्वेन प्रसिद्धाः ।
तदुक्तं शक्तिसङ्गमे
काली१ तारा२ छिन्नमस्ता३ सुन्दरी४ बगला५ रमा

मातङ्गी७ भुवनेशानी८ सिद्धविद्या च भैरवी९ ॥ १-

धूमावती१० च दशमी महाविद्या दश स्मृताः ।
तत्रैव
एतासां प्रत्येकं भैरवमाह -
कालिकाया महाकालः सुन्दर्या ललितेश्वरः ॥ १-

प्. १४) तारायाश्च तथाक्षोभ्यश्छिन्नाया विकरालकः ।
भुवनाया महादेवो धूम्रायाः कालभैरवः ॥ १-

नारायणो महालक्ष्म्या भैरव्या बटुकः स्मृतः ।
मातङ्ग्यास्तु मतङ्गः स्यादथ वा स्यात् सदाशिवः ॥ १-

मृत्युञ्जयस्तु बगलाविद्यायाः परिकीर्तितः ।
ललितेश्वरस्त्रिपुरभैरवः, विकरालः क्रोधभैरवः, कालभैरवोघोरः । यद्यपि रुद्रयामले ताराच्छिन्नमस्तादीनां सद्योजातकालरुद्रादय उक्ताः, तथापि एतेषामेव भैरवाणां नामान्तराणि तत्रोक्तानि न तु भैरवान्तराणीत्यविरोधः ।
शक्तिसंगमे
क्रोधभैरवसंयोगाद्यक्षिण्यः सिद्धिदा यथा ॥ १-

तथा विद्याः प्रसिद्ध्यन्ति पुंयोगादेव पार्वति ।
रुद्रयामले
केवलं यो जपेच्छाक्तं मनुं शैवं न योजयेत् ॥ १-

जन्मकोटिषु जप्तोपि न मनुः सिद्धिभाग् भवेत् ।
यस्या देव्यास्तु यो देवः शिवस्तस्याः शिवो भवेत् ॥ १-

तेन विद्या महादेवि कलौ सिद्ध्यति सत्वरम् ।
मेरुतन्त्रे
स्त्रीमन्त्रो भोगदः प्रोक्तः पुंमन्त्रो मोक्षदः परम् ॥ १-

उभयोपासनं देवा भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।
तन्त्रान्तरे
शक्त्या विना शिवे शुष्के नाम धाम न विद्यते ॥ १-

प्. १५) शिवं विना चित्कलानां कलात्वं न क्वचिद् भवेत् ।
बीजाङ्कुरन्याययोगाच्छिवशक्त्यात्मकं महः ॥ १-

सदा जागर्ति देवेशि नानारूपाणि दर्शयेत् ।
षडाम्नायदेवताराधनफलान्याह
मेरुतन्त्रे
दक्षिणोपासकः काल ऊर्ध्वः सायुज्यमाप्नुयात् ॥ १-

देवतायास्तथा पूर्वः सारूप्यं लभते परम् ।
समीप्यं चोत्तरो लोके पश्चिमस्त्वैहिकं फलम् ॥ १-

लाभस्त्यागश्चोपकारो ह्यधोमार्गेऽप्युदर्क युक् ।
काल इति, महाकालस्वरूपी शिव एव भवेदित्यर्थः । यत्तु काले इति सप्तम्यन्तं पदं, तेन दक्षिणोपासक ऊर्ध्वाम्नायोपासकश्च काले देहान्तसमये सायुज्यमाप्नुयादित्यर्थ इति कैश्चिदुक्तं, तदसत् ।
पञ्चलक्षणसंयुक्तो ब्राह्मणः काल एव सः ॥ १-

इति पूर्वग्रन्थविरोधात् ।
यत्प्रसादादहं त्वं च जातः काल इवापरः ।
इत्युत्तरग्रन्थविरोधाच्च । उत्तरो लोके इति, उत्तराम्नायदेवतोपासकः सालोक्यं प्राप्नुयादित्यर्थः । इदमुत्तराम्नाये गुह्येश्वर्यादिदेवतोपासकविषयम् ।
तदुपासकानां तु चतुर्विधमुक्तिप्राप्तिरुक्ता
प्.१६) महाकालसंहितायामनुस्मृतिप्रकरणे
सालोक्यं चैव सामीप्यं सारूप्यं च तृतीयकम् ॥ १-

सायुज्यमिति देवेशि मुक्तिरुक्ता चतुर्विधा ।
तास्वन्योपासकानां स्यादेकैका मुक्तिरीश्वरि ॥ १-

गुह्यकाल्याराधकस्य क्रमान्मुक्तिचतुष्टयम् ।
जायते नात्र सन्देहस्त्रिपुरघ्नानुशासनात् ॥ १-

षडाम्नायेषु देवेशि भूयस्यः सन्ति देवताः ।
तासु काश्चित् कृतयुगे त्रेतायां काश्चिदीरिताः ॥ १-

द्वापरे फलदाः काश्चित् कलौ काश्चित् फलप्रदाः ।
चतुर्युगेषु फलदा दश विद्या मयेरिताः ॥ १-

तासु तिस्रो विशिष्यन्ते काली तारा च सुन्दरी ।
तिसृष्वपि शिवे तासु कलौ काली विशिष्यते ॥ १-

नवविधासु कालीषु गुह्यकाली प्रशस्यते ।
अनया सदृशी विद्या नास्ति ब्रह्माण्डगोलके ॥ १-

विद्याराज्ञी गुह्यकाली भिद्यते न कदाचन ।
नवविधाकाली
तत्रैवोक्ता
काली नवविधा प्रोक्ता सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ १-

आद्या दक्षिणकाली च भद्रकाली तथा परा ।
अन्या श्मशानकाली च कालकाली चतुर्थिका ॥ १-

पञ्चमी गुह्यकाली च पूर्वं या कथिता मया ।
प्. १७) षष्ठी कामकलाकाली सप्तमी धनकालिका ॥ १-

अष्टमी सिद्धिकाली च नवमी चण्डिकालिका ।
एवमन्यासां भेदा ग्रन्थान्तरेभ्योऽवगन्तव्याः ।
शक्तिसंगमे
चतुर्युगानां राज्ञी वै कालिका परिकीर्तिता ॥ १-

विद्याराज्ञी सिद्धिविद्या कलौ शीघ्रफलप्रदा ।
कालीकृष्णयोरैक्यमुक्तं
महाकालसंहितायाम्
स्त्रीणां त्रैलोक्यजातानां कामोन्मादैकहेतवे ॥ १-

वंशीधरः कृष्णदेवः प्रकृतिर्विष्णुरुच्यते ।
उभयोर्मेलनाद्देवि शिवशक्तिर्हि गीयते ॥ १-

कृष्णस्य कालीस्वरूपत्वं, रामस्य तारास्वरूपत्वं, तिसृणां शक्तीनामैक्यं चोक्तं
शक्तिसंगमे
कदा चिदाद्या ललिता पुंरूपा कृष्णविग्रहा ।
लोकसंमोहनार्थाय स्वरूपं बिभ्रती परम् ॥ १-

वेणुनादसमारम्भसर्वसंमोहनक्षमम् ।
कदा चिदाद्या श्रीकाली शैवतारास्ति पार्वती ॥ १-

कदा चिदाद्या श्रीतारा पुंरूपा रामविग्रहा ।
रावणस्य वधार्थाय देवानां स्थापनाय च ॥ १-

दैत्यसंहरणार्थाय पुंरूपं बिभ्रती परम् ।
आद्या तारा महाशक्तिः सैव काली महेश्वरी ॥ १-

प्. १८) या महावैष्णवी माया सा महासुन्दरी मता ।
नैव स्त्री न पुमानेषा नैव चापि नपुंसकम् ॥ १-

यद्यच्छरीरमाधत्ते युज्यते तेन तेन सा ।
हरिहरयोरैक्यमुक्तं
तत्रैव
एकस्मिन् समये पूर्वं विष्णुरूपावुभावपि ॥ १-

विष्णुस्वरूपसिद्ध्यर्थं तपस्तेपे हरः स्वयम् ।
शिवस्वरूपसिद्ध्यर्थं तपस्तेपे हरिः स्वयम् ॥ १-

षड्वृन्दयुगसंख्यातमुभौ तपःपरौ शिवे ।
शिवो विष्णुस्वरूपत्वं विष्णुश्च शिवरूपताम् ॥ १-

उभौ हरिहरात्मानौ ह्यर्द्धनारीश्वरौ परौ ।
मुख्यरूपमिदं देवि द्वयोः सङ्गममम्बिके ॥ १-

तेजःपुञ्जमिदं देवि ब्रह्मरूपं सनातनम् ।
रामस्य शिवशक्त्यात्मकत्वं
तत्रैवोक्तम्
रामः शक्तिरिति ख्यातः स शिवः परिकीर्तितः ॥ १-

शिवशक्त्यात्मकं ब्रह्म रामरामेति गीयते ।
गौरीसीतयोः शिवरामयोश्चैक्यमुक्तं
तत्रैव
गौरीरूपा परा सीता महासाम्राज्यनायिका ॥ १-

रामः परशिवो ज्ञेयो नावतारो नरोऽपि च ।
यत्परं ब्रह्म विख्यातं तद्रामेत्यक्षरद्वयम् ॥ १-

प्. १९) रामोपनिषदि
रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दे चिदात्मनि ।
रामनामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥ १-

गणेशादिपञ्चदेवतानामैक्यमुक्तं
रुद्रयामले
गणेशार्कहरीशानां दुर्गारूपा सरस्वती ।
महाश्यामा महाविद्या पूजनीया यथाक्रमम् ॥ १-

न कुर्याद् भेदमेतेषां कौलिको वैष्णवस्तथा ।
गणेशार्कहरीशानदुर्गाणां परमार्थवित् ॥ १-

पूजयेदैक्यभावेन देवीभक्तश्च बुद्धिमान् ।
देवीचक्रेऽर्चयेत् सर्वान् शिवलिङ्गेऽथवा शिवे ॥ १-

शालग्रामशिलायां वा सूर्यपीठेऽथवा शिवे ।
श्रीगणेश्वरचक्रे वा न भेदं कारयेत् सुधीः ॥ १-

भेदं वै कुरुते यस्तु स शैवः शिवहा भवेत् ।
शैव इत्युपलक्षणम् ।
दशमहाविद्यादशावताराणामैक्यमुक्तं
मुण्डमालातन्त्रे
कृष्णस्तु कालिका साक्षाद् राममूर्तिश्च तारिणी ॥ १-

वराहो भुवना प्रोक्ता नृसिंहो भैरवीश्वरी ।
धूमावती वामनः स्याच्छिन्ना भृगुकुलोद्भवः ॥ १-

कमला मत्स्यरूपः स्यात् कूर्मस्तु बगलामुखी ।
मातङ्गी बौद्ध इत्येषा षोडशी कल्किरूपिणी ॥ १-

इति ।
कालीपदव्युत्पत्तिमाह
प्. २०) कामधेनुतन्त्रे
कालसंकलनात् काली कालग्रासं करोत्यतः ।
त्रिपुराशब्दर्थमाह
सुन्दरीस्तवे
ब्राह्मी रौद्री वैष्णवीति शक्तयस्तिस्र एव हि ॥ १-

पुरं शरीरं यस्यां सा त्रिपुरेति प्रकीर्तिता ।
ताराशब्दार्थमाह
मत्स्यसूक्ते
लीलया वाक्प्रदा चैव तेन नीलसरस्वती ॥ १-

तारकत्वप्रदा तारा सुखमोक्षप्रदायिनी ।
उग्रापत्तारिणी यस्मादुग्रतारा प्रकीर्तिता ॥ १-

आम्नायभेदेन मार्गभेदनिर्णयमाह
वाडवानलीये
पूर्वाम्नाये दक्षमार्गो वामः स्यात् पश्चिमे परे ।
दक्षिणोत्तरयोरूर्द्धे मार्गौ तौ वामदक्षिणौ ॥ १-

विहाय सर्वं सर्वत्र कौलमार्गः प्रशस्यते ।
मार्गत्रयव्यवस्था च
तत्रैव
योगात् पञ्चमकाराणां वामहस्तेन पूजनात् ॥ १-

जपाद्धोमाच्च वामः स्याद्दक्षिणस्तद्विपर्ययात् ।
तत्त्वतर्पणमन्त्रं तु वामहस्तेन दक्षिणे ॥ १-

दक्षहस्तेन वामेऽपि विशेषः परिकीर्तितः ।
प्. २१) दक्षवामक्रियायुक्तः कौलश्चोभयमिश्रितः ॥ १-

मकारावश्यकत्वाच्च दक्षतर्पणपूजनात् ।
क्व चिद्वामेन देवेशि कौलो मार्गस्तृतीयकः ॥ १-

रुद्रयामले
त्रीणि बीजानि दुर्गायास्तदाचारास्त्रयः स्मृताः ।
प्रथमो दक्षिणाचारो वामाचारो द्वितीयकः ॥ १-

तृतीयस्तु कुलाचारो विधिं तेषां शृणु प्रिये ।
प्रभाते स्नानसंध्यादि मध्याह्ने जप ईश्वरि ॥ १-

और्णमासनमात्मार्थं भक्ष्यं पायसशर्करम् ।
माला रुद्राक्षसंभूता पात्रं पाषाणसंभवम् ॥ १-

भोगः स्वकीयकान्ताभिर्दक्षिणाचार इत्ययम् ।
द्रव्येण मधुना देवि सिद्धिहानिकरो मतः ॥ १-

वामाचारं प्रवक्ष्यामि श्रीदुर्गासाधनं परम् ।
यं विधाय कलौ शीघ्रं मान्त्रिकः सिद्धिभाग् भवेत् ॥ १-

माला नृदन्तसंभूता पात्रं पाषाणमुण्डकम् ।
आसनं सिद्धचर्मादि कङ्कणं स्त्रीकचोद्भवम् ॥ १-

द्रव्यमासवतत्त्वाढ्यं भक्ष्यं मांसादिकं शिवे ।
चर्वणं बालमत्स्यादि मुद्रा वीणारवः कथा ॥ १-

मैथुनं परकान्ताभिः सर्ववर्णसमानता ।
वामाचार इति प्रोक्तः सर्वसिद्धिप्रदः शिवे ॥ १-

अन्यथा सिद्धिहानिः स्यान्मन्त्रस्यास्य महेश्वरि ।
कुलाचारं प्रवक्ष्यामि सेव्यं योगिभिरुत्तमैः ॥ १-

प्. २२) कुलस्त्रियं कुलगुरुं कुलदेवीं महेश्वरि ।
नित्यं यत् पूजयेद्विश्वं स कुलाचार उच्यते ॥ १-

कुलस्त्रियं शिवे ज्ञात्वा नुत्वा नत्वा महेश्वरि ।
हठादानीय संपूज्य ततो भोगं विधाय च ॥ १-

तेजसा तर्पयेद्देवीं श्रीदुर्गां चक्रनायिकाम् ।
नीलकण्ठं च विधिना जपं कुर्याद्विशेषतः ॥ १-

तत्पूर्वकं चरेद्धोमं कुलकान्तां विभूषयेत् ।
पानैः पेयैस्तथा भक्ष्यैः संतर्प्य कुलयोषितम् ॥ १-

प्रत्यहं वै चरेदेवं कुलाचार इति स्मृतः ।
कौलादिभेदेन वाममार्गविधिरुक्तो,
मेरुतन्त्रे
कौलिकोऽङ्गुष्ठतां प्राप्तो वामः स्यात्तर्जनीसमः ॥ १-

चीनक्रमो मध्यमः स्यात् सिद्धान्तीयोऽवरो भवेत् ।
कनिष्ठः शाबरो मार्ग इति वामस्तु पञ्चधा ॥ १-

मार्गभेदेनाधिकारिभेद उक्तो,
वाडवानलीये
ब्राह्मणाह् क्षत्रिया वैश्या दक्षमार्गाधिकारिणः ।
द्विजवर्जास्त्रयो वर्णा वामकौलाधिकारिणः ॥ १-

दक्षमार्गपरिभ्रष्टो ब्राह्मणो वाममार्गगः ।
इहैव सिद्धिमाप्नोति नापवर्गं कदाचन ॥ १-

वेदमार्गपरित्यागी कैवल्येच्छाविवर्जितः ।
सिद्धिकामी वाममार्गी ब्राह्मणो नारकी भवेत् ॥ १-

प्. २३) वेदमार्गं परित्यज्य तन्त्रमार्गैकतत्पराः ।
ब्राह्मणा निरयं भुक्त्वा भवेयुर्ब्रह्मराक्षसाः ॥ १-

वैदिकं तान्त्रिकं मार्गं दक्षिणं ब्राह्मणश्चरन् ।
इह सिद्धीश्वरोभूत्वा देहान्तेऽमृतमश्नुते ॥ १-

एतेन वचननिचयेन दक्षिणे एव मार्गे ब्राह्मणस्य, मार्गत्रयेऽपि क्षत्रियवैश्ययोः, वामे कौले च शूद्रस्याधिकार इति व्यवस्थाप्य सिद्ध्यादिलोभाद्वामे कौले वा प्रवर्तमानस्य ब्राह्मणस्य केवलं भोग एव न मोक्षः, तदुभयं तु श्रौतमार्गसंवलिततन्त्रोक्त-दक्षिणमार्गेण समुचितेष्टदेवताराधकस्यैव ब्राह्मणस्यैति सिद्धान्तितम् । न च -
वामाचारैर्द्विजैः पूर्वं कर्तव्यं कुलदीक्षणम् ।
पश्चाद्दीक्षा तु सावित्र्या व्यत्यासात् पतितो भवेत् ॥ १-

इति ब्राह्मणानां वाममार्गाधिकारित्वप्रकाशकेन मेरुतन्त्रवचनेन विरोध इति वाच्यम् । तत्र द्विजपदस्य ब्राह्मणेतरद्विज-परत्वकल्पनेन विरोधाभावात् । अत एव -
ब्राह्मणानां वाममार्गो नरकायैव जायते ।
इति तन्त्रान्तरवचनान्तरमपि संगच्छते, अधिकारिविशेषानुष्ठितस्य वाममार्गस्यापि भुक्तिमुक्तिजनकतया ब्राह्मणानां तदधिकारित्वे तस्य तन्निरयहेतुत्वानुपपत्तेः । तथा च -
यो दाक्षिण्यं विना विप्रो महामायां प्रपूजयेत् ॥ १-

स पापः स्वर्गलोकात्तु च्युतो भवति रोगधृक् ।
इति कालिकापुराणवचनाद्दक्षिणमार्गे एव ब्राह्मणस्याधिकार इति बोध्यम् । एवं च क्षत्रियवैश्ययोरपि दक्षिणमार्ग एव प्रशस्तः, तयोर्वाममार्गाधिकारित्वकथनं तु रागात् (प्. २४) प्रवृत्तयोरपि न पातित्यमित्यभिप्रायेण, ब्राह्मणस्यैव तथाविधस्य तच्छवणात् । वाममार्गस्तु शूद्राणामेव प्रशस्तः ।
शूद्रादियवनान्तानां सिद्धिर्वामपथे स्थिता ॥ १-

इति मेरुतन्त्रवचनात् । आचारमधिकृत्य -
वामादिना यजेच्छूद्रो दक्षिणेन द्विजातयः ।
इति महाकालवचनात् । द्विजातय इति, ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या इत्यर्थः । वामादिनेत्यादिशब्देन कुलाचारः संगृह्यते, सोऽपि पूर्ववच्छूद्राणामेव प्रशस्तः, क्षत्रियवैश्ययोर्न प्रशस्तो नापि निषिद्धो, ब्राह्मणानां तु निषिद्ध एव ।
ब्राह्मण्यहानिहेतुत्वात् कुलाचारं न चाचरेत् ॥ १-

इति सिद्धान्तसारवचनात् ।
ये विप्राः शापनिर्दग्धा ब्रह्मकर्मविवर्जिताः ।
तेषां तु कौलधर्मोऽयं भुक्तिमुक्त्योस्तु साधनम् ॥ १-

ये विप्राः पापसंजाताः शापनिर्दग्धविप्लुताः ।
तेषां कुलाधिकारोऽयं मार्गस्यास्य प्रजायते ॥ १-

इत्यादिमेरुतन्त्रवचनेन दक्षयज्ञे पारिषदशापाद्वेदमार्ग-बहिर्भूतानां विनष्टब्राह्मणत्वानामेव विप्राणां तदधिकारित्वबोधनाच्च । यदि च स्वतन्त्रवक्तुरीशस्य वचनानां वैचित्र्याद् ब्राह्मणानामपि वामकौलाधिकारित्वबोधकवचनान्तर-मुपलभ्येत तदा पञ्चसु लक्षणेषु यत्किंचिल्लक्षणोपलक्षिता हीनब्राह्मणास्तत्र बोद्धव्याः, तादृशानां तु तदधिकारोऽस्त्येव ।
प्. २५) एतच्च मेरुतन्त्रे एवेश्वरचरणैर्व्यक्तीकृतम् । यथा
ब्रह्मवीर्यं१ तथा क्षेत्रं२ संस्कारा ब्रह्मसंभवाः

ब्राह्मणाचरणा४द्ब्रह्मविद्याभि५र्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १-

यस्य वश्या वयं यस्य वाचमर्थोऽनुधावति ।
एकस्मि।ल्लक्षणे हीने वागर्थमनुधावति ॥ १-

द्विहीनलक्षणो देवि स्वाचाराद्ब्राह्मणो भवेत् ।
लक्षणत्रयहीनो यस्तन्त्रमार्गेण सिद्ध्यति ॥ १-

चतुर्लक्षणहीनानां मार्गाः स्युः कौलिकादयः ।
लक्षणहानिश्च निर्देशक्रमप्रातिलोम्येन बोध्या ।
तत्रैव
पूर्वोक्तलक्षणेष्वेकं यस्मिन् विप्रे प्रदृश्यते ॥ १-

तप्यते चोपतापेन किंचिद्ब्राह्मणतां गतः ।
अधिकारो न मे जातः समस्तब्रह्मकर्मणाम् ॥ १-

इह लोके परत्रापि कथं प्राप्स्याम्यहं सुखम् ।
अन्धश्च यः परद्रव्ये परस्त्रीषु नपुंसकः ॥ १-

परापवादे यो मूको नित्यमित्थं विचारयेत् ।
तस्यैव ब्राह्मणस्यात्र वामे स्यादधिकारिता ॥ १-

एकमिति, ब्रह्मवीर्योत्पन्नत्वम् ।
तथा
पञ्चलक्षणसंयुक्तो ब्राह्मणः काल एव सः ।
अहं ब्रह्मा तथा विष्णुस्तदाज्ञावशवर्तिनः ॥ १-

स चेद्वामपथं प्राप्तः पुनः श्वा चाभिजायते ।
प्. २६) चतुर्लक्षणसंयुक्तो वामस्तस्य फलप्रदः ॥ १-

ताभ्यां दत्तो भाग्यवश्यात्तान्त्रिकः कोऽपि चेन्मनुः ।
सद्यः फलति चाद्यस्य क्रियया चापरस्य तु ॥ १-

लक्षणत्रययुक्तो यस्तस्य वैदिकतान्त्रिके ।
यथोक्ताचरणादेव फलदस्तेन वामकः ॥ १-

लक्षणद्वयसंयुक्तस्तस्य वामश्च दक्षिणः ।
समौ तुल्यफलौ स्यातां न कदाचन वैदिकः ॥ १-

एकलक्षणसंयुक्तो वामस्तस्य फलप्रदः ।
शूद्रादियवनान्तानां सिद्धिर्वामपथे स्थिता ॥ १-

वाममार्गस्थितो विप्रस्तुलसीं न क्वचित् स्पृशेत् ।
न स्पृशेद्वैष्णवं विप्रं प्रणमेन्न च वैदिकम् ॥ १-

निन्दन्तु बान्धवाः सर्वे त्यजन्तु स्त्रीसुतादयः ।
जना हसन्तु मां दृष्ट्वा राजानो दण्डयन्तु वा ॥ १-

रोगदारिद्र्यदुःखाद्यैः पीडितोऽप्यनिशं त्वहम् ।
लक्ष्मीस्तिष्ठतु वा यातु न मुञ्चामि पदं त्विदम् ॥ १-

एवं यस्य दृढा भक्तिः स वामे सिद्धिमाप्नुयात् ॥ १-१७२एf ॥
रुद्रयामले
वामे चन्द्रमुखी मुखे च मदिरा पात्रं कराम्भोरुहे
मूर्द्ध्नि श्रीगुरुचिन्तनं भगवतीध्यानास्पदं मानसम् ।
जिह्वायां जपसाधनं परिणतिः कौलक्रमाभ्यागमे
येषां वै नियतं पिबन्तु सुरसं ते भुक्तिमुक्ती गताः ॥ १-

वामे रामा रमणकुशला दक्षिणे चालिपात्रम्
अग्रे मुद्राश्चणकवटकाः शूरणश्चौष्ठशुद्धिः ।
प्. २७) तन्त्रीवीणा सरसमधुरा सद्गुरुः सत्कथायां
वामाचारः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥ १-

मेरुतन्त्रे
पेयं मद्यं पलं खाद्यं समालोक्यं प्रियामुखम् ।
इत्येवाचरणं श्रेष्ठं पामराः प्रवदन्ति च ॥ १-

मद्यपानेन मनुजो यदि सिद्धिं लभेत चेत् ।
मद्यपानरताः सर्वे किं सिद्धा न भवन्त्युमे ॥ १-

मांसभक्षणमात्रेण यदि पुण्या गतिर्भवेत् ।
क्रव्यादानां तदा मोक्षो मांसादन्यो न युज्यते ॥ १-

स्त्रीसंभोगेन भो देवा यदि मोक्षोऽभिजायते ।
तदा सर्वेऽपि मुक्ताः स्युः कस्य जन्म भविष्यति ॥ १-

कृपाणधारागमनाद् व्याघ्रकर्णावलम्बनात् ।
भुजङ्गावरणान्नूनमशक्यं कुलवर्त्मनि ॥ १-

अथ वैष्णवभेदाः ।
तदुक्तं शक्तिसंगमे
वैखानसो१ भवेदादौ श्रीराधावल्लभ२स्तथा ।
गौकुलेशो३ महेशानि तथा वृन्दावनी४ भवेत् ॥ १-

पाञ्चरात्रः५ पञ्चमः स्यात् षष्ठः श्रीवीरवैष्णवः

रामानन्दी७ हरिव्यासी८ निम्बार्क९श्च महेश्वरि ॥ १-

ततो भागवतो१० देवि दश भेदाः प्रकीर्तिताः ।
वैखानसादिदीक्षाद्यैर्भूषितः स्मार्त्तवैष्णवः ॥ १-

वैष्णवाचारनिरतो विष्णुमन्त्रैकपारगः ।
प्. २८) अनन्यचेताः शान्तात्मा विष्णुचिह्नपरायणः ॥ १-

श्रीराधावल्लभो देवि गोकुलेशं शृणु प्रिये ।
नानाभरणसंपन्नो नानासौगन्ध्यभूषितः ॥ १-

गवां कुलं प्रीणयतः कलिकृष्णस्य रूपधृक् ।
शरीरमर्थं प्राणांश्च तन्निवेदनकारकः ॥ १-

अन्तः शक्तिपरो देवि बहिर्वैष्णवरूपधृक् ।
गन्धर्वाचारनिरतो लतावेष्टित तत्परः ॥ १-

संप्रदायो गौकुलेशः सर्वसिद्धिकरो भुवि ।
विगताशः प्रसन्नात्मा विष्णुभक्तिपरायणः ॥ १-

कामिनीसङ्गचपलो वनक्रीडाविनोदधृक् ।
सौगन्ध्यभूषिततनुः स्त्रीध्यानैकपरायणः ॥ १-

विष्णुसारूप्यतत्त्वज्ञः प्रोक्तो वृन्दावनी शिवे ।
पञ्चरात्रव्रतं प्राप्ताः पाञ्चरात्राः प्रकीर्तिताः ॥ १-

दिनपञ्चकपर्यन्तं शैवा नाम त्रिलोचनाः ।
गोपालपद्धतौ
कायेन मनसा वाचा भजते विष्णुमेव यः ॥ १-

स वीरवैष्णवः प्रोक्तो देवतान्तरनिन्दकः ।
चराचरमिदं विश्वं जानन् नारायणात्मकम् ॥ १-

कं चिन्न द्वेष्टि यः सोऽयमुत्तमो वीरवैष्णवः ।
तत्रैव
हृदयाम्भोजमध्यस्थे श्रीरामे परमात्मनि ॥ १-

आनन्दं भजते यस्तु रामानन्दी स उच्यते ।
प्. २९) शक्तिसंगमे
पापसंहरणासक्तो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ॥ १-

यमादिनियमैर्युक्तो युक्ताचारपरायणः ।
स्वोपयुक्तपरिग्राही परकार्यपरायणः ॥ १-

हरिव्यासी महेशानि शिवशक्तिस्वरूपधृक् ।
नित्यार्चनक्रमाशक्तः स्वतन्त्रैकपरायणः ॥ १-

बाह्यपूजादिनिरतोऽनन्यभक्तः प्रसन्नधीः ।
आर्यपक्षान्वितः स्वच्छः स्वच्छन्दाचारतत्परः ॥ १-

स्वतन्त्रः स्मार्त्तविद्वेषी निम्बार्को भगवान् हरिः ।
विष्णुभक्तैकनिपुणो विजितात्मा प्रसन्नधीः ॥ १-

स्मार्त्तगर्वान्वितो देवि तदन्याचारतत्परः ।
शैवद्वेषी तस्य सङ्गात् पुनः स्नानपरायणः ॥ १-

केवलं विष्णुभक्तिज्ञः प्रोक्तो भागवतः शिवे ।
परमभागवतलक्षणं तु
एकादशस्कन्धे
सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः ॥ १-

भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ।
अन्यच्च तत्रैव
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति ॥ १-

विष्णोर्मायामिदं पश्येत् स वै भागवतोत्तमः ॥ १-२००एf ॥
तथा
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ
स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।
प्. ३०) न चलति भगवत्पदारविन्दा-
ल्लवनिमिषार्द्धमसौ तु वैष्णवाग्र्यः ॥ १-

मध्यमलक्षणं तत्रैव
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।
प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ १-

प्राकृतभागवतलक्षणं तत्रैव
अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।
न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ १-

अथ शैवभेदाः ।
शक्तिसंगमे
शिखी१ मुण्डी२ जटी३ चैव द्वि४त्रिडण्डी५ क्रमेण च ।
एकदण्डी६ महेशानि वीरशैव७स्तथैव च ॥ १-

सप्त पाशुपताः प्रोक्ता दशधा वैष्णवास्तथा ।
अथ पाशुपतानां च वासनां शृणु पार्वति ॥ १-

शिखी पाशुपतो देवि शिखासूत्रधरः शुभः ।
समाधितत्परो देवि समाधौ शिवपीठधृक् ॥ १-

रुद्राक्षं च तथा भस्म लिङ्गं शैवाभिधं शिवे ।
प्रसन्नात्मा शान्तचित्तो ब्रह्मचारी प्रकीर्तितः ॥ १-

मतं श्रीबिन्दुमालिन्याः समाश्रित्य प्रतिष्ठितः ।
मुण्डी त्रिंशद्विधो देवि तारासूक्ते प्रकाशितः ॥ १-

तत्र पाशुपताचारसंपन्नो मुण्डितो भवेत् ।
त्रिजटैकजटाधारी तथा वक्रजटाधरः ॥ १-

प्. ३१) नग्नस्तपस्वी शान्तात्मा देहक्लेशपरायणः ।
कर्मत्रितयसंपन्नो जटी पाशुपतः स्मृतः ॥ १-

द्विदण्डी तु महेशानि वाङ्मनोदण्डसंयुतः ।
कायवाङ्मनसां दण्डी त्रिदण्डी परिकीर्तितः ॥ १-

मनोमात्रस्य दण्डी य एकदण्डी प्रकीर्तितः ।
केवलं शिवसंपन्नः स्वस्य देवस्य निन्दकः ॥ १-

वीरशैव इति ख्यातः, इति ।
अन्यत्र वैष्णवत्वेन प्रसिद्धास्त्रिदण्ड्यादयः शैवा अपि संभवन्तीति दर्शिताः ।
युगभेदेन मार्गभेदप्राधान्यमाह
रुद्रयामले
कृते श्रुत्युक्तमार्गः स्यात् त्रेतायां स्मृतिभाषितः ।
द्वापरे वै पुराणोक्तः कलावागमसंभवः ॥ १-

प्रधान इति शेषः ।
आगमस्य वेदाङ्गत्वमाह
मेरुतन्त्रे
न वेदः प्रणवं त्यक्त्वा मन्त्रो वेदसमन्वितः ।
तस्माद्वेदपरो मन्त्रो वेदाङ्गश्चागमः स्मृतः ॥ १-

आगमशब्दार्थो,
रुद्रयामले
आगतः शिववक्त्रेभ्यो गतश्च गिरिजामुखे ।
मग्नस्तस्या हृदम्भोजे तस्मादागम उच्यते ॥ १-

आगमस्य वेदाङ्गत्वेऽपि वैदिककौलिकयोर्विरोधमाह
प्. ३२) तत्रैव
कौलिकं कुर्वतः कर्म वैदिकं नाभिधीयते ।
विरोधा दुभयं नष्टं तस्मादेकपथा चरेत् ॥ १-

वामदक्षिणमार्गयोरपि विरोधमाह
मेरुतन्त्रे
वाममार्गी यदा दक्षं प्रविशेत्तत्सुरैः स तु ।
विघ्न्यते पीड्यते चापि न सिद्धिमधिगच्छति ॥ १-

दक्षमार्गी यदा वामं प्रविशेत्तत्सुरास्तथा ।
लोकद्वयाद्धापयन्ति तं ग्रसन्ति च वामिनम् ॥ १-

तस्मात् स्वकुलमार्गं तु ज्ञात्वा कुर्यादुपासनाम् ।
उपासनाभेदास्तत्रैवोक्ताः
श्रीशिव उवाच ।
महाकालेन यत् प्रोक्तं यन्महामायया श्रुतम् ॥ १-

रहस्यातिरहस्यं तत् सर्वमन्त्रेषु गोपितम् ।
आम्नायानां रहस्यं तदाह्निकं प्रोच्यतेऽधुना ॥ १-

शृण्वन्तु सर्वे भो देवाः साधकानां प्रसिद्धिदम् ।
तत्र नित्यं त्रिधा प्रोक्तं गुणत्रयविभेदतः ॥ १-

अधिकारिविभेदेन तदपि त्रिविधं भवेत् ।
शुद्धं मिश्रं च गलितं तत्तथैव फलप्रदम् ॥ १-

शुद्धं सम्पूर्णफलदं मिश्रं किंचित्फलप्रदम् ।
अकृते प्रत्यवायो न गलिते सत्फलं न च ॥ १-

अहङ्कारविहीनं यन्मानसं ज्ञानपूर्वकम् ।
प्. ३३) स्वस्थचित्तेन यतिना कृतं तच्छुद्धमुच्यते ॥ १-

तादृशं चेद् गृहस्थेन निर्द्रव्येणाथ वा कृतम् ।
रुग्णेन पथिकेनापि कारागृहगतेन वा ॥ १-

भक्तितो वापि तन्मिश्रं बाह्यपूजाधिकारतः ।
शीतादिभीत्यादाविष्टसंक्षयादल्पकार्यतः ॥ १-

स्त्र्यादेर्नियोगाद् गलितो गृहीतो मानसं मतम् ।
बाह्यपूजादिकं यच्च एकान्ते नियमेन च ॥ १-

भक्त्या कृतं गृहस्थेन तच्छुद्धं राजसं मतम् ।
पूजार्थं यद्याचयित्वा श्रद्धाभक्ती विहाय वा ॥ १-

लोकभीत्या देवभीत्या यत् तद्राजसमिश्रितम् ।
प्रतारणार्थं लोकानां याचितं देवनामतः ॥ १-

द्रव्यं कृतं तद्वेषेण गलितं तत्तु राजसम् ।
वाममार्गं समाश्रित्य कौलं धर्मं विचार्य च ॥ १-

अन्यधर्मस्य चाद्वेषात् कृतं शुद्धं तु तामसम् ।
कृतं यत् कामतः कर्म वैदिकं पारलौकिकम् ॥ १-

वाममार्गं समाश्रित्य मिश्रितं तत्तु तामसम् ।
जिह्वालोभेन यत् खानं पानं यत् कामतो रतम् ॥ १-

अथवा मारणाद्यर्थं गलितं तत्तु तामसम् ।
शुद्धसत्त्वेन मोक्षः स्यात् स्वर्गः स्यान्मिश्रसत्त्वतः ॥ १-

सिद्धिर्गलितसत्त्वात् स्यादैहिकी च मनुष्यता ।
स्वर्गः स्याद्राजसाच्छुद्धात् कामः स्यान्मिश्रराजसात् ॥ १-

गलिताद्राजसात् तिर्यग्योनावपि सुखं भवेत् ।
प्. ३४) सात्त्विकात्तामसाद्देवयोनित्वं प्राप्नुयान्नरः ॥ १-

मिश्रतामसतो दुःखी नारकी चान्ततामसात् ।
कर्म पञ्चविधं प्रोक्तं पञ्चधा मुक्तिदायकम् ॥ १-

प्रसर्पण१मुपादान२मिज्या३ऽध्याय४स्तथा भुवि ।
संमार्जनोपलेपादिसंस्कारा देवमन्दिरे५ ॥ १-

भक्त्यार्चनं सर्पणं स्याद्देवसालोक्यकारकम् ।
पूजासाधनसामग्र्या मेलनं भक्तसेवनम् ॥ १-

तत्प्रीतिः स्यादुपादानं देवतारूपदायकम् ।
पीठपूजनपूर्वं यत् षोडशाद्युपचारकैः ॥ १-

मूर्त्तेर्यन्त्रेऽथवा पूजा सेज्या सामीप्यकारिका ।
तच्छास्त्राध्ययनं सम्यक् कृत्वा मन्त्रार्थभावनम् ॥ १-

कृत्वा जपः स्यात् स्वाध्यायो देवसायुज्यकारकः ।
गुरुदेवात्मकालानां सम्यगैक्यविभावनम् ॥ १-

संयोगो देहलिङ्गस्य नाशकः कालयोगकृत् ।
अथ पथिकादिकर्तृकोपासना
तत्रैवोक्ता
अथापराह्णिकं वक्ष्ये तत् स्थानदशके भवेत् ॥ १-

मार्गे१ प्रवासे२ दुर्गे३ च नान्नप्राप्तौ४ मनोभये

कारागृहे६ऽशुभे७ऽस्थाने८ चौरव्याघ्रादिजे भये९ ॥ १-

परचक्रागमे१० कुर्याच्छौचाद्यं च यथा तथा ।
मन्त्रस्नानादिकं किंचित् कृत्वा मानसपूजनम् ॥ १-

मनसा हृदयस्यान्तर्ध्यात्वा योगाख्यपीठकम् ।
प्. ३५) तत्रैव पृथिवीमध्ये पूजां देवस्य चाचरेत् ॥ १-

यथा पुष्पादिभिः पूजा बहिर्देशे विधीयते ।
तथा हृद्यपि कर्त्तव्याः सर्वास्ताः प्रतिपत्तयः ॥ १-

मनसा जठरे होम एतद्विपदि चाह्निकम् ।
अथ रोगार्तकर्तृकोपासना
तत्रैवोक्ता
अथातुराह्निकं वक्ष्ये नित्यं कष्टाधिकस्य तत् ॥ १-

यदि लङ्घनपर्यन्तो व्याधिरात्मनि दृश्यते ।
तदा पूजा न कर्तव्या स्थण्डिले प्रतिमासु च ॥ १-

न स्नानं दन्तकाष्ठं वा कुर्याद्धोममथापि वा ।
रविमण्डलमालोक्य प्रतिमामथवा पुनः ॥ १-

मूलमन्त्रं सकृज्जप्त्वा पुष्पं साक्षतमुत्सृजेत् ।
श्रान्तो व्याधिभिरत्युग्रैर्जरसा चेन्द्रियच्युतः ॥ १-

निजसामयिकैर्वापि स्वकर्तव्यं समापयेत् ।
रुङ्निवृत्तस्ततः स्नात्वा पूजयित्वाग्निदेवताः ॥ १-

गुरून् विप्रांस्तदग्रे च वाक्यमेतदुदीरयेत् ।
एतावत्कालविच्छिन्ना पूजा, युष्मत्प्रसादतः ॥ १-

न दोषोऽस्विति संप्रार्थ्य पुनः पूर्ववदाचरेत् ।
यस्तु रोगवशाद्दोषो जातस्तत्क्षालनं चरेत् ॥ १-

जपेन वाथ दानेन होमेन ध्यानतोऽपि वा ।
अथ सूतकिकर्तृकोपासना
तत्रैवोक्ता
अथ सूतकिनो नित्यं वैदिकं तु स्मृतीरितम् ॥ १-

प्. ३६) कृत्वा तान्त्रिकपूजादि मनसैव समाचरेत् ।
कामनार्थं प्रयोगश्चेत् तदा पूर्ववदाचरेत् ॥ १-

मृतगेहं परित्यज्य वामाचारेण सूतके ।
स्पृहां हित्वा ज्ञानपूर्वं कुलजो धर्ममागतम् ॥ १-

यः पालयेद्वामधर्मं देवता तु स जायते ।
अथ महाभये आपतिते पूजासामग्र्यभावे वा यत्कर्तव्यं तदाह
संत्रस्तेन न चेल्लब्धमर्घ्यपात्रादि साधनम् ॥ १-

पूजोदकेन कर्तव्या, तोयं चेन्नैव विद्यते ।
तदा संपूजयेद्देवं भावनाकुसुमादिभिः ॥ १-

भक्तिः श्रद्धा भावना च पूजानां जीव उच्यते ।
जडाह्निकमाह
जडानामाह्निकं वक्ष्ये तथा संक्षेपकर्मणि ॥ १-

रत्नमण्डप१धर्मादिचतुष्क२मुरगा३ऽम्बुजम् ।
मूल५ मूर्ति६ षडङ्गानि७ तेषां पूजा विधीयते ॥ १-

एतन्न्यासक्रमेणैव स्पृशेदङ्गानि नित्यशः ।
सर्वेषामपि वस्तूनामलाभे भावनैव हि ॥ १-

निर्मलेनोदकेनैव पूजयेत् स्थिरमानसः ।
सामान्यतस्त्रिधा पूजा सोत्तमा१ मध्यमा२ऽधमा३ ॥ १-

अधिकारिनिमित्ताभ्यां भिद्यते शतधा पुनः ।
योगोपकरणैः कृत्स्नैः क्रियमाणोत्तमा मता ॥ १-

यथालब्धैर्विनिष्पाद्या द्रव्यैः पूजा तु मध्यमा ।
पत्रपुष्णाम्बुनिष्पाद्या पूजा चाधमसंज्ञका ॥ १-

प्. ३७) विहिताखिलवेदोक्तैर्ब्रह्मर्षिभिरकल्मषैः ।
क्रियमाणा तु या पूजा सात्त्विकी सा विमुक्तिदा ॥ १-

राजर्षिभिस्तपोनिष्ठैर्भगवत्तत्त्ववेदिभिः ।
या पूजा क्रियते सम्यग्राजसी सा सुखप्रदा ॥ १-

स्त्रीबालवृद्धमूर्खाद्यैर्भक्तैरक्षुब्धमानसैः ।
या पूजा क्रियते नित्यं तामसी सा प्रकीर्तिता ॥ १-

अरण्ये स्वल्पकामानां सिद्ध्यर्थं पूजनं स्मृतम् ।
निष्कामानां गृहस्थानां हितं गेहे तु पूजनम् ॥ १-

कदा चिदपि न त्याज्यो वेदमार्गो द्विजैः सदा ।
वेदच्युतानां विप्रत्वं देवत्वं चापि दुर्लभम् ॥ १-

तथा
उपासना त्रिधा प्रोक्ता श्रेष्ठा तत्र तु सात्त्विकी ।
तस्यां च मानसौ पूजाजपौ मुख्यतमौ स्मृतौ ॥ १-

राजसो दक्षिणो मार्गः प्रतिमायां प्रपूजनम् ।
बाह्योपचारैः पुष्पाद्यैस्तदाद्यानां विशिष्यते ॥ १-

तामसोपासनं प्रोक्तं पीठादौ बलिदानतः ।
वाममार्गेण तच्चाद्यं वर्णं हित्वा प्रशस्यते ॥ १-

