પુરશ્ચર્યાર્ણવઃ · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્

ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્

ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: પુરશ્ચર્યાર્ણવ વોલુમે

મૈન્ તિત્લે: પુરશ્ચર્યાર્ણવઃ વોલુમે

એદિતોર્ : મુરલિધર ઝા
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
ચોમ્પિલેદ્ બ્ય્ હ્. હ્. થે મહરજ પ્રતપ "સિમ્હ સહ બહદુર્ ઓf નેપલ્.
નોતેસ્:
થે તેxત્સ્ હવે બેએન્ ત્રન્સ્ચ્રિબેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે દિરેચ્તિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્. ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ . રેવિસિઓન્ 0 જન્ 28,

પુબ્લિસ્હેર્ : પ્રભકરિ અન્દ્ ચો
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :

પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ : બેનરસ્
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
અથ પુરશ્ચર્યાર્ણવઃ
શ્રીદક્ષિણામૂર્તિગુરુભ્યો નમઃ ।
શુણ્ડાદણ્ડપ્રચણ્ડપ્રહતિહઠદલત્પ્રૌઢદોર્દ્દણ્ડદૃપ્ય-
દ્દૈત્યેન્દ્રાનીકશુણ્ડોત્કરરચિતસમિત્તાણ્ડવક્ષોણિશોભઃ ।
પ્રત્યૂહધ્વાન્તધામાધિપતિરધિપતિઃ સિદ્ધસિદ્ધો ગણાનાં
દદ્યાદદ્રીન્દ્રકન્યાસ્મરહરનયનાનન્દસંવર્દ્ધનો વઃ ॥ ૧-

બ્રહ્મોમાધવમાધવાત્મકતનુશ્છાયાનનપ્રસ્ફુરન્-
મુગ્ધામ્ભોજમધુવ્રતાભનયનઃ સાક્ષી જગત્કર્મણઃ ।
ધ્વાન્તધ્વસ્તસમસ્તવિષ્ટપપરિત્રાણે નિરસ્તશ્રમ-
સ્તિગ્માંશુસ્ત્રિદશાગ્રણીસ્ત્રિભુવનસ્તુત્યોઽસ્તુ વઃ શ્રેયસે ॥ ૧-

સદ્ભક્તિપ્રણમદ્વિધિત્રિપુરજિદ્વૃત્રાહિતાદ્યામર-
શ્રેષ્ઠશ્રેણિકિરીટકોટિવિલસદ્રત્નાંશુનીરાજિતમ્ ।
યત્ સ્મૃત્વા સુધિયસ્તરન્તિ સહસા સંસારવારાં નિધિં
તદ્વિષ્ણોશ્ચરણામ્બુજં દિશતુ વઃ શ્રેયો નૃસિંહાકૃતેઃ ॥ ૧-

યચ્છક્તિઃ પ્રકૃતિસ્તતો મહદભૂત્તત્વં તતોઽહંકૃતિ-
સ્તન્માત્રાણિ તતશ્ચ ભૂતનિવહસ્તેભ્યઃ પૃથિવ્યાદિકઃ ।
ભૂતેભ્યઃ કરણાનિ ચેતિ જગદુત્પન્નં યતઃ સોઽવ્યયઃ
પાયાચ્ચન્દ્રકલાવતંસરુચિરઃ સાનુગ્રહો વઃ શિવઃ ॥ ૧-

પ્. ૨) અવ્યક્તો મુક્તિમાર્ગો નિગમનિગદિતો દુર્ગ ઇત્યાગમજ્ઞાઃ
સ્વાવિદ્યાદીનપોદ્યત્ પદયુગમમૃતં લેભિરે ભાવયન્તઃ ।
પાયાત્સા સૌરિભઘ્ની ભવસલિલનિધેસ્તારિણી રક્ષણીતિ
બ્રહ્માદ્યૈરદ્વિતીયેતિ ચ સતતનુતા સિદ્ધવિદ્યાદિતો વઃ ॥ ૧-

નત્વા શ્રીગણનાયકં દિનમણિં વિષ્ણું પશૂનાં પતિં
દુર્ગાં દુર્ગતિતારિણીં ભગવતીં ગુહ્યેશ્વરીમીશ્વરીમ્ ।
શ્રીમત્સાહપ્રતાપસિંહધરણીપાલેન નાનાગમાન્
દૃષ્ટ્વા સર્વજનોપકારકપુરશ્ચર્યાર્ણવસ્તન્યતે ॥ ૧-

ઔદાર્યેણ તપઃસુતં સુમહતા શૌર્યેણ કર્ણદ્વિષં
સૌન્દર્યેણ મનોભવં જલનિધિં ગામ્ભીર્યધૈર્યાદિભિઃ ।
કીર્ત્યા ચન્દ્રરુચં શ્રિયા હરિહયં ભાનું પ્રતાપેન ચ
ક્ષ્માયાં નિર્જરપાદપાન્ વિતરણૈર્નિર્જિત્ય યો રાજતે ॥ ૧-

તસ્ય ક્ષોણીમઘોનઃ સમરવિજયિનોઽશેષશાસ્ત્રાર્થવિદ્ભિઃ
સદ્ભિઃ સંશોધનીયઃ સુવિમલમતિભિઃ સમ્યગેષ પ્રબન્ધઃ ।
વિદ્વદ્વિદ્વેષતર્ષૈર્વિમલપરગુણોત્કર્ષવિધ્વસ્તહર્ષૈઃ
રોષાદ્દોષૈકજિજ્ઞાસુભિરતિમલિનૈર્દૂષ્યતાં દુર્વિદગ્ધૈઃ ॥ ૧-

વિદ્વદ્ભાવાનભિજ્ઞૈઃ પ્રસભમયમવજ્ઞાયમાનોઽપ્યનાર્યૈ-
ર્ન્ન સ્યાદસ્મત્પ્રબન્ધઃ કથમિવ વિદુષાં માનસોલ્લાસહેતુઃ ।
ગુઞ્જાપુઞ્જાનુરક્તૈર્વિપિનપરિસરે ભિલ્લદારૈર્વિમુક્તા
મુક્તાઃ કિં નાદ્રિયન્તે દરદલિતનવામ્ભોજપત્રાયતાક્ષ્યઃ ॥ ૧-

અત્રાદૌ દેવતાનાં સ્મરહરગદિતાન્ સાધુ સામ્નાયભેદાન્
ભેદાનાદ્યે તરઙ્ગે કતિ ચન વિદિતાન્ દર્શયામસ્તદૂર્ધ્વમ્ ।
કાલીકંસારિતારારઘુવરમુરજિચ્છૈલજાવલ્લભાના-
મૈક્યં યુગ્મક્રમેણાગમગદિતમભેદશ્ચ શક્તિત્રયસ્ય ॥ ૧-

પ્. ૩) રામસ્ય વક્ષ્યે શિવશક્તિરૂપતા-
મૈક્યં ચ સીતાહિમશૈલકન્યયોઃ ।
શ્રીરામકામાન્તકયોરપિ ક્રમા-
દૈક્યં તતો દૈવતપઞ્ચકસ્ય ॥ ૧-

તતઃ પરં તાન્ત્રિકમાર્ગભેદાન્
વક્ષ્યામિ તેષામધિકારિણશ્ચ ।
તતશ્ચ ભેદાનપિ વૈષ્ણવાનાં
તતઃ પરં પાશુપતપ્રભેદાન્ ॥ ૧-

ઉપાસનાં ચાપિ બહુપ્રભેદા-
મદીક્ષિતાનાં તદનર્હતાં ચ ।
તતશ્ચ દીક્ષામનુસદ્ગુરૂણાં
વક્ષ્યામિ માહાત્મ્યમનુક્રમેણ ॥ ૧-

તતઃ પ્રવક્ષ્યે ગુરુશિષ્યલક્ષણં
નિષિદ્ધયોર્લક્ષણમેતયોસ્તતઃ ।
તતો ગૃહીતસ્ય મનોરહેયતા-
મસદ્ગુરૂપાત્તમનોશ્ચ હેયતામ્ ॥ ૧-

પિત્રાદિમન્ત્રગ્રહણે નિષેધં
વિધિં ચ મન્ત્રેષ્વધિકારિણશ્ચ ।
સ્વપ્નાપ્તમન્ત્રસ્ય ચ સંસ્ક્રિયાશ્ચ
વક્ષ્યામિ ચક્રાણિ ચ તન્નિષેધાન્ ॥ ૧-

તતો દ્વિતીયે રુચિરે તરઙ્ગે
વક્ષ્યામિ દીક્ષોચિતકાલદેશાન્ ।
મન્ત્રેષુ શાપાનપિ દેવતાના-
મુક્ત્ત્વા તદુદ્ધારવિધિં ચ વક્ષ્યે ॥ ૧-

પ્. ૪) તતશ્ચ સંસ્કારવિધિં મનૂનાં
તજ્જાગૃતિં ભૂમિપરીક્ષણં ચ ।
વક્ષ્યામિ શલ્યોદ્ધરણપ્રકારાન્
વાસ્તોર્વિધિં મણ્ડપલક્ષણં ચ ॥ ૧-

કુણ્ડાનિ ચ સ્રુક્સ્રુવયોશ્ચ લક્ષણં
તત્રૈવ વક્ષ્યામિ તતોઽઙ્કુરાર્પણમ્ ।
દીક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ તતઃ ક્રિયાવતીં
તરઙ્ગયોસ્તત્ર તૃતીયતુર્યયોઃ ॥ ૧-

દીક્ષાવિધૌ તત્ર તૃતીયવીચૌ
વક્ષ્યામિ તાવદ્વરણં ગુરૂણામ્ ।
તતશ્ચ ઋત્વિગ્વરણં પ્રવક્ષ્યે
યદ્દન્તકાષ્ઠસ્ય પરીક્ષણં તત્ ॥ ૧-

દ્વારાર્ચનં યાગગૃહપ્રવેશં
પૂજોપયુક્તાનિ ચ મણ્ડલાનિ ।
તતઃ સપર્યાવિધિમાગમોક્તં
વક્ષ્યે ઘટસ્થાપનપૂર્વકં ચ ॥ ૧-

તુર્યે તરઙ્ગેઽખિલમગ્નિકાર્યં
વક્ષ્યે તતઃ પાયસભોજનં ચ ।
ગુરોઃ સશિષ્યસ્ય તતોઽભિધાસ્યે
સ્વાપં તતઃ સ્વપ્નપરીક્ષણં ચ ॥ ૧-

તત્રૈવ દીક્ષાદિવસોચિતાનિ
કર્માણ્યશેષાણિ મનોઃ પ્રદાનમ્ ।
વ્યક્તીકરિષ્યામ્યથ પઞ્ચમે તુ
પ્રયોગમસ્યાઃ સકલં તરઙ્ગે ॥ ૧-

પ્. ૫) સંક્ષેપદીક્ષાં ચ તતઃ પ્રવક્ષ્યે
તતઃ પરં વર્ણમયીં ચ દીક્ષામ્ ।
કલાવતીં નામ તતશ્ચ દીક્ષાં
તતઃ પરં વેધમયીં ચ દીક્ષામ્ ॥ ૧-

વક્ષ્યામિ પાઞ્ચાયતનીશ્ચ દીક્ષાઃ
સ્માર્તીં તતો માનસિકીં ચ દીક્ષામ્ ।
યૌગીં ચ દીક્ષાં તદનન્તરં દૃગ્-
દીક્ષાં તતઃ સ્પર્શમયીં ચ દીક્ષામ્ ॥ ૧-

દીક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ તતશ્ચ વચિકીં
માન્ત્રીં ચ હૌત્રીં ચ તતઃ સમાસતઃ ।
શાસ્ત્રીં વદિષ્યામિ તથાભિષેકિકીં
તત્રૈવ સંક્ષિપ્તતરાં ચ શામ્ભવીમ્ ॥ ૧-

તતઃ પ્રવક્ષ્યામ્યુપદેશદીક્ષાં
તતોઽભિધાનં ક્રમદીક્ષણસ્ય ।
પૂર્ણાભિષેકં ચ તતોઽભિધાસ્યે
મનોર્ગ્રહં દેશિકમન્તરેણ ॥ ૧-

ષષ્ઠે તરઙ્ગેઽથ પુરસ્ક્રિયાયા
નિરૂપયિષ્યામિ વિધિં સમગ્રમ્ ।
તત્રાપિ તાવત્ સમયં ચ દેશાન્
વક્ષ્યામિ વક્ષ્યે તત આસનાનિ ॥ ૧-

માલાપ્રભેદાનપિ તત્ર વક્ષ્યે
રુદ્રાક્ષમાહાત્મ્યમપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્રૈવ માલાગ્રથનપ્રકારં
વક્ષ્યામિ સંસ્કારવિધિં ચ તસ્યાઃ ॥ ૧-

પ્. ૬) મુદ્રાણામપિ લક્ષણાનિ નિયમાન્ હેયાનિ દેયાનિ ચ
પ્રાયશ્ચિત્તમનેકમુક્તનિયમભ્રષ્ટોપયુક્તં નરઃ ।
સક્ષોણીગૃહકૂર્મચક્રરચનાં શાક્તાનિ પીઠાનિ ચ
પ્રાતઃકૃત્યમથોઽજપાવિધિયુતં વક્ષ્યામિ તત્રૈવ ચ ॥ ૧-

શૌચં તત્ર ચ દન્તધાવનનિધિં સ્નાનં ચ નાનાવિધં
તન્ત્રોક્તં તિલકસ્ય ધારણવિધિં તદ્વદ્વિભૂતેરપિ ।
સન્ધ્યોપાસાનદેવતર્પણવિધિં નિત્યાર્ચનં તાદૃશં
હોમં પ્રસ્તુતકર્મણશ્ચ વિધિવદ્વક્ષ્યે તતઃ સક્રમમ્ ॥ ૧-

યન્ત્રસ્ય નિર્માણમથ પ્રમાણં
તતઃ પ્રતિષ્ઠાવિધિમાગમોક્તમ્ ।
વક્ષ્યે મનૂનામથ સૂતકિત્વં
સ્વાપં પ્રબોધં ચ શિખાશ્રિતં ચ ॥ ૧-

વક્ષ્યામિ તત્રૈવ ચ કુલ્લુકામનું
સેતું ચ નિર્વાણમપિ ક્રમાગતમ્ ।
તત્રૈવ મન્ત્રં રસનાવિશોધનં
તતશ્ચ મન્ત્રાવયવાન્ હરેરિતાન્ ॥ ૧-

જપસ્ય વક્ષ્યામિ તતો વિધાનં
હોમવ્યવસ્થામથ તર્પણં ચ ।
તતોઽભિષેકસ્ય વિધિં પ્રવક્ષ્યે
તતઃ પરં બ્રાહ્મણભોજનં ચ ॥ ૧-

તતોઽભિધાસ્યામિ સસિદ્ધિલક્ષણાઃ
સોપાયવર્ગાશ્ચ પુરસ્ક્રિયાભિધાઃ ।
સર્વાસ્તરઙ્ગે રુચિરે ચ સપ્તમે
સદૂતિકાયાગસવીરસાધનાઃ ॥ ૧-

પ્. ૭) તતોઽષ્ટમે ચારુતમે તરઙ્ગે
ગણાધિપસ્યાથ રવેશ્ચ વિષ્ણોઃ ।
મત્સ્યસ્ય કૂર્મસ્ય વરાહમૂર્તે-
સ્તદીયશક્તેશ્ચ તથા ધરિણ્યાઃ ॥ ૧-

શ્રીદિવ્યસિંહસ્ય ચ વામનસ્ય
ત્રિવિક્રમસ્યાથ કુઠારપાણેઃ ।
શ્રીરામચન્દ્રસ્ય ચ ભૂસુતાયા-
સ્તતઃ પ્રલમ્બાસુરવૈરિણશ્ચ ॥ ૧-

કૃષ્ણસ્ય બુદ્ધસ્ય તથૈવ કલ્કિન-
સ્તતો હયગ્રીવરથાઙ્ગરૂપયોઃ ।
અનન્તસંજ્ઞસ્ય ચ ગોપસુન્દરી-
મૂર્તેસ્તતઃ શ્રીધરસંજ્ઞકસ્ય ॥ ૧-

શિવસ્ય મૃત્યુઞ્જયનીલકણ્ઠ-
શ્રીદક્ષિણામૂર્તિપુરસ્સરૈશ્ચ ।
સક્ષેત્રપાલૈર્બટુકાદિરૂપૈ-
ર્ભેદૈરનેકૈઃ સહિતસ્ય તદ્વત્ ॥ ૧-

મુરારિદેહાર્દ્ધભૃતઃ પુરારે-
સ્તતો ભવાન્યાશ્ચ ગરુત્મતશ્ચ ।
સકાર્તવીર્યસ્ય સમીરસૂનોઃ
સ્મરસ્ય વક્ષ્યામિ મનૂનનેકાન્ ॥ ૧-

એષાં ચ ઋષ્યાદિપુરસ્સરાણિ
ધ્યાનાનિ વક્ષ્યામિ પુરસ્ક્રિયાશ્ચ ।
પ્રત્યેકપૂર્વં વિધિમત્ર નૈષાં
વક્ષ્યે પ્રબન્ધસ્ય ગુરુત્વભીતેઃ ॥ ૧-

પ્. ૮) સ્વૈઃ સ્વૈઃ પ્રભેદૈઃ સહિતાસ્તતો મહા-
વિદ્યાસ્તરઙ્ગે નવમે દશ ક્રમાત્ ।
વક્ષ્યામિ તાસાં ચ પુરસ્ક્રિયાવિધિં
નીલક્રમાદીનપિ ભાવસંયુતાન્ ॥ ૧-

તતસ્ત્રિલોકાર્ચિતપાદુકાયા
વાગ્દેવતાયા દશમે તરઙ્ગે ।
તત્રૈવ દેવ્યાસ્ત્વરિતાભિધાયાઃ
ક્લિન્નાન્નપૂર્ણાદિસમન્વિતાયાઃ ॥ ૧-

પ્રત્યઙ્ગિરાયા અથ કુબ્જિકાયાઃ
સુરાપગાયાશ્ચ સવાગ્ભવાયાઃ ।
ચણ્ડાદિકાનાં ચ તતો ગ્રહાણાં
ગ્રહપ્રસૂનામથ દિગ્યુતાનામ્ ॥ ૧-

મન્ત્રાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પુરસ્ક્રિયાન્તા-
નથાભિધાસ્યે જનનીં શ્રુતીનામ્ ।
ન્યાસાનશેષાન્ ક્રમતશ્ચ તસ્યા
ધ્યાનં ચ યન્ત્રં યજનક્રમં ચ ॥ ૧-

તસ્યાઃ સપર્યાવિધિમપ્યશેષં
મુદ્રાશ્ચ વક્ષ્યામિ પુરસ્ક્રિયાશ્ચ ।
તારસ્ય પૌરશ્ચરણં વિધાનં
મૃત્યુઞ્જયશ્રૌતમનોસ્તથૈવ ॥ ૧-

રુદ્રાધ્યાયપુરસ્ક્રિયા બહુવિધૈઃ સૌમ્યૈઃ સમં વક્ષ્યતે
સૂક્તાનાં ચ પુરસ્ક્રિયાવિધિમથ શ્રૌતાન્ ગ્રહાણાં મનૂન્ ।
તેષાં ચ ત્રિપુરારિભાષિતપુરશ્ચર્યાભિધાનં તતો
હવ્યાનામપિ ચ પ્રમાણમખિલં વક્ષ્યામિ સંક્ષેપતઃ ॥ ૧-

પ્. ૯) તરઙ્ગ - એકાદશ - ઉક્તરીત્યા
દુર્ગામનૂનામથ તાન્ત્રિકાણામ્ ।
વક્ષ્યામિ પૌરશ્ચરણં વિધાનં
દુર્ગોત્સવસ્યાપિ વિધિં સમગ્રમ્ ॥ ૧-

બલિપ્રદાનસ્ય વિધિં પશૂનાં
વસ્ત્વન્તરાણામપિ દૈવતાનિ ।
તત્રૈવ વક્ષ્યામિ કુમારિકાયાઃ
પૂજાવિધાનં ચ શિવાબલિં ચ ॥ ૧-

તત્રૈવ રેવન્તહયેભપૂજા-
વિધિં પ્રયોગાન્ નવરાત્રકૃત્યમ્ ।
તથૈવ વક્ષ્યામિ શિવોપદિષ્ટં
નિરાજનં ખઞ્જનદર્શનં ચ ॥ ૧-

તતસ્તરઙ્ગે ચરમે મનોરમે
બ્રાહ્માદિમન્ત્રાન્ સપુરસ્ક્રિયાવિધીન્ ।
ગોરક્ષનાથસ્ય મનૂંસ્તથાવિધાન્
વક્ષ્યે તતસ્તાદૃશશીતલામનુમ્ ॥ ૧-

યન્ત્રાણ્યથો યન્ત્રપુરસ્ક્રિયાયા
વિધિં તતો ભૂતલિપિં ચ તસ્યાઃ ।
તત્રૈવ પૌરશ્ચરણં વિધાનં
વક્ષ્યે લિપિન્યાસપુરસ્ક્રિયાશ્ચ ॥ ૧-

વિદ્યોતયન્તીમથ માતૃકાયા-
સ્ત્રિલોહમુદ્રામતુલપ્રભાવામ્ ।
તત્રૈવ સંસ્કારવિધિં ચ તસ્યા-
પ્. ૧૦) સ્તથૈવ વક્ષ્યે નવરત્નમુદ્રામ્ ॥ ૧-

ષોઢાન્યાસસહસ્રનામકવચસ્તોત્રાન્તરાણાં તત-
સ્તદ્વત્ સપ્તશતીસ્તવસ્ય ચ પુરશ્ચર્યાભિધાનં ક્રમાત્ ।
તત્પાઠસ્ય વિધિં ફલૈશ્ચ સહિતં હોમપ્રયોગાન્વિતમ્
મન્ત્રાણાં ચ વિભાગમસ્ય તદનુ પ્રશ્નસ્ય વક્ષ્યે વિધિમ્ ॥ ૧-

પ્રાણાયામપુરસ્ક્રિયા બુધવરૈર્વેદ્યા તતો વક્ષ્યતે
મન્ત્રાણાં ચ પુરસ્ક્રિયામપિ વિના સિદ્ધિપ્રકારોઽપિ વા ।
નાનાભૈરવયોગિનીસુરવધૂજ્વાલામુખીનાં ક્રમા-
દન્યાસામપિ ચ ક્ષિતેરપિ પુરશ્ચર્યાન્વિતં સાધનમ્ ॥ ૧-

તત્ર પુરશ્ચર્યાયા મન્ત્રસિદ્ધિફલકદેવતારાધનવિશેષ-રૂપત્વાદારાધ્યદેવતાયા અભ્યર્હિતત્વેન ષડામ્નાયાન્તર્ગતદેવ-તાસ્તાવન્નિરૂપ્યન્તે । તત્ર ગણેશવિશેષસ્ય મન્ત્રનિષ્ઠં કિં ચિદ્વૈલક્ષણ્યમાદાય ષડામ્નાયવૃત્તિત્વમુક્તં
મેરુતન્ત્રે
એકબીજાત્મકં વક્ષ્યે વિઘ્નમન્ત્રં સુસિદ્ધિદમ્ ।
તત્રાદૌ વૈદિકાનાં તુ ગકારઃ કેવલો મતઃ ॥ ૧-

દક્ષિણાનાં બિન્દુયુક્તો દ્વિબિન્દુઃ પૂર્વમાર્ગિણામ્ ।
એતદ્દ્વયયુતઃ પશ્ચાદૂર્ધ્વામ્નાયે ચ ગૌમિતિ ॥ ૧-

ગ્લૌમુત્તરે ગોમિતિ ચ પાતાલામ્નાય ઈરિતમ્ ।
અત્ર દક્ષિણામ્નાયે લક્ષ્મીગણેશહરિદ્રાગણેશાદયઃ, ઉર્દ્ધ્વામ્નાયે મહાગણપત્યાદયઃ, પૂર્વામ્નાયે વિરિઞ્ચિગણ-નાયકાદયઃ, પશ્ચિમામ્નાયે ક્ષિપ્રપ્રસાદનગણેશાદયઃ, ઉત્તરામ્નાયે ઉચ્છિષ્ટગણેશાદય, ઇતિ ભૂયાંસો ગણેશભેદા મેરુતન્ત્રે દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
પ્.૧૧) સૂર્યસ્ય દ્વાદશભેદવતોઽપિ દક્ષિણ એવામ્નાયઃ ॥ ૧-

તદુક્તં તત્રૈવ
એક એવાસ્ય ચામ્નાયો દક્ષિણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
યથાયં યવનં વિપ્રં સમમેવ કરૈઃ સ્પૃશેત્ ॥ ૧-

ઉપાસના તથૈવાસ્ય સ્વધર્માચારપૂર્વિકા ।
ચતુર્યુગેષુ પ્રત્યક્ષો દેવોઽયં સર્વસંમતઃ ॥ ૧-

સર્વેષામેવ દેવાનાં નેત્રભૂતો જગત્પતિઃ ।
દ્વાદશભેદાઃ
વરુણઃ૧ સૂર્ય૨વેદાઙ્ગૌ૩ ભાનુ૪રિન્દ્રો૫ રવિ૬સ્તથા ॥ ૧-

ગભસ્તિ૭સ્તુ યમઃ૮ સ્વર્ણરેતા૯શ્ચાથ દિવાકરઃ

મિત્રો૧૧વિષ્ણુ૧૨રિતિ પ્રોક્તા આદિત્યા દ્વાદશ ક્રમાત્ ॥ ૧-

તપન્તિ માઘાદારભ્ય ક્રમાદમિતતેજસઃ ।
ઇતિ તત્રૈવોક્તાઃ
વિષ્ણોઃ શિવસ્ય ચામ્નાયપ્રયુક્તભેદોઽનુપલભ્યમાનઃ । અવતારમન્ત્રધ્યાનાદિપ્રયુક્તાસ્ત્વનન્તા એવ ભેદાઃ, તેષુ કતિ ચિદ્ભેદાઃ પુરશ્ચરણપ્રકારકથનાવસરે સ્ફુટીભવિષ્યન્તીતિ અત્ર નોક્તાઃ । દેવીભેદાનામનન્તત્વેન વક્તુમશક્યત્વેઽપિ વાડવાનલીયતન્ત્રોક્તાઃ કતિ ચિદ્ ભેદા ઇહ પ્રદર્શ્યન્તે ।
તદુક્તં વડવાનલીયતન્ત્રે
એકૈવાદ્યા જગત્સૂતિઃ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહા ॥ ૧-

તત્તદ્વિભૂતિભેદેન ભિન્નાનેકત્વમાગતા ।
પ્. ૧૨) પૂર્ણેશી ભુવનેશાની લલિતા ચાપરાજિતા ॥ ૧-

લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી વાણી પારિજાતપદાઙ્કિતા ।
અન્નપૂર્ણા જયાદ્યાશ્ચ પૂર્વામ્નાયસમાશ્રિતાઃ ॥ ૧-

નિશેશી દક્ષિણાકાલી બગલા છિન્નમસ્તકા ।
ભદ્રા તારા ચ માતઙ્ગી દક્ષિણામ્નાયદેવતાઃ ॥ ૧-

બહુપ્રભેદસંયુક્તા કુબ્જિકા ચ કુલાલિકા ।
માતઙ્ગ્યમૃતલક્ષ્મ્યાદ્યાઃ પશ્ચિમામ્નાયદેવતાઃ ॥ ૧-

એતેન માતઙ્ગ્યા આમ્નાયદ્વયવૃત્તિત્વમાહિતમ્, દક્ષિણામ્નાયેઽપિ તસ્યા અભિધાનાત્ । તથા -
સિદ્ધિલક્ષ્મીર્ગુહ્યકાલી મહાભીમસરસ્વતી ।
ધૂમ્રા કામકલા કાલી મહાકાલી કપાલિની ॥ ૧-

મહાશ્મશાનકાલી ચ કાલસંકર્ષિણી તથા ।
પ્રત્યઙ્ગિરા મહારાત્રિર્યોગેશી સિદ્ધિભૈરવી ॥ ૧-

એતા બહુવિધાયુક્તાઃ સર્વવિદ્યોત્તમોત્તમાઃ ।
ઉત્તરામ્નાયપીઠસ્થાશ્ચતુર્વર્ગફલપ્રદાઃ ॥ ૧-

તારાચ્છિન્નમસ્તયોરપિ ઉત્તરામ્નાયવૃત્તિત્વમુક્તં
મુણ્ડમાલાયામ્
ભેદાસ્ત્વેકોનપઞ્ચાશદુત્તરામ્નાયવર્ત્મનિ ।
ગુહ્યકાલી તતઃ પ્રોક્તા સિદ્ધિલક્ષ્મીસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૧-

સ્વર્ણકોટીશ્વરી તત્ર રાજરાજેશ્વરી તથા ।
ગુહ્યેશ્વરી તથા પ્રોક્તા તથા તારા ત્રિરૂપિણી ॥ ૧-

છિન્નમસ્તા મહાદેવી તતઃ પ્રોક્તાતિભીષણા ।
એવંવિધાસ્તુ સંકેતાઃ સદા ગોપ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૧-

પ્.૧૩) વાડવાનલીયે
કામેશી લલિતા બાલા મહાત્રિપુરસુન્દરી ।
ત્રિપુરા ભૈરવી હ્યેતા ઊર્ધ્વામ્નાયસમાશ્રિતાઃ ॥ ૧-

લલિતાયાઃ પૂર્વામ્નાયેઽપ્યુક્તત્વાદામ્નાયદ્વયવૃત્તિત્વં બોધિતમ્ । ક્વ ચિત્ત્વરિતેતિ પાઠઃ ।
યોગિની વજ્રપૂર્વા ચ પન્નગી નૈઋતેશ્વરી ।
અધરામ્નાયપીઠસ્થા જૈનમાર્ગપ્રપૂજિતાઃ ॥ ૧-

અત્રૈવ પ્રધાનતયા ભીમાદેવી
મહાકાલસંહિતાયામુક્તા
નિશામયાધરામ્નાયગોચરાન્ દેવતામનૂન્ ।
યત્રાદ્યભૂતા વિખ્યાતા ભીમાદેવી ભયાનકા ॥ ઇતિ ॥ ૧-

કુલબાલા ચ દુર્ગા ચ સર્વામ્નાયપ્રપૂજિતા ।
કુલબાલા, કુમારી । તથા -
તયોઃ પૂજા તુ સર્વત્ર નિત્યત્વેનાભિધીયતે ॥ ૧-

તયોર્દુર્ગાકુમાર્યોઃ । એતાસ્તુ દશ દેવતા મહાવિદ્યાત્વેન પ્રસિદ્ધાઃ ।
તદુક્તં શક્તિસઙ્ગમે
કાલી૧ તારા૨ છિન્નમસ્તા૩ સુન્દરી૪ બગલા૫ રમા

માતઙ્ગી૭ ભુવનેશાની૮ સિદ્ધવિદ્યા ચ ભૈરવી૯ ॥ ૧-

ધૂમાવતી૧૦ ચ દશમી મહાવિદ્યા દશ સ્મૃતાઃ ।
તત્રૈવ
એતાસાં પ્રત્યેકં ભૈરવમાહ -
કાલિકાયા મહાકાલઃ સુન્દર્યા લલિતેશ્વરઃ ॥ ૧-

પ્. ૧૪) તારાયાશ્ચ તથાક્ષોભ્યશ્છિન્નાયા વિકરાલકઃ ।
ભુવનાયા મહાદેવો ધૂમ્રાયાઃ કાલભૈરવઃ ॥ ૧-

નારાયણો મહાલક્ષ્મ્યા ભૈરવ્યા બટુકઃ સ્મૃતઃ ।
માતઙ્ગ્યાસ્તુ મતઙ્ગઃ સ્યાદથ વા સ્યાત્ સદાશિવઃ ॥ ૧-

મૃત્યુઞ્જયસ્તુ બગલાવિદ્યાયાઃ પરિકીર્તિતઃ ।
લલિતેશ્વરસ્ત્રિપુરભૈરવઃ, વિકરાલઃ ક્રોધભૈરવઃ, કાલભૈરવોઘોરઃ । યદ્યપિ રુદ્રયામલે તારાચ્છિન્નમસ્તાદીનાં સદ્યોજાતકાલરુદ્રાદય ઉક્તાઃ, તથાપિ એતેષામેવ ભૈરવાણાં નામાન્તરાણિ તત્રોક્તાનિ ન તુ ભૈરવાન્તરાણીત્યવિરોધઃ ।
શક્તિસંગમે
ક્રોધભૈરવસંયોગાદ્યક્ષિણ્યઃ સિદ્ધિદા યથા ॥ ૧-

તથા વિદ્યાઃ પ્રસિદ્ધ્યન્તિ પુંયોગાદેવ પાર્વતિ ।
રુદ્રયામલે
કેવલં યો જપેચ્છાક્તં મનું શૈવં ન યોજયેત્ ॥ ૧-

જન્મકોટિષુ જપ્તોપિ ન મનુઃ સિદ્ધિભાગ્ ભવેત્ ।
યસ્યા દેવ્યાસ્તુ યો દેવઃ શિવસ્તસ્યાઃ શિવો ભવેત્ ॥ ૧-

તેન વિદ્યા મહાદેવિ કલૌ સિદ્ધ્યતિ સત્વરમ્ ।
મેરુતન્ત્રે
સ્ત્રીમન્ત્રો ભોગદઃ પ્રોક્તઃ પુંમન્ત્રો મોક્ષદઃ પરમ્ ॥ ૧-

ઉભયોપાસનં દેવા ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।
તન્ત્રાન્તરે
શક્ત્યા વિના શિવે શુષ્કે નામ ધામ ન વિદ્યતે ॥ ૧-

પ્. ૧૫) શિવં વિના ચિત્કલાનાં કલાત્વં ન ક્વચિદ્ ભવેત્ ।
બીજાઙ્કુરન્યાયયોગાચ્છિવશક્ત્યાત્મકં મહઃ ॥ ૧-

સદા જાગર્તિ દેવેશિ નાનારૂપાણિ દર્શયેત્ ।
ષડામ્નાયદેવતારાધનફલાન્યાહ
મેરુતન્ત્રે
દક્ષિણોપાસકઃ કાલ ઊર્ધ્વઃ સાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ॥ ૧-

દેવતાયાસ્તથા પૂર્વઃ સારૂપ્યં લભતે પરમ્ ।
સમીપ્યં ચોત્તરો લોકે પશ્ચિમસ્ત્વૈહિકં ફલમ્ ॥ ૧-

લાભસ્ત્યાગશ્ચોપકારો હ્યધોમાર્ગેઽપ્યુદર્ક યુક્ ।
કાલ ઇતિ, મહાકાલસ્વરૂપી શિવ એવ ભવેદિત્યર્થઃ । યત્તુ કાલે ઇતિ સપ્તમ્યન્તં પદં, તેન દક્ષિણોપાસક ઊર્ધ્વામ્નાયોપાસકશ્ચ કાલે દેહાન્તસમયે સાયુજ્યમાપ્નુયાદિત્યર્થ ઇતિ કૈશ્ચિદુક્તં, તદસત્ ।
પઞ્ચલક્ષણસંયુક્તો બ્રાહ્મણઃ કાલ એવ સઃ ॥ ૧-

ઇતિ પૂર્વગ્રન્થવિરોધાત્ ।
યત્પ્રસાદાદહં ત્વં ચ જાતઃ કાલ ઇવાપરઃ ।
ઇત્યુત્તરગ્રન્થવિરોધાચ્ચ । ઉત્તરો લોકે ઇતિ, ઉત્તરામ્નાયદેવતોપાસકઃ સાલોક્યં પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ । ઇદમુત્તરામ્નાયે ગુહ્યેશ્વર્યાદિદેવતોપાસકવિષયમ્ ।
તદુપાસકાનાં તુ ચતુર્વિધમુક્તિપ્રાપ્તિરુક્તા
પ્.૧૬) મહાકાલસંહિતાયામનુસ્મૃતિપ્રકરણે
સાલોક્યં ચૈવ સામીપ્યં સારૂપ્યં ચ તૃતીયકમ્ ॥ ૧-

સાયુજ્યમિતિ દેવેશિ મુક્તિરુક્તા ચતુર્વિધા ।
તાસ્વન્યોપાસકાનાં સ્યાદેકૈકા મુક્તિરીશ્વરિ ॥ ૧-

ગુહ્યકાલ્યારાધકસ્ય ક્રમાન્મુક્તિચતુષ્ટયમ્ ।
જાયતે નાત્ર સન્દેહસ્ત્રિપુરઘ્નાનુશાસનાત્ ॥ ૧-

ષડામ્નાયેષુ દેવેશિ ભૂયસ્યઃ સન્તિ દેવતાઃ ।
તાસુ કાશ્ચિત્ કૃતયુગે ત્રેતાયાં કાશ્ચિદીરિતાઃ ॥ ૧-

દ્વાપરે ફલદાઃ કાશ્ચિત્ કલૌ કાશ્ચિત્ ફલપ્રદાઃ ।
ચતુર્યુગેષુ ફલદા દશ વિદ્યા મયેરિતાઃ ॥ ૧-

તાસુ તિસ્રો વિશિષ્યન્તે કાલી તારા ચ સુન્દરી ।
તિસૃષ્વપિ શિવે તાસુ કલૌ કાલી વિશિષ્યતે ॥ ૧-

નવવિધાસુ કાલીષુ ગુહ્યકાલી પ્રશસ્યતે ।
અનયા સદૃશી વિદ્યા નાસ્તિ બ્રહ્માણ્ડગોલકે ॥ ૧-

વિદ્યારાજ્ઞી ગુહ્યકાલી ભિદ્યતે ન કદાચન ।
નવવિધાકાલી
તત્રૈવોક્તા
કાલી નવવિધા પ્રોક્તા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥ ૧-

આદ્યા દક્ષિણકાલી ચ ભદ્રકાલી તથા પરા ।
અન્યા શ્મશાનકાલી ચ કાલકાલી ચતુર્થિકા ॥ ૧-

પઞ્ચમી ગુહ્યકાલી ચ પૂર્વં યા કથિતા મયા ।
પ્. ૧૭) ષષ્ઠી કામકલાકાલી સપ્તમી ધનકાલિકા ॥ ૧-

અષ્ટમી સિદ્ધિકાલી ચ નવમી ચણ્ડિકાલિકા ।
એવમન્યાસાં ભેદા ગ્રન્થાન્તરેભ્યોઽવગન્તવ્યાઃ ।
શક્તિસંગમે
ચતુર્યુગાનાં રાજ્ઞી વૈ કાલિકા પરિકીર્તિતા ॥ ૧-

વિદ્યારાજ્ઞી સિદ્ધિવિદ્યા કલૌ શીઘ્રફલપ્રદા ।
કાલીકૃષ્ણયોરૈક્યમુક્તં
મહાકાલસંહિતાયામ્
સ્ત્રીણાં ત્રૈલોક્યજાતાનાં કામોન્માદૈકહેતવે ॥ ૧-

વંશીધરઃ કૃષ્ણદેવઃ પ્રકૃતિર્વિષ્ણુરુચ્યતે ।
ઉભયોર્મેલનાદ્દેવિ શિવશક્તિર્હિ ગીયતે ॥ ૧-

કૃષ્ણસ્ય કાલીસ્વરૂપત્વં, રામસ્ય તારાસ્વરૂપત્વં, તિસૃણાં શક્તીનામૈક્યં ચોક્તં
શક્તિસંગમે
કદા ચિદાદ્યા લલિતા પુંરૂપા કૃષ્ણવિગ્રહા ।
લોકસંમોહનાર્થાય સ્વરૂપં બિભ્રતી પરમ્ ॥ ૧-

વેણુનાદસમારમ્ભસર્વસંમોહનક્ષમમ્ ।
કદા ચિદાદ્યા શ્રીકાલી શૈવતારાસ્તિ પાર્વતી ॥ ૧-

કદા ચિદાદ્યા શ્રીતારા પુંરૂપા રામવિગ્રહા ।
રાવણસ્ય વધાર્થાય દેવાનાં સ્થાપનાય ચ ॥ ૧-

દૈત્યસંહરણાર્થાય પુંરૂપં બિભ્રતી પરમ્ ।
આદ્યા તારા મહાશક્તિઃ સૈવ કાલી મહેશ્વરી ॥ ૧-

પ્. ૧૮) યા મહાવૈષ્ણવી માયા સા મહાસુન્દરી મતા ।
નૈવ સ્ત્રી ન પુમાનેષા નૈવ ચાપિ નપુંસકમ્ ॥ ૧-

યદ્યચ્છરીરમાધત્તે યુજ્યતે તેન તેન સા ।
હરિહરયોરૈક્યમુક્તં
તત્રૈવ
એકસ્મિન્ સમયે પૂર્વં વિષ્ણુરૂપાવુભાવપિ ॥ ૧-

વિષ્ણુસ્વરૂપસિદ્ધ્યર્થં તપસ્તેપે હરઃ સ્વયમ્ ।
શિવસ્વરૂપસિદ્ધ્યર્થં તપસ્તેપે હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ૧-

ષડ્વૃન્દયુગસંખ્યાતમુભૌ તપઃપરૌ શિવે ।
શિવો વિષ્ણુસ્વરૂપત્વં વિષ્ણુશ્ચ શિવરૂપતામ્ ॥ ૧-

ઉભૌ હરિહરાત્માનૌ હ્યર્દ્ધનારીશ્વરૌ પરૌ ।
મુખ્યરૂપમિદં દેવિ દ્વયોઃ સઙ્ગમમમ્બિકે ॥ ૧-

તેજઃપુઞ્જમિદં દેવિ બ્રહ્મરૂપં સનાતનમ્ ।
રામસ્ય શિવશક્ત્યાત્મકત્વં
તત્રૈવોક્તમ્
રામઃ શક્તિરિતિ ખ્યાતઃ સ શિવઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૧-

શિવશક્ત્યાત્મકં બ્રહ્મ રામરામેતિ ગીયતે ।
ગૌરીસીતયોઃ શિવરામયોશ્ચૈક્યમુક્તં
તત્રૈવ
ગૌરીરૂપા પરા સીતા મહાસામ્રાજ્યનાયિકા ॥ ૧-

રામઃ પરશિવો જ્ઞેયો નાવતારો નરોઽપિ ચ ।
યત્પરં બ્રહ્મ વિખ્યાતં તદ્રામેત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥ ૧-

પ્. ૧૯) રામોપનિષદિ
રમન્તે યોગિનોઽનન્તે સત્યાનન્દે ચિદાત્મનિ ।
રામનામપદેનાસૌ પરં બ્રહ્માભિધીયતે ॥ ૧-

ગણેશાદિપઞ્ચદેવતાનામૈક્યમુક્તં
રુદ્રયામલે
ગણેશાર્કહરીશાનાં દુર્ગારૂપા સરસ્વતી ।
મહાશ્યામા મહાવિદ્યા પૂજનીયા યથાક્રમમ્ ॥ ૧-

ન કુર્યાદ્ ભેદમેતેષાં કૌલિકો વૈષ્ણવસ્તથા ।
ગણેશાર્કહરીશાનદુર્ગાણાં પરમાર્થવિત્ ॥ ૧-

પૂજયેદૈક્યભાવેન દેવીભક્તશ્ચ બુદ્ધિમાન્ ।
દેવીચક્રેઽર્ચયેત્ સર્વાન્ શિવલિઙ્ગેઽથવા શિવે ॥ ૧-