एषा व्यवस्था संप्रोक्ता वामदक्षिणयोः परा ।
उपासना द्विधा प्रोक्ता सकामाकामविश्रुता ॥ १-

मोक्षबीजं तु निष्कामा सकामा भवबीजकम् ।
उपासनायां च गुरूपदेशं विनानधिकारित्वमाह
प्. ३८) तत्रैव
द्विजानामनुपनीतानां स्वकर्माध्ययनादिषु ॥ १-

तथा चादीक्षितानां च मन्त्रदेवार्चनादिषु ।
नाधिकारोऽस्त्यतः कुर्यादात्मानं मन्त्रसंस्कृतम् ॥ १-

मन्त्रमुक्तावल्याम्
जपो देवार्चनविधिः कार्यो दीक्षान्वितैर्नरैः ।
तथा गौरीयामले
यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छद्मनाथ बलेन च ॥ १-

पत्रे स्थितं तु गाथावत् प्रजप्तमपि निष्फलम् ।
योगिनीतन्त्रे
अदीक्षिता ये कुर्वन्ति जपपूजादिकाः क्रियाः ॥ १-

न भवेत्तु फलं तेषां शिलायामुप्तबीजवत् ।
महाकालसंहितायामपि
न शास्त्रमालोक्य वदेन्नाचरेन्न जपेदपि ॥ १-

न पश्येन्नोपदिश्याच्च न कुर्यान्नैव साधयेत् ।
गुरूपदेशतो लब्धे जपन्यासार्चनादिके ॥ १-

पश्चात्तत्साधयेत्सर्वं सदा तद्भवभावितः ।
दीक्षाया आवश्यकत्वमाह
रुद्रयामले
यस्य दीक्षा शिवे नास्ति जीवनान्तं च जन्मिनः ॥ १-

स जातु नोत्तरेद्देवि निरयाम्बुनिधेः क्वचित् ।
दीक्षाहीनस्य देवेशि पशोः कुत्सितजन्मनः ॥ १-

प्. ३९) पापौघोऽन्तिकमायाति पुण्यं दूरं पलायते ।
तस्माद्यत्नेन दीक्षैषा ग्राह्यो कृतिभिरुत्तमा ॥ १-

दत्तात्रेययामले
अथ दीक्षाविहीनो यो वर्त्तते भुवि पापभुक् ।
मोहान्धकारे नरके गर्ते पतति दुःखितः ॥ १-

अनीश्वरस्य मर्त्यस्य नास्ति त्राता यथा भुवि ।
तथा दीक्षाविहीनस्य नेह स्वामी परत्र च ॥ १-

आगमकल्पद्रुमे
उपचारसहस्रैस्तु योजितां भक्तिसंयुताम् ।
अदीक्षितार्चनां देवा न गृह्णन्ति कदाचन ॥ १-

कर्माखिलं वृथा यस्मात् तस्मात् पशुरदीक्षितः ।
मत्स्यसूक्ते
अदीक्षितानां मर्त्यानां शृणु देवि महेश्वरि ॥ १-

अन्नं विष्ठासमं तस्य जलं मूत्रसमं स्मृतम् ।
तत्कृतं तस्य वा श्राद्धं सर्वं संयात्यधोगतिम् ॥ १-

दीक्षामाहात्म्यमाह
कुलार्णवे
उपपातकलक्षाणि महापातककोटिकाः ।
क्षणाद्दहति देवेशि दीक्षा हि विधिना कृता ॥ १-

रुद्रयामले
दीक्षितो ब्राह्मणो याति ब्रह्मलोकं सुधामयम् ।
प्. ४०) ऐन्द्रं लोकं क्षत्रियोऽपि प्राजापत्यं विशस्तथा ॥ १-

याति गन्धर्वनगरं शूद्रो दीक्षाप्रसादतः ।
दीक्षां विना न मोक्षः स्यात् प्राणिनां शिवशासनात् ॥ १-

सा च न स्याद्विनाचार्यमित्याचार्यपरम्परा ।
वैशम्पायनसंहितायाम्
सर्वसिद्धिकरी दीक्षा सर्वसंपत्प्रदायिनी ॥ १-

प्रतिमास्वरवर्णानि कान्तिपुष्टिधनानि च ।
मोहनस्तम्भनाकृष्टिमारणोच्चाटनानि च ॥ १-

वशीकारं च कवितां बुद्धिं वै धारणायुताम् ।
तारणं च समुद्रस्य वह्नेः शैत्यं रणे जयम् ॥ १-

विपिने चाभयं चैव शोकदुःखापहं तथा ।
धर्मार्थकाममोक्षांश्च ददात्येषा न संशयः ॥ १-

दीक्षाशब्दार्थ उक्तो
रुद्रयामले
दिव्यज्ञानं यतो दद्यात् कुर्यात् पापस्य संक्षयम् ।
तेन दीक्षेति लोकेऽस्मिन् कीर्तिता मन्त्रपारगैः ॥ १-

मेरुतन्त्रे
दीयते ज्ञानविज्ञानं क्षीयन्ते पापराशयः ।
तेन दीक्षेति हि प्रोक्ता प्राप्ता चेत् सद्गुरोर्मुखात् ॥ १-

असद्गुरुः स्वयं नष्टः कथं तारयते परम् ।
आगमसारे
गुरोर्मुखान्महाविद्यां गृह्णीयात् पापनाशिनीम् ॥ १-

तस्माद्यत्नाद् गुरुं कृत्वा मन्त्रसाधनमाचरेत् ।
प्. ४१) (चामुण्डातन्त्रे)
उपविद्यासु सर्वासु षट्कर्मादिप्रसाधने ॥ १-

नात्र दीक्षाद्यपेक्षास्ति नात्राङ्गादिप्रपूजनम् ।
उपविद्या यक्षिण्याद्याः । षट्कर्मादिसाधनमन्त्राश्च महामन्त्रातिरिक्ताः साधनमन्त्राः । अत्र दीक्षापदं क्रियावत्यादिदीक्षापरम् । उपदेशदीक्षा तु सर्वत्रावश्यकी ।
पुस्तके लिखितो मन्त्रो येन सुन्दरि जप्यते ॥ १-

न तस्य जायते सिद्धिर्हानिरेव पदे पदे ।
गुरुमुख्याः क्रियाः सर्वा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः ॥ १-

गुर्वनुक्ताः क्रियाः सर्वा निष्फलाः स्युर्यतो ध्रुवम् ।
इत्यादिवचनात् ॥ न च
शास्त्राद्वा गुरुवक्त्राद्वा ज्ञात्वा मन्त्रं प्रसाधयेत् ॥ १-

इति वचनात् पुस्तकादपि मन्त्रज्ञानं सिद्धिजनकमिति वाच्यम् । गुरोर्गृहीतमन्त्रः साधको मन्त्रसाधनप्रकारं शास्त्राद्गुरु-मुखाद्वा ज्ञात्वा मन्त्रं साधयेदित्यस्यैव तदर्थत्वात् ॥
मन्त्रपदार्थमाह (पिङ्गलामते)
मननाद्विश्वविज्ञानं त्राणं संसारबन्धनात् ।
यतः करोति संसिद्धिं मन्त्र इत्युच्यते ततः ॥ १-

मन्त्रमाहात्म्यमाह (मेरुतन्त्रे)
मन्त्र एवेश्वरः साक्षान्मन्त्र एव महौषधम् ।
नहि मन्त्रात् परं कश्चित् सर्वसिद्धिप्रदायकः ॥ १-

तत्रैव-
साधकानां फलं दातुं तत्तद्रूपं धृतं सुरैः ।
मुख्यस्वरूपं तेषां तु मन्त्रा एव न चेतरत् ॥ १-

प्. ४२) (सारसंग्रहे)
यथा देवे तथा मन्त्रे यथा मन्त्रे तथा गुरौ ।
यथा गुरौ तथा स्वात्मन्येवं भक्तिक्रमः स्मृतः ॥ १-

गुरुमाहात्म्यमाह (रुद्रयामले)
गुरुरेव परो मन्त्रो गुरुरेव परो जपः ।
गुरुरेव परा विद्या नास्ति किंचिद्गुरुं विना ॥ १-

यस्य तुष्टा गुरुर्देवि तस्य तुष्टा महेश्वरी ।
येन संतोषितो देवि गुरुः स हि सदाशिवः ॥ १-

तस्माद्गुरुं भजेद्भक्त्या तोषयेत् सततं गुरुम् ।
गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा यत्र प्रवर्त्तते ॥ १-

कर्णौ तत्र पिधातव्यौ यद्वा दूरं पलायनम् ।
(ब्रह्मवैवर्त्ते)
यैः शिष्यैः शश्वदाराध्या गुरवो ह्यवमानिताः ॥ १-

पुत्रमित्रकलत्रादिसंपद्भ्यः प्रच्युता हि ते ।
ये गुरुद्रोहिणो मूढाः सततं पापकारिणः ॥ १-

तेषां तु यावत् सुकृतं दुष्कृतं स्यान्न संशयः ।
प्रातिकूल्यं गुरोर्नित्यं मनसा वन्दनं चरेत् ॥ १-

सदाशिवधिया नित्यमेकग्रामनिवासिनम् ।
गुरुं वन्देत चेद्दूरे मनसा वन्दनं चरेत् ॥ १-

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां पूजने यत् फलं भवेत् ।
तत् फलं समवाप्नोति प्रत्यहं वन्दने गुरोः ॥ १-

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव तु दैवतम् ।
प्. ४३) अमार्गस्थोऽथ मार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ १-

यथा सिद्धरसस्पर्शात् ताम्रं भवति काञ्चनम् ।
सन्निधाने गुरोरेवं शिष्यः शिवमयो भवेत् ॥ १-

तथा-
उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदः पिता ।
तस्मान्मन्येत् सततं पितुरप्यधिकं गुरुम् ॥ १-

(वसन्तललितभैरव्याम्)
दिव्यज्ञानोपदेष्टारं दैशिकं परमेश्वरम् ।
पूजयेत् परया भक्त्या तस्याज्ञां नैव लङ्घयेत् ॥ १-

यथा गुरुस्तथैवेशो यथैवेशस्तथा गुरुः ।
पूजनीयावुभौ भक्त्या न भेदो विद्यते तयोः ॥ १-

नो द्वैतवादं कुर्वीत गुरुणा सह कुत्रचित् ।
अद्वैतं भावयेद्भक्त्या गुरुमीशः स जायते ॥ १-

अन्यत्रापि
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरुमेव प्रसादयेत् ॥ १-

(मेरुतन्त्रे)
घृणा१ शङ्का२ भयं३ लज्जा४ जुगुप्सा५ चेति पञ्चमी ।
कुलं६ शीलं७ तथा शक्ति८रष्टौ पाशाः प्रकीर्तिताः ॥ १-

पाशबद्धः पशुः प्रोक्तः पाशमुक्तः सदाशिवः ।
तस्मात् पाशहरो योऽत्र स गुरुर्नान्य उच्यते ॥ १-

तथा-
शङ्कया भक्षितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सा शङ्का भक्षिता येन स गुरुर्दुर्लभः क्षितौ ॥ १-

प्. ४४) (कुलरत्नावल्याम्)
अत्रिनेत्रं शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः ।
अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः कथितः प्रिये ॥ १-

सदाशिवस्य देवस्य श्रीगुरोरपि पार्वति ।
उभयोरन्तरं नास्ति यः करोति स पातकी ॥ १-

यथा घटश्च कलशः कुम्भश्चैकार्थवाचकाः ।
तथा देवश्च मन्त्रश्च गुरुश्चैकार्थ उच्यते ॥ १-

न गुरोः सदृशं वस्तु न देवः शङ्करोपमः ।
न च कौलात् परो योगो न विद्या कालिकासमा ॥ १-

(मेरुतन्त्रे)
गुरुभक्तिविहीनस्य तपो विद्या व्रतं कुलम् ।
व्यर्थं सर्वं शवस्येव नानालङ्कारभूषणम् ॥ १-

गुरुशब्दार्थमाह (आगमसारे)
गकारः सिद्धिदः प्रोक्तो रेफः पापस्य दाहकः ।
उकारः शिव इत्युक्तस्त्रितयात्मा गुरुः परः ॥ १-

दृढव्रतं सदाचारं श्रद्धाभक्तिसमन्वितम् ।
कृतज्ञं पापभीतं च साधुसज्जनसंगमम् ॥ १-

आस्तिकं दानशीलं च सर्वभूतहिते रतम् ।
गुरुलक्षणम् (कुलार्णवे)
श्रीगुरुः परमेशानि शुद्धवर्णो मनोहरः ॥ १-

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वावयवशोभितः ।
सर्वागमार्थतत्त्वज्ञः सर्वमन्त्रप्रधानवित् ॥ १-

लोकसंमोहनाकारो देववत्प्रियदर्शनः ।
प्. ४५) इङ्गताकारचेष्टाभि र्दूरतः कृतदुर्जनः ॥ १-

अन्तर्मुखो बहिर्दृष्टिः सर्वज्ञो देशकालवित् ।
आज्ञासिद्धस्त्रिकालज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ १-

वेदवेदाङ्गविच्छान्तः सर्वजीवदयापरः ।
स्वाधीनेन्द्रियसंचारः षड्वर्गविजयक्षमः ॥ १-

अग्रगण्योऽतिगम्भीरः पात्रापात्रविशेषवित् ।
निर्मलो नित्यसंतुष्टो निर्द्वन्द्वो नित्यशक्तिमान् ॥ १-

सद्भक्तवत्सलो धीरः कृपालुः स्मितपूर्ववाक् ।
भक्तिप्रियः सर्वसमो दयालुः शिष्यशासिता ॥ १-

स्वेष्टदेवगुरुः प्राज्ञो वनितापूजनोत्सुकः ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये रतः कर्मण्यनिन्दिते ॥ १-

रागद्वेषभयक्रोधदम्भाहङ्कारवर्जितः ।
स्वविद्यानुष्ठानतपोविद्यानां च प्रकाशकः ॥ १-

यदृच्छालाभसंतुष्टो गुणदोषविभेदकः ।
स्त्रीधनादिष्वनासक्तो दुःसङ्गव्यसनोञ्झितः ॥ १-

अलोलुपोऽहिंस्रकश्चापक्षपाती विचक्षणः ।
वित्तविद्यादिभिर्मन्त्रयन्त्रतन्त्राद्यविक्रयी ॥ १-

निःसंकल्पो निर्विकल्पो निर्णीतात्मातिधार्मिकः ।
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी निरपेक्षो नियामकः ॥ १-

इत्यादिलक्षणोपेतः कथितः श्रीगुरुः प्रिये ।
अथ निषिद्धगुरुलक्षणम् (तत्त्वसारे)
बह्वाशी दीर्घसूत्री च विषयादिषु लोलुपः ॥ १-

हेतुवादरतो दुष्टो वाग्वादी गुरुनिन्दकः ।
प्. ४६) अरोमा बहुरोमा च निन्दिताश्रमसेवकः ॥ १-

कालदन्तोऽसितोष्ठश्च दुर्गन्धिश्वासवाहकः ।
दुष्टलक्षणसंपन्नो यद्यपि स्वयमीश्वरः ॥ १-

बहुप्रतिग्रहासक्त आचार्यः श्रीक्षयावहः ।
अथ शिष्यलक्षणम् (कुलार्णवे)
सच्छिष्यं तं कुलेशानि सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ १-

शमादिसाधनोपेतं गुणशीलसमन्वितम् ।
शुद्धदेहान्ववायज्ञं धार्मिकं शुद्धमानसम् ॥ १-

विश्वासविनयोपेतं वित्तशाठ्यविवर्जितम् ।
असाध्यसाधकं शूरं बलकान्तिसमन्वितम् ॥ १-

अनुकूलक्रियायुक्तमप्रमत्तं विचक्षणम् ।
हितसत्यमितस्निग्धभाषिणं मुक्तदूषणम् ॥ १-

सकृदुक्तगृहीतार्थं चतुरं बुद्धिविस्तरम् ।
गृहमत्यासवोत्सङ्ग निर्विकारमसेवकम् ॥ १-

विमृश्यकारिणं वीरं मनोदारिद्र्यवर्जितम् ।
सर्वकार्यातिकुशलं धीरं सर्वोपकारकम् ॥ १-

अत्यर्थं परनिन्दायां विमुखं सुमुखं प्रिये ।
जितेन्द्रियं सुसंतुष्टं धीमन्तं ब्रह्मचारिणम् ॥ १-

त्यक्ताधिव्याधिचापल्यं दुःशङ्कातङ्कवर्जितम् ।
गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनाभजनोत्सुकम् ॥ १-

गुरुदैवतभक्तं च कामिनी भजनोत्सुकम् ।
गुर्वाज्ञापालकं देवि गुरुकीर्तिप्रशंसकम् ॥ १-

प्. ४७) गुरुवाक्यप्रमाणज्ञं गुरुशुश्रुषणे रतम् ।
चित्तानुवर्तिनं प्रेक्ष्यकारिणं कुलनायिके ॥ १-

लज्जाभिमानगर्वादिवर्जितं गुरुसन्निधौ ।
निरपेक्षं गुरुद्रव्ये तत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणम् ॥ १-

गुरुध्यानादिनिरतं मोक्षमार्गाभिकाङ्क्षिणम् ।
इत्यादिलक्षणोपेतं गुरुः शिष्यं परिग्रहेत् ॥ १-

कुत्सितशिष्यलक्षणं तत्रैव -
दुष्टान्ववायजं दुष्टं गुणहीनं विरूपितम् ।
परशिष्यं च पाखण्डं धूर्तं पण्डितमानिनम् ॥ १-

हीनाधिकविकाराङ्गं विकलावयवान्वितम् ।
पङ्गुमन्धं च वधिरं मलिनं व्याधिपीडितम् ॥ १-

उच्छिष्टं दुर्मुखं चापि स्वेच्छावेशधरं विटम् ।
दुर्भिदग्धं कुचेष्टं च कुटिलं भीमवीक्षणम् ॥ १-

निद्रालस्ययुतं तन्द्राद्यूतादिव्यसनान्वितम् ।
कपाटकुड्यस्तम्भादौ तिरोहिततनुं सदा ॥ १-

शून्यमुक्तकरं क्षुद्रं श्रद्धाभक्तिविवर्जितम् ।
किमेकवादिनं स्तब्धं दूषकं चपलं शठम् ॥ १-

धनस्त्रीशुद्धिरहितं निषेधविधिवर्जितम् ।
रहस्यभेदकं चापि वेदकार्यार्थघातकम् ॥ १-

मार्जारबकवृत्तिं च रन्ध्रान्वेषणतत्परम् ।
मायान्वितं कृतघ्नं च प्रच्छन्नान्तरदायकम् ॥ १-

प्. ४८) विश्वासघातक्तं देवद्रोहिणं पापकारिणम् ।
अविश्वासमविद्याङ्गमनर्थसिद्धिकाङ्क्षिणम् ॥ १-

आततायिनमादित्सुं कुत्सितं कूटसाक्षिणम् ।
सर्वत्र याचकं देवि सर्वाकृष्टाभिगामिनम् ॥ १-

असत्यनिष्ठं चासक्तं ग्राम्यादिबहुभाषिणम् ।
दुर्विचारवितर्कादिकारकं कलहप्रियम् ॥ १-

वृथाक्षेपकरं भ्रान्तं भ्रामकं वाग्विडम्बकम् ।
परोक्षे दूषणकरं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ॥ १-

वाग्रुक्षवादिनं विद्याचौरमात्मप्रशंसकम् ।
गुणासहिष्णुं सद्भीतमतिक्रोधसमन्वितम् ॥ १-

चार्वाकं दुर्जनसखं सर्वलोकविगर्हितम् ।
पिशुनं परसंतापं सर्वप्राणिभयंकरम् ॥ १-

अक्लेशवादिनं मित्रद्रोहिणं भ्रातृवञ्चकम् ।
जिह्वोपस्थपरं देवि तस्करं पशुचेष्ठितम् ॥ १-

अकारणद्वेषहास्यक्लेशक्रोधादिकारिणम् ।
अतिहास्यस्य कर्तारं भ्रमान्तःपरिहासकम् ॥ १-

कामुकं चाटिनिर्लज्जं मिथ्यादुश्चेष्टसूचकम् ।
असूयामदमात्सर्यदम्भाहंकारसंयुतम् ॥ १-

ईर्ष्यापैशुन्यपारुष्यकार्पण्यक्रोधमानिनम् ।
अधीरं दुःखितं द्वेष्यमशक्तं तत्त्ववर्जितम् ॥ १-

असिद्धकुमतिं मूढं चिन्ताकुलितमानसम् ।
तृष्णालोभयुतं दीनमतुष्टं सर्वयाचकम् ॥ १-

प्. ४९) बह्वाशिनं कपटिनं भ्रामकं कुटिलं प्रिये ।
भक्तिश्रद्धादयाशान्तिधर्माचारविवर्जितम् ॥ १-

मातापितृगुरुप्राज्ञमहतां हास्यकारकम् ।
कुलद्रव्यादिवीभत्सं गुरुसेवाभिमानिनम् ॥ १-

स्त्रीदुष्टं समयभ्रष्टं गुरुशप्तं महेश्वरि ।
इत्यादिविगुणोपेतं गुरुः शिष्यं परित्यजेत् ॥ १-

स्नेहाद्वा लोभतो वापि यदि गृह्णाति दीक्षयेत् ।
तस्मिन् गुरौ सशिष्ये च देवताशाप आपतेत् ॥ १-

तस्मादेवं विधं शिष्यं न गृह्णीयात् कदाचन ।
यदि गृह्णाति मोहेन तत्पापैः प्राप्यते गुरुः ॥ १-

मन्त्रिपापं च राजानं पतिं जायाकृतं यथा ।
तथा शिष्यकृतं पापं प्रायो गुरुमपि स्पृशेत् ॥ १-

ज्ञानेन कृपया वापि गुरुः शिष्यं परीक्षयेत् ।
संवत्सरं तदर्द्धं वा तदर्द्धं वा तदर्द्धतः ॥ १-

उत्तमानधमे कार्ये नीचानुत्तमकर्मणि ।
प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समागमैः ॥ १-

तन्मर्मसूचकैर्वाक्यैर्मायाभिः क्रूरचेष्टितैः ।
पक्षपातैरुदासीनैरनेकैश्च मुहुर्मुहुः ॥ १-

आहृष्टः पीडितश्चापि यो विषादं न याति च ।
गुरुः कृपां करोतीति मुदा संवेदयेत् सदा ॥ १-

श्रीगुरुस्मरणे वापि कीर्त्तने चापि वन्दने ।
परिचर्यायामाह्वाने प्रेषणेऽन्वेषणे प्रिये ॥ १-

प्. ५०) आनन्दकम्परोमाञ्चस्वरनेत्रादिविक्रिया ।
येषां स्यात् ते न योग्याः स्युर्मन्त्रसिद्धिरपीश्वरि ॥ १-

(मन्त्रमुक्तावल्याम्)
तयोर्वत्सरमात्रेण ज्ञातान्योन्यं भविष्यति ।
गुरुता शिष्यता वापि नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १-

(मेरुतन्त्रे)
धनार्थिनस्तु गुरवः शिष्याः सिद्ध्यर्थिनः कलौ ।
तस्मान्न चोभयोः सिद्धिर्देवतानां विडम्बनम् ॥ १-

(लिङ्गागमे)
शिष्यश्च सद्गुरोर्मन्त्रं हृहीत्वा तं परित्यजेत् ।
गुरुत्यागकरः शिष्यः प्रायश्चित्ती भवेद्ध्रुवम् ॥ १-

(रुद्रयामले)
गुरुत्यागाद्भवेन्मृत्युर्मन्त्रत्यागाद्दरिद्रता ।
गुरुमन्त्रपरित्यागाद्रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ १-

कौलिकेन पशोर्मन्त्रग्रहणे तु तत्परित्यागोऽपि देव्यागमे उक्तः ।
यदि दैवात् पशोर्विद्या लभ्यते कुलजैर्नरैः ।
द्विजं तु कौलिकं प्राप्य पुनर्विद्यामुपालभेत् ॥ १-

यो गृह्णाति पशोर्दीक्षां तस्याधिर्गात्रपीडनम् ।
भवत्येव न संदेहो बन्धनं चैव वा भवेत् ॥ १-

वटपत्रे लिखित्वा च तन्मन्त्रं श्रोतसि क्षिपेत् ।
सद्गुरुं वा समाश्रित्य गृह्णीयात् संस्कृतं मनुम् ॥ १-

(कुलार्णवे)
श्रीगुरुं लक्षणोपेतं संशयच्छेदकारकम् ।
प्. ५१) लब्ध्वा ज्ञानप्रदं देवि न गुर्वन्तरमाश्रयेत् ॥ १-

अनभिज्ञं गुरुं प्राप्य संशयाच्छेदकारकम् ।
शिष्यो गुर्वन्तरं गत्वा तद्दोषैर्नानुलिप्यते ॥ १-

(शैवागमे)
गुरवो बहवः सन्ति कुमन्त्रौषधवेदिनः ।
निगमागमशास्त्रोक्तमन्त्रज्ञो दुर्लभो भुवि ॥ १-

सुविज्ञश्चोद्धरेन्मूर्खं न मूर्खो मूर्खमुद्धरेत् ।
शिलां संतारयेन्नौर्हि किं शिलां तारयेच्छिला ॥ १-

मधुलुब्धो यथा भृङ्गः पुष्पात् पुष्पान्तरं व्रजेत् ।
ज्ञानलुब्धस्तथा शिष्यो गुरोर्गुर्वन्तरं व्रजेत् ॥ १-

(वाराहीतन्त्रे)
स्वनाम्ना न गुरुः कार्यो भार्या च मातृनामिका ।
अथोक्तलक्षणलक्षितस्यापि गुरोर्विशेषमाह । (रुद्रयामले)
वैष्णवे वैष्णवो ग्राह्यः शैवे शैवश्च शाक्तिके ॥ १-

शैवः शाक्तोऽपि सर्वत्र दीक्षास्वामी न संशयः ।
व्युत्क्रमेण महेशानि मन्त्रसिद्धिर्भवेन्न हि ॥ १-

न पत्नीं दीक्षयेद्भर्त्ता न पिता दीक्षयेत् सुताम् ।
न पुत्रं च तथा भ्राता भ्रातरं च न दीक्षयेत् ॥ १-

न पत्नीं दीक्षयेद्भर्तेति पशुकल्पे । वीरकल्पे तु -
वीराणां कौलिकानां च भर्ता दीक्षणमाचरेत् ।
भर्तुर्दीक्षाप्रदाने तु न दोषः कौलिकागमे ॥ १-

शिवेन दीक्षा पूर्वं तु गौर्यै दत्ता शुभावहा- इत्युक्तम् ।
तथा-
पितुर्मन्त्रं न गृह्णीयात् तथा मातामहादपि ॥ १-

प्. ५२) सोदराच्च कनिष्ठाद्वा वैरिपक्षाश्रितात् तथा ।
(गणेशविमर्षिण्याम्)
पितुर्दीक्षा यतेर्दीक्षा दीक्षा च वनवासिनः ॥ १-

विविक्ताश्रमिणो दीक्षा सा न कल्याणदायिनी ।
(योगिनीतन्त्रे)
निर्वीर्यं हि पितुर्मन्त्रं तथा मातामहस्य च ॥ १-

सोदरस्य कनिष्ठस्य वैरिपक्षाश्रितस्य च ।
प्रमादाद्वा तथाज्ञानात् पितृदीक्षां यदाचरेत् ॥ १-

प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा पुनर्दीक्षां समाचरेत् ।
अत्र पितुरित्यनादरे षष्ठी तेन पित्रादिष्वभक्तिरूपोऽनादरोऽतिपरि-चयादिना यदि भवति तदा पुत्रादिना मन्त्रो न ग्राह्य इत्यर्थः । इति सुधार्णवकृतः ।
मत्स्यसूक्ते तु -
निर्वीर्यं हि पितुर्मन्त्रं शैवे शाक्ते न दुष्यति - इत्युक्तम् ॥ १-

(ताराकल्पे)
कथमपि मनुमेतं प्राप्य शिष्याय कस्मै
निजकुलतिलकाय ज्येष्ठपुत्राय दद्यात् - इदं ताराविषयकम् । श्री विद्याविषयेऽपि न पितृदीक्षानिषेधः । तदुक्तं (श्रीक्रमे)
मनुर्विमृश्य दातव्यो ज्येष्ठपुत्राय धीमते ।
स्वीयमन्त्रग्रहणे तु गुरुविचारो न कर्तव्यः ।
स्वीयमन्त्रोपदेशे तु न कुर्याद्गुरुचिन्तनम् ॥ १-४०७ ॥ ॥
इति भैरवत्रन्त्रवचनात् ।
तथा च -
ब्रह्मणा कथितं पूर्वं वशिष्ठाय महात्मने ।
वसिष्ठोऽपि स्वपुत्राय मत्पित्रे दत्तवान् स्वयम् ॥ १-

प्. ५३) प्रसन्नहृदयः स्वच्छः पिता मे करुणानिधिः ।
कुरुक्षेत्रे महातीर्थे सूर्यपर्वणि दत्तवान् ॥ १-

इति विष्णुमन्त्रमधिकृत्य वैशम्पायनसंहितायां शौनकं प्रति व्यासवाक्याद्विष्णुमन्त्रेऽपि न पितृदीक्षानिषेधः ।
स तूपदेश्यः पुत्रश्च व्यत्ययी च सुतस्तथा ।
इति नारायणीयवचनादभक्तस्यैव पुत्रस्य पितृदीक्षानिषेधः । इति संप्रदायविदः । व्यत्ययी मन्त्रान्तरं दत्वा मन्त्रान्तरग्राहकः ।
(योगिनीतन्त्रे)
स्त्रियो दीक्षा शुभा प्रोक्ता मातुश्चाष्टगुणा स्मृता ॥ १-

साध्वी चैव सदाचारा गुरुभक्ता जितेन्द्रिया ।
सर्वमन्त्रार्थतत्त्वज्ञा सुशीला पूजने रता ॥ १-

गुरुयोग्या भवेत् सा हि विधवा परिवर्जिता ।
(वैशम्पायनसंहितायाम्)
स्वप्नलब्धं स्त्रिया दत्तं संस्कारेणैव सिद्ध्यति ॥ १-

संस्कारश्च तत्रैव -
स्वप्नलब्धे च कलशे गुरोः प्राणान् निवेशयेत् ।
वटपत्रे कुङ्कुमेन लिखित्वा ग्रहणं कृतम् ॥ १-

ततः सिद्धिमवाप्नोति विफलं त्वन्यथा भवेत् ।
सिद्धमन्त्रग्रहणे तु न कश्चिद्विचारः । तदुक्तं (शक्तियामले)
सिद्धमन्त्रो यदि भवेत् तदा पत्नीं सुदीक्षयेत् ॥ १-

शक्तित्वेन वरारोहे न च सा पुत्रिका भवेत् ।
पिता तथाविधः पुत्र्यै तथा दीक्षां समाचरेत् ॥ १-

भ्राता सिद्धमनुर्भूयात् गुरुर्भ्रातुस्तु शक्तितः ।
सिद्धमन्त्रो नरः सर्वमयोग्यं योग्यतां नयेत् ॥ १-

प्. ५४) (महाकपिलपञ्चरात्रे)
न मन्त्रे चाधिकारोऽस्ति शूद्राणां नियमः परः ।
मन्त्राभावादमन्त्रेण भाषितं सर्वकर्म हि ॥ १-

(सातातपसंहितायाम्)
यावन्त्यर्णानि मन्त्राणां स्त्रीशूद्रादेः प्रदापयेत् ।
तावत्यो ब्रह्महत्याः स्युः स्वयमाह प्रजापतिः ॥ १-

इति वैदिकादिमन्त्रपरम् ॥
(भविष्योत्तरे)
ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये शुचयोऽमलाः ।
तेषां मन्त्राः प्रदेया वै न तु संकीर्णवर्णिनाम् ॥ १-

(देवीयामले)
स्वाहाप्रणवसंयुक्तं मन्त्रं शूद्रे ददद्द्विजः ।
शूद्रो निरयगामी स्याद्विप्रः शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥ १-

(ब्रह्मपुराणे)
वैदिको मिश्रितो वापि विप्रादीनां विधीयते ।
तान्त्रिको विप्रभक्तस्य शूद्रस्यापि प्रकीर्तितः ॥ १-

(भागवते ११ स्कन्धे)
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्च्चयेत् ॥ १-

(साम्बपुराणे)
श्रुतिभ्रष्टः श्रुतिप्रोक्तप्रायश्चित्ते भयं गतः ।
क्रमेण श्रुतिसिद्ध्यर्थं ब्राह्मणस्तं समाश्रयेत् ॥ १-

पञ्चरात्रं भागवतं तन्त्रं वैखानसाभिधम् ।
वेदभ्रष्टान् समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान् ॥ १-

(आचारकुसुमावल्याम्)
ब्रह्मवीर्यसमुत्पन्नो ब्राह्मणीगर्भसंभवः ।
प्. ५५) वेदोक्ताशेषसंस्कारसंस्कृतः सर्वदा शुचिः ॥ १-

अधीतवेदवेदाङ्गो वेदान्तार्थविचक्षणः ।
त्रिकालविहितस्नानसंध्योपासनतर्पणः ॥ १-

नित्यं सहस्रगायत्रीजापको वैश्वदेवकृत् ।
अग्निहोत्री सावधानो दैवे पैत्रे च कर्मणि ॥ १-

स्वकर्मच्युतिभीतश्च भीतः कालव्यतिक्रमात् ।
प्रायश्चित्तेष्वभीतश्च सदाचारेषु सादरः ॥ १-

गर्हिताचारविमुखः शान्तो दान्तः प्रसन्नधीः ।
इत्यादिलक्षणोपेतः कथितो वैदिको बुधैः ॥ १-

एतदन्यब्राह्मणा ये वेदभ्रष्टाश्च ते मताः ।
वेदभ्रष्टद्विजातीनां मिश्रोऽध्वा सिद्धिदः कलौ ॥ १-

वेदोक्त एव मार्गः स्याद्वैदिकस्य द्विजस्य च ।
परित्यक्तश्रौतमार्गः पतितः कथ्यते द्विजः ॥ १-

(नारदपञ्चरात्रे)
स्त्रीशूद्रेभ्यो मनुं दद्यात् स्वाहाप्रणववर्जितम् ।
(कुलार्णवे)
स्त्रीशूद्राणामयं मन्त्रो नमोऽन्तश्च सुखावहः ॥ १-

एतज्ज्ञात्वा महेशानि चाण्डालानपि दीक्षयेत् ।
(याज्ञवल्क्यसंहितायाम्)
न वैदिकं जपेच्छूद्रः स्त्रियश्चैव कदाचन ॥ १-

नमोऽन्तं शैवमन्त्रं वा वैष्णवं चेष्यते बुधैः ।
(मेरुतन्त्रे)
मोहाद्वा कामतः शूद्रः पुराणं संहितां स्मृतिम् ॥ १-

पठन्नरकमाप्नोति पितृभिः सह पापकृत् ।
प्. ५६) यः शूद्रो बुद्धिपूर्वं तु शृणुयाच्छ्रावयेद्द्विजः ॥ १-

वेदं तौ दुःखितौ स्तोऽस्मिन् भवेऽन्यत्र तु नारकौ ।
अधिकारमदाद्यस्तु धनस्य मदतोऽपि वा ॥ १-

शूद्रस्तु शृणुयाद्वेदं स निर्वंशश्च निर्धनः ।
अज्ञानाच्चेच्छुतो वेदः श्रावितो वा द्विजन्मना ॥ १-

प्राजापत्यत्रयं कृत्वा तौ द्वौ शुद्धौ भविष्यतः ।
भूतशुद्धितन्त्रोक्तानि तन्त्रचिन्तामणिलिखितवचनानि ।
प्रणवोच्चारणाद्धोमाच्छालग्रामशिलार्चनात् ॥ १-

ब्राह्मणीगमनाच्चैव शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ।
शूद्रस्य प्रणवोच्चारं पुराणासंमतं प्रिये ॥ १-

तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं तन्त्रोक्तं शूद्रजातिना ।
महाविद्याप्रभावेण शूद्रो वैश्यत्वमाप्नुयात् ॥ १-

प्रणवाद्यं महेशानि गृह्णीयुः शूद्रजातयः ।
एतद्दीक्षापरं तत्त्वं सुगोप्यं परमेश्वरि ॥ १-

(रुद्रयामले)
प्रवृत्ते भैरवीतन्त्रे सर्वे वर्णा द्विजातयः ।
निवृत्ते भैरवी तन्त्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥ १-

अत्र द्विजातय इति वर्णद्वयजाताः । कुण्डादय इति नागोजिभट्टाः ।
(सौत्रामणितन्त्रे)
मायाबीजं ब्राह्मणः स्याच्छ्रीबीजं क्षत्रियः स्मृतः ।
कामबीजं भवेद्वैश्यो वाग्भवं शूद्र ईरितः ॥ १-

चतुर्बीजपरित्यक्तो मन्त्रः पौलस्त्यसंज्ञकः ।
चतुर्बीजं ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां त्रिबीजकम् ॥ १-

बीजद्वयं तु वैश्यानां शूद्राणां त्वेकबीजकम् ।
प्. ५७) (ब्रह्मपुराणे)
ओंकारादिसमायुक्तं नमस्कारान्तमीरितम् ।
स्वनाम सर्वसत्त्वानां मन्त्र इत्यभिधीयते ॥ १-

(यामले)
स्वताराराशिकोष्ठानामनुकूलान् भजेन्मनून् ।
शिष्यानुकूलं चक्रेभ्यो ज्ञात्वा दद्यान्मनुं गुरुः ॥ १-

अथ चक्रविचारः । तदुक्तम् (भुवनेश्वरी तन्त्रे)
ताराशुद्धिर्वैष्णवानां कोशशुद्धिः शिवस्य च ।
राशिशुद्धिस्त्रैपुरे च गोपालेऽकडमः स्मृतः ॥ १-

अकडमो वामनस्य गणेशे दन्तचक्रकम् ।
दन्तचक्रं वराहस्य महालक्ष्म्याः कुलाकुले ॥ १-

नामादिचक्रे सर्वेषां भूतचक्रे तथैव च ।
दोषान् संशोध्य गृह्णीयाद्गुरुवाक्येन जल्पकः ॥ १-

(वाराहसंहितायाम्)
ताराचक्रं राशिचक्रं नामचक्रं तथैव च ।
अत्र चेत् सगुणो मन्त्रो नान्यचक्रं विचारयेत् ॥ १-

अथ वक्ष्ये विचारोऽयं चक्राणां सिद्धिहेतवे ।
ततस्तु प्रथमं वक्ष्ये स्वकुलाकुलचक्रकम् ॥ १-

कारणात् पञ्चभूतानामुद्भूता मातृका यतः ।
अतो भूतात्मका वर्णाः पञ्चपञ्चविभागतः ॥ १-

वायवग्निभूजलाकाशाः पञ्चाशल्लिपयः क्रमात् ।
पञ्च ह्रस्वाः पञ्च दीर्घा विन्द्वन्ताः संधिसंभवाः ॥ १-

पञ्चशः कादयः षक्षलसहान्ताः समीरिताः ।
पञ्चपञ्चेति दशवर्णा इत्यर्थः । वायवग्निभूजलाकाशा इति । अ-आ-एकचटतपयषा मारुताः । इ-ई-र्-एखछठथफरक्षा आग्नेयाः । उ-ऊ-ओगजडदबललाः भौमाः ।
प्. ५८) ऋ-ॠ औघझढधभवसा जलीयाः । ऌ ॡ अंङञणनमशहा नाभसाः । पञ्चह्रस्वा इति अ इ उ ऋ ऌ । पञ्चदीर्घा इति आ ई ऊ ॠ ॡ । विन्द्वन्ता इति विन्दुरन्ते यस्य तेन अं इत्यर्थः । संधिसंभवा इति ए ऐ ओ औ ।
स्वनामाद्यक्षराणां तु मित्रं वा स्वकुलं वरम् ॥ १-

तद्यथा -
साधकस्याक्षरं पूर्वं मन्त्रस्यापि तथाक्षरम् ।
यद्येकभूतदैवत्यं जानीयात् स्वकुलं हि तत् ॥ १-

मित्रमिति परस्परमैत्रम् । तदुक्तम् (दीपिकायाम्)
पार्थिवं वारुणं मैत्रमाग्नेयस्यापि मारुतम् ।
पार्थिवानामक्षराणां शत्रुत्वे मारुतं स्थितम् ॥ १-

आग्नेयस्याम्भसं शत्रुरम्भसस्तैजसं स्मृतम् ।
एतेषामेव सर्वेषामविरोधि तु नाभसम् ॥ १-

परस्परविरुद्धानां न कुर्यान्मेलनं सुधीः ।
उक्तं कुलाकुलं चक्रं समस्तपुरुषार्थकम् ॥ १-

वायुः
अग्निः
भूः
जलम्
आकाशः
अ
इ
उ
ऋ
ऌ
आ
ई
ऊ
ॠ
ॡ
ए
ऐ
ओ
औ
अं
क
ख
ग
घ
ङ
च
छ
ज
झ
ञ
ट
ठ
ड
ढ
ण
त
थ
द
ध
ण
प
फ
ब
भ
ंअ
य
र
ल
व
श
ष
क्ष
ल
स
ःअ
इति कुलाकुलचक्रम् ।
प्. ५९) वक्ष्ये अकथहं चक्रं प्राग्लिखेच्चतुरस्रकम् ।
मध्ये रेखाद्वयं दद्यात् प्रागग्रमुदगग्रगम् ॥ १-

चतुरस्रं भवेत् तत्र चतुष्कोष्ठसमन्वितम् ।
पूर्वापरायतं दद्यान्मध्ये रेखाद्वयं ततः ॥ १-

उदग्दक्षिणदीर्घं च दद्याद्रेखाद्वयं ततः ।
ततः षोडशकोष्ठाढ्यं जायते चक्रमुत्तमम् ॥ १-

आदिक्षान्ता।ल्लिखेद्वर्णान् क्रमेणानेन मन्त्रवित् ।
इन्द्व१ग्नि३रुद्र११नव९नेत्र२युगा४ऽर्क१२दिक्षु

ऋत्व६ष्ट८षोडश१६चतुर्दश१४भौतिकेषु

पाताल७पञ्चदश१५वह्निहिमांशु१३कोष्ठे
वर्णा।ल्लिखेल्लिपिभवान् क्रमशस्तु धीमान् ॥ १-

आदौ चतुश्चतुष्कोष्ठे सिद्धादीन् परिकल्पयेत् ।
प्रदक्षिणक्रमादेवं स्वनामाक्षरमाद्यतः ॥ १-

सिद्धसाध्यसुसिद्धारिक्रमेण गणयेद्बुधः ।
सिद्धादीन् सिद्धिदः सिद्धो जपात् साध्यो हुतादिभिः ॥ १-

सुसिद्धः प्राप्तिमात्रेण साधकं भक्षयेदरिः ।
सिद्धार्णा बान्धवा ज्ञेया साध्यास्ते सेवका मताः ॥ १-

सुसिद्धाः पोषकाश्चैवं शत्रवो घातकाः स्मृताः ।
(पिङ्गलामते)
सिद्धः सिद्ध्यति कालेन साध्यस्तु जपहोमतः ॥ १-

सुसिद्धो ग्रहणादेव शत्रुर्मूलानि कृन्तति ।
(मेरुतन्त्रे)
आदौ ज्ञेयं चतुष्केषु सिद्धाद्यं विदिशासु च ॥ १-

प्. ६०) तत्स्थानसमकोष्ठात् तु पुनर्गण्यं गुरूक्तितः ।
(पिङ्गलामते)
सिद्धादीन् शोधयेन्मन्त्री पुनः सिद्धादिभिः स्मृतः ॥ १-

सिद्धिसिद्धो जपात् सिद्धिर्द्विगुणात् सिद्धिसाध्यकः ।
सिद्धः सुसिद्धोऽर्धजपात् सिद्धारिर्हन्ति बान्धवान् ॥ १-

साध्यसिद्धो द्विगुणकः साध्यसाध्यो निरर्थकः ।
साध्यसुसिद्धोऽर्धजपात् साध्यारिर्हन्ति गोत्रजान् ॥ १-

सुसिद्धसिद्धोऽर्धजपात् फलं दद्याद्यथेप्सितम् ।
सुसिद्धसाध्यं सततं जपात् सिद्धिर्न चान्यथा ॥ १-