શાલગ્રામશિલાયાં વા સૂર્યપીઠેઽથવા શિવે ।
શ્રીગણેશ્વરચક્રે વા ન ભેદં કારયેત્ સુધીઃ ॥ ૧-

ભેદં વૈ કુરુતે યસ્તુ સ શૈવઃ શિવહા ભવેત્ ।
શૈવ ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
દશમહાવિદ્યાદશાવતારાણામૈક્યમુક્તં
મુણ્ડમાલાતન્ત્રે
કૃષ્ણસ્તુ કાલિકા સાક્ષાદ્ રામમૂર્તિશ્ચ તારિણી ॥ ૧-

વરાહો ભુવના પ્રોક્તા નૃસિંહો ભૈરવીશ્વરી ।
ધૂમાવતી વામનઃ સ્યાચ્છિન્ના ભૃગુકુલોદ્ભવઃ ॥ ૧-

કમલા મત્સ્યરૂપઃ સ્યાત્ કૂર્મસ્તુ બગલામુખી ।
માતઙ્ગી બૌદ્ધ ઇત્યેષા ષોડશી કલ્કિરૂપિણી ॥ ૧-

ઇતિ ।
કાલીપદવ્યુત્પત્તિમાહ
પ્. ૨૦) કામધેનુતન્ત્રે
કાલસંકલનાત્ કાલી કાલગ્રાસં કરોત્યતઃ ।
ત્રિપુરાશબ્દર્થમાહ
સુન્દરીસ્તવે
બ્રાહ્મી રૌદ્રી વૈષ્ણવીતિ શક્તયસ્તિસ્ર એવ હિ ॥ ૧-

પુરં શરીરં યસ્યાં સા ત્રિપુરેતિ પ્રકીર્તિતા ।
તારાશબ્દાર્થમાહ
મત્સ્યસૂક્તે
લીલયા વાક્પ્રદા ચૈવ તેન નીલસરસ્વતી ॥ ૧-

તારકત્વપ્રદા તારા સુખમોક્ષપ્રદાયિની ।
ઉગ્રાપત્તારિણી યસ્માદુગ્રતારા પ્રકીર્તિતા ॥ ૧-

આમ્નાયભેદેન માર્ગભેદનિર્ણયમાહ
વાડવાનલીયે
પૂર્વામ્નાયે દક્ષમાર્ગો વામઃ સ્યાત્ પશ્ચિમે પરે ।
દક્ષિણોત્તરયોરૂર્દ્ધે માર્ગૌ તૌ વામદક્ષિણૌ ॥ ૧-

વિહાય સર્વં સર્વત્ર કૌલમાર્ગઃ પ્રશસ્યતે ।
માર્ગત્રયવ્યવસ્થા ચ
તત્રૈવ
યોગાત્ પઞ્ચમકારાણાં વામહસ્તેન પૂજનાત્ ॥ ૧-

જપાદ્ધોમાચ્ચ વામઃ સ્યાદ્દક્ષિણસ્તદ્વિપર્યયાત્ ।
તત્ત્વતર્પણમન્ત્રં તુ વામહસ્તેન દક્ષિણે ॥ ૧-

દક્ષહસ્તેન વામેઽપિ વિશેષઃ પરિકીર્તિતઃ ।
પ્. ૨૧) દક્ષવામક્રિયાયુક્તઃ કૌલશ્ચોભયમિશ્રિતઃ ॥ ૧-

મકારાવશ્યકત્વાચ્ચ દક્ષતર્પણપૂજનાત્ ।
ક્વ ચિદ્વામેન દેવેશિ કૌલો માર્ગસ્તૃતીયકઃ ॥ ૧-

રુદ્રયામલે
ત્રીણિ બીજાનિ દુર્ગાયાસ્તદાચારાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રથમો દક્ષિણાચારો વામાચારો દ્વિતીયકઃ ॥ ૧-

તૃતીયસ્તુ કુલાચારો વિધિં તેષાં શૃણુ પ્રિયે ।
પ્રભાતે સ્નાનસંધ્યાદિ મધ્યાહ્ને જપ ઈશ્વરિ ॥ ૧-

ઔર્ણમાસનમાત્માર્થં ભક્ષ્યં પાયસશર્કરમ્ ।
માલા રુદ્રાક્ષસંભૂતા પાત્રં પાષાણસંભવમ્ ॥ ૧-

ભોગઃ સ્વકીયકાન્તાભિર્દક્ષિણાચાર ઇત્યયમ્ ।
દ્રવ્યેણ મધુના દેવિ સિદ્ધિહાનિકરો મતઃ ॥ ૧-

વામાચારં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રીદુર્ગાસાધનં પરમ્ ।
યં વિધાય કલૌ શીઘ્રં માન્ત્રિકઃ સિદ્ધિભાગ્ ભવેત્ ॥ ૧-

માલા નૃદન્તસંભૂતા પાત્રં પાષાણમુણ્ડકમ્ ।
આસનં સિદ્ધચર્માદિ કઙ્કણં સ્ત્રીકચોદ્ભવમ્ ॥ ૧-

દ્રવ્યમાસવતત્ત્વાઢ્યં ભક્ષ્યં માંસાદિકં શિવે ।
ચર્વણં બાલમત્સ્યાદિ મુદ્રા વીણારવઃ કથા ॥ ૧-

મૈથુનં પરકાન્તાભિઃ સર્વવર્ણસમાનતા ।
વામાચાર ઇતિ પ્રોક્તઃ સર્વસિદ્ધિપ્રદઃ શિવે ॥ ૧-

અન્યથા સિદ્ધિહાનિઃ સ્યાન્મન્ત્રસ્યાસ્ય મહેશ્વરિ ।
કુલાચારં પ્રવક્ષ્યામિ સેવ્યં યોગિભિરુત્તમૈઃ ॥ ૧-

પ્. ૨૨) કુલસ્ત્રિયં કુલગુરું કુલદેવીં મહેશ્વરિ ।
નિત્યં યત્ પૂજયેદ્વિશ્વં સ કુલાચાર ઉચ્યતે ॥ ૧-

કુલસ્ત્રિયં શિવે જ્ઞાત્વા નુત્વા નત્વા મહેશ્વરિ ।
હઠાદાનીય સંપૂજ્ય તતો ભોગં વિધાય ચ ॥ ૧-

તેજસા તર્પયેદ્દેવીં શ્રીદુર્ગાં ચક્રનાયિકામ્ ।
નીલકણ્ઠં ચ વિધિના જપં કુર્યાદ્વિશેષતઃ ॥ ૧-

તત્પૂર્વકં ચરેદ્ધોમં કુલકાન્તાં વિભૂષયેત્ ।
પાનૈઃ પેયૈસ્તથા ભક્ષ્યૈઃ સંતર્પ્ય કુલયોષિતમ્ ॥ ૧-

પ્રત્યહં વૈ ચરેદેવં કુલાચાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
કૌલાદિભેદેન વામમાર્ગવિધિરુક્તો,
મેરુતન્ત્રે
કૌલિકોઽઙ્ગુષ્ઠતાં પ્રાપ્તો વામઃ સ્યાત્તર્જનીસમઃ ॥ ૧-

ચીનક્રમો મધ્યમઃ સ્યાત્ સિદ્ધાન્તીયોઽવરો ભવેત્ ।
કનિષ્ઠઃ શાબરો માર્ગ ઇતિ વામસ્તુ પઞ્ચધા ॥ ૧-

માર્ગભેદેનાધિકારિભેદ ઉક્તો,
વાડવાનલીયે
બ્રાહ્મણાહ્ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા દક્ષમાર્ગાધિકારિણઃ ।
દ્વિજવર્જાસ્ત્રયો વર્ણા વામકૌલાધિકારિણઃ ॥ ૧-

દક્ષમાર્ગપરિભ્રષ્ટો બ્રાહ્મણો વામમાર્ગગઃ ।
ઇહૈવ સિદ્ધિમાપ્નોતિ નાપવર્ગં કદાચન ॥ ૧-

વેદમાર્ગપરિત્યાગી કૈવલ્યેચ્છાવિવર્જિતઃ ।
સિદ્ધિકામી વામમાર્ગી બ્રાહ્મણો નારકી ભવેત્ ॥ ૧-

પ્. ૨૩) વેદમાર્ગં પરિત્યજ્ય તન્ત્રમાર્ગૈકતત્પરાઃ ।
બ્રાહ્મણા નિરયં ભુક્ત્વા ભવેયુર્બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ॥ ૧-

વૈદિકં તાન્ત્રિકં માર્ગં દક્ષિણં બ્રાહ્મણશ્ચરન્ ।
ઇહ સિદ્ધીશ્વરોભૂત્વા દેહાન્તેઽમૃતમશ્નુતે ॥ ૧-

એતેન વચનનિચયેન દક્ષિણે એવ માર્ગે બ્રાહ્મણસ્ય, માર્ગત્રયેઽપિ ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ, વામે કૌલે ચ શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇતિ વ્યવસ્થાપ્ય સિદ્ધ્યાદિલોભાદ્વામે કૌલે વા પ્રવર્તમાનસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય કેવલં ભોગ એવ ન મોક્ષઃ, તદુભયં તુ શ્રૌતમાર્ગસંવલિતતન્ત્રોક્ત-દક્ષિણમાર્ગેણ સમુચિતેષ્ટદેવતારાધકસ્યૈવ બ્રાહ્મણસ્યૈતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ । ન ચ -
વામાચારૈર્દ્વિજૈઃ પૂર્વં કર્તવ્યં કુલદીક્ષણમ્ ।
પશ્ચાદ્દીક્ષા તુ સાવિત્ર્યા વ્યત્યાસાત્ પતિતો ભવેત્ ॥ ૧-

ઇતિ બ્રાહ્મણાનાં વામમાર્ગાધિકારિત્વપ્રકાશકેન મેરુતન્ત્રવચનેન વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ । તત્ર દ્વિજપદસ્ય બ્રાહ્મણેતરદ્વિજ-પરત્વકલ્પનેન વિરોધાભાવાત્ । અત એવ -
બ્રાહ્મણાનાં વામમાર્ગો નરકાયૈવ જાયતે ।
ઇતિ તન્ત્રાન્તરવચનાન્તરમપિ સંગચ્છતે, અધિકારિવિશેષાનુષ્ઠિતસ્ય વામમાર્ગસ્યાપિ ભુક્તિમુક્તિજનકતયા બ્રાહ્મણાનાં તદધિકારિત્વે તસ્ય તન્નિરયહેતુત્વાનુપપત્તેઃ । તથા ચ -
યો દાક્ષિણ્યં વિના વિપ્રો મહામાયાં પ્રપૂજયેત્ ॥ ૧-

સ પાપઃ સ્વર્ગલોકાત્તુ ચ્યુતો ભવતિ રોગધૃક્ ।
ઇતિ કાલિકાપુરાણવચનાદ્દક્ષિણમાર્ગે એવ બ્રાહ્મણસ્યાધિકાર ઇતિ બોધ્યમ્ । એવં ચ ક્ષત્રિયવૈશ્યયોરપિ દક્ષિણમાર્ગ એવ પ્રશસ્તઃ, તયોર્વામમાર્ગાધિકારિત્વકથનં તુ રાગાત્ (પ્. ૨૪) પ્રવૃત્તયોરપિ ન પાતિત્યમિત્યભિપ્રાયેણ, બ્રાહ્મણસ્યૈવ તથાવિધસ્ય તચ્છવણાત્ । વામમાર્ગસ્તુ શૂદ્રાણામેવ પ્રશસ્તઃ ।
શૂદ્રાદિયવનાન્તાનાં સિદ્ધિર્વામપથે સ્થિતા ॥ ૧-

ઇતિ મેરુતન્ત્રવચનાત્ । આચારમધિકૃત્ય -
વામાદિના યજેચ્છૂદ્રો દક્ષિણેન દ્વિજાતયઃ ।
ઇતિ મહાકાલવચનાત્ । દ્વિજાતય ઇતિ, બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યા ઇત્યર્થઃ । વામાદિનેત્યાદિશબ્દેન કુલાચારઃ સંગૃહ્યતે, સોઽપિ પૂર્વવચ્છૂદ્રાણામેવ પ્રશસ્તઃ, ક્ષત્રિયવૈશ્યયોર્ન પ્રશસ્તો નાપિ નિષિદ્ધો, બ્રાહ્મણાનાં તુ નિષિદ્ધ એવ ।
બ્રાહ્મણ્યહાનિહેતુત્વાત્ કુલાચારં ન ચાચરેત્ ॥ ૧-

ઇતિ સિદ્ધાન્તસારવચનાત્ ।
યે વિપ્રાઃ શાપનિર્દગ્ધા બ્રહ્મકર્મવિવર્જિતાઃ ।
તેષાં તુ કૌલધર્મોઽયં ભુક્તિમુક્ત્યોસ્તુ સાધનમ્ ॥ ૧-

યે વિપ્રાઃ પાપસંજાતાઃ શાપનિર્દગ્ધવિપ્લુતાઃ ।
તેષાં કુલાધિકારોઽયં માર્ગસ્યાસ્ય પ્રજાયતે ॥ ૧-

ઇત્યાદિમેરુતન્ત્રવચનેન દક્ષયજ્ઞે પારિષદશાપાદ્વેદમાર્ગ-બહિર્ભૂતાનાં વિનષ્ટબ્રાહ્મણત્વાનામેવ વિપ્રાણાં તદધિકારિત્વબોધનાચ્ચ । યદિ ચ સ્વતન્ત્રવક્તુરીશસ્ય વચનાનાં વૈચિત્ર્યાદ્ બ્રાહ્મણાનામપિ વામકૌલાધિકારિત્વબોધકવચનાન્તર-મુપલભ્યેત તદા પઞ્ચસુ લક્ષણેષુ યત્કિંચિલ્લક્ષણોપલક્ષિતા હીનબ્રાહ્મણાસ્તત્ર બોદ્ધવ્યાઃ, તાદૃશાનાં તુ તદધિકારોઽસ્ત્યેવ ।
પ્. ૨૫) એતચ્ચ મેરુતન્ત્રે એવેશ્વરચરણૈર્વ્યક્તીકૃતમ્ । યથા
બ્રહ્મવીર્યં૧ તથા ક્ષેત્રં૨ સંસ્કારા બ્રહ્મસંભવાઃ

બ્રાહ્મણાચરણા૪દ્બ્રહ્મવિદ્યાભિ૫ર્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥ ૧-

યસ્ય વશ્યા વયં યસ્ય વાચમર્થોઽનુધાવતિ ।
એકસ્મિ।લ્લક્ષણે હીને વાગર્થમનુધાવતિ ॥ ૧-

દ્વિહીનલક્ષણો દેવિ સ્વાચારાદ્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ।
લક્ષણત્રયહીનો યસ્તન્ત્રમાર્ગેણ સિદ્ધ્યતિ ॥ ૧-

ચતુર્લક્ષણહીનાનાં માર્ગાઃ સ્યુઃ કૌલિકાદયઃ ।
લક્ષણહાનિશ્ચ નિર્દેશક્રમપ્રાતિલોમ્યેન બોધ્યા ।
તત્રૈવ
પૂર્વોક્તલક્ષણેષ્વેકં યસ્મિન્ વિપ્રે પ્રદૃશ્યતે ॥ ૧-

તપ્યતે ચોપતાપેન કિંચિદ્બ્રાહ્મણતાં ગતઃ ।
અધિકારો ન મે જાતઃ સમસ્તબ્રહ્મકર્મણામ્ ॥ ૧-

ઇહ લોકે પરત્રાપિ કથં પ્રાપ્સ્યામ્યહં સુખમ્ ।
અન્ધશ્ચ યઃ પરદ્રવ્યે પરસ્ત્રીષુ નપુંસકઃ ॥ ૧-

પરાપવાદે યો મૂકો નિત્યમિત્થં વિચારયેત્ ।
તસ્યૈવ બ્રાહ્મણસ્યાત્ર વામે સ્યાદધિકારિતા ॥ ૧-

એકમિતિ, બ્રહ્મવીર્યોત્પન્નત્વમ્ ।
તથા
પઞ્ચલક્ષણસંયુક્તો બ્રાહ્મણઃ કાલ એવ સઃ ।
અહં બ્રહ્મા તથા વિષ્ણુસ્તદાજ્ઞાવશવર્તિનઃ ॥ ૧-

સ ચેદ્વામપથં પ્રાપ્તઃ પુનઃ શ્વા ચાભિજાયતે ।
પ્. ૨૬) ચતુર્લક્ષણસંયુક્તો વામસ્તસ્ય ફલપ્રદઃ ॥ ૧-

તાભ્યાં દત્તો ભાગ્યવશ્યાત્તાન્ત્રિકઃ કોઽપિ ચેન્મનુઃ ।
સદ્યઃ ફલતિ ચાદ્યસ્ય ક્રિયયા ચાપરસ્ય તુ ॥ ૧-

લક્ષણત્રયયુક્તો યસ્તસ્ય વૈદિકતાન્ત્રિકે ।
યથોક્તાચરણાદેવ ફલદસ્તેન વામકઃ ॥ ૧-

લક્ષણદ્વયસંયુક્તસ્તસ્ય વામશ્ચ દક્ષિણઃ ।
સમૌ તુલ્યફલૌ સ્યાતાં ન કદાચન વૈદિકઃ ॥ ૧-

એકલક્ષણસંયુક્તો વામસ્તસ્ય ફલપ્રદઃ ।
શૂદ્રાદિયવનાન્તાનાં સિદ્ધિર્વામપથે સ્થિતા ॥ ૧-

વામમાર્ગસ્થિતો વિપ્રસ્તુલસીં ન ક્વચિત્ સ્પૃશેત્ ।
ન સ્પૃશેદ્વૈષ્ણવં વિપ્રં પ્રણમેન્ન ચ વૈદિકમ્ ॥ ૧-

નિન્દન્તુ બાન્ધવાઃ સર્વે ત્યજન્તુ સ્ત્રીસુતાદયઃ ।
જના હસન્તુ માં દૃષ્ટ્વા રાજાનો દણ્ડયન્તુ વા ॥ ૧-

રોગદારિદ્ર્યદુઃખાદ્યૈઃ પીડિતોઽપ્યનિશં ત્વહમ્ ।
લક્ષ્મીસ્તિષ્ઠતુ વા યાતુ ન મુઞ્ચામિ પદં ત્વિદમ્ ॥ ૧-

એવં યસ્ય દૃઢા ભક્તિઃ સ વામે સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ॥ ૧-૧૭૨એf ॥
રુદ્રયામલે
વામે ચન્દ્રમુખી મુખે ચ મદિરા પાત્રં કરામ્ભોરુહે
મૂર્દ્ધ્નિ શ્રીગુરુચિન્તનં ભગવતીધ્યાનાસ્પદં માનસમ્ ।
જિહ્વાયાં જપસાધનં પરિણતિઃ કૌલક્રમાભ્યાગમે
યેષાં વૈ નિયતં પિબન્તુ સુરસં તે ભુક્તિમુક્તી ગતાઃ ॥ ૧-

વામે રામા રમણકુશલા દક્ષિણે ચાલિપાત્રમ્
અગ્રે મુદ્રાશ્ચણકવટકાઃ શૂરણશ્ચૌષ્ઠશુદ્ધિઃ ।
પ્. ૨૭) તન્ત્રીવીણા સરસમધુરા સદ્ગુરુઃ સત્કથાયાં
વામાચારઃ પરમગહનો યોગિનામપ્યગમ્યઃ ॥ ૧-

મેરુતન્ત્રે
પેયં મદ્યં પલં ખાદ્યં સમાલોક્યં પ્રિયામુખમ્ ।
ઇત્યેવાચરણં શ્રેષ્ઠં પામરાઃ પ્રવદન્તિ ચ ॥ ૧-

મદ્યપાનેન મનુજો યદિ સિદ્ધિં લભેત ચેત્ ।
મદ્યપાનરતાઃ સર્વે કિં સિદ્ધા ન ભવન્ત્યુમે ॥ ૧-

માંસભક્ષણમાત્રેણ યદિ પુણ્યા ગતિર્ભવેત્ ।
ક્રવ્યાદાનાં તદા મોક્ષો માંસાદન્યો ન યુજ્યતે ॥ ૧-

સ્ત્રીસંભોગેન ભો દેવા યદિ મોક્ષોઽભિજાયતે ।
તદા સર્વેઽપિ મુક્તાઃ સ્યુઃ કસ્ય જન્મ ભવિષ્યતિ ॥ ૧-

કૃપાણધારાગમનાદ્ વ્યાઘ્રકર્ણાવલમ્બનાત્ ।
ભુજઙ્ગાવરણાન્નૂનમશક્યં કુલવર્ત્મનિ ॥ ૧-

અથ વૈષ્ણવભેદાઃ ।
તદુક્તં શક્તિસંગમે
વૈખાનસો૧ ભવેદાદૌ શ્રીરાધાવલ્લભ૨સ્તથા ।
ગૌકુલેશો૩ મહેશાનિ તથા વૃન્દાવની૪ ભવેત્ ॥ ૧-

પાઞ્ચરાત્રઃ૫ પઞ્ચમઃ સ્યાત્ ષષ્ઠઃ શ્રીવીરવૈષ્ણવઃ

રામાનન્દી૭ હરિવ્યાસી૮ નિમ્બાર્ક૯શ્ચ મહેશ્વરિ ॥ ૧-

તતો ભાગવતો૧૦ દેવિ દશ ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વૈખાનસાદિદીક્ષાદ્યૈર્ભૂષિતઃ સ્માર્ત્તવૈષ્ણવઃ ॥ ૧-

વૈષ્ણવાચારનિરતો વિષ્ણુમન્ત્રૈકપારગઃ ।
પ્. ૨૮) અનન્યચેતાઃ શાન્તાત્મા વિષ્ણુચિહ્નપરાયણઃ ॥ ૧-

શ્રીરાધાવલ્લભો દેવિ ગોકુલેશં શૃણુ પ્રિયે ।
નાનાભરણસંપન્નો નાનાસૌગન્ધ્યભૂષિતઃ ॥ ૧-

ગવાં કુલં પ્રીણયતઃ કલિકૃષ્ણસ્ય રૂપધૃક્ ।
શરીરમર્થં પ્રાણાંશ્ચ તન્નિવેદનકારકઃ ॥ ૧-

અન્તઃ શક્તિપરો દેવિ બહિર્વૈષ્ણવરૂપધૃક્ ।
ગન્ધર્વાચારનિરતો લતાવેષ્ટિત તત્પરઃ ॥ ૧-

સંપ્રદાયો ગૌકુલેશઃ સર્વસિદ્ધિકરો ભુવિ ।
વિગતાશઃ પ્રસન્નાત્મા વિષ્ણુભક્તિપરાયણઃ ॥ ૧-

કામિનીસઙ્ગચપલો વનક્રીડાવિનોદધૃક્ ।
સૌગન્ધ્યભૂષિતતનુઃ સ્ત્રીધ્યાનૈકપરાયણઃ ॥ ૧-

વિષ્ણુસારૂપ્યતત્ત્વજ્ઞઃ પ્રોક્તો વૃન્દાવની શિવે ।
પઞ્ચરાત્રવ્રતં પ્રાપ્તાઃ પાઞ્ચરાત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૧-

દિનપઞ્ચકપર્યન્તં શૈવા નામ ત્રિલોચનાઃ ।
ગોપાલપદ્ધતૌ
કાયેન મનસા વાચા ભજતે વિષ્ણુમેવ યઃ ॥ ૧-

સ વીરવૈષ્ણવઃ પ્રોક્તો દેવતાન્તરનિન્દકઃ ।
ચરાચરમિદં વિશ્વં જાનન્ નારાયણાત્મકમ્ ॥ ૧-

કં ચિન્ન દ્વેષ્ટિ યઃ સોઽયમુત્તમો વીરવૈષ્ણવઃ ।
તત્રૈવ
હૃદયામ્ભોજમધ્યસ્થે શ્રીરામે પરમાત્મનિ ॥ ૧-

આનન્દં ભજતે યસ્તુ રામાનન્દી સ ઉચ્યતે ।
પ્. ૨૯) શક્તિસંગમે
પાપસંહરણાસક્તો વિષ્ણુભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧-

યમાદિનિયમૈર્યુક્તો યુક્તાચારપરાયણઃ ।
સ્વોપયુક્તપરિગ્રાહી પરકાર્યપરાયણઃ ॥ ૧-

હરિવ્યાસી મહેશાનિ શિવશક્તિસ્વરૂપધૃક્ ।
નિત્યાર્ચનક્રમાશક્તઃ સ્વતન્ત્રૈકપરાયણઃ ॥ ૧-

બાહ્યપૂજાદિનિરતોઽનન્યભક્તઃ પ્રસન્નધીઃ ।
આર્યપક્ષાન્વિતઃ સ્વચ્છઃ સ્વચ્છન્દાચારતત્પરઃ ॥ ૧-

સ્વતન્ત્રઃ સ્માર્ત્તવિદ્વેષી નિમ્બાર્કો ભગવાન્ હરિઃ ।
વિષ્ણુભક્તૈકનિપુણો વિજિતાત્મા પ્રસન્નધીઃ ॥ ૧-

સ્માર્ત્તગર્વાન્વિતો દેવિ તદન્યાચારતત્પરઃ ।
શૈવદ્વેષી તસ્ય સઙ્ગાત્ પુનઃ સ્નાનપરાયણઃ ॥ ૧-

કેવલં વિષ્ણુભક્તિજ્ઞઃ પ્રોક્તો ભાગવતઃ શિવે ।
પરમભાગવતલક્ષણં તુ
એકાદશસ્કન્ધે
સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યેદ્ ભગવદ્ભાવમાત્મનઃ ॥ ૧-

ભૂતાનિ ભગવત્યાત્મન્યેષ ભાગવતોત્તમઃ ।
અન્યચ્ચ તત્રૈવ
ગૃહીત્વાપીન્દ્રિયૈરર્થાન્ યો ન દ્વેષ્ટિ ન હૃષ્યતિ ॥ ૧-

વિષ્ણોર્માયામિદં પશ્યેત્ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ ॥ ૧-૨૦૦એf ॥
તથા
ત્રિભુવનવિભવહેતવેઽપ્યકુણ્ઠ
સ્મૃતિરજિતાત્મસુરાદિભિર્વિમૃગ્યાત્ ।
પ્. ૩૦) ન ચલતિ ભગવત્પદારવિન્દા-
લ્લવનિમિષાર્દ્ધમસૌ તુ વૈષ્ણવાગ્ર્યઃ ॥ ૧-

મધ્યમલક્ષણં તત્રૈવ
ઈશ્વરે તદધીનેષુ બાલિશેષુ દ્વિષત્સુ ચ ।
પ્રેમમૈત્રીકૃપોપેક્ષા યઃ કરોતિ સ મધ્યમઃ ॥ ૧-

પ્રાકૃતભાગવતલક્ષણં તત્રૈવ
અર્ચાયામેવ હરયે પૂજાં યઃ શ્રદ્ધયેહતે ।
ન તદ્ભક્તેષુ ચાન્યેષુ સ ભક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧-

અથ શૈવભેદાઃ ।
શક્તિસંગમે
શિખી૧ મુણ્ડી૨ જટી૩ ચૈવ દ્વિ૪ત્રિડણ્ડી૫ ક્રમેણ ચ ।
એકદણ્ડી૬ મહેશાનિ વીરશૈવ૭સ્તથૈવ ચ ॥ ૧-

સપ્ત પાશુપતાઃ પ્રોક્તા દશધા વૈષ્ણવાસ્તથા ।
અથ પાશુપતાનાં ચ વાસનાં શૃણુ પાર્વતિ ॥ ૧-

શિખી પાશુપતો દેવિ શિખાસૂત્રધરઃ શુભઃ ।
સમાધિતત્પરો દેવિ સમાધૌ શિવપીઠધૃક્ ॥ ૧-

રુદ્રાક્ષં ચ તથા ભસ્મ લિઙ્ગં શૈવાભિધં શિવે ।
પ્રસન્નાત્મા શાન્તચિત્તો બ્રહ્મચારી પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૧-

મતં શ્રીબિન્દુમાલિન્યાઃ સમાશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
મુણ્ડી ત્રિંશદ્વિધો દેવિ તારાસૂક્તે પ્રકાશિતઃ ॥ ૧-

તત્ર પાશુપતાચારસંપન્નો મુણ્ડિતો ભવેત્ ।
ત્રિજટૈકજટાધારી તથા વક્રજટાધરઃ ॥ ૧-

પ્. ૩૧) નગ્નસ્તપસ્વી શાન્તાત્મા દેહક્લેશપરાયણઃ ।
કર્મત્રિતયસંપન્નો જટી પાશુપતઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧-

દ્વિદણ્ડી તુ મહેશાનિ વાઙ્મનોદણ્ડસંયુતઃ ।
કાયવાઙ્મનસાં દણ્ડી ત્રિદણ્ડી પરિકીર્તિતઃ ॥ ૧-

મનોમાત્રસ્ય દણ્ડી ય એકદણ્ડી પ્રકીર્તિતઃ ।
કેવલં શિવસંપન્નઃ સ્વસ્ય દેવસ્ય નિન્દકઃ ॥ ૧-

વીરશૈવ ઇતિ ખ્યાતઃ, ઇતિ ।
અન્યત્ર વૈષ્ણવત્વેન પ્રસિદ્ધાસ્ત્રિદણ્ડ્યાદયઃ શૈવા અપિ સંભવન્તીતિ દર્શિતાઃ ।
યુગભેદેન માર્ગભેદપ્રાધાન્યમાહ
રુદ્રયામલે
કૃતે શ્રુત્યુક્તમાર્ગઃ સ્યાત્ ત્રેતાયાં સ્મૃતિભાષિતઃ ।
દ્વાપરે વૈ પુરાણોક્તઃ કલાવાગમસંભવઃ ॥ ૧-

પ્રધાન ઇતિ શેષઃ ।
આગમસ્ય વેદાઙ્ગત્વમાહ
મેરુતન્ત્રે
ન વેદઃ પ્રણવં ત્યક્ત્વા મન્ત્રો વેદસમન્વિતઃ ।
તસ્માદ્વેદપરો મન્ત્રો વેદાઙ્ગશ્ચાગમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧-

આગમશબ્દાર્થો,
રુદ્રયામલે
આગતઃ શિવવક્ત્રેભ્યો ગતશ્ચ ગિરિજામુખે ।
મગ્નસ્તસ્યા હૃદમ્ભોજે તસ્માદાગમ ઉચ્યતે ॥ ૧-

આગમસ્ય વેદાઙ્ગત્વેઽપિ વૈદિકકૌલિકયોર્વિરોધમાહ
પ્. ૩૨) તત્રૈવ
કૌલિકં કુર્વતઃ કર્મ વૈદિકં નાભિધીયતે ।
વિરોધા દુભયં નષ્ટં તસ્માદેકપથા ચરેત્ ॥ ૧-

વામદક્ષિણમાર્ગયોરપિ વિરોધમાહ
મેરુતન્ત્રે
વામમાર્ગી યદા દક્ષં પ્રવિશેત્તત્સુરૈઃ સ તુ ।
વિઘ્ન્યતે પીડ્યતે ચાપિ ન સિદ્ધિમધિગચ્છતિ ॥ ૧-

દક્ષમાર્ગી યદા વામં પ્રવિશેત્તત્સુરાસ્તથા ।
લોકદ્વયાદ્ધાપયન્તિ તં ગ્રસન્તિ ચ વામિનમ્ ॥ ૧-

તસ્માત્ સ્વકુલમાર્ગં તુ જ્ઞાત્વા કુર્યાદુપાસનામ્ ।
ઉપાસનાભેદાસ્તત્રૈવોક્તાઃ
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
મહાકાલેન યત્ પ્રોક્તં યન્મહામાયયા શ્રુતમ્ ॥ ૧-

રહસ્યાતિરહસ્યં તત્ સર્વમન્ત્રેષુ ગોપિતમ્ ।
આમ્નાયાનાં રહસ્યં તદાહ્નિકં પ્રોચ્યતેઽધુના ॥ ૧-

શૃણ્વન્તુ સર્વે ભો દેવાઃ સાધકાનાં પ્રસિદ્ધિદમ્ ।
તત્ર નિત્યં ત્રિધા પ્રોક્તં ગુણત્રયવિભેદતઃ ॥ ૧-

અધિકારિવિભેદેન તદપિ ત્રિવિધં ભવેત્ ।
શુદ્ધં મિશ્રં ચ ગલિતં તત્તથૈવ ફલપ્રદમ્ ॥ ૧-

શુદ્ધં સમ્પૂર્ણફલદં મિશ્રં કિંચિત્ફલપ્રદમ્ ।
અકૃતે પ્રત્યવાયો ન ગલિતે સત્ફલં ન ચ ॥ ૧-

અહઙ્કારવિહીનં યન્માનસં જ્ઞાનપૂર્વકમ્ ।
પ્. ૩૩) સ્વસ્થચિત્તેન યતિના કૃતં તચ્છુદ્ધમુચ્યતે ॥ ૧-

તાદૃશં ચેદ્ ગૃહસ્થેન નિર્દ્રવ્યેણાથ વા કૃતમ્ ।
રુગ્ણેન પથિકેનાપિ કારાગૃહગતેન વા ॥ ૧-

ભક્તિતો વાપિ તન્મિશ્રં બાહ્યપૂજાધિકારતઃ ।
શીતાદિભીત્યાદાવિષ્ટસંક્ષયાદલ્પકાર્યતઃ ॥ ૧-

સ્ત્ર્યાદેર્નિયોગાદ્ ગલિતો ગૃહીતો માનસં મતમ્ ।
બાહ્યપૂજાદિકં યચ્ચ એકાન્તે નિયમેન ચ ॥ ૧-

ભક્ત્યા કૃતં ગૃહસ્થેન તચ્છુદ્ધં રાજસં મતમ્ ।
પૂજાર્થં યદ્યાચયિત્વા શ્રદ્ધાભક્તી વિહાય વા ॥ ૧-

લોકભીત્યા દેવભીત્યા યત્ તદ્રાજસમિશ્રિતમ્ ।
પ્રતારણાર્થં લોકાનાં યાચિતં દેવનામતઃ ॥ ૧-

દ્રવ્યં કૃતં તદ્વેષેણ ગલિતં તત્તુ રાજસમ્ ।
વામમાર્ગં સમાશ્રિત્ય કૌલં ધર્મં વિચાર્ય ચ ॥ ૧-

અન્યધર્મસ્ય ચાદ્વેષાત્ કૃતં શુદ્ધં તુ તામસમ્ ।
કૃતં યત્ કામતઃ કર્મ વૈદિકં પારલૌકિકમ્ ॥ ૧-

વામમાર્ગં સમાશ્રિત્ય મિશ્રિતં તત્તુ તામસમ્ ।
જિહ્વાલોભેન યત્ ખાનં પાનં યત્ કામતો રતમ્ ॥ ૧-

અથવા મારણાદ્યર્થં ગલિતં તત્તુ તામસમ્ ।
શુદ્ધસત્ત્વેન મોક્ષઃ સ્યાત્ સ્વર્ગઃ સ્યાન્મિશ્રસત્ત્વતઃ ॥ ૧-

સિદ્ધિર્ગલિતસત્ત્વાત્ સ્યાદૈહિકી ચ મનુષ્યતા ।
સ્વર્ગઃ સ્યાદ્રાજસાચ્છુદ્ધાત્ કામઃ સ્યાન્મિશ્રરાજસાત્ ॥ ૧-

ગલિતાદ્રાજસાત્ તિર્યગ્યોનાવપિ સુખં ભવેત્ ।
પ્. ૩૪) સાત્ત્વિકાત્તામસાદ્દેવયોનિત્વં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ ॥ ૧-

મિશ્રતામસતો દુઃખી નારકી ચાન્તતામસાત્ ।
કર્મ પઞ્ચવિધં પ્રોક્તં પઞ્ચધા મુક્તિદાયકમ્ ॥ ૧-

પ્રસર્પણ૧મુપાદાન૨મિજ્યા૩ઽધ્યાય૪સ્તથા ભુવિ ।
સંમાર્જનોપલેપાદિસંસ્કારા દેવમન્દિરે૫ ॥ ૧-

ભક્ત્યાર્ચનં સર્પણં સ્યાદ્દેવસાલોક્યકારકમ્ ।
પૂજાસાધનસામગ્ર્યા મેલનં ભક્તસેવનમ્ ॥ ૧-

તત્પ્રીતિઃ સ્યાદુપાદાનં દેવતારૂપદાયકમ્ ।
પીઠપૂજનપૂર્વં યત્ ષોડશાદ્યુપચારકૈઃ ॥ ૧-

મૂર્ત્તેર્યન્ત્રેઽથવા પૂજા સેજ્યા સામીપ્યકારિકા ।
તચ્છાસ્ત્રાધ્યયનં સમ્યક્ કૃત્વા મન્ત્રાર્થભાવનમ્ ॥ ૧-

કૃત્વા જપઃ સ્યાત્ સ્વાધ્યાયો દેવસાયુજ્યકારકઃ ।
ગુરુદેવાત્મકાલાનાં સમ્યગૈક્યવિભાવનમ્ ॥ ૧-

સંયોગો દેહલિઙ્ગસ્ય નાશકઃ કાલયોગકૃત્ ।
અથ પથિકાદિકર્તૃકોપાસના
તત્રૈવોક્તા
અથાપરાહ્ણિકં વક્ષ્યે તત્ સ્થાનદશકે ભવેત્ ॥ ૧-

માર્ગે૧ પ્રવાસે૨ દુર્ગે૩ ચ નાન્નપ્રાપ્તૌ૪ મનોભયે

કારાગૃહે૬ઽશુભે૭ઽસ્થાને૮ ચૌરવ્યાઘ્રાદિજે ભયે૯ ॥ ૧-

પરચક્રાગમે૧૦ કુર્યાચ્છૌચાદ્યં ચ યથા તથા ।
મન્ત્રસ્નાનાદિકં કિંચિત્ કૃત્વા માનસપૂજનમ્ ॥ ૧-

મનસા હૃદયસ્યાન્તર્ધ્યાત્વા યોગાખ્યપીઠકમ્ ।
પ્. ૩૫) તત્રૈવ પૃથિવીમધ્યે પૂજાં દેવસ્ય ચાચરેત્ ॥ ૧-

યથા પુષ્પાદિભિઃ પૂજા બહિર્દેશે વિધીયતે ।
તથા હૃદ્યપિ કર્ત્તવ્યાઃ સર્વાસ્તાઃ પ્રતિપત્તયઃ ॥ ૧-

મનસા જઠરે હોમ એતદ્વિપદિ ચાહ્નિકમ્ ।
અથ રોગાર્તકર્તૃકોપાસના
તત્રૈવોક્તા
અથાતુરાહ્નિકં વક્ષ્યે નિત્યં કષ્ટાધિકસ્ય તત્ ॥ ૧-

યદિ લઙ્ઘનપર્યન્તો વ્યાધિરાત્મનિ દૃશ્યતે ।
તદા પૂજા ન કર્તવ્યા સ્થણ્ડિલે પ્રતિમાસુ ચ ॥ ૧-

ન સ્નાનં દન્તકાષ્ઠં વા કુર્યાદ્ધોમમથાપિ વા ।
રવિમણ્ડલમાલોક્ય પ્રતિમામથવા પુનઃ ॥ ૧-

મૂલમન્ત્રં સકૃજ્જપ્ત્વા પુષ્પં સાક્ષતમુત્સૃજેત્ ।
શ્રાન્તો વ્યાધિભિરત્યુગ્રૈર્જરસા ચેન્દ્રિયચ્યુતઃ ॥ ૧-

નિજસામયિકૈર્વાપિ સ્વકર્તવ્યં સમાપયેત્ ।
રુઙ્નિવૃત્તસ્તતઃ સ્નાત્વા પૂજયિત્વાગ્નિદેવતાઃ ॥ ૧-

ગુરૂન્ વિપ્રાંસ્તદગ્રે ચ વાક્યમેતદુદીરયેત્ ।
એતાવત્કાલવિચ્છિન્ના પૂજા, યુષ્મત્પ્રસાદતઃ ॥ ૧-

ન દોષોઽસ્વિતિ સંપ્રાર્થ્ય પુનઃ પૂર્વવદાચરેત્ ।
યસ્તુ રોગવશાદ્દોષો જાતસ્તત્ક્ષાલનં ચરેત્ ॥ ૧-

જપેન વાથ દાનેન હોમેન ધ્યાનતોઽપિ વા ।
અથ સૂતકિકર્તૃકોપાસના
તત્રૈવોક્તા
અથ સૂતકિનો નિત્યં વૈદિકં તુ સ્મૃતીરિતમ્ ॥ ૧-

પ્. ૩૬) કૃત્વા તાન્ત્રિકપૂજાદિ મનસૈવ સમાચરેત્ ।
કામનાર્થં પ્રયોગશ્ચેત્ તદા પૂર્વવદાચરેત્ ॥ ૧-

મૃતગેહં પરિત્યજ્ય વામાચારેણ સૂતકે ।
સ્પૃહાં હિત્વા જ્ઞાનપૂર્વં કુલજો ધર્મમાગતમ્ ॥ ૧-

યઃ પાલયેદ્વામધર્મં દેવતા તુ સ જાયતે ।
અથ મહાભયે આપતિતે પૂજાસામગ્ર્યભાવે વા યત્કર્તવ્યં તદાહ
સંત્રસ્તેન ન ચેલ્લબ્ધમર્ઘ્યપાત્રાદિ સાધનમ્ ॥ ૧-

પૂજોદકેન કર્તવ્યા, તોયં ચેન્નૈવ વિદ્યતે ।
તદા સંપૂજયેદ્દેવં ભાવનાકુસુમાદિભિઃ ॥ ૧-

ભક્તિઃ શ્રદ્ધા ભાવના ચ પૂજાનાં જીવ ઉચ્યતે ।
જડાહ્નિકમાહ
જડાનામાહ્નિકં વક્ષ્યે તથા સંક્ષેપકર્મણિ ॥ ૧-

રત્નમણ્ડપ૧ધર્માદિચતુષ્ક૨મુરગા૩ઽમ્બુજમ્ ।
મૂલ૫ મૂર્તિ૬ ષડઙ્ગાનિ૭ તેષાં પૂજા વિધીયતે ॥ ૧-

એતન્ન્યાસક્રમેણૈવ સ્પૃશેદઙ્ગાનિ નિત્યશઃ ।
સર્વેષામપિ વસ્તૂનામલાભે ભાવનૈવ હિ ॥ ૧-

નિર્મલેનોદકેનૈવ પૂજયેત્ સ્થિરમાનસઃ ।
સામાન્યતસ્ત્રિધા પૂજા સોત્તમા૧ મધ્યમા૨ઽધમા૩ ॥ ૧-

અધિકારિનિમિત્તાભ્યાં ભિદ્યતે શતધા પુનઃ ।
યોગોપકરણૈઃ કૃત્સ્નૈઃ ક્રિયમાણોત્તમા મતા ॥ ૧-

યથાલબ્ધૈર્વિનિષ્પાદ્યા દ્રવ્યૈઃ પૂજા તુ મધ્યમા ।
પત્રપુષ્ણામ્બુનિષ્પાદ્યા પૂજા ચાધમસંજ્ઞકા ॥ ૧-

પ્. ૩૭) વિહિતાખિલવેદોક્તૈર્બ્રહ્મર્ષિભિરકલ્મષૈઃ ।
ક્રિયમાણા તુ યા પૂજા સાત્ત્વિકી સા વિમુક્તિદા ॥ ૧-