सुसिद्धसिद्धो यो मन्त्रः पूर्वजन्मकृतश्रमः ।
तस्मात् तं सर्वसिद्धीनां साधने योजयेन्मनुम् ॥ १-

सुसिद्धारिर्विशेषेण स्वकुलं नाशयेद्ध्रुवम् ।
अरिसिद्धः सुतं हन्ति अरिसाध्यस्तु कन्यकाम् ॥ १-

पत्नीमपि सुसिद्धस्तु अर्यरिर्मूलघातकः ।
अकथह

उङप

आखदक्ष

ऊचफ

ओडव

ऌझम

औढश

ॡञय

ईघन

ॠजभ

इगध

ॠछब

अः तस

ऐठल

अंणष

एटर

प्. ६१) अथ ऋणिधनिचक्रम् । तत्र मन्त्राणां साधकानां ऋणित्वे धनित्वे च हेतुमाह (तन्त्रराजे)
पूर्वजन्मकृताभ्यासात् पापादस्याफलाप्तिकृत् ॥ १-

पापे नष्टे फलावाप्तिः काले देहक्षयादृणी ।
मन्त्रसंप्राप्तिमात्रेण प्राक् पूतः सिद्धये भवेत् ॥ १-

सिद्धमन्त्रान् गुरोर्लब्ध्वा मन्त्री यत्सिद्धिभाग्नरः ।
लक्ष्मीवान् स सदा पूज्यो मन्त्रभोगमवाप्नुयात् ॥ १-

स मन्त्रोऽस्य ऋणी ज्ञेयो भजनं तस्य पूर्वगम् ।
तस्मादृणविशुद्धिस्तु कार्या सर्वैस्तु सर्वतः ॥ १-

तदुक्तम् (सुन्दरीरहस्यवृत्तौ)
पूर्वापरायतं लेख्यं रेखाद्वादशकं क्रमात् ।
क्रमेणैवात्र जायन्ते कोष्ठा एकादश क्रमात् ॥ १-

तेषु वर्णा।ल्लिखेन्मन्त्री स्वरादिक्रमयोगतः ।
द्वौ द्वौ स्वरौ पञ्चसु कोष्ठकेषु
शेषान् स्वरान् षट्सु षडेकमेकम् ।
कादीन् हशेषान् विलिखेत् ततोऽर्णा-
नेकैकमेकादशमात्रकेषु ॥ १-

साध्याङ्कान् विलिखेदूर्ध्वे साधकाङ्कानधो लिखेत् ।
इन्द्र१४र्क्ष२७नेत्र२रवि१२पञ्चदश१५र्तु६वेद४-
वन्ह्या३युधा८ष्ट८नव९भिर्गुणिता।श्च साध्यान् ।
दि१०ग्भू१मुनि७श्रुति४गजा८ग्नि३मुनी७षु५वेद४-
ष६ड्वह्नि३भिश्च गुणितानथ साधकार्णान् ॥ १-

प्. ६२) साध्याङ्कान् साधकाङ्का।श्च पूरयेद्गृहसंख्यया ।
नामाक्षरादकथहाद्गजभक्तशेषं
ज्ञात्वोभयोरधिकशेषमृणं धनं स्यात् ॥ १-

मन्त्रो यद्यधिकाङ्कः स्यात् तदा मन्त्रं जपेत् सुधीः ।
समेऽपि च जपेन्मन्त्री न जपेत् तदृणाधिके ॥ १-

(मेरुतन्त्रे)
ऋणी तु साधको ज्ञेयः साधकाङ्को यदाधिकः ।
यावत् स्यादधिकस्तावत्संख्याकानि यदाचरेत् ॥ १-

पुरश्चरणसंज्ञानि तदास्य समता भवेत् ।
पुरश्चर्यां पुनः कृत्वा तदा स्यात् कार्यसाधकः ॥ १-

(सुन्दरीरहस्यवृत्तौ)
गुणिते तु कृतेऽङ्कानां यच्छेषं जायते स्फुटम् ।
तदङ्कं कथयाम्यत्र एकादशगृहस्थितम् ॥ १-

षट्६काल६काल६विय०दग्नि३समुद्र४वेद४-
खा०ऽकाश० शून्य० दहानाः३ खलु साध्यवर्णाः ।
युग्म२द्वि२पञ्च५वियद०म्बर०युक्२शशाङ्क१-
व्योमा०ऽब्धि४ वेद४ शशिनः१ खलु साधकार्णाः ॥ १-

नामाक्षरादकथहाद्गजभक्तशेषं
ज्ञात्वोभयोरधिकशेषमृणं धनं स्यात् ॥ १-४८६एf ॥
प्. ६३)

अ आ
इ ई
उ ऊ
ऋ ॠ
ऌ ॡ
ए
ऐ
ओ
औ
अं
अः
क
ख
ग
घ
ङ
च
छ
ञ
झ
ञ
ट
ठ
ड
ढ
ण
त
थ
द
ध
न
प
फ
ब
भ
म
य
र
ल
व
श
ष
स
ह

इति ऋणिधनिचक्रम् ।
अथ वर्गचक्रम् । तदुक्तम् (तन्त्रराजे)
मन्त्राणामरिशोधार्थं नामाद्यक्षरपूर्वकम् ।
अष्टौ कोष्ठान् समालिख्य वर्गानष्टौ लिखेत् ततः ॥ १-

पक्षिमार्जारपञ्चास्यश्वानः सर्पाखुदन्तिनः ।
मेष क्रमादकारादिवसुवर्गयुता इमे ॥ १-

पक्षिमार्जारयोर्वैरं वैरं मार्जारपक्षिणोः ।
वैरं पक्षिभुजङ्गानां शात्रवं गजसिंहयोः ॥ १-

मेषकुक्कुरयोर्वैरं प्रीतिं युक्त्या विचारयेत् ।
भुजङ्गसिंहयोर्मैत्री मेषमूषकयोस्तथा ॥ १-

लोकादन्यच्च विज्ञेयं व्यवहारप्रयोगतः ।
एवं यन्त्रवरं ज्ञात्वा हृह्णीयान्मन्त्रमुत्तमम् ॥ १-

तदुक्तम् (वाराही तन्त्रे)
मार्जारकुक्कुरव्यालैः पक्षिणां वैरिता भवेत् ।
प्. ६४) मार्जारस्य शुनाखुभ्यां सिंहस्य दन्तिना सदा ॥ १-

कुक्कुरस्य खगौतुभ्यां खगाखुभ्यां च भोगिनः ।
उन्दुरस्योतुसर्पाभ्यां हरिणा सह दन्तिनः ॥ १-

गरुत्मत्सर्पयोर्वैरं तथा च गजसिंहयोः ॥ १-४९३एf ॥
अ

पक्षी
क

मार्जारः
च

सिंहः
ट

श्वा
त

नागः
प

आखुः
य

गज.ः
श

मेषः
इति वर्गचक्रम् ।
अथ राशिचक्रं तत्रैव-
सूत्रद्वयं पूर्वपरायतं तन्मध्ये द्वयं याम्यकुबेरभेदात् ।
एकैकमीशाननिशाचरे तु हुताशवायवोर्विलिखेत् ततोऽर्णान् ॥ १-

वेदा४ऽग्नि३वह्नि३युगल२श्रवणा२संख्यान्
पञ्चे५षु५वाण५शर५पञ्च५चतुष्टया४न्तान् ।
मेषादितः प्रतिलिखेत् सकला।स्तु वर्णान्
कन्यागतान् प्रविलिखेदथ शाद्यवर्णान् ॥ १-

(वाराही तन्त्रे)
वेदा४ग्नि३वह्नि३ युगल२श्रवण२ द्वि२वाण५-
वाणे५षु५वाणे५षु५पयोधि४संख्यान् ।
मेषादिकोष्ठेष्वभिलिख्य वर्णान्
षडेव शादीन् युवतौ लिखित्वा ॥ १-

प्. ६५) यदाहुराचार्याः ।
चतुर्भिर्यादिभिः सार्धं स्यात् क्षकारस्तु मीनगः । इति ॥
एको वाप्यथ पञ्चमोऽथ नवमो राशेः स्वकाद्बान्धवो
राशेः स्याद्दशमो द्वितीयसहितः षष्ठो भवेत् सेवकः ।
रुद्राग्निस्वरसंख्यया निगदितो मन्त्रः स्वयं पोषकः
स्याच्चेदष्टमवत्सरश्रुतिमितो मन्त्रः स्वयं घातकः ॥ १-

लग्नो १धनं २भ्रातृ३शत्रु४पुत्र५मित्र६कलत्रकाः

मरणं८धर्म९कर्मा१०ऽय११ व्यया१२ द्वादश राशयः ॥ १-

अत्र राशिचक्रे चतुर्थस्थानं शत्रुर्न तु बन्धुः । एवं षष्ठस्थानं बन्धुर्न च शत्रुरिति केचित् ।
अन्यच्च ।
जप्तुः स्वराशितो वर्ज्याः षष्ठाष्टरविगाः शुभाः ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चसप्ताङ्कदशरुद्रगाः ॥ १-

लग्नो धनं भ्रातृबन्धुपुत्रशत्रुकलत्रकाः ।
मरणं धर्मकर्मायव्यया द्वादश राशयः ॥ १-

नामानुरूपमेतेषां शुभाशुभफलं दिशेत् ।
स्वराशेर्मन्त्र पर्यन्तं गणनीयं विचक्षणैः ॥ १-

राशीनां शुद्धता ज्ञेया त्यजेच्छत्रुमृती व्ययम् ।
तस्यायमुपदेशः ।
पूर्वपश्चिमायतं रेखाद्वयम् । दक्षिणोत्तरायतं रेखाद्वयम् । ईशानराक्षसकोणयो रेखाद्वयम् । अग्निवायव्यकोणयो रेखाद्वयम् । एवं रेखाष्टकम् । तत्कोष्ठेषु पञ्चाशद्वर्णान् मेषादितो वक्ष्यमाणक्रमेण लिखेत् ।
तद्यथा ।
अ आ इ ई मेषे । उ ऊ ऋ वृषे । ऋ ऌ ॡ मिथुने । ए ऐ कर्कटे । ओ औ सिंहे । अं अः श ष स ह कन्यायाम् । क ख ग घ ङ तुलायाम् । च छ ज झ ञ वृश्चिके । ट ठ ड ढ ण धनुषि । त थ द ध न मकरे । प फ ब भ म कुम्भे । य र ल व क्ष मीने ।
प्. ६६)
उ ऊ ऋ

ॠ ऌ ॡ

अ आ
इ ई

य र ल व
क्ष

प फ ब भ म

ए ऐ

त थ द ध न

ओ औ

अं अः
श ष स ह

क ख ग
घ ङ

ट ठ ड
ढ

च छ ज
झ ञ

इति राशिचक्रम् ।
अथ नक्षत्रचक्रं तत्रैव ।
पूर्वापरायता रेखा दश देयाः प्रयत्नतः ॥ १-

उदग्दक्षिणदीर्घा च देया रेखाचतुष्टयी ।
नवत्रितयसंयुक्ता कोष्ठानां सप्तविंशतिः ॥ १-

जायते च तथा कुर्याल्लिखेद्वर्णा।स्तु तेषु च ॥
पक्षै२क१त्र्य३ब्धि४रूपा१वनि१भुज२शशि१यु२ग्युग्म२भू१युग्म२पक्षा

युग्मै२क१द्वि२त्रि३रूप१त्र्य३वनि१शशि१शशि१द्व्ये२क१पक्षा२ग्नि३वेदाः

अश्विन्यादिक्रमेणाक्षरमिह गदितं शेषभे विन्दुसर्गौ
जप्तुर्नक्षत्रभूतादथ परिगणयेज्जन्मसंपत्क्रमेण ॥ १-

जन्म संपद्विपत् क्षेमः प्रत्यरिः साधको बधः ।
मैत्रातिमैत्रताराः स्युस्त्रिरावृत्त्या नवैव हि ॥ १-

गणयेत् तत्क्रमादेव फलं नामानुरूपतः ।
जन्मर्क्षे च भवेद्धानिः संपत्तिः स्याच्च संपदि ॥ १-

प्. ६७) विपत्तारे विपत्तिः स्यात् क्षेमे मङ्गलमादिशेत् ।
प्रत्यरौ शत्रुवृद्धिः स्यात् साधके सिद्धिसाधनी ॥ १-

बधर्क्षेषु बधो ज्ञेयो मित्रर्क्षे मित्रवर्द्धनम् ।
अतिमित्रे भवेत् सौख्यं ताराचक्रमिति स्मृतम् ॥ १-

विपद्बधः प्रत्यरिश्च परित्याज्यो मनीषिभिः ।
राश्यज्ञाने ।
निजनामादिकं वर्णमादाय पुरतः प्रिये ॥ १-

मन्त्राद्यक्षरपर्यन्तं गणनीयाश्च सूरिभिः ।
इत्यविज्ञातराश्यादिविषयम् ।
तथा च ।
प्रकटं यस्य जन्मर्क्षं तस्य जन्मर्क्षतो बुधः ॥ १-

प्रणष्टजन्मभं यस्य तस्य नामर्क्षतो बुधः ।
पिङ्गलामते ।
प्रायं२सोमं १गुणं३वेदं४रूपं१रूपं१यमं२शशि१ ॥ १-

प्रायं२प्रायं२तथाचन्द्रं१त्रिप्रायम् सोम१युग्मकम्

गुणै३क१त्रि३गुणंसोमं यमाख्यं सोम१यु२ग्गुणम्३ ॥ १-

वेदं४ चेति न्यसेदङ्का।स्तत्संख्यां च न्यसेल्लिपिम् ।
रसा६ष्टन८व९भद्राणि युग्मयुग्मप्रभेदतः ॥ १-

इतराणि न भद्राणि ज्ञातव्यं मन्त्रकोविदैः ।
आरभ्य जन्मनक्षत्रं मन्त्रतारावसानिकम् ॥ १-

प्. ६८)
अ आ
अश्विनी
देवः
इ
भरणी
मनुष्यः
ई उ ऊ
कृत्तिका
राक्षसः
ऋ ॠ ऌ ॡ
रोहिणी
मनुष्यः
ए
मृगशिराः
देवः
ऐ
आर्द्रा
मनुष्यः
ओ औ
पुनर्वसुः
देवः
क
पुष्यः
देवः
ख ग
आश्लेषा
राक्षसः
घ ङ
मघा
राक्षसः
च
पूर्वफा

मनुष्यः
छ ज
उत्तरफा

मनुष्यः
ञ्ह ञ
हस्तः
देवः
ट ठ
चित्रा
राक्षसः
ड
स्वाती
देवः
ढ ण
विशाखा
राक्षसः
त थ द
अनुराधा
देवः
ध
ज्येष्ठा
राक्षसः
न प फ
मूलम्
राक्षसः
ब
पूर्वाषा

मनुष्यः
भ
उत्तराषा

मनुष्यः
म
श्रवणा
देवः
यर
धनिष्ठा
राक्षसः
ल
शतभिषा
राक्षसः
वश
पूर्वभाद्रः
मनुष्यः
ष स ह
उत्तरभाद्रः
मनुष्यः
लक्ष अं अः
रेवती
देवः
इति नक्षत्रचक्रम् ।
अथ गणचक्रम् (तत्रैव)
पूर्वोत्तरत्रयं पश्चाद्भरण्यार्द्राथ रोहिणी ।
इमानि मानुषाण्याहुर्नक्षत्राणि मनीषिणः ॥ १-

प्. ६९) ज्येष्ठाशतभिषामूलधनिष्ठाश्लेषकृत्तिकाः ।
चित्रामघाविशाखाः स्युस्तारा राक्षसदैवताः ॥ १-

अश्विनीरेवतीपुष्यस्वातीहस्ताः पुनर्वसुः ।
अनुराधामृगशिरःश्रवणा देवतारकाः ॥ १-

अन्यच्च ज्योतिःशास्त्रे ।
दे- मा- रा- मा- दे- मा- दे- दे- रा- रा- मा- म- दे- रा- द- रा- ।
दे- रा- रा- म- म- दे- रा- रा- मा- मा- दे- गणभानि च ॥ १-

तदुक्तम् (दीपिकायाम्)
हस्तस्वातिमृगाश्विनीहरिगुरुः पौष्णानुराधादिति-
रार्द्रारोहिणिकोत्तराणि भरणी पूर्वाणि भानि त्रयम् ।
ज्येष्ठाश्लेषविशाखमूलवरुणा वस्वग्निचित्रामघाः
कथ्यन्ते मुनिभिर्यथाक्रममिमे देवा नरा राक्षसाः ॥ १-

इति गणचक्रम् ।
अथाकडमचक्रं तत्रैव ।
चक्रं वक्ष्येऽकडमाख्यं प्रसिद्धं सर्वसिद्धिदम् ।
मन्त्राणां ग्रहणे मन्त्री सर्वथा तं विचारयेत् ॥ १-

राशिचक्रं लिखेन्मन्त्री वर्णान् क्लीबविवर्जितान् ।
अकारादिक्षकारान्तान् विलिखेत् क्रमतः सुधीः ॥ १-

आदिकोष्ठे यथा वर्णा जायन्तेऽकडमाः क्रमात् ।
विलिख्य गणयेज्जप्तुर्नामाद्यक्षरपूर्वकम् ॥ १-

सिद्धसाध्यसुसिद्धारिक्रमेणैव पुनः पुनः ।
अन्यच्च ।
अकारादिक्षकारान्तं दक्षपार्श्वक्रमेण तु ॥ १-

मेषादितोऽभिमीनान्तं गणयेत् क्रमतः सुधीः ।
प्. ७०) जप्तुः स्वनामतो मन्त्री यावन्मन्त्राद्यमक्षरम् ॥ १-

सिद्धसाध्यसुसिद्धारिक्रमेणैव पुनः पुनः ।
सिद्धः सिद्ध्यति कालेन साध्यः सिद्ध्यति वा न वा ॥ १-

सुसिद्धो ग्रहणादेव रिपुर्मूलं निकृन्तति ।
अः ठ
भज्ञः
अं
टबक्ष
अ कडम
आख
ढय
इग
णर
औञफल
ईघतल
ओ झ
पह
ऐ जनस
एछधष
उङथव
ऊ
चदश
इत्यकडमचक्रम् ।
अथोदितचक्रम् । तदुक्तम् (सुन्दरी रहस्यवृत्तौ)
उदिताख्यं महाचक्रं कथयामि समासतः ॥ १-

षट्कोणं विलिखेच्चक्रं समरेखं मनोहरम् ।
पूर्वादि विलिखेद्वर्णानादिक्षान्तान् यथाक्रमम् ॥ १-

उदिते सम्पदुद्दिष्टा द्वितीये संपदां क्षयः ।
तृतीये च धृतिं विद्याच्चतुर्थे बन्धुविप्लवः ॥ १-

पञ्चमे संशयात्मा स्यात् षष्ठे सर्वविनाशकः ।
नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्राद्यदर्शनम् ॥ १-

प्. ७१)
इत्युदितचक्रम् ।
अथ षट्पदमातृकाचक्रम् । (मेरुतन्त्रे)
यस्तु बीजात्मको मन्त्रस्तत्र षट्पदमातृका ।
विज्ञेयं तत्र पद्मं तु रचयेत् षट्दलं शुभम् ॥ १-

तत्र न्यसेन्मातृकार्णान् कूटषण्ढविवर्जितान् ।
स्वनामाद्यक्षरं यत्र तदारभ्य विचारयेत् ॥ १-

सम्पद्दारिद्र्यधैर्याणि बन्धुविग्रहसंशयाः ।
सर्वनाशक्रमादेतन्नामाद्यर्णस्य कोष्ठतः ॥ १-

कूटं शकारः । षण्ढवर्णा ऋकारादयश्चत्वारः ।
प्. ७२)
पुरश्चर्यार्णवस्य प्रथमतरङ्गे
अ एक छड धम ष
ऊ अः च ठद भ श
आ ऐ खजढ नयस
व ङ ब थट अं उ
ओ इणप गझ रह
ल फघ ञत औ लक्ष ई
इति षट्पदमातृकाचक्रम् ।
(वाराहीतन्त्रे)
कोष्ठशुद्धिर्वराहे च महालक्ष्म्यां कुलाकुलम् ।
नामादिचक्रं सर्वेषां भूतचक्रं तथैव च ॥ १-

ताराशुद्धिर्वैष्णवानां कोष्ठशुद्धिः शिवे भवेत् ।
त्रैपुरे राशिशुद्धिः स्याद्गोपालेऽकडमः स्मृतः ॥ १-

अपवादमाह (यामले)
यदि मन्त्रा न शोभन्ते विचारेण कथंचन ।
तदा निषेधमाश्रित्य गृह्णीयान्मन्त्रमुत्तमम् ॥ १-

नृसिंहार्कवराहाणां प्रासादप्रणवस्य च ।
नित्यानां हंसमन्त्राणां सिद्धादीन् नैव शोधयेत् ॥ १-

तथा च (कालिकापुराणे)
नृसिंहार्कवराहाणां प्रासादप्रणवस्य च ।
एकाक्षरद्व्यक्षराणां सिद्धादीन् नैव शोधयेत् ॥ १-

(अग्निपुराणे)
हंसस्याष्टाक्षरस्यापि तथा पञ्चाक्षरस्य च ।
नपुंसकस्य मन्त्रस्य सिद्धादीन्नैव शोधयेत् ॥ १-

नपुंसको नमोऽन्तः ।
प्. ७३) तदुक्तम् (शारदायाम्)
मातृकावर्णभेदेभ्यः सर्वे मन्त्राः प्रजज्ञिरे ।
मन्त्रविद्याविभेदेन द्विविधा मन्त्रजातयः ॥ १-

मन्त्राः पुंदेवता ज्ञेया विद्याः स्त्री देवताः स्मृताः ।
पुंस्त्रीनपुंसकात्मानो मन्त्राः सर्वे समीरिताः ॥ १-

पुंमन्त्रा हू।फडन्ताः स्युर्द्विठान्ताः स्युः स्त्रियो मताः ।
नपुंसका नमोऽन्ताः स्युरित्युक्ता मनवस्त्रिधा ॥ १-

(सनत्कुमारसंहितायाम्)
सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च अरिश्चैव च नारद ।
गोपालेषु न बोद्धव्यः स्वप्रकाशो यतः स्वयम् ॥ १-

(गणेशविमर्षिण्याम्)
एकाक्षरे तथा कूटे मालामन्त्रे त्रिबीजके ।
स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते सिद्धादीन्नैव शोधयेत् ॥ १-

मालामन्त्रलक्षणं च (नारायणी तन्त्रे)
विंशत्यर्णाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः प्रकीर्तिताः ।
(देवी पुरेणे)
कालिकायां च तारायां कुल्लुकायां त्रिकूटके ॥ १-

तथैकाक्षरकूटे च शिवपञ्चाक्षरेऽपि च ।
षडक्षरे तु तस्यैव विष्णोरष्टाक्षरेऽपि वा ॥ १-

विष्णोर्द्वादशवर्णे च राममन्त्रेऽथ तारके ।
वैष्णवेषु च भैरव्यां सुन्दरी मन्त्रवर्यके ॥ १-

सारस्वते च बालायां सिद्धादीन्नैव शोधयेत् ।
प्. ७४) (गौतमीये)
सर्वेषु मन्त्रवर्णेषु श्रेष्ठो वैष्णव उच्यते ॥ १-

वैष्णवेषु च सर्वेषु कृष्णमन्त्राः फलाधिकाः ।
विशेषतो दशार्णोऽयं जपमात्रेण सिद्ध्यति ॥ १-

स्त्रिया दीक्षा शुभा प्रोक्ता मातुश्चाष्टगुणाधिका ।
स्वप्नलब्धा च या विद्या तत्र नास्ति विचारणा ॥ १-

(योगिनी तन्त्रे)
गारुडादिषु सौरेषु वैष्णवे बौद्धजैनयोः ।
महामन्त्रेषु कूटेषु नैव सिद्धादिशोधनम् ॥ १-

बिभ्रत्यद्भुतभूतिभूतपवचोवैचित्र्यचित्रामृत-
स्रोतःशालिनि सन्निबन्धनसरित्संभेदमभ्यर्हितम् ।
सद्युक्तिस्फुटमौक्तिकोत्कररुचोत्तुङ्गस्तरङ्गो गतः
आद्यः श्रीनरदेवनिर्मितपुरश्चर्यार्णवे प्रस्फुरन् ॥ १-

इति श्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापसिंहसाहविरचिते पुरश्चर्यार्णवे षडाम्नायदेवतातदाचारादिनिर्णयपूर्वकचक्रविवेचनं नाम प्रथमस्तरङ्गः ।
अथ दीक्षाकालनिर्णयः ।
तत्रादौ मासफलम् । तदुक्तम् (यामले)
वैशाखे तु शिवा दीक्षा विपुलां श्रियमादिशेत् ।
ज्येष्ठे मृत्युप्रदा चैव आषाढे सुखसम्पदौ ॥ २-

श्रावणे रत्नलाभः स्याद्भाद्रे दुःखप्रदा मता ।
आश्विने सर्वसिद्धिः स्यात् कार्तिके ज्ञानसिद्धिदा ॥ २-

शुभकृन्मार्गशीर्षे च पौषे ज्ञानविनाशिनी ।
मेधावृद्धिकरी माघे फाल्गुने सर्ववश्यकृत् ॥ २-

चैत्रे च पीडाजननी मलमासं विवर्जयेत् ।
(सिद्धान्तशेखरे)
शरत्काले च वैशाखे दीक्षा श्रेष्ठफलप्रदा ॥ २-

फाल्गुने मार्गशीर्षे च ज्येष्ठे दीक्षा च मध्यमा ।
आषाढे माघमासे च कनिष्ठा सा प्रकीर्तिता ॥ २-

निन्दितश्चैत्रमासस्तु पौषो भाद्रपदस्तथा ।
गोपालमन्त्रदीक्षायां तु चैत्रोऽपि प्रशस्तः । तदुक्तं गौतमेन ।
मन्त्रारम्भस्तु चैत्रे स्यात् समस्तपुरुषार्थदः ॥ २-

वैशाखे रत्नलाभः स्यात् ज्येष्ठे तु मरणं ध्रुवम् ।
आषाढे बन्धुनाशः स्यात् पूर्णायुः श्रावणे भवेत् ॥ २-

प्रजानाशो भवेद्भाद्रे आश्विने रत्नसंचयः ।
कार्तिके मन्त्रसिद्धिः स्यात् मार्गशीर्षे तथा भवेत् ॥ २-

पौषे तु शत्रुपीडा स्यान्माघे मेधाविवर्धनम् ।
फाल्गुने सर्वकामाः स्युर्मलमासं विवर्जयेत् ॥ २-

प्. ७६) अथ पक्षफलम् । तदुक्तम् (रुद्रयामले)
शुक्लपक्षे शुभा दीक्षा कृष्णेऽप्यापञ्चमीदिनम् ।
क्षीणेन्दौ व्रतदीक्षां च न कुर्यान्मन्त्रवित्तमः ॥ २-

कृष्णाष्टमीमारभ्य शुक्लचतुर्दशीं यावत् क्षीणचन्द्रः ।
अथ तिथिफलम् । तदुक्तम् (यामले)
प्रतिपत्संस्कृता दीक्षा ज्ञाननाशकरी मता ।
द्वितीयायां भवेज्ज्ञानं तृतीयायां सुखी भवेत् ॥ २-

चतुर्थ्यां धननाशः स्यात् पञ्चम्यां बुद्धिवर्धनम् ।
षष्ठ्यां ज्ञानक्षयं सौख्यं लभते सप्तमीदिने ॥ २-

अष्टम्यां बुद्धिनाशः स्यान्नवम्यां वपुषः क्षयः ।
दशम्यां राजसौभाग्यमेकादश्यां शुचिर्भवेत् ॥ २-

द्वादश्यां सर्वसिद्धिः स्यात् त्रयोदश्यां दरिद्रता ।
तिर्यग्योनिश्चतुर्दश्यां कृमिर्मासावसानके ॥ २-

पक्षान्ते सर्वसिद्धिः स्यादस्वाध्यायं विवर्जयेत् ।
सन्ध्यागर्जननिर्घोषे भूकम्पोल्कानिपातने ॥ २-

त्रिरात्रं वर्जयेन्मन्त्री श्रुत्युक्तानपि वर्जयेत् ।
(तत्त्वसारसंहितायाम्)
तां तां तिथिं समालोच्य तद्भक्ता।स्तत्र दीक्षयेत् ॥ २-

ब्रह्मणः पूर्णमास्युक्ता द्वादशी चक्रधारिणः ।
चतुर्दशी शिवस्योक्ता वाचः प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ २-

द्वितीया च श्रियाः प्रोक्ता पार्वत्याश्च तृतीयका ।
चतुर्थी गणनाथस्य भानोः प्रोक्ता च सप्तमी ॥ २-

नित्यामार्गेषु पार्वत्या अष्टमी च चतुर्दशी ।
अथ मासान्तपक्षान्तावित्युक्तत्वान्मासान्तं संक्रान्तेर्गतदिनं पक्षान्तं पूर्णमास्यवास्ये । तदुक्तम् (गौतमीये)
प्. ७७) सौरमासि शुभा दीक्षा न चान्द्रे न च तारके ॥ २-

इति वचनान्मासान्तं सौरमासान्तं ज्ञेयम् ।
अथ वारफलम् ।
रविवारे भवेद्वित्तं सोमे शान्तिर्भवेत् किल ।
आयुरङ्गारके हन्ति तत्र दीक्षां विवर्जयेत् ॥ २-

बुधे सौन्दर्यमाप्नोति ज्ञानं स्यात् तु बृहस्पतौ ।
शुक्रे सौभाग्यमाप्नोति यशोहानिः शनैश्चरे ॥ २-

अथ नक्षत्रफलम् । तदुक्तम् (त्रिपुरार्णवे)
अश्विन्यां सुखमाप्नोति भरण्यां मरणं ध्रुवम् ।
कृत्तिकायां भवेद्दुःखी रोहिण्यां वाक्पतिर्भवेत् ॥ २-

मृगशीर्षे सुखावाप्तिरार्द्रायां बन्धुनाशनम् ।
पुनर्वसौ धनाढ्यः स्यात् पुष्ये शत्रुविनाशनम् ॥ २-

आश्लेषायां भवेन्मृत्युर्मघायां दुःखमोचनम् ।
सौन्दर्यं पूर्वफाल्गुन्यां प्राप्नोतीति न संशयः ॥ २-

ज्ञानं चोत्तरफाल्गुन्यां हस्तायां च बली भवेत् ।
चित्रायां ज्ञानसिद्धिः स्यात् स्वात्यां शत्रुविनाशनम् ॥ २-

विशाखायां भवेत् सौख्यमनुराधा च बुद्धिदा ।
ज्येष्ठायां सुतहानिः स्यान्मूलायां कीर्तिवर्धनम् ॥ २-

पूर्वाषाढोत्तराषाढे भवेतां कीर्तिदायिके ।
श्रवणायां भवेद्दुःखी धनिष्ठायां दरिद्रता ॥ २-

बुद्धिः शतभिषायां स्यात् पूर्वभाद्रे सुखी भवेत् ।
सौख्यं चोत्तरभाद्रे स्याद्रेवत्यां कीर्तिवर्धनम् ॥ २-

(रत्नावल्याम्)
प्रतिपत्पूर्वाषाढा च पञ्चमीकृत्तिका तथा ।
प्. ७८) पूर्वभाद्रपदा षष्ठ्यां दशमीरोहिणी तथा ॥ २-

द्वादश्यां सार्पनक्षत्रमर्यम्णा च त्रयोदशी ।
नक्षत्रलुप्ता इत्येते देवानामपि नाशदा ॥ २-

अथ लग्नफलम् (राजमार्तण्डे)
गुर्वर्कभार्गवाशुद्धौ दीक्षा दारिद्र्यकारिणी ।
शुभेऽह्नि शुभलग्ने च दीक्षैश्वर्यप्रदायिनी ॥ २-

(रुद्रयामले)
वृषे सिंहे च कन्यायां धनुर्मीनाख्यलग्नके ।
चन्द्रतारानुकूलेऽह्नि दद्याद्दीक्षां सदा गुरुः ॥ २-

(मेरुतन्त्रे)
सदा दुःखं सदा हानिर्वामिनां मिथुने शुभम् ।
वामिनां यवनानां च निरुद्धं बहुधा शुभम् ॥ २-

(स्मृतिसंहितायाम्)
स्थिर लग्नं विष्णुमन्त्रे शिवमन्त्रे चरं स्मृतम् ।
द्विस्वभावगतं लग्नं शक्तिमन्त्रेषु शस्यते ॥ २-

(गौतमीये सौभाग्यरत्नाकरे च)
त्रि३षडा६य१ग१ताः पापाः सौम्याः के१४७न्द्र१०त्रिको५ण९गाः ।
दीक्षायां तु शुभाः प्रोक्ता रन्ध्रस्थाः सर्वनाशकाः ॥ २-

स्थिरे लग्ने शुभा दीक्षा द्विस्वभावे च मध्यमा ।
नैव कुर्याच्चरे लग्ने दीक्षां चैव शुभेच्छुभिः ॥ २-

तृतीयैकादशः षष्ठो दशमस्थः शुभः शशी ।
अथ योगफलम् (मेरुतन्त्रे)
विष्कम्भादिकयोगानां नामतुल्यं फलं भवेत् ॥ २-

आनन्दादिकयोगानां सर्वत्राविकलं फलम् ।
प्. ७९) मन्वाद्यासु युगाद्यासु दीक्षा सर्वसमृद्धिदा ॥ २-

ताश्चोक्ताः (मुहूर्तचिन्तामणौ)
मन्वाद्यास्त्रितिथी मधौ तिथिरवी ऊर्जे शुचौ दिक्तिथी
ज्येष्ठेऽन्त्ये च तिथिस्त्विषे नव तपस्यश्वाः सहस्ये शिवाः ।
भाद्रेऽग्निश्च सिते त्वमाष्ट नभसः कृष्णे युगाद्यासिते
गोग्नी बाहुलराधयोर्मदनदर्शौ भाद्रमाघासिते ॥ २-

(अग्निपुराणे)
नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात् कृतम् ।
त्रेतासिततृतीयायां वैशाखे द्वापरं युगम् ॥ २-

दर्शे तु माघमासस्य त्रयोदश्यां नभस्यके ।
कृष्णे कलिर्द्विसप्तास्तु ज्ञेया मन्वन्तरादयः ॥ २-

(योगिनीतन्त्रे)
रविसंक्रमणे चैव सूर्यस्य ग्रहणे तथा ।
तत्र लग्नादिकं किंचिन्न विचार्यं कदाचन ॥ २-

महाष्टम्यां विशेषेण धर्मकामार्थसिद्धये ।
(बृहच्छ्रीक्रमे)
विषुवेऽयनयोर्द्वन्द्वे संक्रान्त्यां मदनोत्सवे ॥ २-

गुरुपर्वदिने चैव दीक्षा शुभफलप्रदा ।
गुरुपर्वाणि च (भुवनेश्वरी तन्त्रे)
षष्ठीभाद्रपदे मासि इषे कृष्णा त्रयोदशी ॥ २-

कार्तिके नवमी शुक्ला तृतीया मार्गशीर्षके ।
पौषस्य नवमी शुक्ला माघे चैव चतुर्थिका ॥ २-

फाल्गुने नवमी शुक्ला चैत्रे कामत्रयोदशी ।
वैशाखे चाक्षया चैव ज्येष्ठे दशहरा तथा ॥ २-

आषाढे पञ्चमी शुक्ला श्रावणे कृष्णपञ्चमी ।
प्. ८०) एतानि गुरुपर्वाणि पुण्यान्याहुर्मनीषिणः ॥ २-

(सारसंग्रहे)
पञ्चम्येकादशी शुक्ला सप्तमी च त्रयोदशी ।
दशमी शुक्लपक्षस्य द्वादशी तु विशेषतः ॥ २-

तृतीया विहिता नित्यं षष्ठी सर्वत्र निन्दिता ।
विष्णुयामले ।
देवीबोधं समारभ्य यावत् स्यान्नवमीतिथिः ॥ २-

(रत्नावल्याम्)
योगाश्च प्रीतिरापुष्मान् सौभाग्यः शोभनः शुभः ।
सुकर्मा च धृतिर्वृद्धिर्ध्रुवः सिद्धिश्च हर्षणः ॥ २-

वरीया।श्च शिवः सिद्धो ब्रह्मा इन्द्रश्च षोडश ।
अथ करणनिर्णयः (गौतमीयतन्त्रे)
शुभानि करणान्याहुर्दीक्षायां च विशेषतः ॥ २-

शकुन्यादीनि विष्टिं च विशेषेण विवर्जयेत् ।
अथ सूर्यराशिफलम् (सारसंग्रहे)
मन्त्राद्यारम्भणे मेषो धनधान्यप्रदो भवेत् ॥ २-

वृषे मरणमाप्नोति मिथुनेऽपत्यनाशनम् ।
कर्कटे सर्वसिद्धिः स्यात् सिंहे मेधाविवर्धनम् ॥ २-

कन्या लक्ष्मीप्रदा नित्यं तुलायां सर्वसिद्धयः ।
वृश्चिके सर्वसिद्धिः स्याद्धनुर्ज्ञानविनाशनम् ॥ २-

मकरः पुत्रदः प्रोक्तः कुम्भो धनसमृद्धिदः ।
मीनो दुःखप्रदो नित्यमेवं राशिफलं प्रिये ॥ २-

(गार्ग्यसंहितायाम्)
निन्दितेष्वपि मासेषु दीक्षोक्ता ग्रहणे शुभा ।
सूर्यग्रहणकालस्य समानो नास्ति भूतले ॥ २-

तत्र यद्यत् कृतं कर्म अनन्तफलदं भवेत् ।
प्. ८१) एता एव महेशानि दश विद्याः प्रकीर्तिताः ॥ २-

नात्र सिद्धाद्यपेक्षास्ति नक्षत्रादिविचारणा ।
कालादिशोधनं नास्ति साध्यादिदूषणं न हि ॥ २-

(समयातन्त्रे)
अयने विषुवे चैव युगाद्यासु तथैव च ।
ग्रहणे च महातीर्थे न कालस्य विचारणा ॥ २-

तुलसीनिकटे बिल्वमूले धात्रीतले तथा ।
अनादिदेवसान्निध्ये महाक्षेत्रे गवां गृहे ॥ २-

देवीपूजादिने वापि नास्ति कालस्य निर्णयः ।
(यामले)
मन्वाद्यासु युगाद्यासु दीक्षा सर्वसमृद्धिदा ॥ २-

ताश्चोक्ता (मुहूर्तचिन्तामणौ)
मन्वाद्यास्त्रितिथी मधौ तिथिरवी ऊर्जे शुचौ दिक्तिथी
ज्येष्ठेऽन्त्ये च तिथिस्त्विषे नव तपस्यश्वाः शिवा ।
भाद्रेऽग्निश्च सिते त्वमाष्ट नभसः कृष्णे युगाद्यासिते
गोग्नी बाहुलराधयोर्मदनदर्शौ भाद्रमाघासिते ॥ २-

(अग्निपुराणे)
नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके निरगात् कृतम् ।
त्रेतासियतृतीयायां वैशाखे द्वापरं युगम् ॥ २-

दर्शे तु माघमासस्य त्रयोदश्यां नभस्यके ।
कृष्णे कलिर्द्विसप्तास्तु ज्ञेया मन्वन्तरादयः ॥ २-

(योगिनी तन्त्रे)
रविसंक्रमणे चैव सूर्यस्य ग्रहणे तथा ।
तत्र लग्नादिकं किंचिन्न विचार्यं कदाचन ॥ २-

महाष्टम्यां विशेषेण धर्मकामार्थसिद्धये ।
प्. ८२) (बृहच्छ्रीक्रमे)
विषुवेऽयनयोर्द्वन्द्वे संक्रान्त्यां मदनोत्सवे ॥ २-

गुरुपर्वदिने चैव दीक्षा शुभफलप्रदा ।
गुरुपर्वाणि च (भुवनेश्वरी तन्त्रे)
षष्ठीभाद्रपदे मासि इषे कृष्णा त्रयोदशी ॥ २-

कार्तिके नवमी शुक्ला तृतीया मार्गशीर्षके ।
पौषस्य नवमी शुक्ला माघे चैव चतुर्थिका ॥ २-

फाल्गुने नवमी शुक्ला चैत्रे कामत्रयोदशी ।
वैशाखे चाक्षया चैव ज्येष्ठे दशहरा तथा ॥ २-

आषाढे पञ्चमी शुक्ला श्रावणे कृष्णपञ्चमी ।
एतानि गुरुपर्वाणि पुण्यान्याहुर्मनीषिणः ॥ २-

(सारसंग्रहे)
पञ्चम्येकादशी शुक्ला सप्तमी च त्रयोदशी ।
दशमी शुक्लपक्षस्य द्वादशी तु विशेषतः ॥ २-

तृतीया विहिता नित्यं षष्ठी सर्वत्र निन्दिता ।
विष्णुयामले ।
देवीबोधं समारभ्य यावत् स्यान्नवमीतिथिः ॥ २-

कृता तासु बुधैर्दीक्षा सर्वाभीष्टफलप्रदा ।
बोधने चैव दुर्गायाः कालाकालं न शोधयेत् ॥ २-

अशोकाख्याष्टमी यत्र रामाख्या नवमी तथा ।
(स्मृतिसंहितायाम्)
व्यतीपातो वैधृतिश्च दीक्षायोगाः शुभावहाः ॥ २-

तदुक्तम् (राजमार्तण्डे)
श्रवणाश्विधनिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तके ।
यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ २-

प्. ८३) नागदैवतमाश्लेषा । मस्तके प्रथमपदे ।
कन्यायां यदि वा स्यातां मेषे भूमिजभानुजौ ।
तामसी शनिवारे च सप्तमी कुम्भभास्करे ॥ २-

सूर्यग्रहशतैस्तुल्यो व्यतीपातः स उच्यते ।
तामसी कृष्णा । (महोग्रताराकल्पे)
कृष्णपक्षस्य चाष्टम्यां शुभलग्ने शुभे क्षणे ॥ २-

पूर्वभाद्रपदे शुक्ले मित्रतारासुसंयुते ।
अथवा चानुराधायां रेवत्यां तु प्रशस्यते ॥ २-

जानीयाच्छोभनं कालं मन्त्रस्य ग्रहणं प्रति ।
एषे चैव विशेषेण कार्तिके च विशेषतः ॥ २-

महाचीनक्रमेणैव न दोषो नीलशारदे ।
(शैवागमे)
धर्मदः प्रातःकालः स्यात् संगमो राज्यदायकः ॥ २-

मध्याह्ने सर्वसिद्धिः स्यात् सायाह्नो मध्यमो भवेत् ।
रजनी मन्त्रदाने तु निषिद्धा दैशिकोत्तमैः ॥ २-

(क्रियाकाण्डशेखरे)
मौमुक्षवीं प्रत्यथ न कालादिनियमः स्मृतः ।
निन्द्यानि तानि सर्वाणि प्रशस्तानि विमुक्तये ॥ २-

सर्वास्तारा ग्रहाः सर्वे नक्षत्राणि च राशयः ।
यस्मिन्नहानि संतुष्टो गुरुः सर्वे शुभावहाः ॥ २-

संतुष्टे तु गुरौ तत्र संतुष्टाः सर्वदेवताः ।
यदैवेच्छा तदा दीक्षा गुरोराज्ञानुरूपतः ॥ २-

न कालनियमस्तत्र न देशनियमस्तथा ।
गुरुं संतोषयेद्भक्त्या स्वयमेव तथा भवेत् ॥ २-

प्. ८४) अथ दीक्षास्थाननिर्णयः । तदुक्तं (पूर्णपद्धतौ)
गोशालायां गुरोर्गेहे देवागारे च कानने ।
पुण्यक्षेत्रे तथोद्याने नदीतीरे च स्वाश्रमे ॥ २-

धात्रीबिल्वसमीपे च पर्वताग्रे गुहासु च ।
गङ्गायां तत्कृतं सर्वं कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥ २-

(यामले)
पुण्यतीर्थे कुरुक्षेत्रे देवीपीठचतुष्टये ।
प्रयागे श्रीगिरौ काश्यां कालाकालं न शोधयेत् ॥ २-

(योगिनीतन्त्रे)
गयायां भास्करक्षेत्रे विरजे चन्द्रपर्वते ।
चत्वरे च मतङ्गे च तथा कन्याश्रमेषु च ॥ २-