રાજર્ષિભિસ્તપોનિષ્ઠૈર્ભગવત્તત્ત્વવેદિભિઃ ।
યા પૂજા ક્રિયતે સમ્યગ્રાજસી સા સુખપ્રદા ॥ ૧-

સ્ત્રીબાલવૃદ્ધમૂર્ખાદ્યૈર્ભક્તૈરક્ષુબ્ધમાનસૈઃ ।
યા પૂજા ક્રિયતે નિત્યં તામસી સા પ્રકીર્તિતા ॥ ૧-

અરણ્યે સ્વલ્પકામાનાં સિદ્ધ્યર્થં પૂજનં સ્મૃતમ્ ।
નિષ્કામાનાં ગૃહસ્થાનાં હિતં ગેહે તુ પૂજનમ્ ॥ ૧-

કદા ચિદપિ ન ત્યાજ્યો વેદમાર્ગો દ્વિજૈઃ સદા ।
વેદચ્યુતાનાં વિપ્રત્વં દેવત્વં ચાપિ દુર્લભમ્ ॥ ૧-

તથા
ઉપાસના ત્રિધા પ્રોક્તા શ્રેષ્ઠા તત્ર તુ સાત્ત્વિકી ।
તસ્યાં ચ માનસૌ પૂજાજપૌ મુખ્યતમૌ સ્મૃતૌ ॥ ૧-

રાજસો દક્ષિણો માર્ગઃ પ્રતિમાયાં પ્રપૂજનમ્ ।
બાહ્યોપચારૈઃ પુષ્પાદ્યૈસ્તદાદ્યાનાં વિશિષ્યતે ॥ ૧-

તામસોપાસનં પ્રોક્તં પીઠાદૌ બલિદાનતઃ ।
વામમાર્ગેણ તચ્ચાદ્યં વર્ણં હિત્વા પ્રશસ્યતે ॥ ૧-

એષા વ્યવસ્થા સંપ્રોક્તા વામદક્ષિણયોઃ પરા ।
ઉપાસના દ્વિધા પ્રોક્તા સકામાકામવિશ્રુતા ॥ ૧-

મોક્ષબીજં તુ નિષ્કામા સકામા ભવબીજકમ્ ।
ઉપાસનાયાં ચ ગુરૂપદેશં વિનાનધિકારિત્વમાહ
પ્. ૩૮) તત્રૈવ
દ્વિજાનામનુપનીતાનાં સ્વકર્માધ્યયનાદિષુ ॥ ૧-

તથા ચાદીક્ષિતાનાં ચ મન્ત્રદેવાર્ચનાદિષુ ।
નાધિકારોઽસ્ત્યતઃ કુર્યાદાત્માનં મન્ત્રસંસ્કૃતમ્ ॥ ૧-

મન્ત્રમુક્તાવલ્યામ્
જપો દેવાર્ચનવિધિઃ કાર્યો દીક્ષાન્વિતૈર્નરૈઃ ।
તથા ગૌરીયામલે
યદૃચ્છયા શ્રુતં મન્ત્રં છદ્મનાથ બલેન ચ ॥ ૧-

પત્રે સ્થિતં તુ ગાથાવત્ પ્રજપ્તમપિ નિષ્ફલમ્ ।
યોગિનીતન્ત્રે
અદીક્ષિતા યે કુર્વન્તિ જપપૂજાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥ ૧-

ન ભવેત્તુ ફલં તેષાં શિલાયામુપ્તબીજવત્ ।
મહાકાલસંહિતાયામપિ
ન શાસ્ત્રમાલોક્ય વદેન્નાચરેન્ન જપેદપિ ॥ ૧-

ન પશ્યેન્નોપદિશ્યાચ્ચ ન કુર્યાન્નૈવ સાધયેત્ ।
ગુરૂપદેશતો લબ્ધે જપન્યાસાર્ચનાદિકે ॥ ૧-

પશ્ચાત્તત્સાધયેત્સર્વં સદા તદ્ભવભાવિતઃ ।
દીક્ષાયા આવશ્યકત્વમાહ
રુદ્રયામલે
યસ્ય દીક્ષા શિવે નાસ્તિ જીવનાન્તં ચ જન્મિનઃ ॥ ૧-

સ જાતુ નોત્તરેદ્દેવિ નિરયામ્બુનિધેઃ ક્વચિત્ ।
દીક્ષાહીનસ્ય દેવેશિ પશોઃ કુત્સિતજન્મનઃ ॥ ૧-

પ્. ૩૯) પાપૌઘોઽન્તિકમાયાતિ પુણ્યં દૂરં પલાયતે ।
તસ્માદ્યત્નેન દીક્ષૈષા ગ્રાહ્યો કૃતિભિરુત્તમા ॥ ૧-

દત્તાત્રેયયામલે
અથ દીક્ષાવિહીનો યો વર્ત્તતે ભુવિ પાપભુક્ ।
મોહાન્ધકારે નરકે ગર્તે પતતિ દુઃખિતઃ ॥ ૧-

અનીશ્વરસ્ય મર્ત્યસ્ય નાસ્તિ ત્રાતા યથા ભુવિ ।
તથા દીક્ષાવિહીનસ્ય નેહ સ્વામી પરત્ર ચ ॥ ૧-

આગમકલ્પદ્રુમે
ઉપચારસહસ્રૈસ્તુ યોજિતાં ભક્તિસંયુતામ્ ।
અદીક્ષિતાર્ચનાં દેવા ન ગૃહ્ણન્તિ કદાચન ॥ ૧-

કર્માખિલં વૃથા યસ્માત્ તસ્માત્ પશુરદીક્ષિતઃ ।
મત્સ્યસૂક્તે
અદીક્ષિતાનાં મર્ત્યાનાં શૃણુ દેવિ મહેશ્વરિ ॥ ૧-

અન્નં વિષ્ઠાસમં તસ્ય જલં મૂત્રસમં સ્મૃતમ્ ।
તત્કૃતં તસ્ય વા શ્રાદ્ધં સર્વં સંયાત્યધોગતિમ્ ॥ ૧-

દીક્ષામાહાત્મ્યમાહ
કુલાર્ણવે
ઉપપાતકલક્ષાણિ મહાપાતકકોટિકાઃ ।
ક્ષણાદ્દહતિ દેવેશિ દીક્ષા હિ વિધિના કૃતા ॥ ૧-

રુદ્રયામલે
દીક્ષિતો બ્રાહ્મણો યાતિ બ્રહ્મલોકં સુધામયમ્ ।
પ્. ૪૦) ઐન્દ્રં લોકં ક્ષત્રિયોઽપિ પ્રાજાપત્યં વિશસ્તથા ॥ ૧-

યાતિ ગન્ધર્વનગરં શૂદ્રો દીક્ષાપ્રસાદતઃ ।
દીક્ષાં વિના ન મોક્ષઃ સ્યાત્ પ્રાણિનાં શિવશાસનાત્ ॥ ૧-

સા ચ ન સ્યાદ્વિનાચાર્યમિત્યાચાર્યપરમ્પરા ।
વૈશમ્પાયનસંહિતાયામ્
સર્વસિદ્ધિકરી દીક્ષા સર્વસંપત્પ્રદાયિની ॥ ૧-

પ્રતિમાસ્વરવર્ણાનિ કાન્તિપુષ્ટિધનાનિ ચ ।
મોહનસ્તમ્ભનાકૃષ્ટિમારણોચ્ચાટનાનિ ચ ॥ ૧-

વશીકારં ચ કવિતાં બુદ્ધિં વૈ ધારણાયુતામ્ ।
તારણં ચ સમુદ્રસ્ય વહ્નેઃ શૈત્યં રણે જયમ્ ॥ ૧-

વિપિને ચાભયં ચૈવ શોકદુઃખાપહં તથા ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ દદાત્યેષા ન સંશયઃ ॥ ૧-

દીક્ષાશબ્દાર્થ ઉક્તો
રુદ્રયામલે
દિવ્યજ્ઞાનં યતો દદ્યાત્ કુર્યાત્ પાપસ્ય સંક્ષયમ્ ।
તેન દીક્ષેતિ લોકેઽસ્મિન્ કીર્તિતા મન્ત્રપારગૈઃ ॥ ૧-

મેરુતન્ત્રે
દીયતે જ્ઞાનવિજ્ઞાનં ક્ષીયન્તે પાપરાશયઃ ।
તેન દીક્ષેતિ હિ પ્રોક્તા પ્રાપ્તા ચેત્ સદ્ગુરોર્મુખાત્ ॥ ૧-

અસદ્ગુરુઃ સ્વયં નષ્ટઃ કથં તારયતે પરમ્ ।
આગમસારે
ગુરોર્મુખાન્મહાવિદ્યાં ગૃહ્ણીયાત્ પાપનાશિનીમ્ ॥ ૧-

તસ્માદ્યત્નાદ્ ગુરું કૃત્વા મન્ત્રસાધનમાચરેત્ ।
પ્. ૪૧) (ચામુણ્ડાતન્ત્રે)
ઉપવિદ્યાસુ સર્વાસુ ષટ્કર્માદિપ્રસાધને ॥ ૧-

નાત્ર દીક્ષાદ્યપેક્ષાસ્તિ નાત્રાઙ્ગાદિપ્રપૂજનમ્ ।
ઉપવિદ્યા યક્ષિણ્યાદ્યાઃ । ષટ્કર્માદિસાધનમન્ત્રાશ્ચ મહામન્ત્રાતિરિક્તાઃ સાધનમન્ત્રાઃ । અત્ર દીક્ષાપદં ક્રિયાવત્યાદિદીક્ષાપરમ્ । ઉપદેશદીક્ષા તુ સર્વત્રાવશ્યકી ।
પુસ્તકે લિખિતો મન્ત્રો યેન સુન્દરિ જપ્યતે ॥ ૧-

ન તસ્ય જાયતે સિદ્ધિર્હાનિરેવ પદે પદે ।
ગુરુમુખ્યાઃ ક્રિયાઃ સર્વા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદાઃ ॥ ૧-

ગુર્વનુક્તાઃ ક્રિયાઃ સર્વા નિષ્ફલાઃ સ્યુર્યતો ધ્રુવમ્ ।
ઇત્યાદિવચનાત્ ॥ ન ચ
શાસ્ત્રાદ્વા ગુરુવક્ત્રાદ્વા જ્ઞાત્વા મન્ત્રં પ્રસાધયેત્ ॥ ૧-

ઇતિ વચનાત્ પુસ્તકાદપિ મન્ત્રજ્ઞાનં સિદ્ધિજનકમિતિ વાચ્યમ્ । ગુરોર્ગૃહીતમન્ત્રઃ સાધકો મન્ત્રસાધનપ્રકારં શાસ્ત્રાદ્ગુરુ-મુખાદ્વા જ્ઞાત્વા મન્ત્રં સાધયેદિત્યસ્યૈવ તદર્થત્વાત્ ॥
મન્ત્રપદાર્થમાહ (પિઙ્ગલામતે)
મનનાદ્વિશ્વવિજ્ઞાનં ત્રાણં સંસારબન્ધનાત્ ।
યતઃ કરોતિ સંસિદ્ધિં મન્ત્ર ઇત્યુચ્યતે તતઃ ॥ ૧-

મન્ત્રમાહાત્મ્યમાહ (મેરુતન્ત્રે)
મન્ત્ર એવેશ્વરઃ સાક્ષાન્મન્ત્ર એવ મહૌષધમ્ ।
નહિ મન્ત્રાત્ પરં કશ્ચિત્ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ ॥ ૧-

તત્રૈવ-
સાધકાનાં ફલં દાતું તત્તદ્રૂપં ધૃતં સુરૈઃ ।
મુખ્યસ્વરૂપં તેષાં તુ મન્ત્રા એવ ન ચેતરત્ ॥ ૧-

પ્. ૪૨) (સારસંગ્રહે)
યથા દેવે તથા મન્ત્રે યથા મન્ત્રે તથા ગુરૌ ।
યથા ગુરૌ તથા સ્વાત્મન્યેવં ભક્તિક્રમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧-

ગુરુમાહાત્મ્યમાહ (રુદ્રયામલે)
ગુરુરેવ પરો મન્ત્રો ગુરુરેવ પરો જપઃ ।
ગુરુરેવ પરા વિદ્યા નાસ્તિ કિંચિદ્ગુરું વિના ॥ ૧-

યસ્ય તુષ્ટા ગુરુર્દેવિ તસ્ય તુષ્ટા મહેશ્વરી ।
યેન સંતોષિતો દેવિ ગુરુઃ સ હિ સદાશિવઃ ॥ ૧-

તસ્માદ્ગુરું ભજેદ્ભક્ત્યા તોષયેત્ સતતં ગુરુમ્ ।
ગુરોર્યત્ર પરીવાદો નિન્દા યત્ર પ્રવર્ત્તતે ॥ ૧-

કર્ણૌ તત્ર પિધાતવ્યૌ યદ્વા દૂરં પલાયનમ્ ।
(બ્રહ્મવૈવર્ત્તે)
યૈઃ શિષ્યૈઃ શશ્વદારાધ્યા ગુરવો હ્યવમાનિતાઃ ॥ ૧-

પુત્રમિત્રકલત્રાદિસંપદ્ભ્યઃ પ્રચ્યુતા હિ તે ।
યે ગુરુદ્રોહિણો મૂઢાઃ સતતં પાપકારિણઃ ॥ ૧-

તેષાં તુ યાવત્ સુકૃતં દુષ્કૃતં સ્યાન્ન સંશયઃ ।
પ્રાતિકૂલ્યં ગુરોર્નિત્યં મનસા વન્દનં ચરેત્ ॥ ૧-

સદાશિવધિયા નિત્યમેકગ્રામનિવાસિનમ્ ।
ગુરું વન્દેત ચેદ્દૂરે મનસા વન્દનં ચરેત્ ॥ ૧-

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં પૂજને યત્ ફલં ભવેત્ ।
તત્ ફલં સમવાપ્નોતિ પ્રત્યહં વન્દને ગુરોઃ ॥ ૧-

અવિદ્યો વા સવિદ્યો વા ગુરુરેવ તુ દૈવતમ્ ।
પ્. ૪૩) અમાર્ગસ્થોઽથ માર્ગસ્થો ગુરુરેવ પરા ગતિઃ ॥ ૧-

યથા સિદ્ધરસસ્પર્શાત્ તામ્રં ભવતિ કાઞ્ચનમ્ ।
સન્નિધાને ગુરોરેવં શિષ્યઃ શિવમયો ભવેત્ ॥ ૧-

તથા-
ઉત્પાદકબ્રહ્મદાત્રોર્ગરીયાન્ બ્રહ્મદઃ પિતા ।
તસ્માન્મન્યેત્ સતતં પિતુરપ્યધિકં ગુરુમ્ ॥ ૧-

(વસન્તલલિતભૈરવ્યામ્)
દિવ્યજ્ઞાનોપદેષ્ટારં દૈશિકં પરમેશ્વરમ્ ।
પૂજયેત્ પરયા ભક્ત્યા તસ્યાજ્ઞાં નૈવ લઙ્ઘયેત્ ॥ ૧-

યથા ગુરુસ્તથૈવેશો યથૈવેશસ્તથા ગુરુઃ ।
પૂજનીયાવુભૌ ભક્ત્યા ન ભેદો વિદ્યતે તયોઃ ॥ ૧-

નો દ્વૈતવાદં કુર્વીત ગુરુણા સહ કુત્રચિત્ ।
અદ્વૈતં ભાવયેદ્ભક્ત્યા ગુરુમીશઃ સ જાયતે ॥ ૧-

અન્યત્રાપિ
શિવે રુષ્ટે ગુરુસ્ત્રાતા ગુરૌ રુષ્ટે ન કશ્ચન ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ગુરુમેવ પ્રસાદયેત્ ॥ ૧-

(મેરુતન્ત્રે)
ઘૃણા૧ શઙ્કા૨ ભયં૩ લજ્જા૪ જુગુપ્સા૫ ચેતિ પઞ્ચમી ।
કુલં૬ શીલં૭ તથા શક્તિ૮રષ્ટૌ પાશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૧-

પાશબદ્ધઃ પશુઃ પ્રોક્તઃ પાશમુક્તઃ સદાશિવઃ ।
તસ્માત્ પાશહરો યોઽત્ર સ ગુરુર્નાન્ય ઉચ્યતે ॥ ૧-

તથા-
શઙ્કયા ભક્ષિતં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
સા શઙ્કા ભક્ષિતા યેન સ ગુરુર્દુર્લભઃ ક્ષિતૌ ॥ ૧-

પ્. ૪૪) (કુલરત્નાવલ્યામ્)
અત્રિનેત્રં શિવઃ સાક્ષાદચતુર્બાહુરચ્યુતઃ ।
અચતુર્વદનો બ્રહ્મા શ્રીગુરુઃ કથિતઃ પ્રિયે ॥ ૧-

સદાશિવસ્ય દેવસ્ય શ્રીગુરોરપિ પાર્વતિ ।
ઉભયોરન્તરં નાસ્તિ યઃ કરોતિ સ પાતકી ॥ ૧-

યથા ઘટશ્ચ કલશઃ કુમ્ભશ્ચૈકાર્થવાચકાઃ ।
તથા દેવશ્ચ મન્ત્રશ્ચ ગુરુશ્ચૈકાર્થ ઉચ્યતે ॥ ૧-

ન ગુરોઃ સદૃશં વસ્તુ ન દેવઃ શઙ્કરોપમઃ ।
ન ચ કૌલાત્ પરો યોગો ન વિદ્યા કાલિકાસમા ॥ ૧-

(મેરુતન્ત્રે)
ગુરુભક્તિવિહીનસ્ય તપો વિદ્યા વ્રતં કુલમ્ ।
વ્યર્થં સર્વં શવસ્યેવ નાનાલઙ્કારભૂષણમ્ ॥ ૧-

ગુરુશબ્દાર્થમાહ (આગમસારે)
ગકારઃ સિદ્ધિદઃ પ્રોક્તો રેફઃ પાપસ્ય દાહકઃ ।
ઉકારઃ શિવ ઇત્યુક્તસ્ત્રિતયાત્મા ગુરુઃ પરઃ ॥ ૧-

દૃઢવ્રતં સદાચારં શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતમ્ ।
કૃતજ્ઞં પાપભીતં ચ સાધુસજ્જનસંગમમ્ ॥ ૧-

આસ્તિકં દાનશીલં ચ સર્વભૂતહિતે રતમ્ ।
ગુરુલક્ષણમ્ (કુલાર્ણવે)
શ્રીગુરુઃ પરમેશાનિ શુદ્ધવર્ણો મનોહરઃ ॥ ૧-

સર્વલક્ષણસંપન્નઃ સર્વાવયવશોભિતઃ ।
સર્વાગમાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વમન્ત્રપ્રધાનવિત્ ॥ ૧-

લોકસંમોહનાકારો દેવવત્પ્રિયદર્શનઃ ।
પ્. ૪૫) ઇઙ્ગતાકારચેષ્ટાભિ ર્દૂરતઃ કૃતદુર્જનઃ ॥ ૧-

અન્તર્મુખો બહિર્દૃષ્ટિઃ સર્વજ્ઞો દેશકાલવિત્ ।
આજ્ઞાસિદ્ધસ્ત્રિકાલજ્ઞો નિગ્રહાનુગ્રહક્ષમઃ ॥ ૧-

વેદવેદાઙ્ગવિચ્છાન્તઃ સર્વજીવદયાપરઃ ।
સ્વાધીનેન્દ્રિયસંચારઃ ષડ્વર્ગવિજયક્ષમઃ ॥ ૧-

અગ્રગણ્યોઽતિગમ્ભીરઃ પાત્રાપાત્રવિશેષવિત્ ।
નિર્મલો નિત્યસંતુષ્ટો નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યશક્તિમાન્ ॥ ૧-

સદ્ભક્તવત્સલો ધીરઃ કૃપાલુઃ સ્મિતપૂર્વવાક્ ।
ભક્તિપ્રિયઃ સર્વસમો દયાલુઃ શિષ્યશાસિતા ॥ ૧-

સ્વેષ્ટદેવગુરુઃ પ્રાજ્ઞો વનિતાપૂજનોત્સુકઃ ।
નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે રતઃ કર્મણ્યનિન્દિતે ॥ ૧-

રાગદ્વેષભયક્રોધદમ્ભાહઙ્કારવર્જિતઃ ।
સ્વવિદ્યાનુષ્ઠાનતપોવિદ્યાનાં ચ પ્રકાશકઃ ॥ ૧-

યદૃચ્છાલાભસંતુષ્ટો ગુણદોષવિભેદકઃ ।
સ્ત્રીધનાદિષ્વનાસક્તો દુઃસઙ્ગવ્યસનોઞ્ઝિતઃ ॥ ૧-

અલોલુપોઽહિંસ્રકશ્ચાપક્ષપાતી વિચક્ષણઃ ।
વિત્તવિદ્યાદિભિર્મન્ત્રયન્ત્રતન્ત્રાદ્યવિક્રયી ॥ ૧-

નિઃસંકલ્પો નિર્વિકલ્પો નિર્ણીતાત્માતિધાર્મિકઃ ।
તુલ્યનિન્દાસ્તુતિર્મૌની નિરપેક્ષો નિયામકઃ ॥ ૧-

ઇત્યાદિલક્ષણોપેતઃ કથિતઃ શ્રીગુરુઃ પ્રિયે ।
અથ નિષિદ્ધગુરુલક્ષણમ્ (તત્ત્વસારે)
બહ્વાશી દીર્ઘસૂત્રી ચ વિષયાદિષુ લોલુપઃ ॥ ૧-

હેતુવાદરતો દુષ્ટો વાગ્વાદી ગુરુનિન્દકઃ ।
પ્. ૪૬) અરોમા બહુરોમા ચ નિન્દિતાશ્રમસેવકઃ ॥ ૧-