न गृह्णीयात् ततो दीक्षां तीर्थेष्वेतेषु पार्वति ।
अथ मन्त्रविशेषेषु देवताविशेषाणां शापाः प्रोक्ताः (मेरुतन्त्रे)
सुरया सुधया पूर्वदेवा देवा विमोहिताः ॥ २-

यदा तदा तु भगवान् प्रोवाच मधुसूदनः ।
कः पूज्यो भवतां मध्ये श्रेष्ठस्तन्मे निगद्यताम् ॥ २-

उन्मत्ताश्च तदा देवाः श्रेष्ठोऽहमिति चाब्रुवन् ।
किंचित् स्मित्वा तु भगवान् मोहयन्नात्ममायया ॥ २-

इत्यवोचद्यस्य वाक्यं शापे चानुग्रहे क्षमम् ।
स एव देवः श्रेष्ठोऽत्र पूर्वो वाप्यपरोऽपि वा ॥ २-

इति श्रुत्वा वचो विष्णोरशप।श्च परस्परम् ।
मन्त्ररूपाण्यतो देवि संस्कारैः शापमोक्षणम् ॥ २-

विना तु शापमोक्षेण कः सिद्धिं प्राप्नुयाज्जनः ।
श्रीदेव्युवाच ।
शापः केन कथं दत्तः शप्ते जप्ते च किं फलम् ॥ २-

प्. ८५) निःशापत्वं कथं तेषां सिद्धिः स्यादिति मे वद ।
श्रीशिव उवाच ।
आदिमध्यावसानेषु वायुर्यस्य व्यवस्थितः ॥ २-

चतुराद्यो चैकबीजोऽनेकधा यत्र संगतः ।
केनाथवा समाक्रान्तः स मन्त्रश्छेदितोऽसिना ॥ २-

कार्तिकेयेन तज्जापाच्छिद्यन्तेऽस्य मनोरथाः ।
आदौ मध्येऽवसाने वा भूबीजयुगलं भवेत् ॥ २-

आदौ यद्वा द्विधा वज्री त्रिधा मध्ये ततो द्विधा ।
रुद्धौ शुक्रस्य शापेन भुक्तिमुक्तिविवर्जितौ ॥ २-

जातो मन्त्रो वामदक्षमार्गयोरपि सेवितौ ।
ह्रीमो।फ्रे।श्री।ष्वेकतमं यत्र बीजं न दृश्यते ॥ २-

हू।कारो वा स मन्त्रस्तु शक्तिहीनः कृतः सुरैः ।
एतादृशश्चेत् संजप्तः सामर्थ्यं हन्ति मन्त्रिणः ॥ २-

शक्तिहीनस्य वामस्य मरणं नात्र संशयः ।
नादौ ह्री। न च मध्ये क्ली। क्रो।ते वा नैव दृश्यते ॥ २-

असौ पराङ्मुखो मन्त्रो जातः सूर्यस्य शापतः ।
पराङ्मुखं भजेन्मन्त्री देवता स्यात् पराङ्मुखी ॥ २-

दैवात् कार्येऽपि संसिद्धे लोकः स्याच्च पराङ्मुखः ।
आदावन्ते तथा मध्ये हं वा सं वा न दृश्यते ॥ २-

बधिरास्ते कृता मन्त्रा देवाचार्येण शापतः ।
जप्ते तु बधिरे मन्त्रे विस्मृतिस्तस्य जायते ॥ २-

जायते बधिरो नूनं महाकालेन भाषितम् ।
सूर्यबीजं हकारः स्याच्चन्द्रबीजं तु सः स्मृतः ॥ २-

प्. ८६) रेफोऽग्निबीजमुद्दिष्टमेतन्नेत्रत्रयं मम ।
पञ्चाक्षरे यन्त्रमन्त्रे यत्रैकमपि नास्ति चेत् ॥ २-

मम शापान्नेत्रहीनो दुःखशोकामयप्रदः ।
नादौ मध्ये न चान्ते वा ह्सो। वा हंस वाथ हौ। ॥ २-

ऐ। वा फ्रे। वाथवा हू। वा नमो वा ह्री। मनुः स तु ।
शापेन कीलितो देवि राजदेवेन पार्वति ॥ २-

यदा तु कीलितो मन्त्रो न सिद्धिमुपगच्छति ।
मध्ये एको लकारो वा फट् वान्ते लद्वयं यदि ॥ २-

फट्द्वयं वा त्रयं वान्ते न चेत् स स्तम्भितो मनुः ।
शापेन भैरवेणास्मात् सिद्धं भवति शोभनम् ॥ २-

कदाचिन्नैव दुःखं च प्रायशो बहुलं भवेत् ।
आदौ तु यस्य मन्त्रस्य क्रमात् सप्ताक्षराणि चेत् ॥ २-

रेफेण वा यकारेण संयुक्तानि मनुः स तु ।
वायवग्निशापसंदग्धः साधकं परितापयेत् ॥ २-

तस्मात् संस्कारयेद्देवि सिद्धये साधकोत्तमः ।
द्वाभ्यां त्रिभिरथो षड्भिरष्टभिर्वा प्रदृश्यते ॥ २-

यदाक्षरैरन्तरितः फट्कारः स निगद्यते ।
नारसिंहस्य शापेन त्रस्तः संत्रासयेत् सदा ॥ २-

स्वप्नादौ साधनं नैव सिद्धिः संदृश्यते क्वचित् ।
ओ। वा ह। वा सकारो वा नादौ भीतो मनुः स तु ॥ २-

ब्रह्मशापाद्धीनसिद्धिर्भवेदत्यन्तकष्टदः ।
आदिमध्यावसानेषु मिलित्वा मचतुष्टयम् ॥ २-

प्. ८७) स मन्त्रो मलिनो मायाशापान्मालिन्यकारकः ।
हू। चादौ वा मन्त्रमध्ये वान्ते फट्- युगलं भवेत् ॥ २-

तिरस्कृतो रुद्रशापात् साध्यं कुर्यात् तिरस्कृतम् ।
आदौ तारद्वयं चान्ते वषडस्त्रं च मध्यगम् ॥ २-

कुटुम्बकलहं कुर्याद्बालाशापेन भेदितः ।
हकारेण सकारेण रहितस्त्र्यक्षरस्तु यः ॥ २-

सुषुप्तः सिंहशापेन प्रोक्तोऽभीष्टफलापहः ।
अष्टादशाक्षरादिर्यः पञ्चफट्कारपूर्वकः ॥ २-

चामुण्डाशापतो जातो मदोन्मत्तो न शोभनः ।
मध्ये चेत् पञ्च फट्काराः कालिकाशापतः स तु ॥ २-

मूर्छितो मूर्छितं कुर्याद्वामिनं तु विशेषतः ।
एवमन्ते च फट्कारपञ्चकं स तु रम्भया ॥ २-

हृतवीर्यस्तु शापेन कृतः क्षीणत्वकारकः ।
चत्वारो यत्र फट्कारा आदिमध्यावसानिकाः ॥ २-

अष्टादशाक्षरो हीनो हानिर्भैरवशापतः ।
एकोनविंशत्यर्णश्च ह्री।क्रोमो।कारसंयुतः ॥ २-

प्रध्वस्तः कामशापेन ध्वंसयेत् कामकारणात् ।
सप्तवर्णो मनुर्बालः कुमारोऽष्टाक्षरः स्मृतः ॥ २-

षोडशार्णस्तु तरुणः प्रौढो व्योमाब्धिवर्णकः ।
त्रिंशत्कलाः शतं वेदकाष्ठावर्णास्तु यत्र तु ॥ २-

सकृद्धि एते कालेन शप्ता दुःखानि कुर्वते ।
नवार्ण ओ।कारयुतश्चामुण्डाशापतो मनुः ॥ २-

निस्त्रिंशः साधकं छिन्द्यान्निस्त्रिंशेन न संशयः ।
प्. ८८) अन्ते नमो वा स्वाहा वा नास्ति वा यस्य मध्यतः ॥ २-

वषट् वौषट् सहू।फट् च एतद्वा नास्त्यसौ मनुः ।
निर्बीज इति संशप्तो भुवनेश्यास्य साधकः ॥ २-

सेवां कुर्याल्लभेद्वंशनाशं वंशत्रयादितः ।
आदिमध्यावसानेषु फट्फट्कारस्तु यस्य तु ॥ २-

कौमार्यस्तु स शापेन सिद्धिहीनो न सिद्धिकृत् ।
दशाक्षरो यस्तु मन्त्रः स गणेशस्य शापतः ॥ २-

मन्दो जप्तस्तु मूर्खत्वं कुर्याज्जन्मनि जन्मनि ।
आदिव्यञ्जनसंयोग एक एव स्वरो भवेत् ॥ २-

तत् कूटं कूटतो हानिर्मातङ्ग्याः शापतः स्मृतः ।
द्विवर्णः सत्त्वहीनः स्यादाश्विनेयस्य शापतः ॥ २-

नाशयेत् साधकबलं राज्ञः सैन्यं विनाशयेत् ।
चतुर्वर्णः केकरस्तु जातः सूर्यातिशापतः ॥ २-

जपित्वा केकरं मन्त्रं चक्षुषा नैव पश्यति ।
षडक्षराणि बीजहीना जाता रावणशापतः ॥ २-

नाशयेत् साधकबलं राज्ञः सैन्यं विनाशयेत् ।
वंशवृद्धिर्न तज्जापादन्यथा स्त्रीसुखं न हि ॥ २-

सार्धत्रिसप्तसूर्यार्णा धूमावत्याश्च शापतः ।
धूमताव्याकुलं चित्तं जायते साधकस्य तु ॥ २-

विंशत् तथैकविंशच्च त्रिंशद्वर्णस्तु तारया ।
शप्त आलिङ्गितश्चायं जपात् स्वप्नरते मृतिः ॥ २-

द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रः सरस्वत्यास्तु शापतः ।
मोहितं साधकं कुर्यात् पानादिव्यसनाकुलम् ॥ २-

प्. ८९) चतुर्विंशतिवर्णो यः सप्तविंशतिवर्णकः ।
क्षुधार्तो राजमातङ्ग्याः शापाद्दारिद्र्यकारकः ॥ २-

त्रयोविंशास्त्रयो रुद्रा वर्णाः कौलिकशापतः ।
मन्त्रा दृप्तास्तज्जपेन छान्दसो जायते जनः ॥ २-

षद्विंशदेकोनत्रिंशत् त्रिंशत् षट्त्रिंशदक्षरः ।
पूष्णः शापादङ्गहीनः कामनापूरको न हि ॥ २-

अष्टाविंशदेकत्रिंशद्वर्णौ नन्दीशशापतः ।
अतिक्रूरः साध्यनाशं कृत्वा नश्येच्च साधकः ॥ २-

अष्टत्रिंशाक्षरो मन्त्रो मातृकाणां तु शापतः ।
अतिक्रुद्धस्तज्जपेन स्वकृतः स्वस्य संक्षयः ॥ २-

चत्वारिंशत् समारभ्य त्रिषष्टिं यावदक्षरम् ।
सव्रीडा मालिकाशापात् सव्रीडास्तस्य साधकाः ॥ २-

पञ्चषष्ट्यक्षरा ये स्युर्मन्त्रास्ते शान्तमानसाः ।
कामशापेन तज्जापादुद्योगस्य फलं न हि ॥ २-

षट्षष्टितो नवनवतिपर्यन्तं कुलस्य तु ।
स्थानभ्रष्टास्तु शापेन जातास्तादृक् च साधकः ॥ २-

क्वातिधृतिर्व्यतिधृतिः क्वङ्कयुग्मं द्विगोकराः ।
शतत्रयं यत्र वर्णाः शापिताश्छिन्नमस्तया ॥ २-

यूयं भवत निःस्नेहाः साधकानां भयापहाः ।
निष्काममतिभिर्जप्ताः संसारस्नेहनाशकाः ॥ २-

चतुःशतान्यथारभ्य यावद्वर्णसहस्रकम् ।
अतिवृद्धा यज्ञशापात् पौष्टिकादिषु वर्जिताः ॥ २-

सहस्रार्णाधिका मन्त्रा दण्डपाणेस्तु शापतः ।
प्. ९०) दण्डकाख्यापीडिताश्च तज्जपात् कष्टमाप्नुयात् ॥ २-

द्विसहस्राधिका मन्त्रा भार्गवस्य तु शापतः ।
खण्डीकृताः सप्तधा ते सिद्धिखण्डकराः स्मृताः ॥ २-

अन्यछृण्वन्तु भो देवा मुनीनां जपतां यदा ।
सिद्धिर्न जाता तु तदा दत्तः शापः सुदारुणः ॥ २-

आश्वासनं देवतानां जातं सिद्धेरकारणात् ।
उपदेशे गुरुं कुर्यात् तस्मात् तन्मन्त्रशोधनम् ॥ २-

मन्त्रशोधनप्रकारमाह ।
तत्प्रकारं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु सकलाः सुराः ।
गुरुः सिद्धासने संस्थो गुदमेढ्रान्तरं दृढम् ॥ २-

वामेन पार्ष्णिनापीड्य तस्योपरि तु विन्यसेत् ।
पादं तु दक्षिणं गुल्फग्रन्थ्योरन्योन्यमर्दनम् ॥ २-

यथा स्यात् तत् प्रकर्तव्यं ततो दक्षिणपार्ष्णिना ।
लिङ्गमूलं विनिष्पीड्य स्थिरकाय उपाविशेत् ॥ २-

गुदमाकुञ्च्य पवनमपानाख्यं तथा गुरुः ।
उत्थापयेत् ततः प्राणवायुं सम्यङ्निरोधयेत् ॥ २-

अपानप्राणयोः कुर्यात् संघट्टं चैकदृङ्मनाः ।
मूलाधारे चित्स्वरूपकुण्डल्यां परमात्मनि ॥ २-

जातदोषं स्वस्य मन्त्रं चिन्तयेत् तत्र सद्गुरुः ।
तस्य मन्त्रस्याक्षराणि क्रमादेकैकशस्ततः ॥ २-

सुषुम्णायास्तु मार्गेण मूलाधारे प्रवेशयेत् ।
स्वाधिष्ठाने ततश्चक्रे मणिपूरे ह्यनाहते ॥ २-

प्. ९१) विशुद्ध आज्ञाचक्रे च भित्त्वाभित्त्वा प्रवेशयेत् ।
एवं नीत्वा ब्रह्मरन्ध्रं तत्रत्यात् सोममण्डलात् ॥ २-

निर्गतामृतसंसिक्तान् मन्त्रार्णान् सुविभावयेत् ।
पुनः सुषुम्णामार्गेण आज्ञाचक्रेऽवतारयेत् ॥ २-

विशुद्धेऽनाहते वापि मणिपूरे च चक्रके ।
स्वाधिष्ठाने ततो भेदान्मूलाधारे प्रवेशयेत् ॥ २-

ततस्तन्मन्त्रमृष्यादिन्यासपूर्वं जपेत् पुनः ।
अष्टोत्तरसहस्रं तु तेन शुद्धो भवेन्मनुः ॥ २-

अनुक्तशापान्निर्मुक्तं पश्चादुपदिशेच्च तम् ॥ २-१६६एf ॥
अनुक्तशापादिति मानसशापादित्यर्थः । वाचिकशापानां तु वक्ष्यमाणदशसंस्करनाश्यत्वादिति भावः । छिन्नत्वादिदोषाणामुक्तयोनिबन्धनाश्यत्वं नागभट्टैरप्युक्तम् ।
छिन्ना रुद्धास्तम्भिताः कीलका ये
सुप्ता मन्त्रा मूर्च्छिता हीनवीर्याः ।
दग्धास्त्रस्ताः शत्रुपक्षे स्थिता ये
बाला वृद्धा गर्विता यौवनेन ॥ २-

ये निर्जीवा ये च सत्त्वेन हीनाः
षण्ढीभूताश्चाङ्गमन्त्रैर्विहीनाः ।
एते मुद्राबन्धनेनैव योन्या
मन्त्राः सर्वे वीर्यवन्तो भवन्ति ॥ २-

प्. ९२) (शारदायाम्)
दोषानिमानविज्ञाय यो मन्त्रान् भजते जडः ।
सिद्धिर्न जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि ॥ २-

मन्त्राणां दशसंस्कारास्तत्रैव ।
जननं१ जीवनं२ पश्चात् ताडनं३ बोधनं४ तथा ।
तथाभिषेको५ विमलीकरणा६ऽप्यायने७ पुनः ॥ २-

तर्पणं८ दीपनं९ गुप्ति१०र्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ।
जननादिप्रकारास्तु (मेरुतन्त्रे)
वाचिकानां तु शापानां नाशाद्यर्थमथोच्यते ॥ २-

श्रीपर्ण्या वा चन्दनस्य पीठे चूतादिकस्य वा ।
कस्तूरीकुङ्कुमाज्यैश्च विलिखेत् पाञ्चभौतिकम् ॥ २-

चक्रमावाहयेत् तत्र मातृकाख्यां सरस्वतीम् ।
यथोक्तविधिना पूजां कृत्वा चाष्टोत्तरं शतम् ॥ २-

जपित्वा मातृकां तस्या मध्यात् स्वाभीष्टमन्त्रकम् ।
स्वरव्यञ्जनविन्दू।श्च सर्गयोगाक्षराणि च ॥ २-

पृथक् पृथगथोद्धृत्य चैकीकृत्य गुरूक्तितः ।
गृहीतं जनयेन्मन्त्रं प्रोक्तं संजननं त्विदम् ॥ २-

आद्यन्तं प्रणवं कृत्वा प्रणवान्तरितं जपेत् ।
अष्टोत्तरशतं मन्त्रं वर्णानेतत् तु जीवनम् ॥ २-

रोचनाकुङ्कुमाभ्यां च भूर्जपत्रे लिखेन्मनुम् ।
प्रत्यक्षरं शतं वारं ताडयेच्चन्दनाम्भसा ॥ २-

समुच्चरन् वायुबीजमेतत् ताडनमुच्यते ।
प्. ९३) कुण्ठिताः शाबरा मन्त्रास्ताडिताः सिद्धिकारकाः ॥ २-

पूर्वोक्तपीठे संलिख्य तन्मन्त्राक्षरसंख्यया ।
आदाय करवीरस्य पुष्पाण्यथ समुच्चरन् ॥ २-

प्रत्यक्षरं च तैः पुष्पैः शतवारं हुनेदिति ।
उच्चरन् वह्निबीजं च बोधनं त्वेतदुच्यते ॥ २-

(शारदायां) तु हुनेदित्युक्ते हन्यादित्युक्तम् ।
विलिखेन्मन्त्रयन्मन्त्री प्रसूनैः करवीरजैः ।
तन्मन्त्राक्षरसंख्यातैर्हन्याद्रान्तेन बोधितम्- इति ।
रान्तेन वह्निबीजेन (मैरौ)
प्राग्वत् पीठे च तैर्द्रव्यैः पद्ममष्टदलं लिखेत् ॥ २-

तत्कर्णिकायां मालत्या लिखेत् कलिकयैकया ।
एकैकार्णं तु मन्त्रस्य तन्मन्त्राक्षरसंख्यया ॥ २-

बोधिद्रुपल्लवान् गृह्य तमेवं मन्त्रमुच्चरन् ।
अभिषिञ्चाम्यमुं मन्त्रं नम इत्यभिषेचयेत् ॥ २-

नानासुगन्धितोयेन पल्लवैकेन चाक्षरम् ।
एकमष्टोत्तरशतमभिषिञ्चेदयं स्मृतः ॥ २-

अभिषेको मन्त्रशुद्धिं कुर्यान्नॄणां यथा जलम् ।
ज्योतिर्मन्त्रश्चिन्तनीयो मूलाधारेऽग्निमण्डले ॥ २-

संस्कर्त्तव्यं मनुं तस्य ऊर्ध्वमेवं विभावयेत् ।
आणवाख्यः साहजिक आगन्तुः कार्मणः स्मृतः ॥ २-

योगाख्यो मायिकः प्रोक्तः स्वमन्त्रे तु मलत्रयम् ।
प्. ९४) ज्योतिर्मन्त्रेण निर्दग्धमेकमेकं विचिन्तयेत् ॥ २-

एवं तु विमलो जातः स्वमन्त्र इति चिन्तयेत् ।
ज्योतिर्मन्त्रस्तु वेदादिह्रौमिति द्व्यक्षरो मतः ॥ २-

विमलीकरणं ह्येतत् प्रयोगान्तेऽपि कारयेत् ।
प्राग्वत् पीठे कुङ्कुमादिद्रव्यैर्मन्त्रं विलेखयेत् ॥ २-

ताम्रादिपात्रं कर्पूरवासितेन जलेन च ।
शुद्धेनापूर्य लिखितमन्त्रेणाष्टोत्तरं शतम् ॥ २-

अभिमन्त्र्य जलं तेन मन्त्रेण कुशविन्दुभिः ।
प्रत्यक्षरं प्रोक्षयेत् त्रिरेतदाप्यायनं मतम् ॥ २-

पुरश्चर्याक्लेशितानां समावर्त्तनवत् त्विदम् ।
कस्तूर्याद्यैस्ताम्रपात्रमध्ये मन्त्रं विलेखयेत् ॥ २-

पात्रान्तरे च कर्पूरादिकवासितसज्जलम् ।
गृहीत्वा चार्घपात्रेण पठन्मन्त्रमिमं मनुम् ॥ २-

तर्पयामि नमश्चेति तर्पयेदिति तर्पणम् ।
ओं ह्री। श्री। पूर्वकं मन्त्रं जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ २-

जपेदेतद्दीपनं स्यात् सर्वमन्त्रेष्वपीष्यते ।
जप्पमानस्य मन्त्रस्य गोपनं त्वप्रकाशनम् ॥ २-

संस्कारा दश संप्रोक्ताः सर्वतन्त्रेषु गोपिताः ।
यान् कृत्वा संप्रदायेन मन्त्री वाञ्छितमश्नुते ।
अथ मन्त्राणां जागृतिस्तत्रैव ।
अथादौ सर्वमन्त्राणां जागृतिः प्रोच्यते मया ॥ २-

गुरुणा सा प्रकर्तव्या शिष्यस्य सिद्धिहेतवे ।
प्. ९५) तारान्त्याग्नि वियद्युक् च यस्मिन्नाग्नेयकः स तु ॥ २-

अन्यः सौम्यः स्वापकाल इडायामग्निरूपिणः ।
सौम्यस्य पिङ्गलायां स्यात् तयोरन्यत्र जागृतिः ॥ २-

प्रबोधकाले संजप्तो जाग्रतो जायते मनुः ।
अथ वा संपुटीकृत्य लान्तानाद्यान् स बिन्दुकान् ॥ २-

पुनश्च सविसर्गान्तान् क्षकारं केवलं पठेत् ।
एवं जप्तो यदीष्टश्चेत् प्रबुद्धः शीघ्रसिद्धिदः ॥ २-

शाबरमन्त्रेषु विशेष उक्तस्तत्रैव ।
अथ शाबरमन्त्राणां जागृतिं शृणु पार्वति ।
कांस्यभाजनमानीय शुद्धं भस्मादिभिः कृतम् ॥ २-

प्. ९६) प्रजपेद्रविरात्रौ तु यामे यामे शताष्टकम् ।
खादिर्या ताडयेद्यष्ट्या कांस्यपात्रं वदेदिति ॥ २-

जाग्रतो भव मन्त्रस्य भाषयाथ तुरीयके ।
यामे दद्याद्वलिं काल्या मन्त्रजं भैरवस्य तु ॥ २-

कुक्कुटंऽचान्यदेवेषु स्फोटयेन्नारिकेरकम् ।
मन्त्रस्य भाषयेति । यद्देशीयभाषात्मकः शाबरमन्त्रस्तद्देशीय-भाषयैव मन्त्रं संबोध्य त्वं जाग्रतो भवेति वदेदित्यर्थः ।
अथ दीक्षोपयुक्तमपण्डपार्थं भूमिपरीक्षा ।
प्लवस्थानं च गम्भीरं दीर्घतोयाशयाश्रयः ॥ २-

अग्निशालाग्निहोतॄणां पुण्यस्थानं परिश्रुतम् ।
द्विजानां सव्रतानां च आश्रयः स्वाश्रमोऽथवा ॥ २-

दीक्षायामतिशस्तानि स्थानान्येतानि पार्वति ।
न च दीक्षां प्रकुर्वीत निकुञ्जे गहने वने ॥ २-

द्विसीम्नि च महारण्ये मात्सर्यमृगसेविते ।
(तन्त्रान्तरे)
महानदीनां तीराणि गङ्गासागरसङ्गमः ॥ २-

प्रशस्तानि च तीर्थानि क्षेत्राणि चाश्रमा अपि ।
अरण्यानि च सर्वाणि पर्वताः सकला अपि ॥ २-

सनिर्झराप्यपगिरि देवतायतनान्यपि ।
(महाकपिलपञ्चरात्रं)
तत्र भूमिं परीक्षेत वास्तुज्ञानविशारदः ॥ २-

स्फुटिता च सशल्या च वल्मीकारोहिणी तथा ।
दूरतः परिवर्ज्या भूः कर्तुरायुर्धनापहा ॥ २-

स्फुटिता मरणं कुर्यादूषरा धननाशिनो ।
सशल्या क्लेशदा नित्यं विषमा शत्रुतो भयम् ॥ २-

प्. ९७) ईशकोणप्लवा सा च कर्तुः श्रीदाशु निश्चितम् ।
पूर्वप्लवा वृद्धिकरी वरदा तूत्तरप्लवा ॥ २-

दक्षिणप्लवा या भूमिर्नित्यं मृत्युभयप्रदा ।
गृहक्षयकरी सा च भूमिर्यानैरृतप्लवा ॥ २-

धनहानिकरी पृथ्वी कीर्तिता वरुणप्लवा ।
वायुप्लवा तथा भूमिर्नित्यमुद्वेगकारिणी ॥ २-

अग्निकोणप्लवा या च पुत्रायुर्धननाशिनी ।
(गौतमीये)
भूमेः परिग्रहं कुर्याद्यावदायतनं भवेत् ॥ २-

शुक्लमृत्स्ना च या भूमिर्ब्राह्मी सा परिकीर्तिता ।
क्षत्रिया रक्तमृत्स्ना च हरिद्वैश्या प्रकीर्तिता ॥ २-

कृष्णा भूमिर्भवेछूद्रा चतुर्धा परिकीर्तिता ।
(महाकपिलपञ्चरात्रे)
ब्राह्मणी भूः कुशोपेता क्षत्रिया स्याच्छराकुला ॥ २-

कुशकाशाकुला वैश्या शूद्रा सर्वतृणाकुला ।
(गौतमीयतन्त्रे)
ब्राह्मी सर्वार्थसिद्ध्यैः स्यात् क्षत्रिया राज्यदा तथा ॥ २-

धनधान्यकरी वैश्या शूद्रा तु निन्दिता मुने ।
(वासिष्ठ्याम्)
खन्यमाने यदा कुण्डे पाषाणाः प्राप्यते भुवि ॥ २-

तदापमृत्यवे चास्थिकेशाङ्गारैर्धनक्षयः ।
भस्मनाग्निभयं प्रोक्तं तुषैः प्रोक्ता दरिद्रता ॥ २-

शल्यज्ञानार्थमहिबलचक्रमाह (आदियामले)
अहिचक्रं प्रवक्ष्यामि यथा सर्वज्ञभाषितम् ।
द्रव्यं शल्यं तथा शून्यं येन जानन्ति साधकाः ॥ २-

प्. ९८) निधिर्निवर्तनैकस्थः संभ्रान्तो यत्र भूतले ।
तत्र चक्रमिदं स्थाप्यं स्थानद्वारमुखस्थितम् ॥ २-

अहिगत्या च नक्षत्रं तत्काले यत्र चन्द्रमाः ।
द्रव्यं शल्यं भवेत् तत्र चन्द्रभास्करसादजम् ॥ २-

ऊर्ध्वरेखाष्टकं लेख्यं तिर्यक् पञ्च तथैव च ।
अहिचक्रे भवन्त्मत्येवमष्टाविंशतिकोष्ठकाः ॥ २-

तत्र पौष्णाश्विनीयाम्यकृत्तिकामघभाग्यकम् ।
उत्तराफाल्गुनी लेख्या पङ्क्तौ तत्सप्तके ध्रुवम् ॥ २-

अहिर्बुध्न्याजपादर्क्षं शतभं भ्राह्म्यसार्पभम् ।
पुष्यं हस्तं समालेख्यं द्वितीयपङ्क्तिसंस्थितम् ॥ २-

अभिजिद्विष्णुधनिष्ठाः सौम्यं रौद्रं पुनर्वसुम् ।
चित्रभं च तृतीयायां पङ्तौ धिष्ण्यादिसप्तके ॥ २-

विश्वर्क्षं तोयभं मूलं ज्येष्ठां मैत्रं विशाखभम् ।
स्वातीं पङ्क्तौ चतुर्थ्यां तु कृत्वा चक्रं विलोकयेत् ॥ २-

अहिबलचक्रम् ।
रे
२७ चं
अ
१ चं
भ
२ चं
कृ
३ चं
ंअ
१० चं
पू

उ

उ

पू
२५ चं
श

रो

श्ले
९ चं
पु
८ चं
ह

अभि
श्र
२२ चं
ध
२३ चं
मृ

आअ
६ चं
पु
७ चं
चि

उ
२१ चं
पू
२० चं
मू

ज्ये

आ

वि

स्वा

प्. ९९) रेवत्यश्विनीभरणीकृतिकामघापूर्वोत्तराः प्रथमपङ्क्तौ । उत्तरभाद्रपदपूर्वभाद्रपदशतभिषारोहिण्याश्लेषापुष्यहस्ता द्वितीयपङ्क्तौ । अभिजित्श्रवणधनिष्ठामृगशिर-आर्द्रापुनर्वसुचित्रास्-तृतीयपङ्क्तौ । तत उत्तराषाढापूर्वाषाढामूलज्येष्ठानुरा-धाविशाखास्वात्यश्चतुर्थपङ्क्तौ ।
एवं प्रजायते चक्रे प्रस्तारः पन्नगाकृतिः ।
द्वारशाखे मघायाम्ये द्वारस्था कृत्तिका मता ॥ २-

अश्वीशपूर्वषाढादित्रिकपञ्चचतुष्टयम् ।
रेवतीपूर्वभाद्रेन्दोर्भानि शेषाणि भास्वतः ॥ २-

उदयादिगता नाड्यो भघ्नाः षष्ट्याप्तशेषके ।
दिनेन्दुभुक्तयुक्तोऽसौ भवेत् तत्कालचन्द्रमाः ॥ २-

षष्टिघ्न तं निशानाथं शरवेदाप्तकं पुनः ।
युगैः शेषं भवेद्यत् तत् प्रागादिचक्रवक्रगम् ॥ २-

चन्द्रवत् साधयेत् सूर्यमृक्षस्थं चेष्टकालिकम् ।
पश्चाद्विलोकयेत् तौ च स्व ऋक्षेऽथान्यभे स्थितौ ॥ २-

चन्द्र ऋक्षे यदार्केन्दू तत्र स्यान्निश्चितो निधिः ।
भानु ऋक्षे स्थितौ तौ चेत् तदा शल्यं न चान्यथा ॥ २-

स्वस्वभे द्वितयं ज्ञेयं नास्ति किं चिद्विपर्यये ।
स्थितं न लभते द्रव्यं चन्द्रे क्रूरग्रहान्विते ॥ २-

हेमतारं च ताम्रारं रत्नं ताम्रायसं त्रपुः ।
नागं चन्द्रे विजानीयाद्भास्करादिग्रहे स्थिते ॥ २-

मिश्रैर्मिश्रं भवेद्द्रव्यं शून्य दृष्टिविपर्यये ।
सर्वग्रहस्थिते चन्द्रे निर्दिष्टोऽसौ महानिधिः ॥ २-

शुभक्षेत्रगते चन्द्रे लाभो भवति निश्चितम् ।
प्. १००) पापक्षेत्रे न लाभः स्याज्ज्ञातव्यं स्वरवेदिभिः ॥ २-

पुष्टे चन्द्रे भवेन्मुद्रा क्षीणे चन्द्रेऽल्पको निधिः ।
ग्रहदृष्टिवशात् सोऽपि विज्ञेयो नवधा बुधैः ॥ २-

हेमतारं च ताम्रारं पाषाणं मृन्मयायसम् ।
सूर्यादिगृहगे चन्द्रे द्रव्यभाण्डं प्रजायते ॥ २-

भुक्तराश्यंशमानेन भूमानं कांविकैः करै- रिति ।
तद्यथा ।
चन्द्रस्थाने निधिर्ज्ञेयः सूर्यस्थाने च शल्यकम् ॥ २-

इदं च निर्वत्तनं परिमितभूमावेकमेव कुर्यात् ।
निर्वत्तनस्वरूपं च ।
दण्डस्तु दशहस्तः स्यात् त्रिंशद्दण्डैर्निवर्तनम् ।
इति ।
अथ वा महाकपिलपञ्चरात्रोक्तप्रकारेण शल्योद्धारः कर्त्तव्यः । तद्यथा ।
प्रासादारम्भकाले च यदङ्गं स्पृशते पुमान् ॥ २-

वास्तुदेहे दृढं तत्र शल्यं विद्याद्विचक्षणः ।
कण्डूयति शिरः पुंसः शिरःशल्यं समुद्धरेत् ॥ २-

शल्यं तत्रास्थि विज्ञेयं खन्यमाने करत्रये ।
अग्निदाहश्च रोगश्च धनहानिश्च जायते ॥ २-

यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः ।
बाहौ कण्डूयमाने तु निर्दिशेल्लोहशृङ्खलम् ॥ २-

हस्तद्वयेन संतिष्ठेल्लक्षणं कथितं तव ।
स्वामिनो मरणं विद्याद्विदेशगमनं तथा ॥ २-

यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेद्भद्रमात्मनः ।
ऊरौ कण्डूयमाने तु कांस्यशल्यं विनिर्दिशेत् ॥ २-

हस्तैकेन च संतिष्ठेल्लक्षणं कथितं तव ।
प्. १०१) असती च भवेद्भार्या यशोहानिश्च जायते ॥ २-

यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेद्भद्रमात्मनः ।
हस्ते कण्डूयमाने तु कङ्कालं च विनिर्दिशेत् ॥ २-

त्रिहस्तेन च संतिष्ठेत् खन्यमाने न चान्यथा ।
अग्निदाहश्च रोगश्च सशल्यं मरणं ध्रुवम् ॥ २-

यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेद्भद्रमात्मनः ।
पृष्ठे कण्डूयमाने तु बाहुशल्यं विनिर्दिशेत् ॥ २-

हस्तेनैकेन संतिष्ठेन्नात्र कार्या विचारणा ।
स्वामिनाशो भवेत् तत्र भार्या वा जायतेऽसती ॥ २-

पादे कण्डूयमाने तु हस्तशल्यं विनिर्दिशेत् ।
सार्धहस्तेन संतिष्ठेल्लक्षणं गदितं तव ॥ २-

गोनाशो राजदण्डश्च सस्यहानिश्च जायते ।
यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः ॥ २-

कुक्षौ कण्डूयमाने तु पाषाणं तत्र निर्दिशेत् ।
हस्तद्वितयमानेन लक्षणं गदितं तव ॥ २-

भुजङ्गदंशस्तत्र स्यात् तस्माच्छल्यं समुद्धरेत् ।
जानौ कण्डूयमाने तु भस्म तत्र विनिर्दिशेत् ॥ २-

हस्तद्वयेन संतिष्ठेल्लक्षणं गदितं तव ।
अग्निदाहो महा।स्तापः क्लेशदुःखभयानि च ॥ २-

करोत्येवंविधं कर्म तस्मात् तं वै समुद्धरेत् ।
गोशृङ्गं पीतमण्डूकः शङ्खं शुक्तिश्च मण्डपः ॥ २-

शम्बूकश्च प्रशस्ताः स्युर्याश्चान्या रत्नजातयः ।
प्. १०२) अङ्गारं वै तुषं केशमस्थिशल्यं विवर्जयेत् ॥ २-

अथ वा ब्रह्मयामलोक्तप्रकारेण शल्यं ज्ञात्वा तदुद्धारः कर्तव्यः । तत्र शल्यज्ञानं यथा ।
नवकोष्ठे कृते चक्रे पूर्वादिषु च दिक्षु च ।
व क च त ए ह स प या वर्णा लेख्या अनुक्रमात् ॥ २-

ब्रह्मयामलोक्तशल्योद्वारचक्रम् ।
प्रकारान्तरम् ।
प्
व
क
प
व
क
स
य
च
स
य
च
ह
ए
त
ह
ए
त
गन्धपुष्पादिनैवेद्यधूपदीपादिभिर्गृहे ।
शिशुमानीय सुस्नातं प्रष्टव्यं फलपुष्पकैः ॥ २-

पूर्वार्धे पुष्पनाम्ना च शेषार्धे फलनामतः ।
दिनस्य शल्यं नास्त्यस्ति फलपुष्पाद्यवर्णतः ॥ २-

कोष्ठारे पुष्पफलयोर्भवेदाद्यक्षरं यदि ।
तदा शल्यं च तत्कोष्ठे यदि तत्रास्ति नास्ति तत् ॥ २-

सपादहस्तभूमिस्थं नृशल्यं नरनाशनम् ।
खरशल्यं सर्पशल्यं भीतिदं सार्धहस्ततः ॥ २-

हस्तद्वये वाजिशल्यं गृहिणां मृत्युदुःखदम् ।
सार्धद्विहस्ते हस्तिशल्यं गृहशून्यप्रवासदम् ॥ २-

श्वशल्ये महिषे मृत्युः सपादद्वयहस्तके ।
विडालशल्यं हस्तेन त्रिहस्ते मित्रनाशनम् ॥ २-

सार्धत्रये कपेः शल्यं दुःस्वप्नं धननाशकम् ।
प्. १०३) वास्तुमात्रे चाखुशल्यं कुलवित्तविनाशनम् ॥ २-

नरादिशल्यं ज्ञातव्यं वकारादावनुक्रमात् ।
यदङ्गं स्पृशते दूतस्तदङ्गोद्भवशल्यकम् ॥ २-

नवभागं गृहं कृत्वा तद्भागं च पुनःपुनः ।
यद्भागे पुष्पफलयोराद्यवर्णं च तत्फलम् ॥ २-

(तत्त्वकौमुद्यां) तु
गृहारम्भे कण्डूतिश्च स्वाम्यङ्गे यत्र जायते ।
शल्यमस्तीति वक्तव्यं प्रासादे भवनेऽपि वा ॥ २-

कवचतैहसपयाः शल्याक्षराणि । नरखरोष्ट्रशिशुमार्जारगो-कपिपुरुषद्विजास्थीनि नदीपुष्.पफलदेवतानां नामानि ।
शिशुसीमन्तिनीमूर्खवक्त्रात् तत्क्षणमागतम् ।
अक्षरं द्विगुणं कृत्वा मात्रां चैव चतुर्गुणाम् ॥ २-

नवभिश्च हरेद्भागं विषमे शल्यं समे न हि ।
धरणीधारणीकरणभूत्यै नमः, इति शल्योद्धारणमन्त्र इति विशेष उक्तः । अन्यत् सर्वं ब्रह्मयामलोक्तवदिति ।
चत्वारः शल्योद्धारप्रकारा दर्शिताः । एतेषामन्यतमेन प्रकारेण शल्योद्धारं विधाय निर्दोषां भूमिं ज्ञात्वा वक्ष्यमाणप्रकारेण वास्तुयागं विधाय तत्र मण्डपं कुर्यात् । शल्योद्धारप्रकारान्तरेण भूमेः परीक्षा कर्तव्या तत्प्रकारश्च (प्रयोगसारे) ।
वितस्तिमात्रविस्तारं निर्माय विवरं भुवि ॥ २-

निःक्षिपेत् ता मृदस्तस्मि।स्तासु शिष्टासु शोभनम् ।
समासु मध्यमं विद्यान्न्यूनास्वधममुच्यते ॥ २-

(गौतमीयतन्त्रे)
ततो भूमिं परीक्षेत वास्तुज्ञानविशारदः ।
शल्यादिशोधनं कुर्यात् तुषाङ्गारादि दूरयेत् ॥ २-

एतस्याकरणे मन्त्री न किंचित् फलमाप्नुयात् ।
प्. १०४) (महाकपिलपञ्चरात्रे)
खन्यमाने जलं यावत् शल्यदोषो विनश्यति ॥ २-

दूरनीचस्थितं वारि खनितुं नैव शक्यते ।
पञ्चहस्तं प्रखातव्यं शल्यदोषोपशान्तये ॥ २-

शल्योद्धारं ततः कृत्वा पूरयेत् सुसमं यथा ।
वास्तुयागं ततः कुर्यात् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ २-

वास्तुयागस्यावश्यकत्वमाह यमः ।
गृहादिकरणे यत्र नार्चितो वास्तुदैवतः ।
तत्र शून्यं भवेत् सर्वं रक्षोविघ्नादिभिर्हतम् ॥ २-

तस्माद्वास्त्वर्चनं सम्यक् कार्यं सम्पदभीप्सुभिः ।
(महाकपिलपञ्चरात्रे)
भूमेः परिग्रहे पूर्वं शिलानां स्थापने तथा ॥ २-

जलाधारगृहार्थं च यतेद्वास्तुं विशेषतः ।
अपरेष्वपि कार्येषु यागहोमादिकेषु च ॥ २-

वास्तुमण्डलकं कुर्यात् सूत्रयित्वा समं गुरुः ।
वास्तुयागोत्पत्तिमाह (मेरुतन्त्रे)
वास्तुनामा पुरा कश्चिदसुरोऽभून्महाबलः ॥ २-

त्रैलोक्यं निर्जितं तेन त्रिपञ्चाशच्च देवताः ।
ये रणे संमुखे यातास्तेन ते विनिपीडिताः ॥ २-

पुनःपुनर्जिता युद्धे स एवासीत् प्रजापतिः ।
दिव्यवर्षसहस्रान्ते देवाः शरणमागताः ॥ २-

विष्णोर्मम च पार्वत्या दैत्येन्द्रेणापि तच्छ्रुतम् ।
योद्धुकामः सोऽभ्यधावन्नारदेन प्रचोदितः ॥ २-

कृतं युद्धं तेन सार्धमस्माभिर्वर्षपञ्चकम् ।
ततो दैत्यो मदोत्सिक्तो विष्णुमायाविमोहितः ॥ २-

प्. १०५) उवाच वचनं तुष्टो व्रियतां व्रियतामिति ।
नेन्द्रेण न कुबेरेण मम तोषकरं कृतम् ॥ २-

ससैन्येनापि तद्युद्धं त्वया तु जटिलेन हि ।
कृतं विष्णुसहायेन पार्वत्यर्धाङ्गधारिणा ॥ २-

तेनाहं तुष्टिमापन्नस्त्रैलोक्यपरमेश्वरः ।
अदेयं नास्ति मे किंचिद्याचयन्तु त्रयोऽपि च ॥ २-

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवयोर्भ्रूप्रचोदितः ।
हरिः प्राह महाधन्य दैत्येन्द्र त्वत्समोऽस्ति कः ॥ २-

सत्यं त्रिवारं कुरुषे तदा याच्यो मया वरः ।
शिवेनापि च पार्वत्या एक एवापरो न हि ॥ २-

त्रिरुवाच ततो दैत्यस्तदा विष्णुर्व्यजिज्ञपत् ।
यथा ते त्वरितं मृत्युः स उपायः प्रदृश्यताम् ॥ २-

विष्णोश्छलमिति ज्ञात्वा दैत्येन्द्रः समभाषत ।
अवश्यमेव गन्तव्यं सर्वैः कालमुखे हरे ॥ २-

तथा च स्वप्रतिज्ञार्थं यो गच्छति स जीवति ।
परं त्वेकं न मे वंशे यैश्च मत्सेवनं कृतम् ॥ २-

तस्य मार्गं दर्शयित्वा देहोऽयं विनिपात्यताम् ।
काले तस्मि।श्च भो देवा वागुवाचाशरीरिणी ॥ २-

दैत्येन्द्र कुरु मा शोकं भूमेर्जन्म तवाभवत् ।
तत्रैव त्वं लयं याहि त्वत्तोषार्थं वरं शृणु ॥ २-

ये वर्णाः स्वस्य भोगार्थं करिष्यन्ति नवं गृहम् ।
तत्र त्वदुत्सवमृते नानादुःखैरुपद्रुताः ॥ २-