કાલદન્તોઽસિતોષ્ઠશ્ચ દુર્ગન્ધિશ્વાસવાહકઃ ।
દુષ્ટલક્ષણસંપન્નો યદ્યપિ સ્વયમીશ્વરઃ ॥ ૧-

બહુપ્રતિગ્રહાસક્ત આચાર્યઃ શ્રીક્ષયાવહઃ ।
અથ શિષ્યલક્ષણમ્ (કુલાર્ણવે)
સચ્છિષ્યં તં કુલેશાનિ સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ॥ ૧-

શમાદિસાધનોપેતં ગુણશીલસમન્વિતમ્ ।
શુદ્ધદેહાન્વવાયજ્ઞં ધાર્મિકં શુદ્ધમાનસમ્ ॥ ૧-

વિશ્વાસવિનયોપેતં વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતમ્ ।
અસાધ્યસાધકં શૂરં બલકાન્તિસમન્વિતમ્ ॥ ૧-

અનુકૂલક્રિયાયુક્તમપ્રમત્તં વિચક્ષણમ્ ।
હિતસત્યમિતસ્નિગ્ધભાષિણં મુક્તદૂષણમ્ ॥ ૧-

સકૃદુક્તગૃહીતાર્થં ચતુરં બુદ્ધિવિસ્તરમ્ ।
ગૃહમત્યાસવોત્સઙ્ગ નિર્વિકારમસેવકમ્ ॥ ૧-

વિમૃશ્યકારિણં વીરં મનોદારિદ્ર્યવર્જિતમ્ ।
સર્વકાર્યાતિકુશલં ધીરં સર્વોપકારકમ્ ॥ ૧-

અત્યર્થં પરનિન્દાયાં વિમુખં સુમુખં પ્રિયે ।
જિતેન્દ્રિયં સુસંતુષ્ટં ધીમન્તં બ્રહ્મચારિણમ્ ॥ ૧-

ત્યક્તાધિવ્યાધિચાપલ્યં દુઃશઙ્કાતઙ્કવર્જિતમ્ ।
ગુરુધ્યાનસ્તુતિકથાસેવનાભજનોત્સુકમ્ ॥ ૧-

ગુરુદૈવતભક્તં ચ કામિની ભજનોત્સુકમ્ ।
ગુર્વાજ્ઞાપાલકં દેવિ ગુરુકીર્તિપ્રશંસકમ્ ॥ ૧-

પ્. ૪૭) ગુરુવાક્યપ્રમાણજ્ઞં ગુરુશુશ્રુષણે રતમ્ ।
ચિત્તાનુવર્તિનં પ્રેક્ષ્યકારિણં કુલનાયિકે ॥ ૧-

લજ્જાભિમાનગર્વાદિવર્જિતં ગુરુસન્નિધૌ ।
નિરપેક્ષં ગુરુદ્રવ્યે તત્પ્રસાદાભિકાઙ્ક્ષિણમ્ ॥ ૧-

ગુરુધ્યાનાદિનિરતં મોક્ષમાર્ગાભિકાઙ્ક્ષિણમ્ ।
ઇત્યાદિલક્ષણોપેતં ગુરુઃ શિષ્યં પરિગ્રહેત્ ॥ ૧-

કુત્સિતશિષ્યલક્ષણં તત્રૈવ -
દુષ્ટાન્વવાયજં દુષ્ટં ગુણહીનં વિરૂપિતમ્ ।
પરશિષ્યં ચ પાખણ્ડં ધૂર્તં પણ્ડિતમાનિનમ્ ॥ ૧-

હીનાધિકવિકારાઙ્ગં વિકલાવયવાન્વિતમ્ ।
પઙ્ગુમન્ધં ચ વધિરં મલિનં વ્યાધિપીડિતમ્ ॥ ૧-

ઉચ્છિષ્ટં દુર્મુખં ચાપિ સ્વેચ્છાવેશધરં વિટમ્ ।
દુર્ભિદગ્ધં કુચેષ્ટં ચ કુટિલં ભીમવીક્ષણમ્ ॥ ૧-

નિદ્રાલસ્યયુતં તન્દ્રાદ્યૂતાદિવ્યસનાન્વિતમ્ ।
કપાટકુડ્યસ્તમ્ભાદૌ તિરોહિતતનું સદા ॥ ૧-

શૂન્યમુક્તકરં ક્ષુદ્રં શ્રદ્ધાભક્તિવિવર્જિતમ્ ।
કિમેકવાદિનં સ્તબ્ધં દૂષકં ચપલં શઠમ્ ॥ ૧-

ધનસ્ત્રીશુદ્ધિરહિતં નિષેધવિધિવર્જિતમ્ ।
રહસ્યભેદકં ચાપિ વેદકાર્યાર્થઘાતકમ્ ॥ ૧-

માર્જારબકવૃત્તિં ચ રન્ધ્રાન્વેષણતત્પરમ્ ।
માયાન્વિતં કૃતઘ્નં ચ પ્રચ્છન્નાન્તરદાયકમ્ ॥ ૧-

પ્. ૪૮) વિશ્વાસઘાતક્તં દેવદ્રોહિણં પાપકારિણમ્ ।
અવિશ્વાસમવિદ્યાઙ્ગમનર્થસિદ્ધિકાઙ્ક્ષિણમ્ ॥ ૧-

આતતાયિનમાદિત્સું કુત્સિતં કૂટસાક્ષિણમ્ ।
સર્વત્ર યાચકં દેવિ સર્વાકૃષ્ટાભિગામિનમ્ ॥ ૧-

અસત્યનિષ્ઠં ચાસક્તં ગ્રામ્યાદિબહુભાષિણમ્ ।
દુર્વિચારવિતર્કાદિકારકં કલહપ્રિયમ્ ॥ ૧-

વૃથાક્ષેપકરં ભ્રાન્તં ભ્રામકં વાગ્વિડમ્બકમ્ ।
પરોક્ષે દૂષણકરં પ્રત્યક્ષે પ્રિયવાદિનમ્ ॥ ૧-

વાગ્રુક્ષવાદિનં વિદ્યાચૌરમાત્મપ્રશંસકમ્ ।
ગુણાસહિષ્ણું સદ્ભીતમતિક્રોધસમન્વિતમ્ ॥ ૧-

ચાર્વાકં દુર્જનસખં સર્વલોકવિગર્હિતમ્ ।
પિશુનં પરસંતાપં સર્વપ્રાણિભયંકરમ્ ॥ ૧-

અક્લેશવાદિનં મિત્રદ્રોહિણં ભ્રાતૃવઞ્ચકમ્ ।
જિહ્વોપસ્થપરં દેવિ તસ્કરં પશુચેષ્ઠિતમ્ ॥ ૧-

અકારણદ્વેષહાસ્યક્લેશક્રોધાદિકારિણમ્ ।
અતિહાસ્યસ્ય કર્તારં ભ્રમાન્તઃપરિહાસકમ્ ॥ ૧-

કામુકં ચાટિનિર્લજ્જં મિથ્યાદુશ્ચેષ્ટસૂચકમ્ ।
અસૂયામદમાત્સર્યદમ્ભાહંકારસંયુતમ્ ॥ ૧-

ઈર્ષ્યાપૈશુન્યપારુષ્યકાર્પણ્યક્રોધમાનિનમ્ ।
અધીરં દુઃખિતં દ્વેષ્યમશક્તં તત્ત્વવર્જિતમ્ ॥ ૧-

અસિદ્ધકુમતિં મૂઢં ચિન્તાકુલિતમાનસમ્ ।
તૃષ્ણાલોભયુતં દીનમતુષ્ટં સર્વયાચકમ્ ॥ ૧-

પ્. ૪૯) બહ્વાશિનં કપટિનં ભ્રામકં કુટિલં પ્રિયે ।
ભક્તિશ્રદ્ધાદયાશાન્તિધર્માચારવિવર્જિતમ્ ॥ ૧-

માતાપિતૃગુરુપ્રાજ્ઞમહતાં હાસ્યકારકમ્ ।
કુલદ્રવ્યાદિવીભત્સં ગુરુસેવાભિમાનિનમ્ ॥ ૧-

સ્ત્રીદુષ્ટં સમયભ્રષ્ટં ગુરુશપ્તં મહેશ્વરિ ।
ઇત્યાદિવિગુણોપેતં ગુરુઃ શિષ્યં પરિત્યજેત્ ॥ ૧-

સ્નેહાદ્વા લોભતો વાપિ યદિ ગૃહ્ણાતિ દીક્ષયેત્ ।
તસ્મિન્ ગુરૌ સશિષ્યે ચ દેવતાશાપ આપતેત્ ॥ ૧-

તસ્માદેવં વિધં શિષ્યં ન ગૃહ્ણીયાત્ કદાચન ।
યદિ ગૃહ્ણાતિ મોહેન તત્પાપૈઃ પ્રાપ્યતે ગુરુઃ ॥ ૧-

મન્ત્રિપાપં ચ રાજાનં પતિં જાયાકૃતં યથા ।
તથા શિષ્યકૃતં પાપં પ્રાયો ગુરુમપિ સ્પૃશેત્ ॥ ૧-

જ્ઞાનેન કૃપયા વાપિ ગુરુઃ શિષ્યં પરીક્ષયેત્ ।
સંવત્સરં તદર્દ્ધં વા તદર્દ્ધં વા તદર્દ્ધતઃ ॥ ૧-

ઉત્તમાનધમે કાર્યે નીચાનુત્તમકર્મણિ ।
પ્રાણદ્રવ્યપ્રદાનાદ્યૈરાદેશૈશ્ચ સમાગમૈઃ ॥ ૧-

તન્મર્મસૂચકૈર્વાક્યૈર્માયાભિઃ ક્રૂરચેષ્ટિતૈઃ ।
પક્ષપાતૈરુદાસીનૈરનેકૈશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ॥ ૧-

આહૃષ્ટઃ પીડિતશ્ચાપિ યો વિષાદં ન યાતિ ચ ।
ગુરુઃ કૃપાં કરોતીતિ મુદા સંવેદયેત્ સદા ॥ ૧-

શ્રીગુરુસ્મરણે વાપિ કીર્ત્તને ચાપિ વન્દને ।
પરિચર્યાયામાહ્વાને પ્રેષણેઽન્વેષણે પ્રિયે ॥ ૧-

પ્. ૫૦) આનન્દકમ્પરોમાઞ્ચસ્વરનેત્રાદિવિક્રિયા ।
યેષાં સ્યાત્ તે ન યોગ્યાઃ સ્યુર્મન્ત્રસિદ્ધિરપીશ્વરિ ॥ ૧-

(મન્ત્રમુક્તાવલ્યામ્)
તયોર્વત્સરમાત્રેણ જ્ઞાતાન્યોન્યં ભવિષ્યતિ ।
ગુરુતા શિષ્યતા વાપિ નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ ॥ ૧-

(મેરુતન્ત્રે)
ધનાર્થિનસ્તુ ગુરવઃ શિષ્યાઃ સિદ્ધ્યર્થિનઃ કલૌ ।
તસ્માન્ન ચોભયોઃ સિદ્ધિર્દેવતાનાં વિડમ્બનમ્ ॥ ૧-

(લિઙ્ગાગમે)
શિષ્યશ્ચ સદ્ગુરોર્મન્ત્રં હૃહીત્વા તં પરિત્યજેત્ ।
ગુરુત્યાગકરઃ શિષ્યઃ પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥ ૧-

(રુદ્રયામલે)
ગુરુત્યાગાદ્ભવેન્મૃત્યુર્મન્ત્રત્યાગાદ્દરિદ્રતા ।
ગુરુમન્ત્રપરિત્યાગાદ્રૌરવં નરકં વ્રજેત્ ॥ ૧-

કૌલિકેન પશોર્મન્ત્રગ્રહણે તુ તત્પરિત્યાગોઽપિ દેવ્યાગમે ઉક્તઃ ।
યદિ દૈવાત્ પશોર્વિદ્યા લભ્યતે કુલજૈર્નરૈઃ ।
દ્વિજં તુ કૌલિકં પ્રાપ્ય પુનર્વિદ્યામુપાલભેત્ ॥ ૧-

યો ગૃહ્ણાતિ પશોર્દીક્ષાં તસ્યાધિર્ગાત્રપીડનમ્ ।
ભવત્યેવ ન સંદેહો બન્ધનં ચૈવ વા ભવેત્ ॥ ૧-

વટપત્રે લિખિત્વા ચ તન્મન્ત્રં શ્રોતસિ ક્ષિપેત્ ।
સદ્ગુરું વા સમાશ્રિત્ય ગૃહ્ણીયાત્ સંસ્કૃતં મનુમ્ ॥ ૧-

(કુલાર્ણવે)
શ્રીગુરું લક્ષણોપેતં સંશયચ્છેદકારકમ્ ।
પ્. ૫૧) લબ્ધ્વા જ્ઞાનપ્રદં દેવિ ન ગુર્વન્તરમાશ્રયેત્ ॥ ૧-

અનભિજ્ઞં ગુરું પ્રાપ્ય સંશયાચ્છેદકારકમ્ ।
શિષ્યો ગુર્વન્તરં ગત્વા તદ્દોષૈર્નાનુલિપ્યતે ॥ ૧-

(શૈવાગમે)
ગુરવો બહવઃ સન્તિ કુમન્ત્રૌષધવેદિનઃ ।
નિગમાગમશાસ્ત્રોક્તમન્ત્રજ્ઞો દુર્લભો ભુવિ ॥ ૧-

સુવિજ્ઞશ્ચોદ્ધરેન્મૂર્ખં ન મૂર્ખો મૂર્ખમુદ્ધરેત્ ।
શિલાં સંતારયેન્નૌર્હિ કિં શિલાં તારયેચ્છિલા ॥ ૧-

મધુલુબ્ધો યથા ભૃઙ્ગઃ પુષ્પાત્ પુષ્પાન્તરં વ્રજેત્ ।
જ્ઞાનલુબ્ધસ્તથા શિષ્યો ગુરોર્ગુર્વન્તરં વ્રજેત્ ॥ ૧-

(વારાહીતન્ત્રે)
સ્વનામ્ના ન ગુરુઃ કાર્યો ભાર્યા ચ માતૃનામિકા ।
અથોક્તલક્ષણલક્ષિતસ્યાપિ ગુરોર્વિશેષમાહ । (રુદ્રયામલે)
વૈષ્ણવે વૈષ્ણવો ગ્રાહ્યઃ શૈવે શૈવશ્ચ શાક્તિકે ॥ ૧-

શૈવઃ શાક્તોઽપિ સર્વત્ર દીક્ષાસ્વામી ન સંશયઃ ।
વ્યુત્ક્રમેણ મહેશાનિ મન્ત્રસિદ્ધિર્ભવેન્ન હિ ॥ ૧-

ન પત્નીં દીક્ષયેદ્ભર્ત્તા ન પિતા દીક્ષયેત્ સુતામ્ ।
ન પુત્રં ચ તથા ભ્રાતા ભ્રાતરં ચ ન દીક્ષયેત્ ॥ ૧-

ન પત્નીં દીક્ષયેદ્ભર્તેતિ પશુકલ્પે । વીરકલ્પે તુ -
વીરાણાં કૌલિકાનાં ચ ભર્તા દીક્ષણમાચરેત્ ।
ભર્તુર્દીક્ષાપ્રદાને તુ ન દોષઃ કૌલિકાગમે ॥ ૧-

શિવેન દીક્ષા પૂર્વં તુ ગૌર્યૈ દત્તા શુભાવહા- ઇત્યુક્તમ્ ।
તથા-
પિતુર્મન્ત્રં ન ગૃહ્ણીયાત્ તથા માતામહાદપિ ॥ ૧-

પ્. ૫૨) સોદરાચ્ચ કનિષ્ઠાદ્વા વૈરિપક્ષાશ્રિતાત્ તથા ।
(ગણેશવિમર્ષિણ્યામ્)
પિતુર્દીક્ષા યતેર્દીક્ષા દીક્ષા ચ વનવાસિનઃ ॥ ૧-

વિવિક્તાશ્રમિણો દીક્ષા સા ન કલ્યાણદાયિની ।
(યોગિનીતન્ત્રે)
નિર્વીર્યં હિ પિતુર્મન્ત્રં તથા માતામહસ્ય ચ ॥ ૧-

સોદરસ્ય કનિષ્ઠસ્ય વૈરિપક્ષાશ્રિતસ્ય ચ ।
પ્રમાદાદ્વા તથાજ્ઞાનાત્ પિતૃદીક્ષાં યદાચરેત્ ॥ ૧-

પ્રાયશ્ચિત્તં તતઃ કૃત્વા પુનર્દીક્ષાં સમાચરેત્ ।
અત્ર પિતુરિત્યનાદરે ષષ્ઠી તેન પિત્રાદિષ્વભક્તિરૂપોઽનાદરોઽતિપરિ-ચયાદિના યદિ ભવતિ તદા પુત્રાદિના મન્ત્રો ન ગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ । ઇતિ સુધાર્ણવકૃતઃ ।
મત્સ્યસૂક્તે તુ -
નિર્વીર્યં હિ પિતુર્મન્ત્રં શૈવે શાક્તે ન દુષ્યતિ - ઇત્યુક્તમ્ ॥ ૧-

(તારાકલ્પે)
કથમપિ મનુમેતં પ્રાપ્ય શિષ્યાય કસ્મૈ
નિજકુલતિલકાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય દદ્યાત્ - ઇદં તારાવિષયકમ્ । શ્રી વિદ્યાવિષયેઽપિ ન પિતૃદીક્ષાનિષેધઃ । તદુક્તં (શ્રીક્રમે)
મનુર્વિમૃશ્ય દાતવ્યો જ્યેષ્ઠપુત્રાય ધીમતે ।
સ્વીયમન્ત્રગ્રહણે તુ ગુરુવિચારો ન કર્તવ્યઃ ।
સ્વીયમન્ત્રોપદેશે તુ ન કુર્યાદ્ગુરુચિન્તનમ્ ॥ ૧-૪૦૭ ॥ ॥
ઇતિ ભૈરવત્રન્ત્રવચનાત્ ।
તથા ચ -
બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં વશિષ્ઠાય મહાત્મને ।
વસિષ્ઠોઽપિ સ્વપુત્રાય મત્પિત્રે દત્તવાન્ સ્વયમ્ ॥ ૧-

પ્. ૫૩) પ્રસન્નહૃદયઃ સ્વચ્છઃ પિતા મે કરુણાનિધિઃ ।
કુરુક્ષેત્રે મહાતીર્થે સૂર્યપર્વણિ દત્તવાન્ ॥ ૧-

ઇતિ વિષ્ણુમન્ત્રમધિકૃત્ય વૈશમ્પાયનસંહિતાયાં શૌનકં પ્રતિ વ્યાસવાક્યાદ્વિષ્ણુમન્ત્રેઽપિ ન પિતૃદીક્ષાનિષેધઃ ।
સ તૂપદેશ્યઃ પુત્રશ્ચ વ્યત્યયી ચ સુતસ્તથા ।
ઇતિ નારાયણીયવચનાદભક્તસ્યૈવ પુત્રસ્ય પિતૃદીક્ષાનિષેધઃ । ઇતિ સંપ્રદાયવિદઃ । વ્યત્યયી મન્ત્રાન્તરં દત્વા મન્ત્રાન્તરગ્રાહકઃ ।
(યોગિનીતન્ત્રે)
સ્ત્રિયો દીક્ષા શુભા પ્રોક્તા માતુશ્ચાષ્ટગુણા સ્મૃતા ॥ ૧-

સાધ્વી ચૈવ સદાચારા ગુરુભક્તા જિતેન્દ્રિયા ।
સર્વમન્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞા સુશીલા પૂજને રતા ॥ ૧-

ગુરુયોગ્યા ભવેત્ સા હિ વિધવા પરિવર્જિતા ।
(વૈશમ્પાયનસંહિતાયામ્)
સ્વપ્નલબ્ધં સ્ત્રિયા દત્તં સંસ્કારેણૈવ સિદ્ધ્યતિ ॥ ૧-

સંસ્કારશ્ચ તત્રૈવ -
સ્વપ્નલબ્ધે ચ કલશે ગુરોઃ પ્રાણાન્ નિવેશયેત્ ।
વટપત્રે કુઙ્કુમેન લિખિત્વા ગ્રહણં કૃતમ્ ॥ ૧-

તતઃ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ વિફલં ત્વન્યથા ભવેત્ ।
સિદ્ધમન્ત્રગ્રહણે તુ ન કશ્ચિદ્વિચારઃ । તદુક્તં (શક્તિયામલે)
સિદ્ધમન્ત્રો યદિ ભવેત્ તદા પત્નીં સુદીક્ષયેત્ ॥ ૧-

શક્તિત્વેન વરારોહે ન ચ સા પુત્રિકા ભવેત્ ।
પિતા તથાવિધઃ પુત્ર્યૈ તથા દીક્ષાં સમાચરેત્ ॥ ૧-

ભ્રાતા સિદ્ધમનુર્ભૂયાત્ ગુરુર્ભ્રાતુસ્તુ શક્તિતઃ ।
સિદ્ધમન્ત્રો નરઃ સર્વમયોગ્યં યોગ્યતાં નયેત્ ॥ ૧-

પ્. ૫૪) (મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે)
ન મન્ત્રે ચાધિકારોઽસ્તિ શૂદ્રાણાં નિયમઃ પરઃ ।
મન્ત્રાભાવાદમન્ત્રેણ ભાષિતં સર્વકર્મ હિ ॥ ૧-

(સાતાતપસંહિતાયામ્)
યાવન્ત્યર્ણાનિ મન્ત્રાણાં સ્ત્રીશૂદ્રાદેઃ પ્રદાપયેત્ ।
તાવત્યો બ્રહ્મહત્યાઃ સ્યુઃ સ્વયમાહ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧-

ઇતિ વૈદિકાદિમન્ત્રપરમ્ ॥
(ભવિષ્યોત્તરે)
બ્રાહ્મણા ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા યે શુચયોઽમલાઃ ।
તેષાં મન્ત્રાઃ પ્રદેયા વૈ ન તુ સંકીર્ણવર્ણિનામ્ ॥ ૧-