कालवर्ण्यादिका दास्यो विनायकमुखाश्च ते ।
प्. १०६) सेवकाः पीडयिष्यन्ति इत्याज्ञा पारमेश्वरी ॥ २-

इत्याकर्ण्य वचः सोऽपि गर्तं गत्वा महाविलम् ।
प्रविवेश ततो देवैर्मृत्पाषाणैः प्रपूरितम् ॥ २-

तेन ये निर्जिता देवाः पुनरुद्गमशङ्कया ।
तस्यार्थं च त्रिपञ्चाशन्निवासं चक्रुरुद्यताः ॥ २-

तस्मादवश्यं ते पूज्या गृहवाससुखेच्छया ।
अथ वास्तुयागविधिस्तत्रैव ।
शृण्वन्तु तद्विधिं देवा वामदक्षिणमार्गतः ॥ २-

पाषाणे प्रतिमायां वा वास्तोष्पते प्रतिज्ञाति ।
इति वैदिकमन्त्रेण तस्यावाहनपूजनम् ॥ २-

नाममन्त्रेण चान्येषां पूजां कृत्वा प्रपूरयेत् ।
नैरृत्यकोणे गेहस्य चतुरस्राकृतिं शुभाम् ॥ २-

कृत्वा समतलां भूमिं वितस्त्युच्चां च वेदिकाम् ।
विस्तारायामतो हस्तमात्रां तत्र लिखेद्बुधः ॥ २-

(महाकपिलपञ्चरात्रे) तु विशेषः ।
गृहप्रासादकूपानां मण्डपस्य जलस्य च ।
वास्तुमण्डलकं कार्यमष्टहस्तं तु नापरम् ॥ २-

भद्रभूमिं प्रशोध्येत दशदण्डं समालिखेत् ।
अधोऽधस्तिर्यगादौ च तेनैकाशीतिकोष्ठकम् ॥ २-

(मेरौ)
एकाशीतिपदं चक्रं वैदिकास्तत्र दैवताः ।
मध्यकोष्ठेषु नवसु त्वादौ ब्रह्माण१मर्चयेत् ॥ २-

आपवत्सं २तदीशाने प्रागर्यम्णं३ त्रिकोष्ठके ।
आग्नेये सवितारं४च विवस्वन्त५मवाक्त्रिषु ॥ २-

प्. १०७) इन्द्रं नैरृतदिग्भागे मित्रं७ पश्चिमगं त्रिषु ।
वायव्ये राजयक्ष्माणं८ सुमेरुं९चोत्तरत्रये ॥ २-

वेदकोष्ठेषु चैशान्यामीशकोणाच्च देवताः ।
शिखी१०पर्जन्य११ आप१२श्च दितिः १३प्राक्कोष्ठयोर्द्वयोः ॥ २-

क्रमादेते पञ्च देवा ज्ञातव्याः सव्यमार्गतः ।
जयन्ते१४न्द्रौ १५सूर्य१६सत्यौ १७भृश१८आग्नेयकोणके ॥ २-

अन्तरिक्षं१९तथा वातः २०पूषा २१सावित्र२२ एव च ।
चतुष्क ईशतो देवास्ततो दक्षिणपञ्चके ॥ २-

युग्मक्रमाच्च वितथो२३बृहत्क्षेत्र२४यमौ २५तथा ।
गन्धर्वो२६भृङ्गराज२७श्च नैरृताष्टचतुष्टके ॥ २-

ईशानीतो जय२८मृगौ२९ पितृ३०दौवारिकौ३१ तथा ।
ततः पश्चाद्द्विके पञ्च सुग्रीवः३२पुष्पदन्तकः३३ ॥ २-

वरुणा३४सुर३५शोषा३६श्च वायव्ये ईशतस्त्वहिः

रुद्र३८श्च पापयक्ष्मा३९ च रोग४०श्चोत्तरपञ्चसु ॥ २-

मुख्यो४१ भल्लाट४२सोमौ४३ च भुजग४४श्चादिति४५स्तथा ।
देवा एते पञ्चचत्वारिंशदर्च्यास्तु भक्तितः ॥ २-

इदमेकाशीतिपदं वैदिकं वास्तुमण्डलम् ।
तान्त्रिकमार्गे चतुःषष्टिपदं वास्तुमण्डलं तत्रैवोक्तम् ।
अथ तान्त्रिकमार्गे तु चतुःषष्टिपदे तथा ॥ २-

कोणयोः सूत्रयुगलं मध्ये ब्रह्माणमर्चयेत् ।
(गौतमीयतन्त्रे)
विप्राशिषा वेदघोषैर्मङ्गलाचारपूर्वकैः ॥ २-

वास्तोर्मण्डलकं कुर्याद्यथाशोभं यथाविधि ।
प्. १०८)
एकाशीतिपदं वास्तुचक्रम् ।
शिखि
पर्जन्यः
जयन्तः
इन्द्रः
सूर्यः
सत्यः
भृशः
अन्तरिक्षः
वातः
दितिः
आपः
जयन्तः
इन्द्रः
सूर्यः
सत्यः
भृशः
सावित्रः
पूषा
अदितिः
अदितिः
आप-
वत्सः
अर्यमा
अर्यमा
अर्यमा
सविता
वितथः
वितथः
भुजगः
भुजगः
सुमेरुः
ब्रह्मा
ब्रह्मा
ब्रह्मा
विवस्वान्
बृहत्-क्षेत्रः
बृहत्-क्षेत्रः
सोमः
सोमः
सुमेरुः
ब्रह्मा
ब्रह्मा
ब्रह्मा
विवस्वान्
यमः
यमः
भल्लाटः
भल्लाटः
सुमेरुः
ब्रह्मा
ब्रह्मा
ब्रह्मा
विवस्वान्
गन्धर्वः
गन्धर्वः
मुख्यः
मुख्यः
राजय-क्ष्मा
मित्रः
मित्रः
मित्रः
इन्द्रः
भृङ्ग-राजः
भृङ्ग-राजः
अहिः
रुद्रः
शोषः
असुरः
वरुणः
पुष्प-दन्तः
सुग्रीवः
जयः
मृगः
रोगः
पाप-यक्ष्मा
शोषः
असुरः
वरुणः
पुष्प-दन्तः
सुग्रीवः
दौवारिकः
पिता
(शारदायाम्)
पूर्वापरायतं सूत्रं विन्यसेद्धस्तमानतः ॥ २-

तन्मध्यं किंचिदालम्ब्य मत्स्यौ द्वौ परितो लिखेत् ।
तयोर्मध्ये स्थितं सूत्रं विन्यसेद्दक्षिणोत्तरम् ॥ २-

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तथाग्राभ्यां कोणेषु मकरा।ल्लिखेत् ।
मत्स्यमध्ये स्थिताग्राणि तत्र सूत्राणि पातयेत् ॥ २-

चतुरस्रं भवेत् तत्र चतुष्कोष्ठसमन्वितम् ।
तत् पुनर्विभजेन्मन्त्री चतुःषष्टिपदं यथा ॥ २-

ईशानाद्राक्षसं यावद्यावदग्नेः प्रभञ्जनम् ।
प्. १०९) एवं सूत्रद्वयं दद्यात् कर्णसूत्रं समाहितः ॥ २-

ब्रह्माणं१ पूजयेदादौ मध्यकोष्ठचतुष्टये ।
दिक्चतुष्के तु पूर्वादि यजेदार्य२मनन्तरम् ॥ २-

विवस्वन्तं३ततो मित्रं४ महीधर५मनन्तरम् ।
कोणार्धकोष्ठद्वन्द्वेषु वह्न्यादि परितः पुनः ॥ २-

सावित्रं६ सवितारं च७ शक्र८मिन्द्रजयं९ पुनः ।
रुद्रं१० रुद्रजयं११ विद्वानापं१२ चाथापवत्सकम्१३ ॥ २-

तत्कर्णसूत्रोभयतः कोष्ठद्वन्द्वेषु दैशिकः ।
शर्वं१४ गुहं१५ चार्यमाणं१६ जृम्भकं१७ पिलपिच्छिकाम्१८ ॥ २-

चरकीं१९ च विदारीं२० च पूतना२१ मर्चयेत् क्रमात् ।
पूजयेद्दिक्षु पूर्वादिसार्द्धाद्यन्तपदेष्विमान् ॥ २-

अष्टावष्टविभागेन दैवतान् दैशिकोत्तमः ।
क्रमादीशान२२पर्जन्य२३जयन्ताः २४शक्र२५भास्करौ२६ ॥ २-

सत्यो२७वृषा२८न्तरिक्षौ२९ च दिशि प्राच्यां व्यवस्थिताः ।
अग्निः३० पूषा३१ च वितथो३२ यम३३श्च गृहरक्षकः३४ ॥ २-

गन्धर्वो३५ भृङ्गराज३६श्च मृगो३७ दक्षिणदिग्गताः ।
निरृति३८र्दौवारिकश्च३९ सुग्रीव४०वरुणौ४१ ततः ॥ २-

पुष्पदन्ता४२ऽसुरौ४३ शोष४४ रोगौ४५ प्रत्यग्दिशि स्थिताः ।
वायु४६र्नाग४७श्च मुख्य४८श्च सोमो४९ भल्लाट५० एव च ॥ २-

अर्गलाख्यो५१ दित्य५२दिती५३कुवेरस्य दिशि स्थिताः ।
देवा एते त्रिपञ्चाशत् पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ २-

(हयशीर्षपञ्चरात्रे)
एकाशीतिपदं वास्तु गृहकर्मणि शस्यते ।
चतुःषष्ठिपदं वास्तु प्रासादेषु प्रशस्यते ॥ २-

प्. ११०)
चतुःषष्टिपदं वास्तुचक्रम्
ईशानः
अदितिः
पर्जन्यः
जयन्तः
शक्रः
भास्करः
सत्यः
वृषः
अन्तरिक्षः
अग्निः
अदितिः
पर्जन्यः
दितिः
जयन्तः
शक्रः
भास्करः
सत्यः
वृषः
पूषा
पूषा
अर्गलः
अर्गलः
आपवत्सः
आपः
आर्यमा
आर्यमा
सविता
सोवित्रः
वितथः
वितथः
भल्लाटः
भल्लाटः
महीधरः
ब्रह्मा
ब्रह्माः
विवस्वान्
यमः
यमः
सोमः
सोमः
महीधरः
ब्रह्मा
ब्रह्मा
विवस्वान्
गृहरक्षकः
गृहरक्षकः
मुख्यः
मुख्यः
रुद्रः
रुद्रजयः
मित्रः
मित्रः
शक्रः
इन्द्रजयः
गन्धर्वः
गन्धर्वः
नागः
नागः
शोधः
असुरः
पुष्पदन्तः
वरुणः
सुग्रीवः
भृङ्गराजः
दौवारिकः
भृङ्गराजः
वयुः
रोगः
शोषः
असुरः
पुष्पदन्तः
वरुणः
सुग्रीवः
दौवारिकः
मृगः
निरृतिः
अर्यमा विदा-ई ।
(मेरुतन्त्रे)
ब्रह्मस्थानं रक्तवर्णैर्दिशः पीतैर्विदिक् सितैः ।
ततो दिशस्तु हरितैर्विदिशः कृष्णवर्णकैः ॥ २-

अरुणः परिधिः कार्यः सुन्दरं मण्डलं भवेत् ।
मध्ये पदानां नवकं मार्जयित्वा प्रपूरयेत् ॥ २-

सितेन रजसा भूयस्तद्दिक्षु चतसृष्वपि ।
षट्कं संमार्ज्य रजसा रक्तेन परिपूरयेत् ॥ २-

तयोर्मध्ये चतुर्दिक्षु कोष्ठं द्वादशसंख्यकम् ।
प्. १११) मार्जयित्वा हरिद्वर्णैर्यर्थाशोभं प्रपूरयेत् ॥ २-

कोणे कोणेऽष्टयुग्मं पीतवर्णेन पूरयेत् ।
शिष्टानि च पदान्यत्र यथाशोभं प्रकल्पयेत् ॥ २-

विचित्राणि ततो मध्ये ब्रह्माणं संप्रपूजयेत् ।
(गौतमीयतन्त्रे)
उक्तानामपि देवानां पदान्यापूर्य पञ्चभिः ॥ २-

रजोभिस्तेष्वथो तेभ्यः पायसान्नैर्वलिं हरेत् ।
पायसैर्मधुरैः सर्वान् संयजेन्मधुरान्वितैः ॥ २-

तत्तद्द्रव्यैर्वा मतिमान् पूजयेद्दोषशान्तये ।
(मेरुतन्त्रे)
व्रीहिमुद्गयवैः क्षौद्रघृतदुग्धप्लुतैः क्रमात् ॥ २-

अष्टोत्तरशतं वाष्टोत्तरविंशतिमेव वा ।
प्रत्येकं तैर्हुनेद्द्रव्यैर्मन्त्रैस्तद्वच्च पायसैः ॥ २-

वलिं च तेषां कुर्वीत पायसैर्व्यञ्जनान्वितैः ।
ससितैर्दुग्धकदलीफलापूपादिसंयुतैः ॥ २-

एवं सिंहगते भानौ पूर्णायां प्रतिवत्सरे ।
स्वगेहे वास्तुपूजायां मण्डपेषु समाचरेत् ॥ २-

न बालमरणं व्याधिर्भूतप्रेतादिकानि च ।
न सर्पपीडा नान्योन्यकलहाद्यशुभानि च ॥ २-

पुत्रपौत्रधनारोग्यं पशुदासीसमृद्धिभाक् ।
अरोगी विजयख्यातश्चिरं जीवति तद्गृहे ॥ २-

राजवेश्मसु सर्वत्र तथा च महिषीगृहे ।
सचिवामात्यसेनानीभवनेषु परे तथा ॥ २-

विदध्यात् प्रतिवर्षं तु प्रोक्तसिद्ध्यै तु दैशिकः ।
प्. ११२) न चेदुक्तान्यथारूपफलैः क्लेशोऽनिशं भवेत् ॥ २-

भैरवक्षेत्रपालानां योगिनीनां विशेषतः ।
वामाचारैर्वलिः कार्यो महिषैर्वापि कुक्कुटैः ॥ २-

आराधितास्तु वामेन जायन्तेऽतिबुभुक्षिताः ।
देवता बलिमिच्छन्ति तद्धीनं घ्नन्ति साधकम् ॥ २-

वास्तुध्यानम् (सोमशम्भुतन्त्रे)
आकुञ्चितकरं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिम् ।
स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे त्वधराननम् ॥ २-

जनुनीकूर्पराशक्ते दिशि वातहुताशयोः ।
पैत्र्यां पादपुटौ रौद्र्यां शिरोऽस्य हृदयेऽञ्जलिः ॥ २-

पैत्र्यामिति । प्रकृतिमण्डले पितृदेवताधिष्ठितायां रक्षोदिशि न तु दक्षिणस्यामिति ध्येयम् ।
(महाकपिलपञ्चरात्रेऽपि)
पूर्वमासीन्महानुग्रः सर्वभूतभयङ्करः ।
स देवैर्निहतो भूमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः ॥ २-

यावद्भूमिः स्थिरा लोके तावद्वास्त्वसुरः स्थितः ।
संहारे तु लयं याति देवैः सर्वग्रहादिभिः ॥ २-

विस्तारोऽस्य समन्ताच्च शतकोटिस्तु योजनम् ।
संस्थितोऽसौ धरां व्याप्य प्रोत्तानः कृष्णवर्णकः ॥ २-

अत्रायं क्रमः । आदौ यजमान आचार्यं ब्रूयात् । तत आचार्यः प्रोक्तलक्षणां भूमिं परिगृह्य तस्याः शुद्धिं विधाय पञ्चगव्यैः संसिच्य तन्मध्ये शुक्लडोरकं प्रसार्य कनकशलाकया रत्नेन रजतशलाकया वा तदभावे पुष्पफलधान्यानामन्यतमेन वा ।
शान्ता१ यशोवती२ कान्ता३विलासा४ प्राणवाहिनी

प्. ११३) सती६ वसुमती७ नन्दा८ सुभद्रा९ नवमी मता ॥ २-

इति नव रेखाः प्रागपरायता दक्षिणोपक्रमा उदगपवर्गा विलिख्य
हिरण्या१ सुव्रता२ लक्ष्मी३र्विभूति४र्विमला५ प्रिया

जया७ काला८ विशोका९ च नवमी संस्कृता बुधैः ॥ २-

इति नव रेखा दक्षिणोत्तरायताः पश्चिमोपक्रमाः पूर्वापवर्गा विलिख्यैवं चतुःषष्टिपदं वास्तुमण्डलं निर्माय पञ्चरजोभिः पदानि परिपूर्य मध्येऽष्टदलं वक्ष्यमाणरीत्या निर्माय तन्मध्ये ब्रह्माणं ध्यात्वा आवाह्य तत्तत्पदेषु तत्तद्देवताश्चावाह्य प्रणवादिनमोऽन्तैस्तन्नाममन्त्रैः पूजयेत् । मण्डलाद्बहिःकोष्ठेषु कोष्ठचतुष्टयमतिरक्तं निर्माय तत्र गुरुगणेशदुर्गाक्षेत्रपालान् पूजयेत् । ऐशान्यां कलशं संस्थाप्य वरुणं यथाविधि पूजयेदिति राघवभट्टाः ।
एषां ध्यानानि तत्रान्तरे -
उक्तानां सर्वदेवानां स्वरूपं च निगद्यते ।
अक्षमालां श्रुवं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुम् ॥ २-

दधानमष्टनयनं यजेन्मध्येऽम्बुजासनम् ।
सर्वे चतुर्भुजा देवा वास्तुदेहे व्यवस्थिताः ॥ २-

कृताञ्जलिपुटा ऊर्द्धं खड्गखेटकपाणयः ।
ब्रह्माणं संन्निरीक्षन्ते तद्वक्राभिमुखाश्च ते ॥ २-

स्वस्वस्थानस्थिताश्चैव साधारणमुदाहृतम् ।
मरीचिः श्वेतवर्णः स्याद्विवस्वानभ्रवर्णकः ॥ २-

शातकुम्भनिभो मित्रः कृष्णवक्त्रस्तु भूधरः ।
सविता नीलवर्णाभः सावित्रो धूम्रविग्रहः ॥ २-

इन्दुश्चारुणवर्णाभः शुक्लश्चेन्द्रजयस्तथा ।
रुद्रः प्रवालसदृशः पीतो रुद्रजयस्तथा ॥ २-

आपो गोक्षीरधवल आपवत्सो जपाद्युतिः ।
ईशानः क्षीरधवलः पर्जन्योऽञ्जनसंनिभः ॥ २-

जयन्तोऽञ्जनसंकाशो महेन्द्रः श्यामलद्युतिः ।
प्. ११४) आदित्यो रक्तवर्णः स्यात् सत्यकश्चित्रवर्णकः ॥ २-

वृषो बन्धूकपुष्पाभः कुन्दाभश्चान्तरिक्षकः ।
उद्यद्दिनकराभोऽग्निः पूषा रत्नाभसन्निभः ॥ २-

वितथश्चेन्द्रचापाभो विद्युद्वर्णो गृहरक्षकः ।
निरृतिः पावकाभश्च पीतो दौवारिकः स्मृतः ॥ २-

सुग्रीवो नीलकण्ठाभश्चन्द्राभः पुष्पदन्तकः ।
वरुणः स्फटिकाभाङ्गो भृङ्गाभश्चासुरो मतः ॥ २-

यमश्चाञ्जनसङ्काशो गन्धर्वः पद्मरागवत् ।
भृङ्गराजश्च भृंङ्गाभो मृगो जीमूतसंनिभः ॥ २-

शोषश्चोत्पलसंकाशो रोगश्चैवेन्द्रनीलवत् ।
वायुः कृष्णाभवर्णः स्यान्नागः शेषेन्दुसंनिभः ॥ २-

मुख्यो मौक्तिकसंकाशो भल्लाटः श्वेतपद्मवत् ।
सोमः स्फटिकसंकाशोऽर्गलो रक्तोत्पलद्युतिः ॥ २-

दितिः कुन्देन्दुधवला कपिला चादितिः स्मृता ।
चरकी शङ्खसदृशी विदारी पावकद्युतिः ॥ २-

पूतना हिमसंकाशा मेघाभा पिलपिच्छिका ।
खड्गं च पानपात्रं च छुरिकां कर्तरीं तथा ॥ २-

दधाना भीमरूपास्ता राक्षस्यः परिकीर्तिताः ।
सितो रक्तश्च पीतश्च कृष्णः स्कन्दादिका ग्रहाः ॥ २-

वज्रं शक्तिं च खड्गं च पाशं च विकृताननाः ।
दधाना भीषणाः प्रोक्ता ग्रहाः स्कन्दादिकाश्च ते ॥ २-

एवं ध्यात्वा पञ्चोपचारैः संपूज्य वास्तुपुरुषमपि यथोक्तं ध्यात्वा वैदिकमते उक्तवैदिकमन्त्रेण तान्त्रिकमते तु ओ।वास्तोष्पतये नमः इति मन्त्रेण पञ्चोपचारैः संपूज्य तत्पूर्वदिशि तत्पश्चिमदिशि वा हस्तमात्रं त्रिमेखलं कुण्डं स्थण्डिलं वा निर्माय तत्र वक्ष्यमाणक्रमेणाग्निमुपसमाधाय मण्डलाद्ब्रह्मादिदेवतास्तत्रावाह्य
प्. ११५) तेभ्यः पूर्वोक्तसंख्यया आहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुतिं विधाय पुनर्मण्डले देवानानीय तेभ्यः प्रत्येकं बलिं दद्यात् ।
बलिमन्त्रा द्रव्यभेदाश्च (गौतमीयमहाकपिलपञ्चरात्रयोः)
पायसौदनलाजैश्च युक्तं धूपप्रसूनकैः ।
अन्नादिभिश्च संयुक्तं माषभक्तादिमण्डितम् ॥ २-

गृहाणेमं वलिं ब्रह्मन् वास्तुदोषं प्रणाशय ।
गन्धादिशर्करारूपं पायसोपरिसंयुतम् ॥ २-

आर्यकाख्य गृहाणेमं सर्वदोषं प्रणाशय ।
चन्दनाद्यर्चितं नाथ कर्पूरागुरुमण्डितम् ॥ २-

विवस्वन् वै गृहाणेमं सर्वदोषं प्रणाशय ।
सगुडं पायसं नाथ पुष्पादिसुसमन्वितम् ॥ २-

गृहाणेमं वलिं हृद्यं मित्र शान्तिं प्रयच्छ मे ।
माषौदनं समांसं च गन्धादिक्षीरसंयुतम् ॥ २-

गृहाणेमं महीभृत् त्वं सर्वदोषं प्रणाशय ।
एवं मध्ये तु संपूज्य ईशानादि वलिं हरेत् ॥ २-

एतेन पूजायामाग्नेयादिक्रमेऽपि वलावीशानादिक्रमः ।
अन्यत्रापि ।
ईशानाद्दक्षिणावर्तो वलिः सामान्यभाषितः ।
सर्वेषां खलु वस्तूनां विशेषः पदनिर्णये ॥ २-

क्वचित् तु पूजापि तथैवोक्ता ।
ईशकोणादिषु सुरान् पूजयेच्च विधानतः ।
ईशानादिचतुष्कोणसंस्थितान् पूजयेद्बुधः- इति ॥ २-

तथा ।
क्षीरखण्डसमायुक्तं पुष्पादिभिरलंकृतम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यमाप शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ २-

प्. ११६) दधीदं गुडसंमिश्रं गन्धादिभिः सुसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं वत्स विघ्नमत्र प्रणाशय ॥ २-

पुष्पादिकुशपानीयं शर्करागुरुवासितम् ।
सावित्र वै गृहाणेमं शान्तिमत्र प्रयच्छ मे ॥ २-

पिष्टकं सगुडं नाथ रक्तगन्धादिशोभितम् ।
गृहाणेमं वलिं सूर्य विघ्नमत्र प्रणाशय ॥ २-

शीतमन्नं तथा पुष्पं कुङ्कुमादिसुमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं शक्रदेव नमोऽस्तु ते ॥ २-

ओदनं घृतसंयुक्तं वस्त्रगन्धादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यमिन्द्रजय नमोऽस्तु ते ॥ २-

पक्वापक्वमिदं मांसं वस्त्रपुष्पादिसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं रुद्रदेव नमोऽस्तु ते ॥ २-

समांसं घृतसंपक्वं गन्धपुष्पादिसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं रुद्रजय स्वस्ति नमोऽस्तु ते ॥ २-

रक्तपुष्पं समांसं वै रक्तवस्त्रादिसंयुतम् ।
विदारि वै गृहाणेमं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥ २-

पित्तरक्तास्थिसंयुक्तं रक्तगन्धादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं पूतने त्वं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥ २-

सघृतं माषभक्तं च रक्तगन्धादिसंयुतम् ।
वलिं गृहाण शर्व त्वं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥ २-

मांसपुष्पादिसंयुक्तं माषभक्तोपशोभितम् ।
गृहाणेमं वलिं स्कन्द रक्षोविघ्नं विनाशय ॥ २-

श्वमांसं पिष्टकैर्युक्तं पक्वमांसोदकान्वितम् ।
अर्यमन् वै गृहाणेमं सर्वविघ्नं विनाशय ॥ २-

प्. ११७) रक्तमांसौदनं मत्स्यं गन्धधूपसमन्वितम् ।
जृम्भक त्वं गृहाणेमं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥ २-

छागकर्णान्वितं मांसं वस्त्रगन्धादिसंयुतम् ।
पिलपिच्छे गृहाणेमं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥ २-

घृतेन साधितं मांसं वस्त्रगन्धादिसंयुतम् ।
चरकि त्वं गृहाणेमं रक्षोविघ्नं विनाशय ॥ २-

सघृतं साक्षतं भक्तं वस्त्रगन्धाद्यलंकृतम् ।
गृहाणेमं वलिं त्वीश वास्तुदोषापहारकम् ॥ २-

उत्पलं पायसैर्युक्तं वस्त्रादिकसमन्वितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं मेघराज नमोऽस्तु ते ॥ २-

पञ्चहस्तं सुपीतं च ध्वजं भक्तादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं जिष्णुसुत नमोऽस्तु ते ॥ २-

ओदनं घृतसंपूर्णं पञ्चरत्नादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं देवराज नमोऽस्तु ते ॥ २-

रक्तपुष्पयुतं भक्तं रक्तगन्धादिभिर्युतम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं भास्कराय नमोऽस्तु ते ॥ २-

वितानं धूम्रवर्णाभं गन्धादिकसुशोभितम् ।
रक्तपुष्पं गृहाणेमं वलिं सत्य नमोऽस्तु ते ॥ २-

इदं तु मांसभक्तं वै वस्त्रगन्धादिपूजनम् ।
गृहाणेमं वृष वलिं वास्तुदोषं विनाशय ॥ २-

इदं तु शाद्वलं मांसं नैवेद्यादिसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं व्योम शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ २-

सुवर्णं पिष्टकं चाथ वस्त्रगन्धादिभिर्युतम् ।
प्. ११८) घृतान्वितं गृहाणेमं सप्तजिह्व नमोऽस्तु ते ॥ २-

क्षीरं लाजासमायुक्तं गन्धपुष्पादिसंयुतं ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं पूषदेव नमोऽस्तु ते ॥ २-

मांसौदनं गन्धमाल्ययुतं वस्त्रादिभूषितम् ।
वितथेश वलिं गृह्ण्न् वास्तुदोषं विनाशय ॥ २-

मत्स्यमांसयुतं भक्तं गन्धपुष्पाद्यलंकृतम् ।
यमराज गृहाणेमं वलिं शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ २-

पक्वमांसौदननवनीतं वस्त्रादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं प्रीतिकरं गृहरक्ष नमोऽस्तु ते ॥ २-

नानागन्धसमायुक्तं रक्तगन्धादिभिर्युतम् ।
वलिं गृहाण गन्धर्व सर्वदोषं प्रणाशय ॥ २-

इमां तु शाकुनीं जिह्वां माषभक्तोपरिस्थिताम् ।
गृहाणेमं भृङ्गराज वलिं शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ २-

एवं तिलघृतोपेतं गन्धपुष्पादिभिर्युतम् ।
गृहाणेमं बलिं हृद्यं मृगदेव नमोऽस्तु ते ॥ २-

शर्करामण्डितं खण्डं वस्त्रगन्धाद्यलंकृतम् ।
प्रीतो वलिं गृहाणेमं रक्षोराज नमोऽस्तु ते ॥ २-

चन्दनागुरुकाखण्डं वस्त्रगन्धादिभिर्युतम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं दौवारिक नमोऽस्तु ते ॥ २-

इदं तु पायसं नाथ गन्धपुष्पादिमिश्रितम् ।
सुग्रीव वै गृहाणेमं वलिं शान्ति प्रयच्छ मे ॥ २-

यवाग्वलंकृतं दुग्धं भक्तोपरिसमन्वितम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं जलदेव नमोऽस्तु ते ॥ २-

प्. ११९) माषभक्तं कुशस्तम्बं घृतगन्धादिसंयुतम् ।
पुष्पदन्त गृहाणेमं वास्तुदोषं प्रणाशय ॥ २-

मधुना साधितं पिष्टं गन्धाद्यैरुपशोभितम् ।
वलिं गृहाणासुरेन्द्र सर्वदोषं प्रणाशय ॥ २-

घृतं चान्नसमायुक्तं कर्पूरादिसमायुतम् ।
गृहाणेमं वलिं शोष सर्वशान्तिं प्रयच्छ मे ॥ २-

यवजं तण्डुलं नाथ गन्धपुष्पादिशोभितम् ।
गृहाणेमं वलिं रोग सर्वदोषं प्रणाशय ॥ २-

सघृतं मोदकं चेदमन्नाद्यैरुपशोभितम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यं मृगवाह नमोऽस्तु ते ॥ २-

इदं तु कृसरान्नं मे दुग्धगन्धादिसाधितम् ।
पातालेश गृहाणेमं विघ्नमत्र प्रणाशय ॥ २-

नारिकेलोदकं भक्तं पीतवस्त्रादिसंयुतम् ।
गृहाणेमं वलिं मुख्य वास्तुदोषं प्रणाशय ॥ २-

दधिगन्धादिभिर्युक्तं पीतपुष्पसमन्वितम् ।
वलिः प्रगृह्यतां सोम सर्वदोषं प्रणाशय ॥ २-

ओदनं घृतसंमिश्रं गन्धपुष्पसमन्वितम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं भल्लाटक नमोऽस्तु ते ॥ २-

माषान्नं तु घृताभ्यक्तं गन्धपुष्पादिमण्डितम् ।
गृहाणेमं वलिं हृद्यमर्गलाख्य नमोऽस्तु ते ॥ २-

क्षीरखण्डसमायुक्तं नानापुष्पोपशओभितम् ।
दैत्यमातर्गृहाणेमं सर्वदोषं प्रणाशय ॥ २-

प्. १२०) पौरिकां मधुसंमिश्रां वस्त्रगन्धादिसंयुताम् ।
गृहाणेमं वलिं गृह्यं देवमातर्नमोऽस्तु ते ॥ २-

स्वर्गपातालमर्त्येषु देवता वास्तुदेवताः ।
गृह्णन्त्विमं वलिं हृद्यं तुष्टा यान्तु स्वमन्दिरम् ॥ २-

मातरो भूतवेताला ये चान्ये वलिकाङ्क्षिणः ।
विष्णोः पारिषदा ये च तेऽपि गृह्णन्त्विमं वलिम् ॥ २-

पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो वलिं दत्वा प्रकामतः ।
अभावादुक्तमार्गस्य कुशपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ २-

(प्रयोगसारे)
वास्तुशेषः क्रियापूतः सर्वरक्षाविधानकृत् ।
भूतिप्रीतिकरश्चास्मिन् दिशां वलिमुदीरयेत् ॥ २-

दिक्पालपरिषत्सर्वभूतानुद्दिश्य नामभिः ।
पूजाविसर्जनान्तो यः स विज्ञेयो दिशो वलिः ॥ २-

दध्यम्बुरजनी पुष्पलाजसक्तुतिलान्धसा ।
द्रव्येण वितरेद्दिश्यं वलिं दिक्क्रमयोगतः ॥ २-

सुराणां तेजसां चैव प्रजानां रक्षसामपि ।
तथा जलानां प्राणानां नक्षत्राणां च तत्पुनः ॥ २-

विद्यानामधिपानां च नान्यथोक्तान् वलिं हरेत् ।
सवाहनपदं प्रोक्ता परिवाराय शक्तये ॥ २-

तत्पार्षदेभ्यश्च ततः सर्वेभ्य इति संयुतः ।
भूतेभ्यश्च क्रमाद्भूयः प्रादक्षिण्यान् क्षिपेद्वलिम् ॥ २-

द्विषत्पिशाचवेतालरक्षोरक्षार्थिनामिह ।
प्. १२१) दिशां वलिर्विशेषेण सर्वसंपत्समृद्धिदः ॥ २-

वास्तौ गृहप्ररोहे भूतद्रोहे गृहप्रवेशे च ।
वितते च शान्तिहोमे दिशां वलिः सिद्धये प्रयोक्तव्यः ॥ २-

इति बलिं दत्त्वा पुनस्तान् समभ्यर्च्य यथाशक्ति जप्त्वा स्तुत्वा प्रणम्य विसर्जयेत् ।
विसर्जनमन्त्रो यथा ।
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।
इष्टकामसमृद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥ २-

इति देवान् विसृज्य कुद्दालं पूजयेत्
तदुक्तं तत्रान्तरे ।
भद्रं मुहूर्तमाश्रित्य खन्यतां वास्तुकोष्ठकम् ।
स्वर्णकुद्दालरूपत्वं भूमेः खननकर्मणि ॥ २-

विश्वकर्मायुधो नित्यं नमस्ते चास्त्रमूर्तये ।
इति स्वर्णकुद्दालं प्रपूज्य खनितृपुरुषं विश्वकर्मधिया पूजयेत् ।
द्विभुजः पीतदेहस्तु जटाधारी कजासनः ॥ २-

विश्वकर्मा सदा गौरो ज्ञानमुद्राक्षसूत्रभृत् ।
विश्वकर्मन् जगद्व्यापिन् संसारसृष्टिकारक ॥ २-

अत्र कुद्दालहस्तस्त्वं विश्वकर्मन्नमोऽस्तु ते ।
एकाशीतिकोष्ठभेदे वास्तौ विश्वात्मकर्मक ॥ २-

कुद्दालं गृह्यतामत्र खननं कुरु साम्प्रतम् ।
इति तद्धस्ते कुद्दालं दक्षिणां च दद्यात् । ततः पृथिवीं प्रार्थयेत् ।
कुद्दालदारितैरत्र कीटकोटिशतैरपि ॥ २-

क्षम्यतां पृथिवीदेवि विष्णुस्थापनहेतवे ।
इति पृथ्वीं संप्रार्थ्य विश्वकर्मात्मकखनितृपुरुषो वास्तुपुरुषस्य कक्षान्तरे खननं कुर्यात् ।
प्. १२२) तदुक्तं तन्त्रान्तरे ।
शुभाशुभानि वास्तूनां क्रमेणैव वदाम्यहम् ॥ २-

कक्षान्तरे च नित्यं च सर्वत्र भद्रमादिशेत् ।
शीर्षे चैव भवेन्मृत्युः कण्ठे वै दुःखभागिता ॥ २-

हस्ते चौरभयं विद्यादुरसा पशुनाशनम् ।
जानौ विदेशगमनं पादाभ्यां च निरर्थकम् ॥ २-

वामदक्षिणमित्येवं वास्तुक्षेत्रमुदीरितम् ।
निपुणः कारयेन्मन्त्री कल्याणं पूर्णताकृतम् ॥ २-

समाहितमना भूत्वा खनयेद्वास्तुकक्षके ।
इति वास्तुयागविधिः ।
अथदीक्षोपयुक्तमण्डपनिर्णयः ।
तत्रादौ मण्डपरचनार्थं पूर्वादिदिग्ज्ञानोपायः ।
तदुक्तं (क्रियासारे)
कृत्वा भूमिं समां तत्र वृत्तं हस्तमितं समम् ॥ २-

द्वादशाङ्गुलमानोच्च शङ्कुं खादिरनिर्मितम् ।
अलाभे यज्ञवार्क्षं वा तत्र संस्थापयेत् सुधीः ॥ २-

तच्छाया संस्पृशेद्यत्र तन्मध्ये मध्यमं स्मृतम् ।
तिर्यक् प्रसारयेत् सूत्रं मध्ये याम्योत्तरे स्मृते ॥ २-

कोणाः स्युरन्ये चत्वारश्चतुःसूत्रप्रसारणात् ।
एवं मानपरिज्ञानं समाख्यातं यथा स्फुटम् ॥ २-

ज्ञात्वैवं मण्डपादीनि कुर्यात् सम्यग्विचक्षणः ।
(महाकपिलपञ्चरात्रे)
विषुवे तु गते सूर्ये शङ्कुमानं समाचरेत् ॥ २-

खादिरं विन्यसेच्छङ्कुं द्वादशाङ्गुलविस्तृतम् ।
निश्चलीकृत्य हन्तव्यं गृहीत्वा लोहमुद्गरम् ॥ २-

अष्टधा च स्वयं हन्यात् प्रशस्तं क्रमतो लघु ।
प्. १२३) हन्यमाने यदा शङ्कौ हस्तात् पतति मुद्गरः ॥ २-

तदा ताडयितुः शोको जायते दुस्तरो महान् ।
मौञ्जं कार्पासकौशेयं प्राणिवालजमेव च ॥ २-

चतुर्यवपरीणाहं सूत्रं शङ्कौ तु वेष्टयेत् ।
वेष्ट्यमानं यदा सूत्रं शङ्कुं मुञ्चति तत्क्षणम् ॥ २-

पुत्रस्य मरणं विद्याच्छिन्ने वै स्वविनाशनम् ।
तत्रापि नारसिंहेन होमेनाशुभनाशनम्- इति ॥ २-

(शारदायाम्)
नक्षत्रराशिवाराणामनुकूले शुभेऽहनि ।
ततो भूमितले शुद्धे तुषाङ्गारादिवर्जिते ॥ २-

पुण्याहं वाचयित्वा तु मण्डपं रचयेच्छुभम् ।
पञ्चभिः सप्तभिर्हस्तैर्नवभिर्वामिनां वरम् ॥ २-

अत्र यथाश्रुतव्याख्याने कुण्डाष्टकवेद्यृत्विक्प्रचारस्थलाद्यनुप-पत्त्या पञ्चभिः सप्तभिरित्यनेन द्वादशहस्तः पञ्चभिर्नवभिरित्यनेन चतुर्दशहस्तः सप्तभिर्नवभिरित्यनेन च षोडशहस्तो मण्डप इति राघवभट्टैः पदार्थादर्शे व्याख्यातम् । ताराभक्तिसुधार्णवे नृसिंहठक्कुरैरपि तथैवोक्तम् । एतेन द्वादशहस्तः कनीयान्, चतुर्दशहस्तो मध्यमः, षोडशहस्तश्चोत्तम इति त्रिविधो मण्डप उक्तः ।
तदुक्तम् (प्रतिष्ठासारसंग्रहे)
स्वल्पो द्वादशहस्तोऽयं द्विद्विवृद्ध्या ततः क्रमात् ।
यत् तु
राज्ञां होमाभिषेकादिप्रयोगार्थं तु मण्डपम् ॥ २-

विदध्यान्नवहस्तेन विस्तारायामसंयुतम् ।
इति (तन्त्रराजवचनम्) तद्दीक्षातिरिक्तकर्मोपयुक्तमण्डपपरम् ।
(सिद्धान्तशेखरे)
स्थूलादर्काङ्गुलोच्छ्रायं मण्डपस्थलमीरितम् ॥ २-

प्. १२४) (महाकपिलपञ्चरात्रे तु)
उच्छ्रायो हस्तमानं स्यात् सुसमं च सुशोभनम्- इत्युक्तम् ।
(शारदायाम्)
षोडशस्तम्भसंयुक्तं चत्वारस्तेषु मध्यगाः ॥ २-

अष्ट हस्ताः समुच्छ्रायाः संस्थाप्या द्वादशाभितः ।
पञ्चहस्तप्रमाणास्ते निश्छिद्रा ऋजवः शुभाः ॥ २-

तत्पञ्चमांशं निखनेन्मेदिन्यां तन्त्रवित्तमः ।
(वास्तुशास्त्रे)
पञ्चमांशं न्यसेद्भूमौ सर्वसाधारणो विधिः ॥ २-

(शारदायाम्)
नारिकेलदलैर्बाह्ये छादयेत् तत्समन्ततः ।
नारिकेलदलैरित्युपलक्षणम् ।
तथा च (मेरुतन्त्रे)
नारिकेलदलैर्वंशैः कटैराच्छादयेत् पुनः ॥ २-

झञ्झामारुतवृष्ट्यादिभयं न स्याद्यथा तथा ।
(वास्तुशास्त्रेऽपि)
कटैः सद्भिस्तु संछाद्या विजयाद्यास्तु मण्डपाः- इति ॥ २-

स्तम्भनिवेशनं चाग्नेयादिक्रेमेण कार्यम् ।
स्तम्भोच्छ्राये शिलान्यासे सूत्रयोजनकीलके ।
खननावटसंस्कारप्रारम्भो वह्निगोचरे- इति वचनात् ॥ २-

(सिद्धान्तशेखरे)
मध्ये स्तम्भचतुष्कं स्यात् तन्मध्ये वेदिका मता ।
वेदीकोणेषु विन्यस्य स्तम्भान् वेदस्वरूपकान् ॥ २-

(पञ्चरात्रे)
सारदारुभवान् स्तम्भान् दृढान् कुर्यादृजून् समान् ।
(क्रियासारे)
याज्ञीयवृक्षो वेणुर्वा क्रमुकः स्तम्भकर्मणि ॥ २-

प्. १२५) अन्ये विशुद्धवृक्षा वा भवेयुर्नापभूरुहः ।
गृहशल्यः स्वयं शुष्कः कुटिलश्च पुरातनः ॥ २-

असौम्यभूमिजनितः संत्याज्यः स्तम्भकर्मणि ।
(मन्त्रमुक्तावल्याम्)
दिक्षु द्वाराणि चत्वारि विदध्यात् पञ्चमांशतः ॥ २-

(पञ्चरात्रे)
कनीयसि स्याद्द्विकरं चतुरङ्गुलवृद्धितः ।
मध्यमोत्तमयोर्द्वारमिति पश्येन्मनोहरम् ॥ २-

(सोमशम्भुमते)
प्लक्षोदुम्बरिकाश्वत्थवटजास्तोरणाः क्रमात् ।
पूर्वादितो विधातव्या यद्वाद्यन्तविपर्ययः ॥ २-

अलाभादेकमेवैषां सर्वाशासु निवेशयेत् ।
(सिद्धान्तशेखरे)
एकमेषामलाभे स्यात् तदभावे शमीद्रुमः ॥ २-

जम्बूः खदिरसारश्च तालो वा तोरणे स्मृताः ।
(महाकपिलपञ्चरात्रे)
देवास्तोरणरूपेण संस्थिता यज्ञमण्डपे ॥ २-

विघ्नविध्वंसनार्थं च रक्षार्थं त्वध्वरस्य च ।
न्यसेन्न्यग्रोधमैन्द्र्यां तु याम्यां चोदुम्बरं तथा ॥ २-

वारुण्यां पिप्पलं चैव कौबेर्यां प्लक्षकं न्यसेत् ।
सुशोभनं तु पूर्वस्यामृग्वेदादिसुमन्त्रितम् ॥ २-

इषे त्वेति च मन्त्रेण सुभद्राख्यं तु दक्षिणे ।
सुकर्माख्यं तु वारुण्यां सामवेदादिकेन तु ॥ २-

शन्नो देवीति मन्त्रेण सुहोत्रं तूत्तरे न्यसेत् ।
ऋग्वेदादीति । अग्निमीडे पुरोहितमिति मन्त्रेणाभिमन्त्रितमित्यर्थः । सामवेदादिकेन अग्न आयाहीति मन्त्रेण ।
प्. १२६) (शारदायाम्)
द्वारेण तोरणानि स्युः क्रमात् क्षीरमहीरुहाम् ॥ २-

स्तम्भोच्छ्रायः स्मृतस्तेषां सप्तहस्तैः पृथक् पृथक् ।
दशाङ्गुलप्रमाणेन तत्परीणाह ईरितः ॥ २-

तिर्यक्फलकमानं स्यात् स्तम्भमानार्धमानतः ।
शूलानि कल्पयेन्मध्ये तोरणे हस्तमानतः ॥ २-

सप्तहस्तैरित्यधममण्डपपक्षे ।
तदुक्तम् (वास्तुशास्त्रे)
पञ्चहस्तप्रमाणास्ते विस्तारेण द्विहस्तकाः ।
षडङ्गुलादिवृद्ध्या तु सप्तहस्तास्तथोत्तमे ॥ २-

षडङ्गुलादीति । तेनाधममण्डपे तोरणस्तम्भयोरन्तरालभूमिर्द्विहस्ता । मध्यमे षडङ्गुलाधिकद्विहस्ता । उत्तमे द्वादशाङ्गुलाधिकद्विहस्ता । एतेन मण्डपतिर्यक्फलकमानमप्युक्तं भवति । अधमोत्तमयोः पञ्चहस्तसप्तहस्तोच्छ्रायकथनान्मध्यमे षड्ढस्तोच्छ्रायतोक्ता । भवतीति सुधार्णवकृतः । शूलादिकल्पयेदिति । त्रिशूलविन्यासः शैवशाक्तादौ । वैष्णवे तु विशेष उक्तः ।
(मेरुतन्त्रे)
वैष्णवे द्वादशांशेन शङ्खचक्रगदाम्बुजान् ।
प्रागादिक्रमयोगेन न्यसेत् सौरोऽपि वैष्णवः ॥ २-

(शारदायाम्)
दीक्षु ध्वजान्निबध्नीयाल्लोकपालसमप्रभाम् ।
वितानदर्भमालाद्यैरलंकुर्वीत मण्डपम् ॥ २-

(प्रतिष्ठासारसंग्रहे)
पीतरक्तादिवर्णाश्च पञ्चहस्ता ध्वजा स्मृताः ।
द्विपञ्चहस्तैर्दण्डैस्ते वंशजैः संयुता समाः ॥ २-

द्विपञ्चहस्तैर्दशहस्तैः
प्. १२७) अन्यत्रापि ।
पञ्चहस्ता ध्वजाः कार्या वैकल्पे तु द्विहस्तकाः ।
दण्डश्च दशहस्तश्च दशदिक्षु च तान् न्यसेत् ॥ २-

(हयशीर्षपञ्चरात्रे)
दर्पणैश्चामरैर्घण्टैस्तम्भान् वस्त्रैर्विभूषयेत् ।
कलशैर्घण्टिकाभिश्च साधारैः कर्करैस्तथा ॥ २-

तत्र प्रतितोरणमेकैकः कलशः स्थाप्यः । प्रतिद्वारपार्श्वं द्वौ द्वौ । प्रतिकोणं चैकैकः ।
तदुक्तम् ।
गन्धपुष्पाम्बरोपेतान् कुम्भा।स्तेषु विनिःक्षिपेत् ।
तेषु तोरणेषु ।
ध्रुवं धरां वाक्पतिं च विघ्नेशं तेषु पूजयेत् ॥ २-

मण्डपस्य तु कोणस्थकलशेषु क्रमादमी ।
अमृतो दुर्जयश्चैव सिद्धार्थो मङ्गलस्तथा ॥ २-

पूजाद्वारस्थकुम्भेषु शक्राद्यास्तन्मनूत्तमैः ।
अन्यत्रापि ।
मण्डपे कलशौ द्वौ द्वौ द्वारे द्वारे निवेशयेत् ॥ २-

गलितोदकसंपूर्णावाम्रपल्लवशोभितौ ।
(शारदायाम्)
तत्त्रिभागमिते क्षेत्रेऽरत्निमात्रसमुच्छ्रिताम् ॥ २-

चतुरस्रां ततो वेदीं मण्डलाय प्रकल्पयेत् ॥ २-४९७एf ॥
(त्रिपुरासारसमुच्चये)
चतुर्द्वारयुक्तं ततस्तस्य मध्ये
बुधस्तत्त्रिभागैकभागेन वेदीम् ।
अरत्निप्रमाणोन्नतां दर्पणान्त-
र्निभायां मनोहारिणीं चापि कुर्यात् ॥ २-

अत्रारत्निमात्रोन्नतां हस्तमात्रसमुच्छ्रिताम् ।
प्. १२८) तैश्चतुर्भिर्भवेन्मुष्टिर्वितस्तिस्तैस्त्रिभिर्गुणैः ।
अरत्निस्तद्द्वयेन स्याद्धस्तस्तद्वदतः शिवे ॥ २-

इति मन्त्रराजवचनादरत्निहस्तशब्दयोः पर्यायतोक्तेति सुधार्णवकृतः ।
(क्रियासारेऽपि)
त्रिभागं मण्डपं कृत्वा मध्यभागे तु वेदिका ।
हस्तमानं तदुत्सेधश्चतुरस्रं समं यथा ॥ २-

(मेरुतन्त्रे)
त्रिधारं वामदीक्षायां शङ्खाभं वैष्णवे मखे ।
चतुरस्रा चतुष्कोणा वेदी सर्वफलप्रदा ॥ २-

तत्रैव ।
मण्डपोपरि बध्नीयादतिश्वेतं वितानकम् ।
अलंकुर्यात् पुष्पमालादिभिरेनं तु वेष्टयेत् ॥ २-

आम्राश्वत्थदलोत्पन्नयुक्तया दीर्घमालया ।
स्तम्भान् दुकूलैः संवेष्ट्य मध्ये कुर्याच्च वेदिकाम् ॥ २-

इष्टिकाभिरपक्वाभिर्हस्तविस्तृतपिण्डिकाम् ।
मण्डपायामरुद्रांशनवसप्तेषुरामकैः ॥ २-

अंशैः समुन्नतां वापि तारतम्यं विलोक्य च ।
सामग्र्यादेः समावेशो यथा स्यादिति मण्डपः ॥ २-

इति मण्डपलक्षणम् ।
अथ कुण्डानि ।
(शारदायाम्)
प्राक्प्रोक्ते मण्डपे विद्वान् वेदिकाया बहिस्त्रिधा ।
क्षेत्रं विभज्य मध्यांशे पूर्वादि परिकल्पयेत् ॥ २-

अष्टास्वाशासु कुण्डानि रम्याकाराण्यनुक्रमात् ।
चतुरस्रं योनिमर्धचन्द्रं त्र्यस्रं च वर्तुलम् ॥ २-

प्. १२९) षडस्रं पङ्कजाकारमष्टास्रं तानि नामतः ।
आचार्यकुण्डं मध्ये स्याद्गौरीपतिमहेन्द्रयोः ॥ २-

(त्रिपुरासारसमुच्चयेऽपि)
वेदास्रं१योनि२मर्धोडुपनिभ३मनलास्रं४सुवृत्तं५षडस्रं

पद्माकारं७गजास्रं८हरिहरहरिदारभ्य तस्यां विदध्यात् ।
मध्ये वृत्तं च गौरीपतिसुरपदिशोः पण्डिताः केचिदूचु-
र्वायव्ये पञ्चकोणं९दिशि मदनरिपोः सप्तकोणं१०च कुण्डम् ॥ २-

क्रमेणैषां लक्षणानि तत्रैव ।
प्राक् सूत्रं प्रथमं निधाय विदधीतार्धेन तस्याङ्कितं
मध्ये मत्स्ययुगं दिशोरमलधीः कीनाशवित्तेशयोः ।
ताभ्यां सूत्रमपि प्रसार्य चतुरः कोणा।स्ततो लाञ्छयेत्
क्षेत्रं स्याच्चतुरस्रमत्र रचयेदन्यानि कुण्डान्यपि ॥ २-

क्षेत्रे क्षिप्त्वा बहिरिह च पुरो भूतभागांशमेकं
कोणार्धार्धं सुनिशितमतिर्भ्रामयेत् संप्रगृह्य ।
यावत्कोणं परमपि तथा सूत्रयुग्मस्य पातं
मध्ये कुर्याद्भवति तदिदं मन्मथावासकुण्डम् ॥ २-

परित्यज्य भागद्वयं पङ्क्तिभागी-
कृतेऽत्रोपरिष्टादधस्ताच्च विद्वान् ।
परिभ्रामयेत् तेन मानेन सम्यग्-
भवेदर्धचन्द्राह्वयं कुण्डमेतत् ॥ २-

शर्वरीशार्धभागीकृतक्षेत्रतः
पार्श्वयोर्न्यस्य भागद्वयं पण्डितः ।
तेन मानेन सूत्रद्वयं विन्यसेत्
कुण्डमेतद्भवेदुद्रनेत्रास्रकम् ॥ २-

प्. १३०) दिग्गजाभ्यधिकपङ्क्तिभागतः क्षेत्रतो निशितधीर्बहिर्न्यसेत् ।
भागमेककमनेन सर्वतो भ्रामयेद्भवति वृत्तमुत्तमम् ॥ २-

भूयांसेंशद्वयमिह बहिः पार्श्वयोर्न्यस्य मध्यात्
क्षेत्राभ्यासे तु विमलमतिस्तेन मानेन कृत्वा ।
पार्श्वद्वन्द्वे झषयुगयुगं सूत्रषट्कस्य पातं
कुर्यात् कुण्डं भवति तदिदं तर्ककोणं मनोज्ञम् ॥ २-

दशांशेऽत्र विन्यस्य बाह्येंशमेकं
परिभ्राम्य तेनैव वृत्तं दलानाम् ।
बहिर्मध्यमे कर्णिकां चापि कुर्याद्-
भवेदष्टपत्रं बुधः पद्मकुण्डम् ॥ २-

क्षेत्रे क्षिप्त्वात्र बाह्ये दिशि दिशि मिहिरद्वन्द्वकांशेंशमेकं
कृत्वा नेत्राब्धिकोणं पुनरपि मतिमान् कोणतोऽर्घं गृहीत्वा ।
तत्कोणाभ्यां विदध्यादिह खलु परितस्तेन मानेन चिह्नान्यष्टास्रं स्यात् समन्तादपि च वितनुयादष्टसूत्रप्रयोगम् ॥ २-

हयांशेऽत्र भागे बहिर्न्यस्य वृत्तं
परिभ्राम्य भूयो युगांशीकृतांशैः ।
त्रिभिः पट्टदीर्घं भवेत् पञ्चसूत्रं
प्रयोगादिदं तेन पञ्चास्रकुण्डम् ॥ २-

क्षेत्रव्यासैर्दशांशैर्बहिरिह विनिधायैकमंशं सुवृत्तं
मानेनानेन कृत्वा पुनरपि च चतुःषष्टिभागीकृतेऽत्र ।
पट्टायामप्रमाणं दृढमतिरमुना सत्रिकैस्त्रिंशदंशैः
कुर्यात् सप्तास्रकुण्डं भवति हि तदिदं सप्तसूत्रप्रयोगात् ॥ २-

अत्र चतुर्विंशत्यङ्गुलानि हस्तमात्रकुण्डस्य व्यासः ।
तदुक्तम् (शारदायाम्)
प्. १३१) चतुर्विंशत्यङ्गुलाद्यं हस्तं यन्त्रविदो विदुः ।
कर्तुर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गुलिपर्वणः ॥ २-

मध्यस्य दैर्घ्यमानेन मानाङ्गुलमुदाहृतम् ।
तन्त्रान्तरे ।
जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः ॥ २-

प्रथमं तत्प्रमाणज्ञास्त्रसरेणुं प्रचक्षते ।
त्रसरेणवस्ते त्वष्टौ बालाग्रं तत् स्मृतं बुधैः ॥ २-

बालाग्राण्यष्ट लिक्षा तु यूका लिक्षाष्टकं स्मृतम् ।
अष्टौ यूका यवं प्राहुरङ्गुलं तु यवाष्टकम् ॥ २-

हस्तश्चतुर्विंशतिभिरङ्गुलैः समुदाहृतम् ।
द्विहस्तादौ तद्द्विगुणादिवृद्धिप्रकारस्तु एकहस्तकुण्डकोणसूत्रेण द्विहस्तकुण्डमध्यसूत्रमेवं तत्कोणसूत्रेण चतुर्हस्तकुण्डमध्य-सूत्रमवगन्तव्यम् । एवमग्रेऽपि ।
तदुक्तम् (गौतमीयतन्त्रे)
कर्णसूत्रप्रमाणेन द्विहस्तं कुण्डमुद्धरेत् ॥ २-

सर्वकुण्डेषु सर्वत्र वर्धयेद्विधिनामुना ।
अत्र कर्णसूत्रपदं कोणसूत्रपरम् ।
तदुक्तम् तत्रैव ।
पूर्वपूर्वस्य कुण्डस्य कोणसूत्रं तु यद्भवेत् ॥ २-

उत्तरोत्तरकुण्डानां मानं तद्वदुदीरितम् ॥ २-५२५एf ॥
एतेन द्विहस्तकुण्डस्य चतुस्त्रिंशदङ्गुलानि व्यासः । एकचत्वारिं-शदङ्गुलानि पञ्च यवाश्च त्रिहस्तस्य । अष्टचत्वारिंशदङ्गुलानि चतुर्हस्तस्य । त्रिपञ्चाशदङ्गुलानि षड्यवाश्च पञ्चहस्तस्य । अष्टपञ्चाशदङ्गुलानि सप्त यवाश्च षड्ढस्तस्य । त्रिषष्टिरङ्गुलानि चत्वारो यवाश्च सप्तहस्तस्य । सप्तषष्टिरङ्गुलानि सप्त यवाश्चाष्टहस्तस्य । द्वासप्ततिरङ्गुलानि नवहस्तस्य । पञ्चसप्ततिरङ्गुलानि सप्त यवाश्च दशहस्तस्य । एकहस्तकुण्डस्य क्षेत्रफलं तु षट्सप्तत्यधिकपञ्चशताङ्गुलानि । एवं द्विहस्तादावपि बोद्धव्यम् । यद्यपि हस्तमात्रकुण्डस्यैव दीक्षोपयुक्तत्वेन द्विहस्तदिकुण्डानि दीक्षायामनुपयुक्तानि तथा च वक्ष्यमाणपुरश्चरणाङ्गहोमे उपयुज्यन्त इति प्रदर्शितानि ।
खातमानं मेखलालक्षणं च (त्रिपुरासारसमुच्चये)
प्. १३२) यावन्मानं कुण्डविस्तार उक्तं
तावत् खातस्यापि मानं प्रदिष्टम् ।
कुण्डाकारं पण्डितो यादृशं तत्
तादृग्रूपं मेखलायां विदध्यात् ॥ २-

एतावत्कुण्डकरणाशक्तस्तु पञ्चकुण्डानि कुर्यात् । तत्राप्यशक्तस्तु एकमेवकुण्डं कुर्यात् ।
नव पञ्चाथ चैकं वा कर्तव्यं लक्षणान्वितम् ।
इत्याम्नायरहस्यवचनात् ।
अष्टाशक्तौ तु चत्वारि दिक्षु कुण्डानि तान्त्रिके ॥ २-

तदशक्तावेकमेव चतुरस्रं प्रकल्पयेत् ॥ इति (मेरुतन्त्रवचनाच्च) पञ्चकुण्डपक्षे तन्निवेशनम् (ज्ञानरत्नावल्यामुक्तम्)
दिक्षु वेदास्रवृत्तानि पञ्चमं त्वीशगोचरम् ॥ २-

इत्येककुण्डपक्षे तन्निवेशनमुक्तमाचार्यैः ।
अथवा दिशि कुण्डमुत्तरस्यां
प्रविध्याच्चतुरस्रमेकमेव- इति ।
(पिङ्गलामते)
कुण्डमेककरं वृत्तं मेखलाकण्ठनाभिमत् ।
नित्ये कर्मणि दीक्षायां शान्तौ पुष्टौ मतं शुभम् ॥ २-

कण्ठमानमाह (महाकपिलपञ्चरात्रे)
चतुर्विंशतिभागेन कण्ठो वै परिकीर्तितः ।
खाताद्बाह्येऽङ्गुलः कण्ठः सर्वकुण्डेष्वयं विधिः ॥ २-

चतुर्विंशतिमं भागमङ्गुलं परिकल्पयेत् ॥ ५३०एf ॥
तिस्रः कुण्डे मेखला मेखले द्वे
यद्वा चैकां मेखलां वै प्रकुर्यात् ।
कुर्यादूर्ध्वं मेखलाया गजोष्ठा-
कारां योनिं चापि होतुर्दिशीह ॥ २-

प्. १३३) एतेन योनेः कुण्डाङ्गत्वमुक्त्वा तस्याः स्थानस्वरूपदिङ्नियमाश्चोक्ताः । (क्रियासारे)
नाभियोनिसमायुक्तं कुण्डं श्रेष्ठं त्रिमेखलम् ।
कुण्डं द्विमेखलं मध्ये नीचं स्यादेकमेखलम् ॥ २-

(सोमशम्भौ)
त्रिमेखलं द्विजे कुण्डं क्षत्रियस्य द्विमेखलम् ।
मेखलैका तु वैश्यस्य --- --- --- --- --- --- --- --- इति ॥ २-

कुण्डतारतम्यतो मेखलातारतम्यमुक्तम् । (त्रिपुरासारसमुच्चये)
मुष्टिमात्रे तु तां मेखलां द्व्यङ्गुलैका-
ङ्गुलार्धाङ्गुलोत्सेधताराः क्रमात् स्युः ।
रत्निमात्रे तु तास्त्र्यङ्गुलार्धाङ्गुलैका-
ङ्गुलोत्सेधतारा भवेयुः पुरस्तात् ॥ २-

युगाप्पित्तनेत्राङ्गुलोत्सेधताराः
स्युरेताः क्रमाद्धस्तमात्रे तु कुण्डे ।
करद्वन्द्वमात्रे रसाम्भोधिवह्न्य-
ङ्गुलोत्सेधतारा भवेयुः पुरस्तात् ॥ २-

वेदकरेऽस्मिन् सिन्धुरतर्क्वा
द्व्यङ्गुलतारोत्सेधयुताः स्युः ।
षट्करगात्रेऽस्मिन् दशकर्य-
ङ्गाङ्गुलतारोत्सेधसमेताः ॥ २-

भास्करपङ्क्तिगजाङ्गुलतारो-
त्सेधयुताः स्युरिमा वसुहस्ते ।
नाभिमिहाम्बुजमेव विदध्या-
दष्टदलं सहकर्णिकयान्तः ॥ २-

प्. १३४) नाभिमिति । कुण्डमध्ये सकर्णिकाष्टदलकमलरूपां नाभिं कुर्यादित्यर्थः । तत्रैव योन्यादेः कुण्डपरिमाणानुसारं परिमाणमुक्तम् ।
मुष्टिमात्रे रसाम्भोधिनेत्राङ्गुलायामतारोन्नतिर्योनिरुक्ता बुधिः ।
नेत्रवेदाङ्गुलोत्सेधतारान्विता नाभिरप्यत्र योन्योष्ठमेकाङ्गुलम् ॥ २-

योन्या लक्षणमेतद्गदितमरत्निमात्रकुण्डस्य ।
कुण्डस्यैव मयोक्तं तदेव खलु हस्तमात्रस्य ॥ २-

द्विहस्तादिकुण्डेषु योन्यादिवृद्धिप्रकारस्तत्रैव ।
एकैकेनाङ्गुलेनामलनिशितमतिर्वर्धयेदन्यकुण्डे-
ष्वेनां योनिं च नाभिं खलु यवयुगलेनेह योन्यास्तथौष्ठम् ।
कुर्यान्नाभिं च वृत्ताकृतिमपि यदि वा कुण्डरूपान्यरूपां
योन्याकारेऽत्र योनिं सरसिजसदृशे नो विदध्याच्च नाभिम् ॥ २-

कुर्यादित्यनेन नाभ्याकारविकल्प उक्तः । योन्याकार इति । योनिकुण्डे योनिं पद्मकुण्डे नाभिं न कुर्यादित्यर्थः ।
मतान्तरमाह तत्रैव ।
कुण्डस्येके हस्तमात्रस्य योनिं
प्राहुर्भूतद्व्यङ्गुलायामताराम् ।
व्यासत्र्यंशैकांशकोत्सेधयुक्तां
कुर्याद्बोधिक्ष्माजपत्रानुरूपाम् ॥ २-

तत्पक्षे नाभिवृद्धिं तद्रचनाप्रकारं चाह ।
नेत्रभूताङ्गुलोत्सेधतारान्वितां
नाभिमंशद्वये तद्दलान्यष्ट च ।
व्यासवह्न्यंशतोंशेन तत्कर्णिकां
मध्यभागे विदध्याद्बुधः कुण्डतः ॥ २-

नेमिपरिमाणमाह तत्रैव ।
कुण्डस्यैककरस्य चारु परितो नेमिर्भवेदङ्गुले-
नैकेनैव ततो विलोचनकरादारभ्य संवर्धयेत् ।
प्. १३५) कुण्डे दिक्करकुण्डकावधि बुधः प्रत्येकमर्धाङ्गुलं
तद्बाह्ये खलु मेखलात्रितयकं कुर्याद्यथोक्तक्रमात् ॥ २-

वैदिकमते तु नाभिकण्ठयोन्यो न कार्याः ।
ख्यातान्येतानि कुण्डानि तान्त्रिके स्मार्त्तकर्मणि ।
अनाभिकान्यकण्ठानि वियोनीति श्रुतेरिति ॥ २-

इति मेरुतन्त्रवचनात् ।
नालमाह । (शारदापञ्चरात्रयोः)
स्थलादारभ्य नालं स्याद्योन्या मध्ये सरन्ध्रकम् ।
स्थूलमूलं तु सूक्ष्माग्रं बाह्यमेखलया समम्- इति ॥ २-

(ज्ञानार्णवे)
मेखलानां बहिःस्थानं स्थलमित्यभिधीयते ।
चतुरस्रस्थलाल्लब्धं नालं मध्ये सरन्ध्रकम् ॥ २-

आहुतितारतम्यतः कुण्डानां तारतम्यमुक्तम् ।
(त्रिपुरासारसमुच्चये)
शतार्धहोमे खलु मुष्टिमात्र-
मरत्निमात्रं शतहोमकुण्डम् ।
हस्तं सहस्रे त्वयुते द्विहस्तं
लक्षे चतुर्हस्तमिदं प्रदिष्टम् ॥ २-

दशलक्षे रसहस्तं वसुहस्तं कोटिहोमे स्यात् ।
कोट्यर्धेष्वष्टकरं होमेऽष्टागमविदो ब्रुवते ॥ २-

मतान्तरमाह ।
केचिद्धस्तं लक्षहोमे द्विहस्तं
लक्षद्वन्द्वे वह्निलक्षे त्रिहस्तम् ।
होमे कुण्डं वेदहस्तेऽब्धिलक्षं
प्राहुर्दोष्णां पञ्चकं पञ्चलक्षे ॥ २-

रसहस्तं रसलक्षे सप्तकरं सप्तलक्षे स्यात् ।
प्. १३६) वसुहस्तं वसुलक्षे नवलक्षे नवकरं कुण्डम् ॥ २-

दशहस्तं दशलक्षे दशकरमेवेह कोटिहोमेऽपि ।
दशहस्तान्न हि कुण्डं परमस्ति महीतलेऽमुष्मिन् ॥ २-

कुण्डानां पृथक् पृथक् फलं तत्रैव ।
सर्वसिद्धिकरमम्बुधिकोणं पुत्रदं मनसिजावसथान्तम् ।
अर्धचन्द्रसदृशं शुभदं स्यादग्निकोणमरिवर्धनहेतुः ॥ २-

शान्तिकर्मणि भवेत् सुवर्तुलं छेदमारणकरं षडस्रकम् ।
पद्मकुण्डमिह वृष्टिकारणं रोगशान्तिकरमष्टकोणकम् ॥ २-

वर्णभेदेन कुण्डभेदमाह ।
चतुरस्रं विप्राणां राज्ञामिह वर्तुलं कुण्डम् ।
वणिजामर्धशशाङ्काकारं त्र्यस्रं तु शूद्राणाम् ॥ २-

चतुरस्रं सर्वेषां प्रशस्तमिति के चिदाहुराचार्याः ।
वाञ्छितफलदं यत् तत् कुण्डं भुवि भुक्तिमुक्तिकरम् ॥ २-

षट्कोणमर्धचन्द्राकारं चापि प्रजाकरं कुण्डम् ।
मुक्तिकरं पञ्चास्रं वसुकोणं राज्यदा योनिः ॥ २-

तथा ।
नित्ये नैमित्तिके च प्रविरलमतयः प्राहुरेकेऽब्धिकोणं
कुण्डं हस्तप्रमाणं स्मरगृहसदृशं चाथ वृद्धं प्रशस्तम् ।
षट्कोणं चार्धदोषाकरसदृशयुतं स्थण्डिलं रत्निमात्रा-
यामं स्वाङ्गुष्ठपूर्वोन्नतमपि सुसमं निर्मितं बालुकाभिः ॥ २-

(मेरुतन्त्रे)
अनेकदोषं वै कुण्डं मानं न्यूनाधिकं यदि ।
तस्मात् सम्यक् परीक्ष्येदं कर्तव्यं शुभमिच्छता ॥ २-

खाताधिके भवेद्रोगी हीने धेनुधनक्षयः ।
वक्रकुण्डे तु सन्तापो मरणं च्छिन्नमेखले ॥ २-

प्. १३७) मेखलारहिते शोकोऽभ्यधिके वित्तसंशयः ।
भार्याविनाशकं कुण्डं प्रोक्तं योन्या विना कृतम् ॥ २-

अपत्यध्वंसनं प्रोक्तं कुण्डं यत् कण्ठवर्जितम् ।
शृङ्गाररहितं यच्च कुण्डं जर्जरमेखलम् ॥ २-

यजमानविनाशाय प्रोच्चाटः स्फुटितो भवेत् ।
सूत्राधिके सुहृद्द्वेषः सूत्रहीने दरिद्रता ॥ २-

अनाले जठरे रोगश्छिन्नकुण्डे त्ववाच्यता ॥ ५६२एf ॥
इति कुण्डलक्षणम् ।
चतुरस्रम् ।
योनिः ।
अर्धचन्द्रम् ।
त्र्यस्रम् ।
प्. १३८)
वृत्तम् ।
षडस्रम् ।
पद्मम् ।
अष्टास्रम् ।
पञ्चास्रम् ।
सप्तास्रम् ।
स्थण्डिललक्षणम् (शारदायाम्)
प्. १३९) कुण्डमेकविधं कष्टं स्थण्डिलं तु समाचरेत् ।
चतुरस्रं स्थण्डिलं तु प्रशस्तं सर्वकर्मसु ॥ २-

(चन्द्रपीठे तु)
त्रिरस्रं चतुरस्रं च वितस्त्युच्छ्रयसंमितम् ।
सिकताद्यैर्विधातव्यं स्थण्डिलं हस्तमात्रकम्- इत्युक्तम् ॥ २-

अथ स्रुग्लक्षणम् (शारदायाम्)
प्रकल्पयेत् स्रुचं यागे वक्ष्यमाणेन वर्त्मना ।
श्रीपर्णीशिंशपाक्षीरशाखिष्वेकतमं गुरुः ॥ २-

गृहीत्वा विभजेद्धस्तमात्रं षट्त्रिंशता पुनः ।
विंशत्यंशैर्भवेद्दण्डो वेदिस्तैरष्टभिर्भवेत् ॥ २-

एकांशेन मितः कण्ठः सप्तभागमितं मुखम् ।
वेदीत्र्यंशेन विस्तारः कण्ठस्य परिकीर्तितः ॥ २-

अग्रं कण्ठसमानं स्यान्मुखे मार्गं प्रकल्पयेत् ।
कनिष्ठाङ्गुलिमानेन सर्पिषो निर्गमाय च ॥ २-

वेदिमध्ये विधातव्या भागेनैकेन कर्णिका ।
विदधीत बहिस्तस्या एकांशेनाभितोऽवटम् ॥ २-

तस्य खातं त्रिभिर्भागैर्वृत्तमर्धांशतो बहिः ।
अंशेनैकेन परितो दलानि परिकल्पयेत् ॥ २-

मेखलामुखवेद्योः स्यान्नेमिरर्धांशमानतः ।
दण्डशूलाग्रयोः कुम्भो गुणवेदाङ्गुलैः क्रमात् ॥ २-

गण्डीयुगं यमांशैः स्याद्दण्डस्यानाह ईरितः ।
षड्भिरंशः पृष्ठभागो वेद्याः कूर्माकृतिर्भवेत् ॥ २-

प्. १४०) हंसस्य हस्तिनो वापि पोत्रिणो वा लिखेन्मुखम् ।
मुखस्य पृष्ठभागे तु संप्रोक्तं लक्षणं स्रुचः ॥ २-

श्रीपर्णी गम्भारीति प्रसिद्धा । क्षीरशाखिनोऽश्वत्थोदुम्बरवटप्ल-क्षाः । हस्तमात्रमिति बाहुमात्रमित्यर्थः ।
स्रुचं बाहुप्रमाणेन होमार्थं विदधीत वै ।
इत्यगस्त्यसंहितावचनात् । गण्डी कलशः ।
(फेत्कारिणीतन्त्रे)
कारस्करेणामलकीपलाशखदिरैरपि ॥ २-

सुवर्णरूप्यताम्रैर्वा अयोभिरपि कारयेत् ।
(वायवीसंहितायाम्)
स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ ॥ २-

यज्ञदारुमयौ वापि तान्त्रिकौ शिल्पिसंमतौ ।
पर्णैर्वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उच्छ्रिते ॥ २-

अत्रायसे विधिनिषधौ क्रूरसौम्यविषयौ ।
तदुक्तं तन्त्रान्तरे ।
सौवर्णौ स्रुक्स्रुवौ स्यातां सौम्यकर्मणि सर्वतः ।
भवेतामायसावेतौ स्तम्भनादिषु कर्मसु ॥ २-

(वसिष्ठसंहितायाम्)
पलाशपत्रे निश्छिद्रे रुचिरे स्रुक्स्रुवौ मतौ ।
विदध्याद्वाश्वत्थपत्रे संक्षिप्ते होमकर्मणि ॥ २-

(मन्त्रमुक्तावल्याम्)
कण्ठाधः कारयेन्मार्गे विद्वानाज्यस्य दुर्गमे ।
वेधं च मुखतः कुर्यात् तप्तलोहशलाकया ॥ २-

अथ स्रुवलक्षणम् (शारदायाम्)
स्रुचश्चतुर्विंशतिभिर्भागैरारचयेद्ध्रुवम् ।
द्वाविंशत्या दण्डमानमंशैरेतस्य कीर्तितम् ॥ २-

चतुर्भिरंशैरानाहः कर्षाज्यग्राहितच्छिरः ।
प्. १४१) अंशद्वयेन निखनेत् पङ्कैर्मृगपदाकृतिः ॥ २-

दण्डमूलाग्रयोर्गण्डी भवेत् कङ्कणभूषिता ।
स्रुवस्य विधिराख्यात --- --- --- --- --- --- --- --- --- इति ॥ २-

अथाङ्कुरापर्णम् (शारदायाम्)
प्रागेव दीक्षादिवसात् सप्तभिर्विधिवद्दिनैः ।
सर्वमङ्गलसंपत्त्यै विदध्यादङ्कुरार्पणम् ॥ २-

(सिद्धान्तशेखरे)
प्रतिष्ठायां च दीक्षायां स्नापने चोत्सवे तथा ।
संप्रोक्षणे च शान्त्यर्थं विवाहे मौञ्जिबन्धने ॥ २-

सर्वमङ्गलकार्येषु विदध्यादङ्कुरार्पणम् ।
(मेरुतन्त्रे)
सप्तभिर्नवभिर्वापि दिनैर्दीक्षादिनात् पुरा ॥ २-

बीजारोपणकर्मेदं कर्तव्यं सर्वकामदम् ।
मण्डपोत्तरदिग्भागे सुसंवृत्तपरं परे ॥ २-

भवने मण्डलं कुर्याद्दाक्ष्यां प्राग्वरुणायते ।
याम्योदीच्यायते वामदीक्षायां संप्रशस्यते ॥ २-

भवन इति मण्डपान्तरे तच्च दक्षिणैकद्वारयुक्तं ज्ञेयम् ।
तथा ।
गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ दक्षेऽथ वामके ।
सतैलतण्डुलेनैव सतैलविजयाद्रवैः ॥ २-

तत्र रेखाः पञ्चकरदीर्घाकारास्तु पञ्च च ।
वितस्त्यन्तरतो रुद्ररेखाः कार्यास्तथायताः ॥ २-

चत्वारिंशत्कोष्ठकाः स्युश्चतुर्विंशतिकोष्ठकैः ।
बाह्यगैस्तत्र वीथी स्यात् पूरयेद्रक्तचूर्णकैः ॥ २-

प्. १४२) पश्चात् कोष्ठचतुष्कं यद्ब्रह्मस्थानं तदीरितम् ।
आग्नेयकोष्ठमारभ्य ईशानान्तं प्रपूरयेत् ॥ २-

पीतरक्तश्वेतकृष्णरजोभिः श्रेष्ठमार्गतः ।
कोष्ठद्वयं ततो वीथी रक्तेनैव प्रपूरयेत् ॥ २-

विष्णुस्थानं तदग्रे तु ज्ञेयं कोष्ठचतुष्टयम् ।
प्राग्वद्रजोभिरापूर्य तदग्रेऽपि च वीथिका ॥ २-

प्राक्स्थं कोष्ठचतुष्कं च रुद्रस्थानं तदीरितम् ।
तत्पूर्वं पूर्ववद्रक्तैरारक्तैः सर्वरेखिकाः ॥ २-

विस्तारोन्नतिदैर्घ्येण हस्तमात्रास्तु पालिकाः ।
कार्या डमरुकाकाराश्चतस्रो विष्णुदेवताः ॥ २-

दूर्वाम्रपल्लवाश्वत्थदलोपेताश्च वेष्टिताः ।
सूत्रेण विष्णुस्थानस्य चतुष्कोष्ठे निवेशयेत् ॥ २-

वैरिञ्च्यः पञ्चमुख्यस्ताः कोष्ठजाः षोडशाङ्गुलैः ।
आयामोच्छ्रायदैर्घाद्यैर्युक्ताः पश्चान्निवेशयेत् ॥ २-

ब्रह्मस्थाने पल्लवादिसूत्रैः प्राग्वच्च योजिताः ।
शैवाः शरावाश्चत्वारो भान्वङ्गुलसमुच्छ्रयाः ॥ २-

प्रक्षाल्य सूत्रैः संवेष्ट्य प्राग्वदन्यादिषु न्यसेत् ।
शालिपञ्जेषु गन्धादिदर्भकूर्चयुगेषु च ॥ २-

डमरुकाकृतयोऽतिगम्भीराः शरावा एव पालिकाः । मुखपञ्चकयुक्-तास्तादृशा एव पात्रविशेषाः पञ्चमुख्यः ।
तदुक्तं तन्त्रान्तरे ।
दिक्षु चत्वारि वक्त्राणि मुखमेकं तदूर्ध्वगम्- इति ।
(मेरौ)
पूरयेत् तानि पात्राणि वालुकामृत्करीषकैः ॥ २-

प्. १४३) मृत्तिकाहरणे विशेष उक्तः (सिद्धान्तशेखरे)
गन्धादिभिश्च कुद्दालं पूजयित्वा दिनान्तरे ।
गीतनृत्यसमायुक्तं गजवाजिसमन्वितम् ॥ २-

गुर्वादयो रथारूढा गजारूढास्तथापरे ।
गत्वा तीरं तडागस्य नद्याः पुष्पवनस्य वा ॥ २-

तत्र शुद्धं भुवो भागं दर्भैः संमृज्य चास्त्रतः ।
अभ्युक्ष्य चार्घतोयेन तत्तन्मन्त्रमनुस्मरेत् ॥ २-

हृदा भूमिं समावाह्य गन्धपुष्पैः समर्चयेत् ।
कुद्दालीमस्त्रमन्त्रेण खात्वा भूमिमथो मृदम् ॥ २-

गृहीत्वा वामदेवेन पूरयेत् कांस्यपात्रके ।
हृदा मृदं च संपूज्य वस्त्रेणाच्छाद्य धारयेत् ॥ २-

पुरं वा निलयं वापि सर्वमङ्गलनिःस्वनैः ।
गुरुप्रदक्षिणं कृत्वा मण्डपं त्वानयेत् ततः ॥ २-

एतत् कर्म दिवाकाले कुर्याद्रात्रौ न बुद्धिमान् ।
एतत् कर्मेति मृत्तिकाहरणकर्मेत्यर्थः ।
बीजारोपणं तु रात्रावेव ।
कुजानामधिपः सोमस्तस्माद्रात्रौ तु निर्वपेत् ॥ २-

इति तत्रत्यादेव वचनात् ।
तथा ।
शङ्खस्वनेन नादैश्च पञ्चभिर्ब्राह्मणाशिषा ।
ततः स्वर्णादिके पात्रे दश बीजानि वापयेत् ॥ २-

वं बीजं प्रजपेन्मन्त्री दुग्धेन क्षालयेत् ततः ।
मूलमन्त्राभिजप्तानि --- --- --- --- --- इति शारदायाम् ॥ २-

तथा ।
तानि प्रियङ्गुश्यामाकतिलसर्षपशालयः ।
मुद्गाढकी सुनिष्पावा खल्वा माषाः प्रकीर्तिताः ॥ २-

प्. १४४) श्यामाका भाषया सामा इति प्रसिद्धा । आढकी भाषया रहर इति प्रसिद्धा । निष्पावः सिम्बिः । खल्वाः कुलित्थाः ।
तथा ।
ब्रह्मपात्रे तु विकिरेत् प्रथमं वैष्णवे ततः ।
ततः शैवे पञ्चवाद्यब्रह्मघोषपुरस्सरम् ॥ २-

हरिद्रोदैश्च संसिच्य वस्त्रैराच्छादयेत् ततः ।
संध्ययोरुभयोरर्धरात्रौ चापि बलिं हरेत् ॥ २-

गुरुपदिष्टमार्गेण सम्यक् पात्रत्रयाग्रतः ।
नवाहं तु वलिं दद्यात् तत्तदुद्दिश्य दैवतम् ॥ २-

शाल्योदनं तिला लाजाः सक्तवः प्रथमे दिने ।
हरिद्राचूर्णसंयुक्तो भूतेभ्योऽयं वलिर्मतः ॥ २-

एवं द्वितीयदिवसे पितृभ्यस्तिलतण्डुलैः ।
तृतीये सक्तवो लाजा यक्षेभ्यो दधिसंयुताः ॥ २-

नागेभ्यः सक्तवस्तुर्ये नारिकेलजलप्लुताः ।
दद्यात् पद्माक्षतवलिं पञ्चमे ब्रह्मणे मुदा ॥ २-

षष्ठे शिवाय वापूपयुक्तं भक्तं प्रशस्यते ।
गुडोदकं सप्तमेऽह्नि विष्णवे विनिवेदयेत् ॥ २-

विष्णोरेवाष्टमदिने दुग्धोदनवलिः स्मृतः ।
कृसरान्नं तु नवमे विष्णोरेव प्रशस्यते ॥ २-

वाममार्गे तु विशेष उक्तस्तत्रैव ।
वाममार्गे चतुर्दिक्षु मण्डलस्य वलिं हरेत् ।
ब्रह्मस्थाने तु वेतालो मेषस्तस्य बलिः पुरः ॥ २-

विष्णुस्थाने भैरवी स्यादजस्तस्य बलिर्मतः ।
भैरवस्तु शिवस्थाने महिषं वलिमिच्छति ॥ २-

प्. १४५) गौडी माध्वी च पैष्टी च सुरास्तत्र क्रमान्मताः ।
मत्स्यमांसं मद्ययुक्तं भूतेभ्यो वलिरिष्यते ॥ २-

पितृभ्यः सासवपलं यक्षेभ्यः कुक्कुटो मधु ।
भेकोन्दुरुवलिर्नागे वाममार्गे वलिस्त्वयम् ॥ २-

(सिद्धान्तशेखरे)
सोमं संपूजयेन्नित्यमधिवासदिनावधि ।
अधिवासदिने प्राप्ते सोममुद्वासयेद्गुरुः ॥ २-

(सारस्वतमते)
प्ररूढाण्यङ्कुराण्यन्यो न वीक्षेत कदाचन ।
आचार्य एव प्रविशेत् तच्छिष्यो वा तदाज्ञया ॥ २-

(मेरुतन्त्रे)
एवं गतेषु नवसु दिवसेषु विलोकयेत् ।
सम्यक् कस्योद्गमो जातः किं नष्टं मध्यमं च किम् ॥ २-

सम्यगभ्युद्गते सिद्धिः कुण्ठिते विघ्नमाप्नुयात् ।
कीटभुक्तेऽत्यल्पफलं शटिते सर्वनाशनम् ॥ २-

सिद्धिः प्रियङ्गुभिर्ज्ञेया श्यामाकैः स्त्रीसुखं भवेत् ।
तिलैः पूज्यजनोल्लासः सर्षपैर्नाभिचारकः ॥ २-

शालिभिः सर्वमान्यत्वं मुद्गैर्देवकृपा भवेत् ।
चतुष्पादास्तथाढक्या निष्पावात् क्षेत्रमन्दिरे ॥ २-

खल्वैः सत्कर्मसिद्धिश्च माषैः शान्तिररेर्भवेत् ।
सर्वैः समुद्गतैर्वामे सिद्धिः पातस्ततोऽन्यथा ॥ २-

(सिद्धान्तसारे)
अङ्कुरेऽनुद्गते नष्टे शान्तिहोमं समाचरेत् ।
मूलमन्त्रेण जुहुयादघोरास्त्रेण वा शतम् ॥ २-

इत्यङ्कुरार्पणाविधिः ।
प्. १४६) बिभ्रत्यद्भुतभूतिभूतपवचोवैचित्र्यचित्रामृत-
स्रोतःशालिनि सन्निबन्धनसरित्सम्भेदमभ्यर्हितम् ।
सद्युक्तिस्फुटमौक्तिकोत्करचमत्कारे द्वितीयस्तर-
ङ्गोऽयं श्रीनरदेवनिर्मितपुरश्चर्यार्णवेऽस्मिन्नगात् ॥ २-

इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीप्रतापसिंहसाहविरचिते पुरश्चर्यार्णवे
दीक्षाकालदेशवास्तुयागकुण्डमण्डपादिनिर्णयपूर्वकम-
ङ्कुरार्पणविधानं नाम द्वितीयस्तरङ्गः

अथ तरङ्गद्वये क्रियावतीदीक्षा निरूप्यते ।
(शारदायाम्)
चतुर्विधा सा संदिष्टा क्रियावत्यादिभेदतः ।
क्रियावती१वर्णमयी२कलात्मा३वेधमययपि४ ॥ ३-

ताः क्रमेणैव कथ्यन्ते तन्त्रेऽस्मिन् संपदावहाः ।
(मेरुतन्त्रे)
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् ॥ ३-

दीक्षाविधिं पञ्चविधं तद्राज्ञामुत्तमोत्तमम् ।
उत्तमं महदाढ्यानां सामान्यानां तु मध्यमम् ॥ ३-

ब्राह्मणानामल्पमुक्तं यतीनामपि चाल्पकम् ।
तस्मादादौ प्रवक्ष्यामि तुल्यं यच्चोत्तमोत्तमम् ॥ ३-

यस्मिन् ज्ञाते चोत्तमादिभेदानां विषयो भवेत् ।
(प्रकटयोगिनी)
आदौ तु भक्तिमान् शिष्यो निजदेहस्य शुद्धये ॥ ३-

तीर्थे स्नात्वा सहस्रं तु गायत्रीं प्रजपन्नयेत् ।
एकभक्तोपवासादिव्रतेन दिवसद्वयम् ॥ ३-

अधिवासस्तृतीयेऽह्नि दीक्षां तुर्येऽह्नि चाचरेत् ।
असंस्कृतेन देहेन सद्यो दीक्षां न चाचरेत् ॥ ३-

पिङ्गलामतमन्त्रतन्त्रप्रकाशयोस्तु ।
सद्योऽधिवासमथवा प्रकुर्वीत यथाविधि ।
दिनद्वयेनैव कुर्याद्दीक्षाकर्मविचक्षणः ॥ ३-

सद्योऽधिवासनं वा स्यादेकस्मिन् दिवसे यदि- इत्युक्तम् ।
(मेरुतन्त्रे)
दीक्षादीनात् पूर्वदिने प्रातःकृत्यं निवर्त्त्य च ॥ ३-