(દેવીયામલે)
સ્વાહાપ્રણવસંયુક્તં મન્ત્રં શૂદ્રે દદદ્દ્વિજઃ ।
શૂદ્રો નિરયગામી સ્યાદ્વિપ્રઃ શૂદ્રત્વમાપ્નુયાત્ ॥ ૧-

(બ્રહ્મપુરાણે)
વૈદિકો મિશ્રિતો વાપિ વિપ્રાદીનાં વિધીયતે ।
તાન્ત્રિકો વિપ્રભક્તસ્ય શૂદ્રસ્યાપિ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૧-

(ભાગવતે ૧૧ સ્કન્ધે)
વૈદિકસ્તાન્ત્રિકો મિશ્ર ઇતિ મે ત્રિવિધો મખઃ ।
ત્રયાણામીપ્સિતેનૈવ વિધિના માં સમર્ચ્ચયેત્ ॥ ૧-

(સામ્બપુરાણે)
શ્રુતિભ્રષ્ટઃ શ્રુતિપ્રોક્તપ્રાયશ્ચિત્તે ભયં ગતઃ ।
ક્રમેણ શ્રુતિસિદ્ધ્યર્થં બ્રાહ્મણસ્તં સમાશ્રયેત્ ॥ ૧-

પઞ્ચરાત્રં ભાગવતં તન્ત્રં વૈખાનસાભિધમ્ ।
વેદભ્રષ્ટાન્ સમુદ્દિશ્ય કમલાપતિરુક્તવાન્ ॥ ૧-

(આચારકુસુમાવલ્યામ્)
બ્રહ્મવીર્યસમુત્પન્નો બ્રાહ્મણીગર્ભસંભવઃ ।
પ્. ૫૫) વેદોક્તાશેષસંસ્કારસંસ્કૃતઃ સર્વદા શુચિઃ ॥ ૧-

અધીતવેદવેદાઙ્ગો વેદાન્તાર્થવિચક્ષણઃ ।
ત્રિકાલવિહિતસ્નાનસંધ્યોપાસનતર્પણઃ ॥ ૧-

નિત્યં સહસ્રગાયત્રીજાપકો વૈશ્વદેવકૃત્ ।
અગ્નિહોત્રી સાવધાનો દૈવે પૈત્રે ચ કર્મણિ ॥ ૧-

સ્વકર્મચ્યુતિભીતશ્ચ ભીતઃ કાલવ્યતિક્રમાત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તેષ્વભીતશ્ચ સદાચારેષુ સાદરઃ ॥ ૧-

ગર્હિતાચારવિમુખઃ શાન્તો દાન્તઃ પ્રસન્નધીઃ ।
ઇત્યાદિલક્ષણોપેતઃ કથિતો વૈદિકો બુધૈઃ ॥ ૧-

એતદન્યબ્રાહ્મણા યે વેદભ્રષ્ટાશ્ચ તે મતાઃ ।
વેદભ્રષ્ટદ્વિજાતીનાં મિશ્રોઽધ્વા સિદ્ધિદઃ કલૌ ॥ ૧-

વેદોક્ત એવ માર્ગઃ સ્યાદ્વૈદિકસ્ય દ્વિજસ્ય ચ ।
પરિત્યક્તશ્રૌતમાર્ગઃ પતિતઃ કથ્યતે દ્વિજઃ ॥ ૧-

(નારદપઞ્ચરાત્રે)
સ્ત્રીશૂદ્રેભ્યો મનું દદ્યાત્ સ્વાહાપ્રણવવર્જિતમ્ ।
(કુલાર્ણવે)
સ્ત્રીશૂદ્રાણામયં મન્ત્રો નમોઽન્તશ્ચ સુખાવહઃ ॥ ૧-

એતજ્જ્ઞાત્વા મહેશાનિ ચાણ્ડાલાનપિ દીક્ષયેત્ ।
(યાજ્ઞવલ્ક્યસંહિતાયામ્)
ન વૈદિકં જપેચ્છૂદ્રઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ કદાચન ॥ ૧-

નમોઽન્તં શૈવમન્ત્રં વા વૈષ્ણવં ચેષ્યતે બુધૈઃ ।
(મેરુતન્ત્રે)
મોહાદ્વા કામતઃ શૂદ્રઃ પુરાણં સંહિતાં સ્મૃતિમ્ ॥ ૧-

પઠન્નરકમાપ્નોતિ પિતૃભિઃ સહ પાપકૃત્ ।
પ્. ૫૬) યઃ શૂદ્રો બુદ્ધિપૂર્વં તુ શૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્દ્વિજઃ ॥ ૧-

વેદં તૌ દુઃખિતૌ સ્તોઽસ્મિન્ ભવેઽન્યત્ર તુ નારકૌ ।
અધિકારમદાદ્યસ્તુ ધનસ્ય મદતોઽપિ વા ॥ ૧-

શૂદ્રસ્તુ શૃણુયાદ્વેદં સ નિર્વંશશ્ચ નિર્ધનઃ ।
અજ્ઞાનાચ્ચેચ્છુતો વેદઃ શ્રાવિતો વા દ્વિજન્મના ॥ ૧-

પ્રાજાપત્યત્રયં કૃત્વા તૌ દ્વૌ શુદ્ધૌ ભવિષ્યતઃ ।
ભૂતશુદ્ધિતન્ત્રોક્તાનિ તન્ત્રચિન્તામણિલિખિતવચનાનિ ।
પ્રણવોચ્ચારણાદ્ધોમાચ્છાલગ્રામશિલાર્ચનાત્ ॥ ૧-

બ્રાહ્મણીગમનાચ્ચૈવ શૂદ્રશ્ચાણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ।
શૂદ્રસ્ય પ્રણવોચ્ચારં પુરાણાસંમતં પ્રિયે ॥ ૧-

તસ્માદ્યત્નેન કર્તવ્યં તન્ત્રોક્તં શૂદ્રજાતિના ।
મહાવિદ્યાપ્રભાવેણ શૂદ્રો વૈશ્યત્વમાપ્નુયાત્ ॥ ૧-

પ્રણવાદ્યં મહેશાનિ ગૃહ્ણીયુઃ શૂદ્રજાતયઃ ।
એતદ્દીક્ષાપરં તત્ત્વં સુગોપ્યં પરમેશ્વરિ ॥ ૧-

(રુદ્રયામલે)
પ્રવૃત્તે ભૈરવીતન્ત્રે સર્વે વર્ણા દ્વિજાતયઃ ।
નિવૃત્તે ભૈરવી તન્ત્રે સર્વે વર્ણાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ૧-

અત્ર દ્વિજાતય ઇતિ વર્ણદ્વયજાતાઃ । કુણ્ડાદય ઇતિ નાગોજિભટ્ટાઃ ।
(સૌત્રામણિતન્ત્રે)
માયાબીજં બ્રાહ્મણઃ સ્યાચ્છ્રીબીજં ક્ષત્રિયઃ સ્મૃતઃ ।
કામબીજં ભવેદ્વૈશ્યો વાગ્ભવં શૂદ્ર ઈરિતઃ ॥ ૧-

ચતુર્બીજપરિત્યક્તો મન્ત્રઃ પૌલસ્ત્યસંજ્ઞકઃ ।
ચતુર્બીજં બ્રાહ્મણાનાં ક્ષત્રિયાણાં ત્રિબીજકમ્ ॥ ૧-

બીજદ્વયં તુ વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં ત્વેકબીજકમ્ ।
પ્. ૫૭) (બ્રહ્મપુરાણે)
ઓંકારાદિસમાયુક્તં નમસ્કારાન્તમીરિતમ્ ।
સ્વનામ સર્વસત્ત્વાનાં મન્ત્ર ઇત્યભિધીયતે ॥ ૧-

(યામલે)
સ્વતારારાશિકોષ્ઠાનામનુકૂલાન્ ભજેન્મનૂન્ ।
શિષ્યાનુકૂલં ચક્રેભ્યો જ્ઞાત્વા દદ્યાન્મનું ગુરુઃ ॥ ૧-

અથ ચક્રવિચારઃ । તદુક્તમ્ (ભુવનેશ્વરી તન્ત્રે)
તારાશુદ્ધિર્વૈષ્ણવાનાં કોશશુદ્ધિઃ શિવસ્ય ચ ।
રાશિશુદ્ધિસ્ત્રૈપુરે ચ ગોપાલેઽકડમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧-

અકડમો વામનસ્ય ગણેશે દન્તચક્રકમ્ ।
દન્તચક્રં વરાહસ્ય મહાલક્ષ્મ્યાઃ કુલાકુલે ॥ ૧-

નામાદિચક્રે સર્વેષાં ભૂતચક્રે તથૈવ ચ ।
દોષાન્ સંશોધ્ય ગૃહ્ણીયાદ્ગુરુવાક્યેન જલ્પકઃ ॥ ૧-

(વારાહસંહિતાયામ્)
તારાચક્રં રાશિચક્રં નામચક્રં તથૈવ ચ ।
અત્ર ચેત્ સગુણો મન્ત્રો નાન્યચક્રં વિચારયેત્ ॥ ૧-

અથ વક્ષ્યે વિચારોઽયં ચક્રાણાં સિદ્ધિહેતવે ।
તતસ્તુ પ્રથમં વક્ષ્યે સ્વકુલાકુલચક્રકમ્ ॥ ૧-

કારણાત્ પઞ્ચભૂતાનામુદ્ભૂતા માતૃકા યતઃ ।
અતો ભૂતાત્મકા વર્ણાઃ પઞ્ચપઞ્ચવિભાગતઃ ॥ ૧-

વાયવગ્નિભૂજલાકાશાઃ પઞ્ચાશલ્લિપયઃ ક્રમાત્ ।
પઞ્ચ હ્રસ્વાઃ પઞ્ચ દીર્ઘા વિન્દ્વન્તાઃ સંધિસંભવાઃ ॥ ૧-

પઞ્ચશઃ કાદયઃ ષક્ષલસહાન્તાઃ સમીરિતાઃ ।
પઞ્ચપઞ્ચેતિ દશવર્ણા ઇત્યર્થઃ । વાયવગ્નિભૂજલાકાશા ઇતિ । અ-આ-એકચટતપયષા મારુતાઃ । ઇ-ઈ-ર્-એખછઠથફરક્ષા આગ્નેયાઃ । ઉ-ઊ-ઓગજડદબલલાઃ ભૌમાઃ ।
પ્. ૫૮) ઋ-ૠ ઔઘઝઢધભવસા જલીયાઃ । ઌ ૡ અંઙઞણનમશહા નાભસાઃ । પઞ્ચહ્રસ્વા ઇતિ અ ઇ ઉ ઋ ઌ । પઞ્ચદીર્ઘા ઇતિ આ ઈ ઊ ૠ ૡ । વિન્દ્વન્તા ઇતિ વિન્દુરન્તે યસ્ય તેન અં ઇત્યર્થઃ । સંધિસંભવા ઇતિ એ ઐ ઓ ઔ ।
સ્વનામાદ્યક્ષરાણાં તુ મિત્રં વા સ્વકુલં વરમ્ ॥ ૧-

તદ્યથા -
સાધકસ્યાક્ષરં પૂર્વં મન્ત્રસ્યાપિ તથાક્ષરમ્ ।
યદ્યેકભૂતદૈવત્યં જાનીયાત્ સ્વકુલં હિ તત્ ॥ ૧-

મિત્રમિતિ પરસ્પરમૈત્રમ્ । તદુક્તમ્ (દીપિકાયામ્)
પાર્થિવં વારુણં મૈત્રમાગ્નેયસ્યાપિ મારુતમ્ ।
પાર્થિવાનામક્ષરાણાં શત્રુત્વે મારુતં સ્થિતમ્ ॥ ૧-

આગ્નેયસ્યામ્ભસં શત્રુરમ્ભસસ્તૈજસં સ્મૃતમ્ ।
એતેષામેવ સર્વેષામવિરોધિ તુ નાભસમ્ ॥ ૧-

પરસ્પરવિરુદ્ધાનાં ન કુર્યાન્મેલનં સુધીઃ ।
ઉક્તં કુલાકુલં ચક્રં સમસ્તપુરુષાર્થકમ્ ॥ ૧-

વાયુઃ
અગ્નિઃ
ભૂઃ
જલમ્
આકાશઃ
અ
ઇ
ઉ
ઋ
ઌ
આ
ઈ
ઊ
ૠ
ૡ
એ
ઐ
ઓ
ઔ
અં
ક
ખ
ગ
ઘ
ઙ
ચ
છ
જ
ઝ
ઞ
ટ
ઠ
ડ
ઢ
ણ
ત
થ
દ
ધ
ણ
પ
ફ
બ
ભ
ંઅ
ય
ર
લ
વ
શ
ષ
ક્ષ
લ
સ
ઃઅ
ઇતિ કુલાકુલચક્રમ્ ।
પ્. ૫૯) વક્ષ્યે અકથહં ચક્રં પ્રાગ્લિખેચ્ચતુરસ્રકમ્ ।
મધ્યે રેખાદ્વયં દદ્યાત્ પ્રાગગ્રમુદગગ્રગમ્ ॥ ૧-

ચતુરસ્રં ભવેત્ તત્ર ચતુષ્કોષ્ઠસમન્વિતમ્ ।
પૂર્વાપરાયતં દદ્યાન્મધ્યે રેખાદ્વયં તતઃ ॥ ૧-

ઉદગ્દક્ષિણદીર્ઘં ચ દદ્યાદ્રેખાદ્વયં તતઃ ।
તતઃ ષોડશકોષ્ઠાઢ્યં જાયતે ચક્રમુત્તમમ્ ॥ ૧-

આદિક્ષાન્તા।લ્લિખેદ્વર્ણાન્ ક્રમેણાનેન મન્ત્રવિત્ ।
ઇન્દ્વ૧ગ્નિ૩રુદ્ર૧૧નવ૯નેત્ર૨યુગા૪ઽર્ક૧૨દિક્ષુ

ઋત્વ૬ષ્ટ૮ષોડશ૧૬ચતુર્દશ૧૪ભૌતિકેષુ

પાતાલ૭પઞ્ચદશ૧૫વહ્નિહિમાંશુ૧૩કોષ્ઠે
વર્ણા।લ્લિખેલ્લિપિભવાન્ ક્રમશસ્તુ ધીમાન્ ॥ ૧-

આદૌ ચતુશ્ચતુષ્કોષ્ઠે સિદ્ધાદીન્ પરિકલ્પયેત્ ।
પ્રદક્ષિણક્રમાદેવં સ્વનામાક્ષરમાદ્યતઃ ॥ ૧-

સિદ્ધસાધ્યસુસિદ્ધારિક્રમેણ ગણયેદ્બુધઃ ।
સિદ્ધાદીન્ સિદ્ધિદઃ સિદ્ધો જપાત્ સાધ્યો હુતાદિભિઃ ॥ ૧-

સુસિદ્ધઃ પ્રાપ્તિમાત્રેણ સાધકં ભક્ષયેદરિઃ ।
સિદ્ધાર્ણા બાન્ધવા જ્ઞેયા સાધ્યાસ્તે સેવકા મતાઃ ॥ ૧-

સુસિદ્ધાઃ પોષકાશ્ચૈવં શત્રવો ઘાતકાઃ સ્મૃતાઃ ।
(પિઙ્ગલામતે)
સિદ્ધઃ સિદ્ધ્યતિ કાલેન સાધ્યસ્તુ જપહોમતઃ ॥ ૧-

સુસિદ્ધો ગ્રહણાદેવ શત્રુર્મૂલાનિ કૃન્તતિ ।
(મેરુતન્ત્રે)
આદૌ જ્ઞેયં ચતુષ્કેષુ સિદ્ધાદ્યં વિદિશાસુ ચ ॥ ૧-

પ્. ૬૦) તત્સ્થાનસમકોષ્ઠાત્ તુ પુનર્ગણ્યં ગુરૂક્તિતઃ ।
(પિઙ્ગલામતે)
સિદ્ધાદીન્ શોધયેન્મન્ત્રી પુનઃ સિદ્ધાદિભિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧-

સિદ્ધિસિદ્ધો જપાત્ સિદ્ધિર્દ્વિગુણાત્ સિદ્ધિસાધ્યકઃ ।
સિદ્ધઃ સુસિદ્ધોઽર્ધજપાત્ સિદ્ધારિર્હન્તિ બાન્ધવાન્ ॥ ૧-

સાધ્યસિદ્ધો દ્વિગુણકઃ સાધ્યસાધ્યો નિરર્થકઃ ।
સાધ્યસુસિદ્ધોઽર્ધજપાત્ સાધ્યારિર્હન્તિ ગોત્રજાન્ ॥ ૧-

સુસિદ્ધસિદ્ધોઽર્ધજપાત્ ફલં દદ્યાદ્યથેપ્સિતમ્ ।
સુસિદ્ધસાધ્યં સતતં જપાત્ સિદ્ધિર્ન ચાન્યથા ॥ ૧-

સુસિદ્ધસિદ્ધો યો મન્ત્રઃ પૂર્વજન્મકૃતશ્રમઃ ।
તસ્માત્ તં સર્વસિદ્ધીનાં સાધને યોજયેન્મનુમ્ ॥ ૧-

સુસિદ્ધારિર્વિશેષેણ સ્વકુલં નાશયેદ્ધ્રુવમ્ ।
અરિસિદ્ધઃ સુતં હન્તિ અરિસાધ્યસ્તુ કન્યકામ્ ॥ ૧-

પત્નીમપિ સુસિદ્ધસ્તુ અર્યરિર્મૂલઘાતકઃ ।
અકથહ

ઉઙપ

આખદક્ષ

ઊચફ

ઓડવ

ઌઝમ

ઔઢશ

ૡઞય

ઈઘન

ૠજભ

ઇગધ

ૠછબ

અઃ તસ

ઐઠલ

અંણષ

એટર

પ્. ૬૧) અથ ઋણિધનિચક્રમ્ । તત્ર મન્ત્રાણાં સાધકાનાં ઋણિત્વે ધનિત્વે ચ હેતુમાહ (તન્ત્રરાજે)
પૂર્વજન્મકૃતાભ્યાસાત્ પાપાદસ્યાફલાપ્તિકૃત્ ॥ ૧-

પાપે નષ્ટે ફલાવાપ્તિઃ કાલે દેહક્ષયાદૃણી ।
મન્ત્રસંપ્રાપ્તિમાત્રેણ પ્રાક્ પૂતઃ સિદ્ધયે ભવેત્ ॥ ૧-

સિદ્ધમન્ત્રાન્ ગુરોર્લબ્ધ્વા મન્ત્રી યત્સિદ્ધિભાગ્નરઃ ।
લક્ષ્મીવાન્ સ સદા પૂજ્યો મન્ત્રભોગમવાપ્નુયાત્ ॥ ૧-

સ મન્ત્રોઽસ્ય ઋણી જ્ઞેયો ભજનં તસ્ય પૂર્વગમ્ ।
તસ્માદૃણવિશુદ્ધિસ્તુ કાર્યા સર્વૈસ્તુ સર્વતઃ ॥ ૧-

તદુક્તમ્ (સુન્દરીરહસ્યવૃત્તૌ)
પૂર્વાપરાયતં લેખ્યં રેખાદ્વાદશકં ક્રમાત્ ।
ક્રમેણૈવાત્ર જાયન્તે કોષ્ઠા એકાદશ ક્રમાત્ ॥ ૧-

તેષુ વર્ણા।લ્લિખેન્મન્ત્રી સ્વરાદિક્રમયોગતઃ ।
દ્વૌ દ્વૌ સ્વરૌ પઞ્ચસુ કોષ્ઠકેષુ
શેષાન્ સ્વરાન્ ષટ્સુ ષડેકમેકમ્ ।
કાદીન્ હશેષાન્ વિલિખેત્ તતોઽર્ણા-
નેકૈકમેકાદશમાત્રકેષુ ॥ ૧-

સાધ્યાઙ્કાન્ વિલિખેદૂર્ધ્વે સાધકાઙ્કાનધો લિખેત્ ।
ઇન્દ્ર૧૪ર્ક્ષ૨૭નેત્ર૨રવિ૧૨પઞ્ચદશ૧૫ર્તુ૬વેદ૪-
વન્હ્યા૩યુધા૮ષ્ટ૮નવ૯ભિર્ગુણિતા।શ્ચ સાધ્યાન્ ।
દિ૧૦ગ્ભૂ૧મુનિ૭શ્રુતિ૪ગજા૮ગ્નિ૩મુની૭ષુ૫વેદ૪-
ષ૬ડ્વહ્નિ૩ભિશ્ચ ગુણિતાનથ સાધકાર્ણાન્ ॥ ૧-

પ્. ૬૨) સાધ્યાઙ્કાન્ સાધકાઙ્કા।શ્ચ પૂરયેદ્ગૃહસંખ્યયા ।
નામાક્ષરાદકથહાદ્ગજભક્તશેષં
જ્ઞાત્વોભયોરધિકશેષમૃણં ધનં સ્યાત્ ॥ ૧-

મન્ત્રો યદ્યધિકાઙ્કઃ સ્યાત્ તદા મન્ત્રં જપેત્ સુધીઃ ।
સમેઽપિ ચ જપેન્મન્ત્રી ન જપેત્ તદૃણાધિકે ॥ ૧-

(મેરુતન્ત્રે)
ઋણી તુ સાધકો જ્ઞેયઃ સાધકાઙ્કો યદાધિકઃ ।
યાવત્ સ્યાદધિકસ્તાવત્સંખ્યાકાનિ યદાચરેત્ ॥ ૧-

પુરશ્ચરણસંજ્ઞાનિ તદાસ્ય સમતા ભવેત્ ।
પુરશ્ચર્યાં પુનઃ કૃત્વા તદા સ્યાત્ કાર્યસાધકઃ ॥ ૧-