समलंकृत्य देहं स्वं स्वगेहे पूजनं चरेत् ।
प्. १४८) गणेशस्य विधानेन पुण्याहं वाचयेत् ततः ॥ ३-

नान्दीमुखा।स्तर्पयित्वा पञ्चवाद्यपुरस्सरम् ।
यथोक्तकृतसंभारो गच्छेद्गुरुगृहं प्रति ॥ ३-

पञ्चविधवाद्यमुक्तम् (सङ्गीतिशास्त्रे)
ततं शुषिरमानद्धमयःसारो घनस्तथा ।
वाद्यमेतत् पञ्चविधं देवदेवस्य ताण्डवे ॥ ३-

ततं वीणादि । शुषिरं वंशीशङ्खादि । आनद्धं डिण्डिममृदङ्गादि । अयस्सारो घण्टादि ।
(मेरुतन्त्रे)
आचार्य ऋत्विग्वरणसंभारो दशधा मतः ।
श्रीपर्णीवृक्षपीठानि हस्तमानानि मानतः ॥ ३-

अष्टाङ्गुलसमुच्छ्रायसहितानि समानि च ।
सप्तविंशतिदर्भाणां वेण्यग्रे ग्रन्थिभूषितः ॥ ३-

विष्टरः सर्वयज्ञेषु लक्षणं परिकीर्तितम् ।
सुखोष्णोदकसंभूताः पाद्यार्थे ताम्रगण्डकाः ॥ ३-

शङ्खा अर्घप्रदानाय गन्धपुष्पजलान्विताः ।
सुताम्रस्य कमण्डल्व आचम्योदकपूरिताः ॥ ३-

ते युता मधुपर्कार्थं कांस्या दध्यादिपूरिताः ।
महदर्घ्याणि वस्त्राणि मुद्रिकाद्यं सुभूषणम् ॥ ३-

मयूरपत्रच्छत्राणि सोष्णीषाणि समाहरेत् ।
पादुकाश्चाहरेत् तत्र चर्माभरणभूषिताः ॥ ३-

कृत्वैतत् फलमाप्नोति महायज्ञार्हणोपमम् ।
अन्येभ्यो मधुपर्कस्य विप्रभ्यः पूजनं स्मृतम् ॥ ३-

भक्त्या तद्द्विगुणं दद्यादाचार्याय सुभक्तिमान् ।
अन्यैर्द्विजैः समं यत्र दैशिकस्य प्रपूजनम् ॥ ३-

प्. १४९) तस्मिन् यज्ञे फलं स्वल्पमनावृष्ट्या यथा क्षितौ ।
एवं गुरुगृहं गत्वा प्रणम्य गुरुपादुकाम् ॥ ३-

दत्वा वरणसामग्रीं संकल्प्य वृणुयाद्गुरुम् ।
उच्चार्यामुकमन्त्रस्य ग्रहणाय द्विजोत्तम ॥ ३-

गुरुत्वेनेति संभाष्य त्वामहं च ततो वृणे ।
इत्युक्त्वा वृणुयाच्छिष्यो वृतोऽस्मीति ततो गुरुः ॥ ३-

यथोचितं गुरो कर्म कुरुष्वेति वदेच्छिशुः ।
करवाणीति चाचार्यो गुरोरेवाज्ञया ततः ॥ ३-

ब्राह्मणान् वृणुयादष्टौ वेदवेदाङ्गपारगान् ।
तद्देवतोपासका।श्च ऋत्विक्त्वेनाथवा यदा ॥ ३-

चत्वारि कुण्डानि तदा चत्वार ऋत्विजः स्मृताः ।
ततः शिष्येण सहितो यायाद्यागगृहं गुरुः ॥ ३-

उपविश्य च तद्द्वारे परीक्षामारभेत् ततः ।
शिष्याय मूलसंजप्तं प्रदद्याद्दन्तधावनम् ॥ ३-

दन्तान् विशोध्य परतः स्थण्डिले हस्तमात्रके ।
चतुरस्रे पातयेत् तत् परीक्षेत गुरुस्ततः ॥ ३-

तदग्रं यद्दिशासंस्थं तत्रेदं पूर्वतः फलम् ।
भूतिर्हृदयसंतापो बन्धुनाशस्तथा मृतिः ॥ ३-

शोकश्च व्यग्रता सौख्यं ज्ञानं लाभः क्रमात् फलम् ।
अमङ्गलस्थानपाते प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ ३-

अष्टाधिकसहस्रं वा शतं विंशतिरेव वा ।
अस्त्रसंपुटितेनैषां नाम्ना स्वाहान्वितेन च ॥ ३-

दोषान् जहि जहीत्येवं पदं नामावसानकम् ।
केवलाज्येन जुहुयाद्दुःस्वप्नेऽप्येवमेव हि ॥ ३-

प्. १५०) दन्तकाष्ठं पुनर्देयं पुनर्दुष्टे चतुर्गुणम् ।
तृतीयमपि दुष्टं चेन्न ग्राह्या सा तु देवता ॥ ३-

वाममार्गे सकृदपि गुरुशिष्यौ विनाशयेत् ।
(सिद्धान्तसंग्रहे) गुरुमुपक्रम्य
यज्ञवाटं परिक्रम्य प्रक्ष्याल्य चरणौ करौ ॥ ३-

आचान्तो द्वारदेशस्थो गुरुर्देवं च दिक्पतिम् ।
नत्वा पापापनोदार्थं मन्त्रद्वयमुदीरयेत् ॥ ३-

हे देव प्राकृतं चित्तं पापाक्रान्तमिदं मम ।
तन्निःसारय चित्तान्मे पापं फट्फट् च ते नमः ॥ ३-

सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पञ्च च ।
एते शुभाशुभस्येह कर्मणो नव साक्षिणः ॥ ३-

हु।फट् इति ब्रुवन् क्रोधदृष्ट्या पश्येच्च पार्श्वयोः ।
एवं कृते महापापं यत् तद्दूरेऽवतिष्ठते ॥ ३-

तत्क्षणादेव नश्यन्ति पापान्यन्यानि मन्त्रिणः ।
पूजने त्यक्तपापस्य काममिष्टं क्षणाद्भवेत् ॥ ३-

तत आचमनं कृत्वा सामान्यार्घं प्रकल्पयेत् ।
सामान्यार्घस्थापनविधिः (गौतमीये)
त्रिकोणवृत्तभूविम्बं मण्डलं रचयते ततः ॥ ३-

आधारशक्तिं संपूज्य तत्राधारं विनिःक्षिपेत् ।
अस्त्रेण पात्रं संशोध्य हृन्मन्त्रेण प्रपूरयेत् ॥ ३-

निःक्षिपेत् तीर्थमावाह्य गन्धादीन् प्रणवेन तु ।
दर्शयेद्धेनुमुद्रां वै सामान्यार्घमिदं स्मृतम् ॥ ३-

मन्त्रयेत् प्रणवेनवै --- --- --- --- --- --- --- --- इति च ।
प्. १५१) (मेरुतन्त्रे)
अर्घोदकेन संप्रोक्ष्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ३-

द्वारपूजाविदिस्तत्रैव ।
द्वारमर्घाम्बुना प्रोक्ष्य तन्मध्ये विघ्नपं यजेत् ।
तद्दक्षिणे महालक्ष्मीं वामे चापि सरस्वतीम् ॥ ३-

द्वारे श्रियं च तन्मध्ये शाखयोर्दक्षिणान्ययोः ।
ऊर्ध्वभागात् तलं यावत् पञ्चपञ्चविभागके ॥ ३-

नाम्नश्चाद्यक्षरं विन्दुयुक्तं नाम च ङेऽन्तकम् ।
समुच्चार्य हृदन्तं च देवानेतान् प्रपूजयेत् ॥ ३-

गणपतिं क्षेत्रपालं ततश्च वसुधारया ।
युक्तं शङ्खनिधिं दक्षे वामे वसुमतीयुतम् ॥ ३-

पूजयित्वा पद्मनिधिं तदधो दक्षवामतः ।
मायाशक्तिं च चिच्छक्तिं गङ्गां च यमुनां तथा ॥ ३-

धातारं च विधातारं दं देहल्यै नमस्त्वधः ।
आदौ तु पश्चिमद्वारे पूजा चेयं प्रकाशिता ॥ ३-

नदी चापि महाकालो द्वारयोर्दक्षवामयोः ।
पूज्यावेवमुदग्द्वारं प्राग्याम्यं च प्रपूजयेत् ॥ ३-

द्वारपालौ क्रमात् तेषु गणेशवृषभावपि ।
भृङ्गीरीटस्तथा स्कन्द उमाचण्डेश्वरौ तथा ॥ ३-

विष्णोर्नन्दः सुनन्दश्च चण्डश्चापि प्रचण्डकः ।
बलश्च प्रबलश्चैव भद्रश्चापि सुभद्रकः ॥ ३-

वक्रतुण्डैकदंष्ट्रौ च महोदरगजाननौ ।
लम्बोदरश्च विकटो गणेशद्वारपालकाः ॥ ३-

विघ्नराजो धूम्रवर्णः क्रमात् पश्चिमद्वारतः ।
प्. १५२) देव्याः सूर्यस्य योगिन्योऽष्टावेता द्वारपालकाः ॥ ३-

ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।
वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा च श्रिया सह ॥ ३-

तथा ।
ततश्च देशिको विघ्नान् दिव्यानालोकनेन च ॥ ३-

अन्तरिक्षगतानस्त्रोदकैरुत्सादयेत् क्रमात् ।
पार्थिवान् पार्ष्णिघातैश्च त्रिभिरुत्सार्य यत्नतः ॥ ३-

अङ्गं संकोच्य किं चित् तु शाखां वामगतां स्पृशन् ।
उत्सारितानां विघ्नानां ददद्वर्म तु दक्षिणे ॥ ३-

पादेन दक्षिणेनाथ प्रविशेद्यागमण्डपम् ।
वाममार्गेऽथ वा शाक्ते वामपादपुरस्सरम् ॥ ३-

ब्रह्माणं वास्त्वधीशं च नैर्-ॠत्यां दिशि पूजयेत् ।
(श्यामारहस्य) धृतवचनानि ।
पञ्चशुद्धिं विना पूजा अभिचाराय कल्पते ॥ ३-

आत्मशुद्धिः स्थानशुद्धिर्मन्त्रस्य शोधनं तथा ।
द्रव्यशुद्धिर्देवशुद्धिः शुद्धिः पञ्चविधेरिता ॥ ३-

सस्नानभूतसंशुद्धिप्राणायामादिभिः प्रिये ।
षडङ्गाद्यखिलन्यासैरात्मशुद्धिरितीरिता ॥ ३-

(मेरुतन्त्रे)
पञ्चगव्यार्घतोयाभ्यां प्रोक्षयेन्मण्डपान्तरम् ।
संमार्जनोपलेपाद्यैर्दर्पणोदरवत्कृतम् ॥ ३-

विमलैर्धूपदीपादिपुष्पदामादिशोभितम् ।
पञ्चवर्णमयं चित्रं स्थानशुद्धिरियं मता ॥ ३-

प्. १५३) गृहीत्वा मातृकावर्णान् मूलमन्त्राक्षराणि च ।
क्रमात् क्रमाद्द्विरावृत्तिर्मन्त्रशुद्धिरियं मता ॥ ३-

पूजाद्रव्यादि संप्रोक्ष्य मूलास्त्राभ्यां विधानतः ।
दर्शयेद्धेनुमुद्रां च द्रव्यशुद्धिरियं मता ॥ ३-

पीठे देवीं प्रतिष्ठाप्य सकलीकृत्य मन्त्रवित् ।
मूलमन्त्रेण दीप्तात्मा अभिभाव्योदकेन च ॥ ३-

त्रिवारं प्रोक्षयेद्विद्वान् देवशुद्धिरितीरिता ।
पञ्चशुद्धिं विधायेत्थं पश्चाद्यजनमाचरेत् ॥ ३-

पञ्चशुद्धिविहीनेन यत्कृतं न च तत्कृतम् ।
तत्रैव ।
अर्घ्याम्बुना च गव्येन यागस्थाने सुषिञ्चिते ॥ ३-

गव्येनेति पञ्चगव्येन ।
तदुक्तम् (गौतमीये)
पलमात्रं दुग्धभागं गोमूत्रं तावदिष्यते ।
घृतं च पलमात्रं स्याद्गोमयं तोलकद्वयम् ॥ ३-

दधि प्रसृतिमात्रं स्यात् पञ्चगव्यमिदं स्मृतम् ।
अथ वा पञ्चगव्यानां समानो भाग इष्यते ॥ ३-

मूलमन्त्रेण संमन्त्र्य कुशाग्रेण च शोधयेत् ।
तेन सर्वशुद्धिः स्यात् सर्वपापनिकृन्तनम् ॥ ३-

(स्मृतिशास्त्रे)
गायत्र्यादाय गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ।
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राब्णेति वै दधि ॥ ३-

तेजोऽसीति घृतं चैव देवस्य त्वा कुशोदकम् ।
मन्त्राद्यपरिज्ञाने तु प्रणवेनैव शोधयेत् ॥ ३-

प्. १५४) (मेरुतन्त्रे)
वीक्षणाद्यैस्ततः शुद्धिं चतुर्द्वारां समाचरेत् ।
संवीक्ष्य मूलमनुना ह्यस्त्रेण प्रोक्षयेत् ततः ॥ ३-

कुर्यात् ताडनमस्त्रेण कवचेनावसेचयेत् ।
श्रीखण्डागुरुचन्द्रैश्च धूपितेऽस्त्रेण सप्तधा ॥ ३-

जप्ता।श्चन्दनसिद्धार्थदूर्वाभस्माक्षतान् कुशान् ।
सलाजान् विकिरेन्मन्त्री प्रत्यूहघ्नान् हि मण्डपे ॥ ३-

तन्त्रान्तरे ।
आदौ विघ्नं समुत्सार्य पश्चादासनकल्पनम् ।
अथ वा चासने स्थित्वा विघ्नानुत्सारयेत् सुधीः ॥ ३-

(शारदायाम्)
लाजाचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्वाकुशाक्षताः ।
विकिरा इति निर्दिष्टाः सर्वविघ्नौघनाशकाः ॥ ३-

विघ्नोत्सारणमन्त्रो (मेरुतन्त्रे)
नाराचमुद्रया सम्यगस्त्रमन्त्रेण देशिकः ।
अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः प्रेतगुह्यकाः ॥ ३-

ये चात्र निवसन्त्यन्ये देवता भुवि संस्थिताः ।
अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भुवि संस्थिताः ॥ ३-

ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ।
श्लोकयोरन्ततश्चास्त्रं पठन् नाराचमुद्रया ॥ ३-

क्षिप्त्वा तान्मण्डपस्य ................................ इति ।
तत्रैव ।
मार्जयेदस्त्रमन्त्रेण तान् मन्त्री दर्भमुष्टिना ॥ ३-

आसनाय तु वर्द्धन्या ईशाने स्थापयेच्च ताम् ।
पुण्याहं वाचयित्वा च विप्रान् संतोष्य यत्नतः ॥ ३-

प्. १५५) वेदिकायां लिखेत् पश्चात् सर्वतोभद्रमण्डलम् ।
सर्वतोभद्रमण्डलमुक्तम् (शारदायाम्)
चतुरस्रे चतुष्कोष्ठे कर्णसूत्रसमन्विते ॥ ३-

चतुर्ष्वपि च कोष्ठेषु कोणसूत्रचतुष्टयम् ।
मध्ये मध्ये यथा मत्स्या भवेयुः पातयेत् तथा ॥ ३-

पूर्वापरायते द्वे द्वे मन्त्री याम्योत्तरायते ।
पातयेत् तेषु मत्स्येषु समं सूत्रचतुष्टयम् ॥ ३-

पूर्ववत्कोणकोष्ठेषु कर्णसूत्राणि पातयेत् ।
तदुद्भूतेषु मत्स्येषु दद्यात् सूत्रचतुष्टयम् ॥ ३-

ततः कोष्ठेषु मत्स्याः स्युस्तेषु सूत्राणि पातयेत् ।
षट्त्रिंशता पदैर्मध्ये लिखेत् पद्मं सुलक्षणम् ॥ ३-

बहिः पङ्क्त्या भवेत् पीठं पङ्क्तियुग्मेन वीथिकाः ।
द्वारशोभोपशोभास्ताः शिष्टाभ्यां परिकल्पयेत् ॥ ३-

शास्त्रोक्तविधिना मन्त्री ततः पद्मं समालिखेत् ।
पद्मक्षेत्रस्य संत्यज्य द्वादशांशं बहिः सुधीः ॥ ३-

तन्मध्यं विभजेद्वृत्तैस्त्रिभिः समविभागतः ।
आद्यं स्यात् कर्णिकास्थानं केशराणां द्वितीयकम् ॥ ३-

तृतीयं तत्र पत्राणामुक्तांशेन दलाग्रकम् ।
बाह्यवृत्तान्तरालस्य मानं यद्विधिना सुधीः ॥ ३-

निधाय केशराग्रेषु परितोऽर्धनिशाकरान् ।
लिखित्वा सन्धिसंस्थानि तत्र सूत्राणि पातयेत् ॥ ३-

दलाग्राणां च यन्मानं तन्मानं वृत्तमालिखेत् ।
तदन्तराले तन्मध्ये सूत्रस्योभयतः सुधीः ॥ ३-

अलिखेद्बाह्यहस्तेन दलाग्रेण समन्ततः ।
प्. १५६) दलमूलेषु युगशः केशराणि प्रकल्पयेत् ॥ ३-

एतत् साधारणं प्रोक्तं पङ्कजं तन्त्रवेदिभिः ।
पदानि त्रीणि पादार्थं पीठकोणेषु मार्जयेत् ॥ ३-

अवशिष्टैः पदैर्विद्वान् पीठगात्राणि कल्पयेत् ।
पदानि वीथिसंस्थानि मार्जयेत् पङ्क्त्यभेदतः ॥ ३-

दिक्षु द्वाराणि रचयेद्द्विचतुष्कोष्ठकैस्ततः ।
पदैस्त्रिभिरथैकेन शोभाः स्युर्द्वारपार्श्वयोः ॥ ३-

उपशोभाः स्युरेकेन त्रिभिः कोष्ठैरनन्तरम् ।
अवशिष्टैः पदैः षड्भिः कोणानां स्याच्चतुष्टयम् ॥ ३-

रञ्जयेत् पञ्चभिर्वर्णैर्मण्डलं तन्मनोहरम् ।
पीतं हरिद्राचूर्णं स्यात् सितं तण्डुलसंभवम् ॥ ३-

कुसुम्भचूर्णमरुणं कृष्णं दग्धपुलाकजम् ।
विल्वादिपत्रजं श्याममित्युक्तं वर्णपञ्चकम् ॥ ३-

अङ्गुलोत्सेधविस्ताराः सीमारेखाः सिताः शुभाः ।
कर्णिका पीतवर्णेन केशराण्यरुणेन च ॥ ३-

शुभ्रवर्णेन पत्राणि तत्सन्धीन् श्यामलेन च ।
रजसा रञ्जयेन्यन्त्री यद्वा पीतैव कर्णिका ॥ ३-

केशराः पीतरक्ताः स्युररुणानि दलान्यपि ।
सन्धयः कृष्णवर्णाः स्युः पीतेनाप्यसितेन वा ॥ ३-

रञ्जयेत् पीठगर्भाणि पादाः स्युररुणप्रभाः ।
गात्राणि तस्य शुक्लानि वीथीषु चतसृष्वपि ॥ ३-

आलिखेत् कल्पलतिका दलपुष्पफलान्विताः ।
प्. १५७) वर्णैर्नानाविधैश्चित्राः शोभा रक्ताः समीरिताः ॥ ३-

उपशोभाः पीतवर्णाः कोणान्यसितभानि च ।
तिस्रो रेखा बहिः कुर्यात् सितरक्तासिताः क्रमात् ॥ ३-

मण्डलं सर्वतोभद्रमेतत् साधारणं स्मृतम् ।
चतुरस्रां भुवं भित्वा दिग्भ्यो द्वादशधा सुधीः ॥ ३-

पातयेत् तत्र सूत्राणि कोष्ठानां दृश्यते शतम् ।
चतुश्चत्वारिंशदाढ्यं पश्चात् षट्त्रिंशताम्बुजम् ॥ ३-

कोष्ठैः प्रकल्पयेत् पीठं पङ्क्त्या नैवात्र वीथिका ।
द्वारशोभे यथापूर्वमुपशोभा न दृश्यते ॥ ३-

अवशिष्टैः पदैः कुर्यात् षड्भिः कोणानि तन्त्रवित् ।
विदध्यात् पूर्ववच्छेषमेवं वा मण्डलं स्मृतम् ॥ ३-

चतुरस्रे चतुःषष्टिपदान्यारचयेत् सुधीः ।
पद्मैश्चतुर्भिः पद्मं स्यान्मध्ये तत्परितः पुनः ॥ ३-

विथीश्चतस्रः कुर्वीत मण्डलान्तावसानिकाः ।
दिग्गतेषु चतुष्केषु पङ्कजानि समालिखेत् ॥ ३-

विदिग्गतचतुष्काणि भित्त्वा षोषशधा सुधीः ।
मार्जयेत् स्वस्तिकाकारं श्वेतपीतारुणासितैः ॥ ३-

रजोभिः पूरयेत् तानि स्वस्तिकानि शिवादितः ।
प्राक्प्रोक्तेनैव मार्गेण शेषमन्यत् समाचरेत् ॥ ३-

नवनाभमिदं प्रोक्तं मण्डलं सर्वसिद्धिदम् ।
पञ्चाब्जं मण्डलं प्रोक्तमेतत् स्वस्तिकवर्जितम् ॥ ३-

दीक्षायां देवपूजार्थं मण्डलानां चतुष्टयम् ।
सर्वतन्त्रानुसारेण प्रोक्तं सर्वसमृद्धिदम् ॥ ३-

प्. १५८) (यामले)
आरक्तवर्णं तद्वर्णं शक्तिद्वादशसंयुतम् ।
संपूज्य दीपनाथं च भैरवं प्रार्थयेदिति ॥ ३-

अतितीक्ष्ण महाकाय कल्पान्तदहनोपम ।
भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुर्महसि ॥ ३-

कान्तं चास्त्रं समुच्चार्य पूजावेदीं ततो विशेत् ।
(वैष्णवीकल्पे)
संस्कृत्य चासनस्थानमास्तीर्य विहितासनम् ॥ ३-

जलमानीय सव्येन संस्कुर्यात् तद्यथाविधि ।
जलसंस्कारस्तत्रैवोक्तम् ।
वायुबीजेन संशोध्य वह्निबीजेन निर्दहेत् ॥ ३-

प्लावयेज्जलबीजेन गायत्र्या प्रोक्षयेत् ततः ।
ततो धेन्वामृतीकृत्य प्रणवेनाभिमन्त्रयेत् ॥ ३-

तथा ।
आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैः प्रणवादिशिरोऽन्तकैः ।
तज्जलेन त्रिराचम्य आसनं शोधयेत् ततः ॥ ३-

शिरोऽग्निजाया । शोधनं चात्रास्त्रमन्त्रेण जलमेकरूपमिति सांप्रदायिकाः ।
तथा ।
मेरुपृष्ठ ऋषिः प्रोक्तः सुतलं छन्द ईरितम् ।
कूर्मोऽत्र देवता प्रोक्ता आसनोपनिवेशने ॥ ३-

विनियोगश्च कथितः पठेद्धृत्वासनं ततः ।
पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ॥ ३-

त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रं चासनं कुरु ।
मायाबीजं समुच्चार्य आधारशक्तये ततः ॥ ३-

कमलासनमाभाष्य ङेनमोऽन्तं प्रपूजयेत् ।
आत्ममन्त्रेणोपविशेदासने देशिकोत्तमः ॥ ३-

प्. १५९) दुःशिल्पिरचितत्वादिनानादोषोपशान्तये ।
आत्ममन्त्रस्तु ।
स्वनामाद्यक्षरं पुंसः सोमसामिसमन्वितम् ॥ ३-

आत्ममन्त्रं विजानीयात् .......................................॥ ३-१२९एf ॥
इति सिद्धान्तसंग्रहे प्रोक्तः । सोमसामीति चन्द्रार्धमित्यर्थः ।
(मेरुतन्त्रे)
वेदिकायामासने स प्राङ्मुखः संविशेदथ ।
बद्धपद्मासनो मौनी ऋजुकायो जितेन्द्रियः ॥ ३-

देशिकेन्द्रस्तु संस्थाप्य पूजोपकरणानि च ।
दक्षिणे वामभागे तु स्थापयेत् कलशं शुभम् ॥ ३-

सुगन्धिजलसंपूर्णं हस्तप्रक्षालनाय च ।
पश्चात् पात्रं निधायाथ दीपान् प्रज्वालयेच्छुभान् ॥ ३-

व्यञ्जनं मुकुरं छत्रं चामरं दिक्षु मन्त्रवित् ।
स्थापयेदिति शेषः । प्राङ्मुख इति बद्धपद्मासन इति चोपलक्षणम् ।
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा स्वस्तिकासनमास्थितः ॥ ३-

इति भैरवोक्तेः ।
(निबन्धे)
ततः संकल्प्य विधिवत् सूर्यायार्घं निवेदयेत् ।
सूर्यार्घदानमन्त्र उक्तो (मेरुतन्त्रे)
ह्री।ह्री।सः सग्रहराशिनक्षत्रपदमुच्चरेत् ॥ ३-

ततश्च योगकरणपरिवृत्तासनेति च ।
संस्थितश्रीसूर्यायैष तेऽर्घः स्वाहा मनुः स्मृतः ॥ ३-

चतुस्त्रिंशदक्षरोऽयं सूर्यस्यार्घनिवेदने ।
तत्रैव पूजासंभारानुपक्रम्य ।
यथायथं तु संस्थाप्य संस्कुर्यात् तानि चात्मवान् ॥ ३-

पुष्पनैवेद्यगन्धादीन् ह्रा।हु।फडिति मन्त्रतः ।
प्. १६०) नाराचमुद्रया दृष्ट्या समया च विलोकयेत् ॥ ३-

दृष्टं वाचात्मनि ज्ञातं सम्यक् पुष्पादिदूषणम् ।
अस्पृश्यस्पर्शनं चापि यदन्यायार्जितं च वा ॥ ३-

तथा निर्माल्यसंसृष्टं कीटाद्यारोहणं च यत् ।
तत्सर्वं नाशमायाति नैवेद्याद्यवलोकनात् ॥ ३-

ततो रमिति मन्त्रेण शिखां दीपस्य संस्पृशेत् ।
स तु स्याच्छुभदो दीपो निष्क्रव्यादः सुखप्रदः ॥ ३-

पतङ्गकीटकेशादिदाहात् क्रव्यादिसंहते ।
वसामज्जादिसंभूतैर्घृताद्यैरुपयोजितम् ॥ ३-

अज्ञानरूपं तत्सर्वं दोषं स्पर्शाद्विनश्यति ।
क्ष्रौ। बीजमुच्चरन् मन्त्री देवतीर्थेन संस्पृशेत् ॥ ३-

पानीयं घटमध्यस्थं दृष्ट्वा सम्यक् च साधकः ।
वामेन पाणिना धृत्वा वामपार्श्वस्थितं घटम् ॥ ३-

पात्राधारेण मन्त्रेण संस्कुर्वन् संस्पृशेज्जलम् ।
स्वसंज्ञाद्यक्षरं विन्दुचन्द्रार्धपरियोजितम् ॥ ३-

तत्पात्रनाम ङेऽन्तं च हृदन्तः पात्रमन्त्रकः ।
यदज्ञानादमेध्यादिसंसृष्टिरिह संगता ॥ ३-

यदन्यदूषणं पात्रे तोये वाज्ञानतो भवेत् ।
जलाशयशवस्पर्शाज्जलस्थानाच्च संगतम् ॥ ३-

इत्यादिदूषणं नश्येत् तत् प्रिये देवपूजने ।
ततः कृताञ्जलिपुटो वामदक्षिणपार्श्वयोः ॥ ३-

गुरुं गणपतिं नत्वा पुरतः स्वेष्टदेवताम् ।
(यामले)
अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् ॥ ३-

तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ।
इति नत्वा गुरुं मन्त्री करशुद्ध्यादिकं चरेत् ॥ ३-

करशुद्धिप्रकारस्तु (मेरुतन्त्रे)
सुगन्धिपुष्पाण्यादाय चन्दनाक्तानि मन्त्रवित् ।
ह्सौ। मन्त्रेण करयोरस्त्रमन्त्रेण मर्दयेत् ॥ ३-

तत्पुष्पं वामहस्तेन समादाय च मस्तकम् ।
भ्रामयेत् परितस्तारं जपन्नाघ्राय तत् पुनः ॥ ३-

हौ। ओं पूर्वं पठेच्छ्लोकमिमं स च निगद्यते ।
ते सर्वे विलयं यान्तु ये मां हिंसन्ति हिंसकाः ॥ ३-

मृत्युरोगभयक्लेशाः पतन्तु रिपुमस्तके ।
अस्त्रमन्त्रेण नाराचमुद्रयेशदिशि त्यजेत् ॥ ३-

करशुद्धौ ततोऽस्त्रेण कुर्यात् तालत्रयं ततः ।
ऊर्ध्वोर्ध्वमस्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धमपि देशिकः ॥ ३-

तेन संजनितं तेजो वह्निप्राकारमुद्रया ।
रक्षेदात्मनि मूलेन प्राणायामत्रयं चरेत् ॥ ३-

प्राणायामलक्षणमुक्तम् (सारसमुच्चये)
प्राणो वायुः शरीरस्य आयामस्तस्य निग्रहः ।
प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः कथ्यते हि सः ॥ ३-

सगर्भो मन्त्रजापेन निगर्भो मात्रया भवेत् ।
मात्राकारलक्षणं च (अगस्त्यसंहितायाम्)
नलिनीपत्रसंहत्यां सूक्ष्मसूच्यग्रभेदने ॥ ३-

दले दले च यः कालः स कालो लववाचकः ।
लवैस्त्रुटिस्तु त्रिंशद्भिः कलां तावत्त्रुटिं विधुः ॥ ३-

काष्ठा तावत्काला ज्ञेया तावत्काष्ठा निमेषकः ।
स्वाङ्गुलिस्फोटतुल्यश्च मात्राष्टादशभिः स्मृता ॥ ३-

प्. १६२) (मेरुतन्त्रे)
मध्यामूलाद्यावदग्रमङ्गुष्ठेन निपीड्यते ।
मात्रा सा प्रोच्यते सद्भिर्योगेऽभीष्टं प्रयच्छति ॥ ३-

जानुं प्रदक्षिणीकुर्याद्यावत्कालेन हस्तकः ।
तावत्कालमिता मात्रा स्वनिःश्वाससमापि च ॥ ३-

(अगस्त्यसंहितायामपि)
वामजानुनि हस्तस्य भ्रमणं यावता भवेत् ।
कालेन मात्रा सा ज्ञेया मुनिभिर्वेदपारगैः ॥ ३-

तत्रैव ।
प्राणायामैर्विना यद्यत् कृतं कर्म निरर्थकम् ।
अतो यत्नेन कर्तव्याः प्राणायामाः शुभार्थिभिः ॥ ३-

अत्र प्राणायामा इति बहुवचनम् । कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन त्रित्वपरम् ।
तथा च ।
प्राणायामत्रयं कुर्यात् ........................... इति ।
(कालीक्रमे)
प्राणायामत्रयं कुर्यान्मूलेन प्रणवेन वा ॥ ३-

अथ वा मन्त्रबीजेन यथोक्तविधिना सुधीः ।
क्वचित् ।
प्राणायामं ततः कुर्याद् वाग्भवेन समाहितः- इत्युक्तम् ॥ ३-

प्राणायामेऽङ्गुलिनियमो (ज्ञानार्णवे)
कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्यन्नासापुटधारणम् ।
प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना ॥ ३-

(मेरौ)
पूरकः कुम्भकश्चैव रेचकश्चेति स त्रिधा ।
तत्प्रकारमाह (यामले)
दक्षाङ्गुष्ठेन दक्षे च घ्राणं संपीड्य मन्त्रवित् ॥ ३-

ईडया पूरयेद्वायुं मात्राषोडशभिः क्रमात् ।
प्. १६३) अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च धृत्वा नासाद्वयं ततः ॥ ३-

ततस्तु कुम्भयेद्वायुं पूरकाणां चतुर्गुणैः ।
अनामया तथा वामनासां धृत्वा तु दक्षिणे ॥ ३-

द्वात्रिंशद्भिस्तु मात्राभिर्वायोश्च रेचनं चरेत् ।
स्वचित्तं मूलचक्रे तु निधायासून् समभ्यसेत् ॥ ३-

(महाकालसंहितायामपि)
मूलमन्त्रस्य जापेन मात्राषोडशकेन हि ।
वामनासापुटेनैव पूरयित्वानिलं बलात् ॥ ३-

पुनस्तस्य चतुःषष्ट्यावृत्त्या वायुं विकुम्भ्य च ।
पुनर्द्वात्रिंशदावृत्त्या मूलमन्त्रस्य पार्वति ॥ ३-

नासापुटेन दक्षेण रेचयेत् सकलानिलम् ।
प्रकारेणेदृशेनैकः प्राणायामो हि जायते ॥ ३-

आवश्यकं तत्त्रयं हि फलाधिक्यं समुच्चये ।
द्वितीयप्राणायाममाह (यामले)
ततो रेचनमार्गेण प्राणायामं प्रपूरयेत् ॥ ३-

पुनः षोडशमात्राभिः कुम्भकं च समाचरेत् ।
चतुःषष्टितमैर्मन्त्री नासापुटौ विधृत्य च ॥ ३-

पुनश्च रेचयेद्वायुं द्वात्रिंशन्मात्रया बुधः ।
वामनासापुटेनेति शेषः ।
तृतीयप्राणायामस्तत्रैवोक्तः ।
वामेनैव पिबेद्वायुं मात्राषोडशकैः क्रमात् ॥ ३-

नासापुटौ निपीड्याथ पूरकस्य चतुर्गुणैः ।
दक्षेण रेचयेद्वायुं द्वात्रिंशन्मात्रया बुधः ॥ ३-

तन्त्रान्तरे ।
ईडयाकर्षयेद्वायुं मात्राषोडशकैः क्रमात् ।
प्. १६४) नासापुटौ निपीड्याथ पूरकस्य चतुर्गुणैः ॥ ३-

दक्षेण रेचयेद्वायुं द्वात्रिंशन्मात्रया बुधः ।
तन्त्रान्तरे ।
ईडयाकर्षयेद्वायुं बाह्यं षोडशमात्रया ॥ ३-

सुषुम्णामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः ।
नाड्या पिङ्गलया चैनं रेचयेद्योगवित्तमः ॥ ३-

भूयोभूयः क्रमात् तस्य व्यत्यासेन समाचरेत् ।
तस्येति पूर्वप्राणायामस्येति । व्यत्यासेन वैपरीत्येन । तदुक्तम् (सनत्कुमारसंहितायाम्)
येनैष रेचयेद्वायुं तेनैव पूरयेत् पुनः- इति ॥ ३-

(यामले)
प्राणायामं विधायेत्थं भूतशुद्धिं समाचरेत् ।
(शारदायाम्)
शरीराकारभूतानां भूतानां यद्विशोधनम् ॥ ३-

अद्वयब्रह्मसंयोगाद्भूतशुद्धिरियं मता ।
(यामले)
भूतशुद्धिलिपिन्यासौ विना यस्तु प्रपूजयेत् ॥ ३-

विपरीतफलं दद्यादभक्त्या पूजनं यथा ।
भूतशुद्धिप्रकारमाह (मेरुतन्त्रे)
पादतो जानुपर्यन्तं चतुरस्रं सवज्रकम् ॥ ३-

ल। युतं पीतवर्णं च भूस्थानं ब्रह्मदैवतम् ।
अधिष्ठितनिवृत्त्याख्यकलया स्थानमुच्यते ॥ ३-

उत्पत्तेस्तत् तु जीवानामेवं रूपं विचिन्तयेत् ।
जान्वोरानाभिपर्यन्तमपां स्थानं सितप्रभम् ॥ ३-

अर्धचन्द्रनिभं शृङ्गद्वयं तत् पद्मलाञ्छितम् ।
षट्कोणं विन्दुभिः षड्भिर्युक्तं व। बीजसंयुतम् ॥ ३-

प्. १६५) प्रतिष्ठाकलया युक्तं ध्यायेत् तद्विष्णुदैवतम् ।
नाभ्यादिकण्ठपर्यन्तमारक्तं रुद्रदैवतम् ॥ ३-

र। बीजयुक्तं कलया युतं विद्याख्यया तथा ।
दीप्तिमत्स्त्वस्तिकोपेतं त्रिकोणाकारतां गतम् ॥ ३-

महाप्रलयसंस्थानं वह्नितत्त्वं विचिन्तयेत् ।
कण्ठाद्भ्रूमध्यपर्यन्तं षट्कोणाकारतां गतम् ॥ ३-

षड्विन्दुलाञ्छितं वृत्तवेष्टितं कृष्णवर्णकम् ।
वायुस्थानं शान्तिकलाधिष्ठितं शिवदैवतम् ॥ ३-

य। बीजयुक्तं सर्वेषां प्राणरूपं विचिन्तयेत् ।
भ्रूमध्याद्ब्रह्मरन्ध्रान्तमाकाशस्थानमुच्यते ॥ ३-

वृत्ताकारं धूम्रवर्णं महोच्चध्वजलाञ्छितम् ।
शान्त्यतीताख्यकलयाधिष्ठितं शिवदैवतम् ॥ ३-

ह। बीजयुक्तं ध्यात्वेत्थं देहे भूतानि विन्यसेत् ।
धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालसुशोभितम् ॥ ३-

पद्मं तत्कर्णिकासंस्थं प्रदीपकलिकानिभम् ।
सुषुम्णावर्त्मना जीवं परमात्मनि योजयेत् ॥ ३-

योगयुक्तेन विधिना सोऽहंमन्त्रेण साधकः ।
तत्रैव सर्वभूतानि विलीनानि विचिन्तयेत् ॥ ३-

तन्त्रान्तरे ।
विनिधाय निजाङ्के तु समुत्तानं करद्वयम् ।
मूलाधारस्थया शक्त्या चक्रभेदक्रमेण च ॥ ३-

हंसेन ब्रह्ममार्गेण जीवं ब्रह्मणि योजयेत् ।
(महाकालसंहितायाम्)
हृत्पुण्डरीकादात्मानं ज्वलद्दीपशिखाकृतिम् ॥ ३-

प्. १६६) सुषुम्णावर्त्मना ब्रह्मबीजमन्त्रेण मस्तके ।
सहस्रदलमध्यस्थे संयोज्य परमात्मनि ॥ ३-

(सिद्धान्तसंग्रहे)
ततः समस्ततत्त्वानि तत्रैव प्रविलापयेत् ।
पृथ्वीमप्सु च ता वह्नौ वह्निं वायौ समीरणम् ॥ ३-

प्रविलाप्य तथाकाशे आकाशं प्रकृतौ ततः ।
अपरब्रह्मरूपां तां मायाशक्तिं परात्मनि ॥ ३-

एवं समस्तदेहादिप्रपञ्चं परमात्मनि ।
प्रविलाप्य परब्रह्मरूपे तिष्ठेत् कियत् क्षणम् ॥ ३-

(मेरुतन्त्रे)
शरीरे वामकुक्षौ तु चिन्तयेत् पापपूरुषम् ।
वामकुक्षिस्थितं पापपुरुषं कज्जलप्रभम् ॥ ३-

ब्रह्महत्याशिरस्कं च स्वर्णस्तेयभुजद्वयम् ।
सुरापानहृदा युक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ ३-

तत्संसर्गपदद्वन्द्वमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् ।
उपपातकरोमाणं रक्तश्मश्रुविलोचनम् ॥ ३-

खड्गचर्मधरं क्रूरमङ्गुष्ठपरिमाणकम् ।
अधोमुखं महाभीमं रूक्षं पापं विचिन्तयेत् ॥ ३-

(महाकालसंहितायाम्)
वामनासापुटेनाथ पूरयित्वा समीरणम् ।
सविन्दुवायुबीजं च धूम्रवर्णं विभाव्य च ॥ ३-

तदेवबीजं देवेशि पञ्चाशद्वारमीरयेत् ।
तदुत्पन्नेन वातेन शुष्कं देहं विचिन्त्य च ॥ ३-

प्. १६७) सहैव रेचयेद्वायुं ततो नासापुटेन च ।
वामेन वायुमुत्तोल्य सहस्रदलमध्यगम् ॥ ३-

विभाव्य परमात्मानं चन्द्ररूपं वरानने ।
सानुस्वारं वायुबीजं पञ्चाशद्वायुमुच्चरन् ॥ ३-

तस्माच्चन्द्रात् सुधावृष्ट्या देहमाप्लाव्य सुन्दरि ।
भूबीजेन सनादेन शुद्धं संयोज्य विग्रहम् ॥ ३-

लीनीकृतानि यानीह पञ्चभूतानि वै पुरा ।
यथास्थानं स्थापयित्वा ब्रह्मबीजं पुनर्गृणन् ॥ ३-

अहंकारादिभिस्तत्त्वैः सहैव परमात्मनि ।
जीवात्मानं समाकृष्य स्थापयित्वा हृदम्बुजे ॥ ३-

देवीरूपमथात्मानं चिन्तयेत् क्षणमूर्जितः ।
अत्र वायुबीजादेः पञ्चाशद्वारजपेन पूरकादिकमुक्तम् ।
(यामलादौ तु)
नाभिदेशे च य। कारं धूम्रं वायुं विचिन्तयेत् ॥ ३-

तेनैव शोधयेल्लिङ्गतनुं षोडशमात्रया ।
कर्मात्मकं चतुःषष्ट्या कुम्भयित्वा समाचरेत् ॥ ३-

द्वात्रिंशन्मात्रया दक्षे रेचनं तेन वा पुनः ।
इति षोषशादिमात्राभिः पूरकादिकमुक्तमिति संख्याविकल्पो द्रष्टव्यः ।
(सिद्धान्तसंग्रहे)
पुनरुत्पातयेद्देहं पवित्रं परमात्मनः ॥ ३-

परब्रह्मात्मिका विद्या प्रकृतिर्मातृका परा ।
अजायत जगन्मातुराकाशं नभसोऽनिलः ॥ ३-

समीरणादभूद्वह्निर्वह्नेरापस्ततो मही ।
स्वीयमेभ्योऽपि भूतेभ्यस्तेजोरूपं कलेवरम् ॥ ३-

देवताराधने योग्यमुत्पन्नमिति भावयेत् ।
प्. १६८) भूतशुद्धिरियं प्रोक्ता महापापौघनाशिनी ॥ ३-

संक्षिप्तप्रकारमाह (उड्डीशे)
अथ वा कुण्डलीं देवीं पञ्चभूतादिना सह ।
परमात्मनि संयोज्य तयोरैक्यं विभाव्य च ॥ ३-

ध्यानयोगेन मनसा सोऽहंसोऽहं विभावयेत् ।
क्वचिच्छक्तिविशेषे तु हंस इति बीजादिकं परशिवे संयोज्य सोऽहमितिमन्त्रेण स्वस्थानमानयेदित्युक्तम् । (मेरौ)
भूतशुद्धिं विधायैवं प्राणस्थापनमाचरेत् ॥ ३-

(ज्ञानार्णवे)
प्राणप्रतिष्ठया पश्चाज्जीवं देहे नियोजयेत् ।
मुखवृत्तं समुच्चार्य हंसस्तु विपरीततः ॥ ३-

उद्धरेत् परमेशानि विद्येयं त्र्यक्षरी भवेत् ।
प्राणप्रतिष्ठामन्त्रोऽयं सर्वकर्मणि साधयेत् ॥ ३-

(मेरुतन्त्रे)
प्राणायामत्रयं कृत्वा मातृकान्यासमाचरेत् ।
(फेत्कारिणीतन्त्रे)
मन्त्रा मूकत्वमायान्ति विन्यासेन विना लिपेः ॥ ३-

सर्वमन्त्रप्रसिद्ध्यर्थं तस्मादादौ लिपिं न्यसेत् ।
तत्रादावन्तर्मातृकान्यासः । (मेरुतन्त्रे)
अथान्तर्मातृकान्यासं वक्ष्ये तं शुद्धिकारकम् ॥ ३-

यं कृत्वा योगिनां चित्तं पातके न प्रवर्त्तते ।
मूलाधारध्वनिं श्रुत्वा प्रबुद्धा शक्तिकुण्डली ॥ ३-

ज्वलत्पावकसंकाशा सूक्ष्मा तेजःस्वरूपिणी ।
मूलाधाराच्छिरःपद्मं स्पृशन्ती विद्युदाकृतिः ॥ ३-

तया स्पृष्टशिरःपद्मादमृतौघस्वरूपिणः ।
प्. १६९) निर्गतान्मातृकावर्णान् सुषुम्णावर्त्मना तनुम् ॥ ३-

स्थापयित्वा स्थितानेतानेवं ध्यात्वा प्रविन्यसेत् ।
कण्ठे विशुद्धिचक्राख्यं पद्मं षोडशपत्रकम् ॥ ३-

उर्ध्वास्यं प्राग्दलात् तत्र संस्थिताः षोडश स्वराः ।
एवं संचिन्त्य तारादिं विन्दुयुक्तं नमोऽन्तकम् ॥ ३-

वदेत् स्वरं च सर्वेषु वर्णेष्वप्येषु पद्धतिः ।
हृदयेनाहतं चक्रं ध्यायेद्द्वादशपत्रकम् ॥ ३-

पूर्वपत्रान्तर्दलेषु प्राग्वत् कादीन् प्रविन्यसेत् ।
मणिपूरं ततश्चक्रं चिन्तयेन्नाभिमण्डले ॥ ३-

दशपत्रं तत्र डादिवर्णान् प्राग्वद्विचिन्तयेत् ।
स्वाधिष्ठानं लिङ्गमूले चक्रं षड्दलमुच्यते ॥ ३-

चिन्तयेद्बालिला।स्तत्र षड्वर्णानपि पूर्ववत् ।
मूलाधाराभिधं चक्रं पद्माकृति चतुर्दलम् ॥ ३-

व। श। ष। स। तत्र चिन्त्यं पूर्वाशादिदलेषु च ।
आज्ञाख्यचक्रं भूमध्ये द्विदलं कमलाकृति ॥ ३-

ह। क्ष। ध्यायेदयं कार्यो मनसा केवलेन तु ।
स्वदेहेऽनामया कार्यः पुष्पेण सुरमूर्तिषु ॥ ३-

अनादित्वान्न ऋष्यादिर्ब्रह्मवद्ध्यानमस्य तु ।
अथ बहिर्मातृकान्यासः । (शारदायाम्)
ऋषिर्ब्रह्मा समुद्दिष्टो गायत्री छन्द ईरितम् ॥ ३-

सरस्वती समाख्याता देवता देशिकोत्तमैः ।
अक्लीबह्रस्वदीर्घान्तगतैः षड्वर्गकैः क्रमात् ॥ ३-

षडङ्गानि विधेयानि जातियुक्तानि देशिकैः ।
प्. १७०) (मेरुतन्त्रे)
बहिर्न्यासमथो वक्ष्ये पूर्वोक्तब्रह्मरन्ध्रके ॥ ३-

वर्णारविन्दे संध्यायेन्मातृकाख्यां सरस्वतीम् ॥ ३-२३९ एf ॥
ध्यानं तत्रैव ।
पञ्चाशद्वर्णभेदैर्विहितवदनदोःपादयुक्कुक्षिवक्षो-
देशां भास्वत्कपर्द्याकलितशशिकलामिन्दुकुन्दावदाताम् ।
अक्षस्रक्कुम्भचिन्तालिखितकरतलां त्रीक्षणां पद्मसंस्था-
मच्छाकल्पामतुच्छस्तनजघनभरां भारतीं तां नमामि ॥ ३-

ललाटे मुखवृत्तेऽक्षिश्रवोनासासु गण्डयोः ।
ओष्ठयोर्दन्तपङ्क्त्योश्च मूर्ध्नि वक्त्रे न्यसेत् स्वरान् ॥ ३-

बाह्वोः संधिषु साग्रेषु कचवर्गौ न्यसेत् सुधीः ।
टतवर्गौ पदोस्तद्वत् पार्श्वयोः पृष्ठदेशतः ॥ ३-

नाभौ कुक्षौ पवर्गं च हृदंशककुदं ततः ।
न्यस्य यादिचतुर्वर्णान् शादिषट्कं ततो न्यसेत् ॥ ३-

हृदादिकरयोरङ्घ्र्योर्जठरे वदने तथा ।
न्यासस्त्वयं वर्णमात्राहीनपाठप्रपूरकः ॥ ३-

(शारदायाम्)
न्यसेत् सर्गान्वितान् सृष्ट्या ध्यायेद्देवीं यथाविधि ।
विन्दुयुक्तान् न्यसेत् तत्र संहृत्याप्रतिलोमतः ॥ ३-

(मेरुतन्त्रे)
क्षमारभ्य अकारान्तो न्यासश्चेत् क्रियते यदि ।
संहारन्यासनामा स्याद्विन्दुन्यास इतीरितः ॥ ३-

संहारक्रमेण ध्यानमाह ।
अक्षस्रजं हरिणपोतमुदग्रटङ्कं
विद्यां करैरविरतं दधतीं त्रिनेत्राम् ।
प्. १७१) अर्धेन्दुमौलिमरुणामरविन्दसंस्थां
वर्णेश्वरीं प्रणमत स्तनभारनम्राम् ॥ ३-

(शारदायाम्)
सर्गविन्द्वन्तिकान् न्यस्य डार्णाद्यान् स्थितिवर्त्मना ।
विद्यात् पूर्वोदितान् विद्वानृष्.यादीनङ्गसंयुतान् ॥ ३-

(मेरौ)
विन्दुसर्गयुतान् डदिठान्तान् वर्णान् स्थितौ न्यसेत् ।
पूर्वोक्ता एव मुन्याद्याः षडङ्गं ध्यानमुच्यते ॥ ३-

सिन्दूरकान्तिममिताभरणं त्रिनेत्रं
विद्याक्षसूत्रमृगपोतवरान् दधानम् ।
पार्श्वे स्थितां भगवतीमपि काञ्चनाभां
ध्यायेत् कराब्जधृतपुस्तकवर्णमालाम् ॥ ३-

न्यासाः कार्यास्तु वटुभिः स्थितिसंहारसृष्टयः ।
संहारसृष्टिस्थितयोर्गृहस्थस्तु न्यसेत् क्रमात् ॥ ३-

वानप्रस्थाश्च यतयः सृष्टिस्थितिलयक्रमात् ।
न्यासान् कुर्युरिति प्रोक्तः स्थितिन्यासः सविस्तरः ॥ ३-

अथ कलामातृकान्यासस्तत्रैव ।
वक्ष्ये कलामातृकाया न्यासं तस्य ऋषिः स्मृतः ।
प्रजापतिश्च गायत्री छन्दस्तस्यास्तु देवता ॥ ३-

सरस्वती मातृकाख्या नियोगोऽभीष्टतुष्ठये ।
तारैः षडङ्गं कुर्वीत ह्रस्वदीर्घान्तरस्थितैः ॥ ३-

ध्यानमाह ।
हस्तैः पद्मं रथाङ्गं गुणमथ हरिणं पुस्तकं वर्णमालां
टङ्कं शुभ्रं कपालं दलममृतलसद्धेमकुम्भं वहन्तीम् ।
प्. १७२) मुक्ताविद्युत्पयोदस्फटिकमणिजपाबन्धुरैः पञ्चवक्त्रै-
स्त्र्यक्षैर्वक्षोजनम्रां सकलशशिनिभां शारदां तां नमामि ॥ ३-

ध्यात्वैवं तारपूर्वां तामकाराद्यां च मातृकाम् ।
विन्दुयुक्तां ङेऽन्तकलानामाद्यां नमसान्विताम् ॥ ३-

पूर्वोक्तशुद्धमात्राणां न्यासस्थानेषु विन्यसेत् ।
तारपूर्वामित्यादि । एतेन ओं अंनिवृत्त्यै नम इत्यादयः प्रयोगाः संपन्नाः । कलानामान्याह ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेन्धिका ॥ ३-

दीपिता रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा ।
सूक्ष्मा सूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायनी ततः ॥ ३-

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका ।
स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्युतिः स्थिरा स्थितिः ॥ ३-

सिद्धिर्जया पालिनी च शान्तिरीश्वरिका रतिः ।
कामिका वरदा चान्या ह्रादिनी प्रीतिसंयुता ॥ ३-

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्री भया निद्रा च तन्द्रिका ।
क्षुधा स्यात् क्रोधिनी पश्चात् क्रियोत्कारी समृत्युका ॥ ३-

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तयान्विता ।
उल्का कलामातृकैवं स्थानेऽकारादिके न्यसेत् ॥ ३-

कलानामुत्पत्तिस्थानमाह ।
तत्र नादात्मनो जाताः स्वरजास्तु सदाशिवात् ।
अक्षमालां पुस्तकं च पाशं चापि कपालकम् ॥ ३-

हस्तैर्दधत्यः श्वेताभाः श्वेताभरणभूषणाः ।
अकाराद्ब्रह्मणो जाताः कचवर्गकला दश ॥ ३-

पीता अक्षस्रजं पद्ममभयं च कमण्डलुम् ।
प्. १७३) हस्तैर्दधत्यो ध्येयास्ताः पीतगन्धानुलेपनाः ॥ ३-

विष्णोरुकारात् संजाताष्टतवर्गकला दश ।
श्यामा अभयशङ्खारिवरहस्ताः समीरिताः ॥ ३-

मकाराद्रुद्रतो जाताः पयवर्गकला नव ।
शरच्चन्द्रनिभा हस्तैरभयं शूलमेव च ॥ ३-

कपालं च वरं ध्येया दधत्य इति साधकैः ।
शाकारादिकपञ्चानामीश्वराद्विन्दुतोऽभवन् ॥ ३-

अभयं हरिणं टङ्कं वरं च करपल्लवैः ।
दधत्यो रक्तवर्णाश्च ध्येया न्यासे कलात्मके ॥ ३-

अथ केशवादिमातृकान्यास उक्तस्तत्रैव ।
केशवादिमातृकायाः साध्यनारायणो मुनिः ।
अमृतादा तु गायत्री छन्दो लक्ष्मीहरिः सुरः ॥ ३-

द्विरुक्तैः शक्तिश्रीकामैः षडङ्गानि समाचरेत् ।
शक्तिर्लज्जा ।
ध्यानमाह ।
शङ्खचक्रगदापद्मकुम्भादर्शाब्जपुस्तकम् ॥ ३-

बिभ्रतं मेघचपलावर्णं लक्ष्मीहरिं भजे ।
शक्तयस्तु निजाङ्केषु निषण्णाः सस्मिताननाः ॥ ३-

एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिश्रीकामपुटिताक्षरम् ।
तारादिहृदयान्ताश्च केशवाद्यास्तु शक्तयः ॥ ३-

भ्यान्ता नमोऽन्ता उच्चार्याः स्थानेऽकारादिके न्यसेत् ।
भ्यान्तामिति तान्त्रिकत्वात् साधुः । अयं च संक्षिप्तप्रकारः । अगस्त्यसंहितादौ तु चतुर्थ्येकवचनान्तयोर्नाम्नोः पृथगुच्चार उक्त । केशवाय च कीर्त्त्यै चेत्यादि वैष्णवीकल्पे ।
(मेरुतन्त्रे)
तारमायारमाकामानुक्त्वा वर्णान् समुच्चरेत् ॥ ३-

भ्यामन्तौ च तथा देव्यै शक्त्यादित्रितयं पुनः ।
प्. १७४) हृदयान्तं समुच्चार्य ललाटादिषु विन्यसेत् ॥ ३-

क्व चित् तु देवतानामान्ते पुनः शक्त्यादिबीजोच्चारो नोक्तः ।
(वैष्वक्सेन्यां तु )
तारादिर्मन्मथादिर्वा रमादिर्वा भवेदियम् ।
इति प्रणवादीनां विकल्प उक्तः ।
(शारदायां तु)
स्मराद्यां मातृकां न्यस्य केशवादिनमोन्विताम् ॥ ३-

सधातुप्राणशक्त्यात्मयुक्त्यादिषु वैष्णवः ।
इति कामबीजमात्रमुपात्तम् ।
कलामात्रा तु शाक्तानां नित्योऽयं विष्णुसेविनाम् ॥ ३-

केशवादिनामान्याह ।
केशवः कीर्तिसंयुक्तः कान्तिर्नारायणान्विता ।
माधवस्तुष्टिसंयुक्तो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः ॥ ३-

विष्णुश्च धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ।
त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दययान्वितः ॥ ३-

श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशस्तु हर्षया ।
पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता ॥ ३-

वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् संकर्षणसरस्वती ।
प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः ॥ ३-

चक्री जया गदी दुर्गा शार्ङ्गी तु प्रभयान्वितः ।
खड्गी तु सत्यया युक्तः शङ्खी च चण्डया युतः ॥ ३-

हली च वाण्या संयुक्तो विलाशिन्याथ मौशली ।
शूली च जयया युक्तः पाशी विरजयान्वितः ॥ ३-

अङ्कुशी विश्वया युक्तो मुकुन्दो विनदान्वितः ।
प्. १७५) नन्दजस्तु सुदयया नन्दी स्मृत्या समन्वितः ॥ ३-

नर ऋद्ध्या नरकजित् समृद्ध्या शुद्धियुग्घहरिः ।
कृष्णो बुद्ध्या भुक्त्या सत्यो मतियुक् शाश्वतः स्मृतः ॥ ३-

शौरिक्षमे शूरदमे जनार्दन उमान्वितः ।
भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ३-

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदापुरुषोत्तमौ ।
बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ३-

बालसूक्ष्मे वृषघ्नश्च संध्यायुक् प्रज्ञया वृषः ।
हंसः प्रभासमायुक्तो वराहो निशयान्वितः ॥ ३-

विमलो मेधया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः ।
केशवाद्या मातृकोक्ता यादियोगश्च पूर्ववत् ॥ ३-

अस्य प्रयोगस्तु । ओं ह्री। श्री। क्ली। अं केशवकीर्तिभ्यां ह्री। श्री। क्ली। नम इत्यादि । यादियोग इति । ओं ह्री। श्री। क्ली। यं त्वगात्मभ्यां वसुदापुरुषोत्तमाभ्यां ह्री। श्री। क्ली। नम इत्यादिक्रमेण यकारादिषु त्वगादियोग इत्यर्थः ।
अथ श्रीकण्ठादिमातृकान्यासस्तत्रैव ।
अथ शैवहिता वक्ष्ये श्रीकण्ठादिकमातृकाः ।
मुनिः स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्री छन्द ईरितम् ॥ ३-

अर्धाद्रिजो हरो देवो नियोगः सर्वसिद्धये ।
हलो बीजानि गुह्ये तु पादयोः स्वरशक्तयः ॥ ३-

ह्रस्वदीर्घान्तरे कृत्वा प्राग्वद्वर्गान् हसैरयम् ।
षड्दीर्घसंयुतैः कृत्वा षडङ्गानि न्यसेत् तनौ ॥ ३-

प्. १७६) ह्रस्वदीर्घान्तर इति । अ। क। ख। ग। घ। ङ। आ। ह्सामित्यादिभिः षडङ्गं कुर्यादित्यर्थः ।
ध्यानमाह ।
बन्धूककाञ्चननिभं रुचिराक्षमालां
पाशाङ्कुशौ च वरदं निजबाहुदण्डैः ।
बिभ्राणमिन्दुशकलाभरणं त्रिनेत्रम्-
अर्धाम्बिकेशमनिशं वपुराश्रयामः ॥ ३-

ह्सौ। च मातृकामुक्त्वा देवान्ते चेशमच्चरेत् ।
ङेन्तं ङेन्तां अ तच्छक्तिं नमोन्तान् मातृकास्थले ॥ ३-

त्वगसृङ्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राण्यसून् वदेत् ।
शक्तिं क्रोधं तथात्मानं ङेन्तं यादिदशस्वपि ॥ ३-

ह्सौ। अ। श्रीकण्ठेशाय पूर्णोदर्यै नम इति प्रयोगः ।
त्वगिति । ह्सौ। य। त्वगात्मने बालीशाय सुमुख्यै नम इत्येवं यादिदशवर्णेषु त्वगादियोगः कर्तव्यः इत्यर्थः ।
शिवशक्तिनामान्याह ।
श्रीकण्ठपूर्णोदर्यौ चानन्तो विरजयान्वितः ।
सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक् त्रिमूर्तिकः ॥ ३-

अमरेशो वर्तुलाक्ष्या चार्घीशो दीर्घघोणया ।
भारमूर्ति दीर्घमुख्या तिथीशो गोमुखीयुतः ॥ ३-

स्थाण्वीशो दीर्घजिह्वायुग्घरः कुण्डोदरीयुतः ।
ऊर्ध्वकेश्या च झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया ॥ ३-

सद्योजातो ज्वालमुख्यानुग्रहोल्कामुखीयुतः ।
अक्रूरे श्रीमुखी महासेनो विद्यामुखीयुतः ॥ ३-

प्. १७७) क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ।
पञ्चान्तके सर्वसिद्धिर्गौर्या युक्तः प्रकीर्तितः ॥ ३-

शिवोत्तमेशो विन्यस्यो युक्तस्त्रैलोक्यविद्यया ।
एकरुद्रो मन्त्रशक्त्या कूर्मेशश्चाष्टशक्तियुक् ॥ ३-

एकनेत्रो भूतिमात्रायुक्तोऽथ चतुराननः ।
लम्बोदर्या युतः प्रोक्तस्त्वजेशो द्राविणीयुतः ॥ ३-

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः ।
लाङ्गलीशश्च मञ्जर्या दारुकेशेन रूपिणी ॥ ३-

वीरिण्या त्वर्धनारीशो ह्युमाकान्तः पुनर्युतः ।
काकोदर्या तथाषाढी पूतनायुक्त ईरितः ॥ ३-

दण्डीशो भद्रकालीयुगद्रीशो योगिनीयुतः ।
मीनेशः शङ्खिनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ३-

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कूर्दिनीयुतः ।
छगलण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ३-

महाकालो जयायुक्तो बालीशः सुमुखीयुतः ।
भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ३-

खड्गीशो वारुणीयुक्तो वकेशो वायवीयुतः ।
श्वेतो रक्षोवधारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ३-

नकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः ।
संवर्तको महामायायुक्त एतास्तु मातृकाः ॥ ३-

प्. १७८) श्रीकण्ठाद्या य ईशान्तस्तत्र नेशं प्रयोजयेत् ।
य इति । य ईशान्तो भवति तदन्ते पुनरीशपदं न देयमित्यर्थः । एतेन श्रीकण्ठादिनामान्ते ईशपददानमावश्यकमित्यनुज्ञातम् ।
तथा ।
सर्वेरुद्राः स्मृतारक्ता धृतशूलकपालकाः ॥ ३-

शक्तयो रुद्रपीठस्थाः सिन्दूरारुणविग्रहाः ।
रक्तोत्पलकपालाभ्यामलंकृतकराम्बुजाः ॥ ३-

अथ भुवनेश्वरीमातृकान्यासमाह तत्रैव ।
येनोपास्या महाविद्या दश तस्याधिकारिताः ।
भुवनेशीबीजपूर्वमातृकान्यासने सुराः ॥ ३-

ऋषिः शक्तिस्तु गायत्री छन्दः स्यान्मातृकामयी ।
भुवनेशी देवथाथ नियोगः स्वेष्टसिद्धये ॥ ३-

ह्रस्वदीर्घान्तरगतैः षड्वर्गैर्दीर्घसंयुतैः ।
प्राग्वद्धरैः षडङ्गं स्यादङ्गुष्ठादि तथैव च ॥ ३-

हरैरिति । आकारादिषड्दीर्घस्वरयुक्तैर्हकाररकरैरित्यर्थः । प्रयोगस्तु । अ। क। ख। ग। घ। ङ। आ। ह्रा। हृदयाय नम इत्यादि ।
ध्यानमाह ।
उद्यत्कोटिदिवाकरप्रतिनिभा तुङ्गोरुपीनस्तनी
बद्धार्धेन्दुकिरीटहाररसनामञ्जीरसंशोभिता ।
बिभ्राणा करपङ्कजैर्जपवटीं पाशाङ्कुशौ पुस्तकं
दिश्यान्नो जगदीश्वरी त्रिनयना पद्मे निषण्णा सुखम् ॥ ३-

लज्जाबीजं पूर्वमुक्त्वा मातृकान्यास एव हि ।
भुवनेशीमातृकाणां न्यासकैर्यत्र साधने ॥ ३-

अथ लक्ष्मीमातृकान्यासस्तत्रैव ।
श्रीबीजपूर्वकः कार्यो लक्ष्मीकामैर्गृहस्थितैः ।
प्. १७९) ऋषिर्भृगुश्च गायत्री छन्दो मातृस्वरुपिणी ॥ ३-

लक्ष्मीस्तु देवता प्रोक्ता हरस्थाने शरौ कुरु ।
न्यासार्थं तु षडङ्गादेः शेषं श्रीबीजपूर्वकम् ॥ ३-

हरस्थाने शरौ इति । भुवनेशीमातृकोक्तहकाररकारयोः स्थाने शकाररकरौ दद्यादित्यर्थः । तेन ह्रामित्यादेः स्थाने श्रामित्यादि सिध्यति ।
ध्यानमाह ।
विद्युद्दामसमप्रभां हिमगिरिप्रख्यैश्चतुर्भिर्गजैः
शुण्डादण्डसमुद्धृतामृतघटैरासिञ्च्यमानामिमाम् ।
बिभ्राणां करपङ्कजैर्जपवटीं पद्मद्वयं पुस्तकं
भास्वद्रत्नसमुज्ज्वलां कुचनतां ध्यायेज्जगत्स्वामिनीम् ॥ ३-

अथ संमोहनमातृकान्यासस्तत्रैव ।
कामनामात्रसिध्यर्थं कामबीजादि पूर्ववत् ।
कुर्याच्च मातृकान्यासं मुनिः संमोहनो मतः ॥ ३-

गायत्री छन्द उद्दिष्टं देवता मातृकामयी ।
संमोहिनी नाम देवी पूर्वयुक्त्या षडङ्गकम् ॥ ३-

पूर्वयुक्तेति । लक्ष्मीमातृकोक्तयुक्त्या संमोहनमातृकायाः कामबीजपूर्वकत्वेन हकाररकारयोः स्थाने संयुक्तककारलकारौ दत्वा षडङ्गन्यासः कार्य इत्यर्थः ।
ध्यानमाह ।
बालार्ककोटिरुचिरां स्फटिकाक्षमालां
कोदण्डमिक्षुजनितस्मरपञ्चबाणाम् ।
विद्यां च हस्तकमलैर्दधतीं त्रिनेत्रां
ध्यायेत् समस्तजननीं नवचन्द्रचूडाम् ॥ ३-

संमोहनमातृकान्तरमाह ।
शक्तिश्रीकामबीजादिमातृकान्यासतो नृणाम् ।
शत्रुत्वाद्या मन्त्रदोषा नश्यन्ति बहुवर्णजाः ॥ ३-

महासंमोहन ऋषिर्गायत्री छन्द ईरितम् ।
प्. १८०) संमोहिनी नाम देवी न्यासः प्राङ्मातृकासमः ॥ ३-

ध्यानं यथा ।
ध्यायेयमक्षवलयेक्षुशराशपाशां
पद्मद्वयाङ्कुशशरां नवपुस्तकं च ।
आब्रिभ्रतीं निजभुजैररुणां कुचार्त्तां
संमोहिनीं त्रिनयनां नवचन्द्रचूडाम् ॥ ३-

अथ गणेशमातृकान्यासस्तत्रैव ।
सर्वविघ्ननिरासार्थमवश्यं न्यासमाचरेत् ।
गणेशमातृकायास्तु मुनिर्गणक ईरितः ॥ ३-

निवृद्गायत्रिका छन्दो देवः शक्तिविनायकः ।
स्मृत्या दीर्घाढ्यया त्वङ्गं कृत्वा ध्यायेद्गजाननम् ॥ ३-

स्मृतिर्गकारः ।
ध्यानं यथा ।
शूलाङ्कुशवराभीतिपाणिं रक्ताब्जहस्तया ।
प्रिययालिङ्गितं रक्तं त्रिनेत्रं गणपं भजे ॥ ३-

एवं ध्यात्वा न्यसेत् स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् ॥ ३-३२८एf ॥
स्वीयेति । स्वीयबीजं गमिति बीजं पूर्वं येषां तादृशानि यान्यक्षराणि अकारादीनि तैरन्वितं यथा भवति तथा वक्ष्यमाणशक्तिसंयुक्तान् वक्ष्यमाणगणेशान् न्यसेदित्यर्थः ।
तथा ।
विघ्नेशो ह्रीसमायुक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ।
विनायकः पुष्टियुक्तः शान्तियुक्तः शिवोत्तमः ॥ ३-

विघ्नकृत् स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्त्त्रा सरस्वती ।
गणस्तु स्वाहया युक्त एकदन्तस्तु मेधया ॥ ३-

द्विदन्तः कान्तिसंयुक्तो गजवक्त्रेण कामिनी ।
निरञ्जनो मोहिनीयुक् कपर्दी तु नदीयुतः ॥ ३-

प्. १८१) दीर्घजिह्वः पार्वतीयुक् ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ।
वृषध्वजो नन्दया युक् सुयशागणनायकौ ॥ ३-

गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ।
त्रिलोचनस्तेजोवत्या लम्बोदरस्तु सत्यया ॥ ३-

महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिः सुरूपया ।
सदाशिवः कामदायुगामोदो मदजिह्वया ॥ ३-

दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकायुतः ।
प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः ॥ ३-

द्विजिह्वो महिषीयुक्तः शूरस्यापि भुजङ्गिनी ।
वीरोऽपि कर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः ॥ ३-

वरदो लज्जया वामदेवः स्याद्दीर्घघोणया ।
धनुर्धरावक्रतुण्डौ द्विरण्डो यामिनीयुतः ॥ ३-

सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ।
मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमले लोललोचना ॥ ३-

मत्तवाहनचाञ्चल्ये जटी दीप्तिसमन्वितः ।
मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया तथा ॥ ३-

वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगीयुग्वृषकेतनः ।
भक्तिप्रियो भगिन्या तु गणेशो भोगिनीयुतः ॥ ३-

मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात् कालरात्रियुक् ।
गणेश्वरः कालिकेति प्रोक्ता विघ्नेशमातृका ॥ ३-

त्वगादियोगो यादीनां पूर्ववत् परिकीर्तितः ।
(निबन्धे)
ओमाद्यन्ते नमोन्तो वा सविन्दुर्विन्दुवर्जितः ॥ ३-

पञ्चाशद्वर्णविन्यासः क्रमादुक्तो मनीषिभिः ।
प्. १८२) चतुर्धा मातृका प्रोक्ता केवला विन्दुसंयुता ॥ ३-

सविसर्गा सोभया च रहस्यं शृणु कथ्यते ।
विद्याकरी केवला च सोभया भुक्तिदायिनी ॥ ३-

सविसर्गा पुत्रदात्री सविन्दुर्वित्तदायिनी ।
(कुलावतारे)
मायालक्ष्मीबीजपूर्वो वाग्भवाद्योऽथ वा पुनः ॥ ३-

त्रिताराद्यो रमाद्यो वा न्यस्तव्यः साधकोत्तमैः ।
त्रितारश्च ।
वाग्भवं कामराजं च श्रीबीजं च त्रितारकम् ॥ ३-

शक्तिश्रीकामबीजं वा त्रितारं मुनयो विदुः ।
इति तन्त्रान्तरे प्रोक्तम् ।
बीजकोशे तु ।
वाग्भवं भुवनेशानि श्रीबीजं च त्रितारकम्- इत्युक्तम् ॥ ३-

(सिद्धान्तसारे)
वाग्भवाद्या वाक्प्रदा स्यात् त्रिताराद्या तु कामदा ।
श्रीबीजाद्या महैश्वर्यदायिनी मातृका स्मृता ॥ ३-

(वीरचूडामणौ)
मातृकात्रितयं कुर्यात् सृष्टिसंहारकस्थितिम् ।
न्यासं कुर्यान्महेशानि कल्पोक्तं च विशेषतः ॥ ३-

(कुलावतारे)
सृष्टेस्तु सुतपुष्ट्यादि स्थितेस्तत्पालनं भवेत् ।
संहृतेर्दोषसंहारं तस्मात् त्रितयमाचरेत् ॥ ३-

(सिद्धान्तसारे)
सर्गे सर्गान्वितान् न्यस्येत् संहृतौ च सविन्दुकान् ।
डादिठान्तान् न्यसेद्वर्णान् स्थितौ तदुभयान्वितान् ॥ ३-

प्. १८३) (त्रिशक्तिरत्ने तु)
अकथादित्रिभेदेन विभज्य मनुवल्लिपिम् ।
कवर्गं प्रथमं न्यस्येदवर्गं च ततः परम् ॥ ३-

तवर्गं विन्यसेत् पश्चात् स्थितिरेषा प्रकीर्तिता- इत्युक्तम् ।
मातृकान्यासमुद्रा उक्तास्तन्त्रान्तरे ।
ललाटेऽनामिकामध्ये न्यसेच्च मुखवृत्तके ॥ ३-

तर्जनीमध्यमानामा विन्यसेच्चैव नेत्रयोः ।
तर्जन्यनामे संयोज्य न्यसेत् साधकसत्तमः ॥ ३-

अङ्गुष्ठं कर्णयोर्न्यस्य कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ नसोः ।
मध्यमां गण्डयोर्न्यस्य मध्यमामोष्ठयोर्न्यसेत् ॥ ३-

अनामां दन्तयोर्न्यस्य मध्यमामुत्तमाङ्गके ।
मुखेऽनामां मध्यमां च हस्ते पादे च पार्श्वयोः ॥ ३-

कनिष्ठानामिकामध्या न्यस्तव्याः पृष्ठतस्तथा ।
ताः साङ्गुष्ठा नाभिदेशे सर्वाः कुक्षौ च विन्यसेत् ॥ ३-

हृदये साधकः सर्वमंसयोश्च ककुत्स्थले ।
हृत्पूर्वहस्तपत्कुक्षिमुखेषु तलमेव च ॥ ३-

एतास्तु मातृकामुद्राः क्रमेण परिकीर्तिताः ।
अज्ञात्वा विन्यसेद्यस्तु न्यासः स्यात् तस्य निष्फलः ॥ ३-

(मन्त्रतन्त्रप्रकाशे)
पुष्पैरनामया वापि मनसा वा न्यसेदसून् ।
अनामयेत्यस्य साङ्गुष्ठयेति ।
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु न्यासः सर्वत्र संमतः ॥ ३-

इति (पद्यवाहिनी) वचनात् ।
तेन च । पुष्पैर्देवतामूर्तौ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां स्वदेहे मनसा मूलाधारादिषु न्यासो बोध्यः । इदं च ऋष्यादिकरषडङ्गन्यासबहिर्मातृकादिव्यतिरिक्तेषु तत्र मुद्रान्तराभिधानात् ।
प्. १८४) (डामरे)
कृत्वा तु मातृकान्यासं न्यासानन्यान् समाचरेत् ।
मूलमन्त्रस्य ऋष्यादिकराङ्गादि ततो न्यसेत् ॥ ३-

(योगिनीतन्त्रे)
ऋष्यादीन् विन्यसेद्देवि चतुर्थीहृदयान्तकान् ।
(बृहन्मत्स्यसूक्ते)
ऋषिन्यासो मूर्ध्नि देशे छन्दस्तु मुखपङ्कजे ॥ ३-

देवता हृदये चैव बीजं तु गुह्यदेशके ।
शक्तिं च पादयोश्चैव सर्वाङ्गे कीलकं न्यसेत् ॥ ३-

(मेरुतन्त्रे)
ऋषेर्गुरुत्वाच्छिरसि वर्णत्वाच्छन्दसो मुखे ।
धारणं प्रोच्यते चित्ते ज्ञेयत्वाद्देवता हृदि ॥ ३-

ऋषिस्तु ।
महेश्वरमुखाज्ज्ञात्वा यः साक्षात् तपसा मनुम् ।
संसाधयति शुद्धात्मा स तस्य ऋषिरीरितः ॥ ३-

इति (कालानलतन्त्रे) प्रोक्तम् ।
(तथा)
गुरुत्वान्मस्तके चास्य न्यासश्च परिकीर्तितः ।
(मेरुतन्त्रे)
ऋ-गताविति धातोस्तु ऋवर्णः प्रापको मतः ॥ ३-

षिवर्णार्थस्तु विज्ञानमतस्तत्प्रापकस्तु सः ।
(बृहन्मत्स्यसूक्ते)
सर्वेषां मन्त्रतत्त्वानां छादनाच्छन्द उच्यते ॥ ३-

अक्षरत्वात् पदत्वाच्च मुखे छन्दः समीरितम् ।
ऋषिच्छन्दोऽपरिज्ञानान्न मन्त्रफलभाग्भवेत् ॥ ३-

दौर्बल्यं चापि मन्त्राणां विनियोगमजानताम् ।
प्. १८५) ऋष्यादिन्यासमुद्रा उक्तास्तन्त्रान्तरे ।
ऋषिच्छन्दोदेवतानां न्यासे चाङ्गुलयः स्मृताः ॥ ३-

चतस्रोऽङ्गुष्ठरहिताः शक्त्यन्तं विन्यसेत् ततः ।
कीलकं व्यस्तहस्ताभ्यां सर्वाङ्गे साधकाग्रणीः ॥ ३-

अर्थाङ्गमुद्रास्तत्रैव ।
हृदये मध्यमानामातर्जनीभिर्न्यसेद्बुधः ।
मध्यमातर्जनीभ्यां च शिरसि न्यासमाचरेत् ॥ ३-

अङ्गुष्ठेन शिखायां च दशभिः कवचे न्यसेत् ।
नेत्रेषु तिसृभिश्च स्यादस्त्रमूर्ध्वोर्ध्वगं त्रिशः ॥ ३-

मध्यमातर्जनीभ्यां स्यादङ्गमुद्राः स्मृता इमाः ।
षडङ्गार्थमाह ।
हृदयायेति शब्देन हृत्स्थो देवः सविग्रहः ॥ ३-

उच्यते नम इत्यस्य ज्ञानं तद्विषयं परम् ।
शिरःशब्दो देवताया उत्कृष्टत्वाभिधायकः ॥ ३-

स्वाहेति विषयाः सर्वे देवतायां समर्पिताः ।
शिखायै तत्स्वरूपत्वं वषड्वापि तदुच्यते ॥ ३-

देवताया व्यापकत्वं कवचायाभिधीयते ।
हुमिति व्यापकं तेजो देवतायाः प्रकाश्यते ॥ ३-

नेत्रशब्देन देवस्य नित्यज्ञानं प्रकाश्यते ।
वौषडिति तदेवोक्तमस्त्रशब्देन वारणम् ॥ ३-

अनिष्टस्य फट्शब्देन दाहकं तेज उच्यते ।
ज्ञात्वैवमङ्गमन्त्रार्थमङ्गन्यासं करोति यः ॥ ३-

करगास्तस्य सर्वार्था पूज्यते त्रिदशैरपि ।
(मेरुतन्त्रे)
क्रीडार्थकाद्दिवो धातोः संपूर्णं देवतापदम् ॥ ३-

प्. १८६) साधकाय ददातीति देवता परिकीर्तिता ।
रज्यमानो हृदात्मानं हृदयेऽस्ति चिदात्मकः ॥ ३-

तस्मात् तत्र नमस्कुर्यान्मुख्याङ्गुष्ठेन संस्पृशेत् ।
स्वाहया क्रियते सम्यग्विषयाहरणं यतः ॥ ३-

अनामातर्जनीभ्यां तैराकृष्टैः कं निषेव्यते ।
शिखा महो वषड्वाङ्गं शिखयात्मतनुग्रहः ॥ ३-

यस्मात् तस्माद्वषडिति क्रियतेऽङ्गुलमध्यया ।
ग्रहणार्थ-कवच्-धातुर्हु। मन्त्रेण स गृह्यते ॥ ३-

शरीरेऽतस्तु कवचं तर्जन्यानामयापि तत् ।
यथार्थज्ञानकृद्वौषट् तन्नेत्राभ्यां प्रजायते ॥ ३-

तस्मादुक्तं तत्र वौषट् तर्जन्याद्यैस्तु तत् स्मृतम् ।
एकाक्षत्वात् कुबेरादिदैवते ङेऽन्तमुच्चरेत् ॥ ३-

भ्यान्तं विष्ण्वादिके रुद्रादौ तु नेत्रत्रयात्मकम् ।
आध्यात्मिकादिरूपं यत् साधकस्य विनाशयेत् ॥ ३-

अविद्याजातमस्त्रं तत् फट्तालाभ्यां प्रपञ्च्यते ।
(यामले)
न्यसेदङ्गुष्ठमुख्येषु जातिभिर्नमसाथ वा ॥ ३-

हृदादिषु षडङ्गेषु जातिषट्केन विन्यसेत् ।
नमः स्वाहा वषट् हु। वौषट् फडेताश्च जातयः ॥ ३-

अन्यत्रापि ।
जातिषट्कमिति प्रोक्तं हृदाद्यस्त्रान्तसंयुतम् ।
तथा च (शारदायाम्)
हृदयादिषु विन्यस्येदङ्गमन्त्रा।स्ततः सुधीः ॥ ३-

हृदयाय नमः पूर्वं शिरसे वह्निवल्लभाम् ।
प्. १८७) शिखायै वषडित्युक्तं कवचाय हुमीरितम् ॥ ३-

नेत्रत्रयाय वौषट् स्यादस्त्राय फडिति क्रमात् ।
षडङ्गमन्त्रानित्युक्तान् षडङ्गेषु नियोजयेत् ॥ ३-

अङ्गन्यासस्य नित्यतोक्ता (ज्ञानमालायाम्)
पूजाजपार्चनाहोमाः सिद्धमन्त्रकृता अपि ।
अङ्गन्यासेन विधुरा न दास्यन्ति फलान्यमी ॥ ३-

(मेरुतन्त्रे)
षडङ्गं विन्यसेन्मन्त्री पञ्चाङ्गं वा यथाविधि ।
यस्य मन्त्रस्य पञ्चाङ्गं नेत्रं तस्य विहीयते ॥ ३-

अङ्गैर्विहीनस्य मनोरङ्गं तेनैव कल्पयेत् ।
तथा ।
आगमोक्तेन मार्गेण न्यासान् नित्यं करोति यः ॥ ३-

देवताभावमाप्नोति मन्त्रसिद्धिः प्रजायते ।
यो न्यासकवचच्छन्नो मन्त्रं जपति तं प्रिये ॥ ३-

दृष्ट्वा विघ्नाः पलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा यथा गजाः ।
अकृत्वा न्यासजालं यो मूढात्मा कुरुते जपम् ॥ ३-

विघ्नैः स बाध्यते नूनं व्याघ्रैर्मृगशिशुर्यथा ।
न्यासानां प्रचुरत्वेन फलानामपि भूरिता ॥ ३-

उक्तन्यासो न हि त्याज्यस्त्वधिकं कामतश्चरेत् ।
(यामले)
ततस्तु योगपीठाख्यं स्वदेहे न्यासमाचरेत् ॥ ३-

आधारशक्तिं प्रकृतिं तथा कूर्ममनन्तकम् ।
अन्यत्र तु मूलप्रक्रत्यनन्तरं कालाग्निरुद्रोऽप्युक्तः ।
ततश्च मूलप्रकृतिं रुद्रं कलानलाह्वयम्- इति ॥ ३-

मेरौ तु मूलप्रकृतेः प्रागेव कालाग्निरुद्र उक्तः । तदनन्तरमाधारशक्तिरुक्ता ।
प्. १८८) तथा ।
वराहं पृथिवीं क्षीरसिन्धुं द्वीपं च रत्नजम् ।
वैष्णवे तु श्वेतद्वीप उक्तः ।
मणिजं मण्डपं कल्पपादपं मणिवेदिकाम् ॥ ३-

रत्नपीठं तथैतानि मन्त्री हृद्येव विन्यसेत् ।
क्व चिन्मणिमण्डपानन्तरं नन्दनोद्यानमप्युक्तम् ।
(शारदायाम्)
अंसोरुयुग्मयोर्विद्वान् प्रादक्षिण्येन देशिकः ॥ ३-

धर्मे ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं विन्यसेत् क्रमात् ।
धर्मादयः स्मृताः पादाः पीठगात्राणि चापरे ॥ ३-

मुखपार्श्वनाभिपार्श्वेष्वधर्मादीन् प्रकल्पयेत् ।
अनन्तं हृदये पद्मं यस्मिन् सूर्येन्दुपावकान् ॥ ३-

एषु स्वस्वकला न्यस्येन्नामाद्यक्षरपूर्विकाः ।
अकाराद्यं न्यसेत् सूर्यमुकाराद्यं निशाकरम् ॥ ३-

मकाराद्यं न्यसेद्वह्निं कलामण्डलसंयुतम् ।
सत्त्वादी।स्त्रीन् गुणान् न्यस्येत् तथैवात्र गुरूत्तमः ॥ ३-

सत्त्वं रजस्तम इति यस्य भेदाः समीरिताः ।
आत्मानमन्तरात्मनं परमात्मानमत्र तु ॥ ३-

आदिबीजत्रयं न्यस्य शक्तिबीजपुरस्सरम् ।
ज्ञानात्मानं प्रविन्यस्य न्यसेत् पीठमनुं ततः ॥ ३-

एवं देहमये पीठे चिन्तयेदिष्टदेवताम् ।
देवताध्यानस्य द्वैविध्यमुक्तम् (मेरुतन्त्रे)
ध्यानं कुर्यात् ततो तत्तत्कल्पोक्तेनैव वर्त्मना ॥ ३-

तदपि द्विविधं प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं तथा ।
आत्मनो हृदयाम्भोजे कर्णिकाकेशरोज्ज्वले ॥ ३-

प्. १८९) प्रफुल्ले सोमसूर्याग्निमण्डलेन विराजिते ।
स्वीयेष्टदेवतां तत्र विद्यादागमबोधिताम् ॥ ३-

एवं यद्वेदनं तद्धि सगुणं ध्यानमुच्यते ।
यज्जीवब्रह्मणोरैक्यं सोऽहं स्यामिति वेदनम् ॥ ३-

तदेव निर्गुणं ध्यानमिति ब्रह्मविदो विदुः- इति ।
अत्र न्यासानन्तरं ध्यानात् प्रागेव मुद्राप्रदर्शनमुक्तम् ।
(मेरुतन्त्रे)
कराङ्गन्यासमुख्या।स्तु न्यासानन्यान् समाचरेत् ॥ ३-

तत्तत्कल्पोदितान् पश्चात् तत्तन्मुद्राः प्रदर्शयेत्- इति ।
अन्यत्र तु ।
एवं ध्यात्वा महेशानि ततो मुद्राः प्रदर्शयेत्- इति ॥ ३-

ध्यानान्तरं तदुक्तम् ।
(महाथर्वणरहस्ये) तु न्यासध्यानान्तर्यागानुक्त्वा ।
ततश्च तन्मयो भूत्वा मुद्रा एताः प्रदर्शयेत्- इत्युक्तमिति ।
तत्र कालविकल्पो बोध्यः ।
मुद्राबन्धने तत्प्रदर्शनत्यागयोश्च मन्त्रभेदा (मेरुतन्त्रे) उक्ताः ।
ओं क्लीमिति तु बीजाभ्यां मुद्राया बन्धनं स्मृतम् ॥ ३-

दर्शयेन्मूलमन्त्रेण ह्सू। बीजेन संत्यजेत् ।
(सनत्कुमारसंहितायाम्)
अकृत्वा मानसं यागं न कुर्याद्बहिरर्चनम् ॥ ३-

अन्तर्यागविधिः (बृहदुत्तरतन्त्रे)
हृत्पद्मकर्णिकामध्ये योगपीठोपरि स्थिताम् ।
ध्यात्वा तां गन्धपुष्पाद्यैर्मानसैरुपचारकैः ॥ ३-

संपूज्य विधिवत् पश्चान्मानसं होममाचरेत् ।
(श्मामारहस्य) धृतवचनानि ।
अमायामनहंकारसरागममदं तथा ॥ ३-

प्. १९०) अमोहदमदम्भं च अद्वेषाक्षोभकौ तथा ।
अमात्सर्यमलोभं च दश पुष्पंविदुर्बुधाः ॥ ३-