(સુન્દરીરહસ્યવૃત્તૌ)
ગુણિતે તુ કૃતેઽઙ્કાનાં યચ્છેષં જાયતે સ્ફુટમ્ ।
તદઙ્કં કથયામ્યત્ર એકાદશગૃહસ્થિતમ્ ॥ ૧-

ષટ્૬કાલ૬કાલ૬વિય૦દગ્નિ૩સમુદ્ર૪વેદ૪-
ખા૦ઽકાશ૦ શૂન્ય૦ દહાનાઃ૩ ખલુ સાધ્યવર્ણાઃ ।
યુગ્મ૨દ્વિ૨પઞ્ચ૫વિયદ૦મ્બર૦યુક્૨શશાઙ્ક૧-
વ્યોમા૦ઽબ્ધિ૪ વેદ૪ શશિનઃ૧ ખલુ સાધકાર્ણાઃ ॥ ૧-

નામાક્ષરાદકથહાદ્ગજભક્તશેષં
જ્ઞાત્વોભયોરધિકશેષમૃણં ધનં સ્યાત્ ॥ ૧-૪૮૬એf ॥
પ્. ૬૩)

અ આ
ઇ ઈ
ઉ ઊ
ઋ ૠ
ઌ ૡ
એ
ઐ
ઓ
ઔ
અં
અઃ
ક
ખ
ગ
ઘ
ઙ
ચ
છ
ઞ
ઝ
ઞ
ટ
ઠ
ડ
ઢ
ણ
ત
થ
દ
ધ
ન
પ
ફ
બ
ભ
મ
ય
ર
લ
વ
શ
ષ
સ
હ

ઇતિ ઋણિધનિચક્રમ્ ।
અથ વર્ગચક્રમ્ । તદુક્તમ્ (તન્ત્રરાજે)
મન્ત્રાણામરિશોધાર્થં નામાદ્યક્ષરપૂર્વકમ્ ।
અષ્ટૌ કોષ્ઠાન્ સમાલિખ્ય વર્ગાનષ્ટૌ લિખેત્ તતઃ ॥ ૧-

પક્ષિમાર્જારપઞ્ચાસ્યશ્વાનઃ સર્પાખુદન્તિનઃ ।
મેષ ક્રમાદકારાદિવસુવર્ગયુતા ઇમે ॥ ૧-

પક્ષિમાર્જારયોર્વૈરં વૈરં માર્જારપક્ષિણોઃ ।
વૈરં પક્ષિભુજઙ્ગાનાં શાત્રવં ગજસિંહયોઃ ॥ ૧-

મેષકુક્કુરયોર્વૈરં પ્રીતિં યુક્ત્યા વિચારયેત્ ।
ભુજઙ્ગસિંહયોર્મૈત્રી મેષમૂષકયોસ્તથા ॥ ૧-

લોકાદન્યચ્ચ વિજ્ઞેયં વ્યવહારપ્રયોગતઃ ।
એવં યન્ત્રવરં જ્ઞાત્વા હૃહ્ણીયાન્મન્ત્રમુત્તમમ્ ॥ ૧-

તદુક્તમ્ (વારાહી તન્ત્રે)
માર્જારકુક્કુરવ્યાલૈઃ પક્ષિણાં વૈરિતા ભવેત્ ।
પ્. ૬૪) માર્જારસ્ય શુનાખુભ્યાં સિંહસ્ય દન્તિના સદા ॥ ૧-

કુક્કુરસ્ય ખગૌતુભ્યાં ખગાખુભ્યાં ચ ભોગિનઃ ।
ઉન્દુરસ્યોતુસર્પાભ્યાં હરિણા સહ દન્તિનઃ ॥ ૧-

ગરુત્મત્સર્પયોર્વૈરં તથા ચ ગજસિંહયોઃ ॥ ૧-૪૯૩એf ॥
અ

પક્ષી
ક

માર્જારઃ
ચ

સિંહઃ
ટ

શ્વા
ત

નાગઃ
પ

આખુઃ
ય

ગજ.ઃ
શ

મેષઃ
ઇતિ વર્ગચક્રમ્ ।
અથ રાશિચક્રં તત્રૈવ-
સૂત્રદ્વયં પૂર્વપરાયતં તન્મધ્યે દ્વયં યામ્યકુબેરભેદાત્ ।
એકૈકમીશાનનિશાચરે તુ હુતાશવાયવોર્વિલિખેત્ તતોઽર્ણાન્ ॥ ૧-

વેદા૪ઽગ્નિ૩વહ્નિ૩યુગલ૨શ્રવણા૨સંખ્યાન્
પઞ્ચે૫ષુ૫વાણ૫શર૫પઞ્ચ૫ચતુષ્ટયા૪ન્તાન્ ।
મેષાદિતઃ પ્રતિલિખેત્ સકલા।સ્તુ વર્ણાન્
કન્યાગતાન્ પ્રવિલિખેદથ શાદ્યવર્ણાન્ ॥ ૧-

(વારાહી તન્ત્રે)
વેદા૪ગ્નિ૩વહ્નિ૩ યુગલ૨શ્રવણ૨ દ્વિ૨વાણ૫-
વાણે૫ષુ૫વાણે૫ષુ૫પયોધિ૪સંખ્યાન્ ।
મેષાદિકોષ્ઠેષ્વભિલિખ્ય વર્ણાન્
ષડેવ શાદીન્ યુવતૌ લિખિત્વા ॥ ૧-

પ્. ૬૫) યદાહુરાચાર્યાઃ ।
ચતુર્ભિર્યાદિભિઃ સાર્ધં સ્યાત્ ક્ષકારસ્તુ મીનગઃ । ઇતિ ॥
એકો વાપ્યથ પઞ્ચમોઽથ નવમો રાશેઃ સ્વકાદ્બાન્ધવો
રાશેઃ સ્યાદ્દશમો દ્વિતીયસહિતઃ ષષ્ઠો ભવેત્ સેવકઃ ।
રુદ્રાગ્નિસ્વરસંખ્યયા નિગદિતો મન્ત્રઃ સ્વયં પોષકઃ
સ્યાચ્ચેદષ્ટમવત્સરશ્રુતિમિતો મન્ત્રઃ સ્વયં ઘાતકઃ ॥ ૧-

લગ્નો ૧ધનં ૨ભ્રાતૃ૩શત્રુ૪પુત્ર૫મિત્ર૬કલત્રકાઃ

મરણં૮ધર્મ૯કર્મા૧૦ઽય૧૧ વ્યયા૧૨ દ્વાદશ રાશયઃ ॥ ૧-

અત્ર રાશિચક્રે ચતુર્થસ્થાનં શત્રુર્ન તુ બન્ધુઃ । એવં ષષ્ઠસ્થાનં બન્ધુર્ન ચ શત્રુરિતિ કેચિત્ ।
અન્યચ્ચ ।
જપ્તુઃ સ્વરાશિતો વર્જ્યાઃ ષષ્ઠાષ્ટરવિગાઃ શુભાઃ ।
એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચસપ્તાઙ્કદશરુદ્રગાઃ ॥ ૧-

લગ્નો ધનં ભ્રાતૃબન્ધુપુત્રશત્રુકલત્રકાઃ ।
મરણં ધર્મકર્માયવ્યયા દ્વાદશ રાશયઃ ॥ ૧-

નામાનુરૂપમેતેષાં શુભાશુભફલં દિશેત્ ।
સ્વરાશેર્મન્ત્ર પર્યન્તં ગણનીયં વિચક્ષણૈઃ ॥ ૧-

રાશીનાં શુદ્ધતા જ્ઞેયા ત્યજેચ્છત્રુમૃતી વ્યયમ્ ।
તસ્યાયમુપદેશઃ ।
પૂર્વપશ્ચિમાયતં રેખાદ્વયમ્ । દક્ષિણોત્તરાયતં રેખાદ્વયમ્ । ઈશાનરાક્ષસકોણયો રેખાદ્વયમ્ । અગ્નિવાયવ્યકોણયો રેખાદ્વયમ્ । એવં રેખાષ્ટકમ્ । તત્કોષ્ઠેષુ પઞ્ચાશદ્વર્ણાન્ મેષાદિતો વક્ષ્યમાણક્રમેણ લિખેત્ ।
તદ્યથા ।
અ આ ઇ ઈ મેષે । ઉ ઊ ઋ વૃષે । ઋ ઌ ૡ મિથુને । એ ઐ કર્કટે । ઓ ઔ સિંહે । અં અઃ શ ષ સ હ કન્યાયામ્ । ક ખ ગ ઘ ઙ તુલાયામ્ । ચ છ જ ઝ ઞ વૃશ્ચિકે । ટ ઠ ડ ઢ ણ ધનુષિ । ત થ દ ધ ન મકરે । પ ફ બ ભ મ કુમ્ભે । ય ર લ વ ક્ષ મીને ।
પ્. ૬૬)
ઉ ઊ ઋ

ૠ ઌ ૡ

અ આ
ઇ ઈ

ય ર લ વ
ક્ષ

પ ફ બ ભ મ

એ ઐ

ત થ દ ધ ન

ઓ ઔ

અં અઃ
શ ષ સ હ

ક ખ ગ
ઘ ઙ

ટ ઠ ડ
ઢ

ચ છ જ
ઝ ઞ

ઇતિ રાશિચક્રમ્ ।
અથ નક્ષત્રચક્રં તત્રૈવ ।
પૂર્વાપરાયતા રેખા દશ દેયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥ ૧-

ઉદગ્દક્ષિણદીર્ઘા ચ દેયા રેખાચતુષ્ટયી ।
નવત્રિતયસંયુક્તા કોષ્ઠાનાં સપ્તવિંશતિઃ ॥ ૧-

જાયતે ચ તથા કુર્યાલ્લિખેદ્વર્ણા।સ્તુ તેષુ ચ ॥
પક્ષૈ૨ક૧ત્ર્ય૩બ્ધિ૪રૂપા૧વનિ૧ભુજ૨શશિ૧યુ૨ગ્યુગ્મ૨ભૂ૧યુગ્મ૨પક્ષા

યુગ્મૈ૨ક૧દ્વિ૨ત્રિ૩રૂપ૧ત્ર્ય૩વનિ૧શશિ૧શશિ૧દ્વ્યે૨ક૧પક્ષા૨ગ્નિ૩વેદાઃ

અશ્વિન્યાદિક્રમેણાક્ષરમિહ ગદિતં શેષભે વિન્દુસર્ગૌ
જપ્તુર્નક્ષત્રભૂતાદથ પરિગણયેજ્જન્મસંપત્ક્રમેણ ॥ ૧-

જન્મ સંપદ્વિપત્ ક્ષેમઃ પ્રત્યરિઃ સાધકો બધઃ ।
મૈત્રાતિમૈત્રતારાઃ સ્યુસ્ત્રિરાવૃત્ત્યા નવૈવ હિ ॥ ૧-

ગણયેત્ તત્ક્રમાદેવ ફલં નામાનુરૂપતઃ ।
જન્મર્ક્ષે ચ ભવેદ્ધાનિઃ સંપત્તિઃ સ્યાચ્ચ સંપદિ ॥ ૧-

પ્. ૬૭) વિપત્તારે વિપત્તિઃ સ્યાત્ ક્ષેમે મઙ્ગલમાદિશેત્ ।
પ્રત્યરૌ શત્રુવૃદ્ધિઃ સ્યાત્ સાધકે સિદ્ધિસાધની ॥ ૧-

બધર્ક્ષેષુ બધો જ્ઞેયો મિત્રર્ક્ષે મિત્રવર્દ્ધનમ્ ।
અતિમિત્રે ભવેત્ સૌખ્યં તારાચક્રમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ ૧-

વિપદ્બધઃ પ્રત્યરિશ્ચ પરિત્યાજ્યો મનીષિભિઃ ।
રાશ્યજ્ઞાને ।
નિજનામાદિકં વર્ણમાદાય પુરતઃ પ્રિયે ॥ ૧-

મન્ત્રાદ્યક્ષરપર્યન્તં ગણનીયાશ્ચ સૂરિભિઃ ।
ઇત્યવિજ્ઞાતરાશ્યાદિવિષયમ્ ।
તથા ચ ।
પ્રકટં યસ્ય જન્મર્ક્ષં તસ્ય જન્મર્ક્ષતો બુધઃ ॥ ૧-

પ્રણષ્ટજન્મભં યસ્ય તસ્ય નામર્ક્ષતો બુધઃ ।
પિઙ્ગલામતે ।
પ્રાયં૨સોમં ૧ગુણં૩વેદં૪રૂપં૧રૂપં૧યમં૨શશિ૧ ॥ ૧-

પ્રાયં૨પ્રાયં૨તથાચન્દ્રં૧ત્રિપ્રાયમ્ સોમ૧યુગ્મકમ્

ગુણૈ૩ક૧ત્રિ૩ગુણંસોમં યમાખ્યં સોમ૧યુ૨ગ્ગુણમ્૩ ॥ ૧-

વેદં૪ ચેતિ ન્યસેદઙ્કા।સ્તત્સંખ્યાં ચ ન્યસેલ્લિપિમ્ ।
રસા૬ષ્ટન૮વ૯ભદ્રાણિ યુગ્મયુગ્મપ્રભેદતઃ ॥ ૧-

ઇતરાણિ ન ભદ્રાણિ જ્ઞાતવ્યં મન્ત્રકોવિદૈઃ ।
આરભ્ય જન્મનક્ષત્રં મન્ત્રતારાવસાનિકમ્ ॥ ૧-

પ્. ૬૮)
અ આ
અશ્વિની
દેવઃ
ઇ
ભરણી
મનુષ્યઃ
ઈ ઉ ઊ
કૃત્તિકા
રાક્ષસઃ
ઋ ૠ ઌ ૡ
રોહિણી
મનુષ્યઃ
એ
મૃગશિરાઃ
દેવઃ
ઐ
આર્દ્રા
મનુષ્યઃ
ઓ ઔ
પુનર્વસુઃ
દેવઃ
ક
પુષ્યઃ
દેવઃ
ખ ગ
આશ્લેષા
રાક્ષસઃ
ઘ ઙ
મઘા
રાક્ષસઃ
ચ
પૂર્વફા

મનુષ્યઃ
છ જ
ઉત્તરફા

મનુષ્યઃ
ઞ્હ ઞ
હસ્તઃ
દેવઃ
ટ ઠ
ચિત્રા
રાક્ષસઃ
ડ
સ્વાતી
દેવઃ
ઢ ણ
વિશાખા
રાક્ષસઃ
ત થ દ
અનુરાધા
દેવઃ
ધ
જ્યેષ્ઠા
રાક્ષસઃ
ન પ ફ
મૂલમ્
રાક્ષસઃ
બ
પૂર્વાષા

મનુષ્યઃ
ભ
ઉત્તરાષા

મનુષ્યઃ
મ
શ્રવણા
દેવઃ
યર
ધનિષ્ઠા
રાક્ષસઃ
લ
શતભિષા
રાક્ષસઃ
વશ
પૂર્વભાદ્રઃ
મનુષ્યઃ
ષ સ હ
ઉત્તરભાદ્રઃ
મનુષ્યઃ
લક્ષ અં અઃ
રેવતી
દેવઃ
ઇતિ નક્ષત્રચક્રમ્ ।
અથ ગણચક્રમ્ (તત્રૈવ)
પૂર્વોત્તરત્રયં પશ્ચાદ્ભરણ્યાર્દ્રાથ રોહિણી ।
ઇમાનિ માનુષાણ્યાહુર્નક્ષત્રાણિ મનીષિણઃ ॥ ૧-

પ્. ૬૯) જ્યેષ્ઠાશતભિષામૂલધનિષ્ઠાશ્લેષકૃત્તિકાઃ ।
ચિત્રામઘાવિશાખાઃ સ્યુસ્તારા રાક્ષસદૈવતાઃ ॥ ૧-

અશ્વિનીરેવતીપુષ્યસ્વાતીહસ્તાઃ પુનર્વસુઃ ।
અનુરાધામૃગશિરઃશ્રવણા દેવતારકાઃ ॥ ૧-

અન્યચ્ચ જ્યોતિઃશાસ્ત્રે ।
દે- મા- રા- મા- દે- મા- દે- દે- રા- રા- મા- મ- દે- રા- દ- રા- ।
દે- રા- રા- મ- મ- દે- રા- રા- મા- મા- દે- ગણભાનિ ચ ॥ ૧-

તદુક્તમ્ (દીપિકાયામ્)
હસ્તસ્વાતિમૃગાશ્વિનીહરિગુરુઃ પૌષ્ણાનુરાધાદિતિ-
રાર્દ્રારોહિણિકોત્તરાણિ ભરણી પૂર્વાણિ ભાનિ ત્રયમ્ ।
જ્યેષ્ઠાશ્લેષવિશાખમૂલવરુણા વસ્વગ્નિચિત્રામઘાઃ
કથ્યન્તે મુનિભિર્યથાક્રમમિમે દેવા નરા રાક્ષસાઃ ॥ ૧-

ઇતિ ગણચક્રમ્ ।
અથાકડમચક્રં તત્રૈવ ।
ચક્રં વક્ષ્યેઽકડમાખ્યં પ્રસિદ્ધં સર્વસિદ્ધિદમ્ ।
મન્ત્રાણાં ગ્રહણે મન્ત્રી સર્વથા તં વિચારયેત્ ॥ ૧-

રાશિચક્રં લિખેન્મન્ત્રી વર્ણાન્ ક્લીબવિવર્જિતાન્ ।
અકારાદિક્ષકારાન્તાન્ વિલિખેત્ ક્રમતઃ સુધીઃ ॥ ૧-

આદિકોષ્ઠે યથા વર્ણા જાયન્તેઽકડમાઃ ક્રમાત્ ।
વિલિખ્ય ગણયેજ્જપ્તુર્નામાદ્યક્ષરપૂર્વકમ્ ॥ ૧-

સિદ્ધસાધ્યસુસિદ્ધારિક્રમેણૈવ પુનઃ પુનઃ ।
અન્યચ્ચ ।
અકારાદિક્ષકારાન્તં દક્ષપાર્શ્વક્રમેણ તુ ॥ ૧-

મેષાદિતોઽભિમીનાન્તં ગણયેત્ ક્રમતઃ સુધીઃ ।
પ્. ૭૦) જપ્તુઃ સ્વનામતો મન્ત્રી યાવન્મન્ત્રાદ્યમક્ષરમ્ ॥ ૧-

સિદ્ધસાધ્યસુસિદ્ધારિક્રમેણૈવ પુનઃ પુનઃ ।
સિદ્ધઃ સિદ્ધ્યતિ કાલેન સાધ્યઃ સિદ્ધ્યતિ વા ન વા ॥ ૧-

સુસિદ્ધો ગ્રહણાદેવ રિપુર્મૂલં નિકૃન્તતિ ।
અઃ ઠ
ભજ્ઞઃ
અં
ટબક્ષ
અ કડમ
આખ
ઢય
ઇગ
ણર
ઔઞફલ
ઈઘતલ
ઓ ઝ
પહ
ઐ જનસ
એછધષ
ઉઙથવ
ઊ
ચદશ
ઇત્યકડમચક્રમ્ ।
અથોદિતચક્રમ્ । તદુક્તમ્ (સુન્દરી રહસ્યવૃત્તૌ)
ઉદિતાખ્યં મહાચક્રં કથયામિ સમાસતઃ ॥ ૧-

ષટ્કોણં વિલિખેચ્ચક્રં સમરેખં મનોહરમ્ ।
પૂર્વાદિ વિલિખેદ્વર્ણાનાદિક્ષાન્તાન્ યથાક્રમમ્ ॥ ૧-

ઉદિતે સમ્પદુદ્દિષ્ટા દ્વિતીયે સંપદાં ક્ષયઃ ।
તૃતીયે ચ ધૃતિં વિદ્યાચ્ચતુર્થે બન્ધુવિપ્લવઃ ॥ ૧-

પઞ્ચમે સંશયાત્મા સ્યાત્ ષષ્ઠે સર્વવિનાશકઃ ।
નામાદ્યક્ષરમારભ્ય યાવન્મન્ત્રાદ્યદર્શનમ્ ॥ ૧-

પ્. ૭૧)
ઇત્યુદિતચક્રમ્ ।
અથ ષટ્પદમાતૃકાચક્રમ્ । (મેરુતન્ત્રે)
યસ્તુ બીજાત્મકો મન્ત્રસ્તત્ર ષટ્પદમાતૃકા ।
વિજ્ઞેયં તત્ર પદ્મં તુ રચયેત્ ષટ્દલં શુભમ્ ॥ ૧-

તત્ર ન્યસેન્માતૃકાર્ણાન્ કૂટષણ્ઢવિવર્જિતાન્ ।
સ્વનામાદ્યક્ષરં યત્ર તદારભ્ય વિચારયેત્ ॥ ૧-

સમ્પદ્દારિદ્ર્યધૈર્યાણિ બન્ધુવિગ્રહસંશયાઃ ।
સર્વનાશક્રમાદેતન્નામાદ્યર્ણસ્ય કોષ્ઠતઃ ॥ ૧-

કૂટં શકારઃ । ષણ્ઢવર્ણા ઋકારાદયશ્ચત્વારઃ ।
પ્. ૭૨)
પુરશ્ચર્યાર્ણવસ્ય પ્રથમતરઙ્ગે
અ એક છડ ધમ ષ
ઊ અઃ ચ ઠદ ભ શ
આ ઐ ખજઢ નયસ
વ ઙ બ થટ અં ઉ
ઓ ઇણપ ગઝ રહ
લ ફઘ ઞત ઔ લક્ષ ઈ
ઇતિ ષટ્પદમાતૃકાચક્રમ્ ।
(વારાહીતન્ત્રે)
કોષ્ઠશુદ્ધિર્વરાહે ચ મહાલક્ષ્મ્યાં કુલાકુલમ્ ।
નામાદિચક્રં સર્વેષાં ભૂતચક્રં તથૈવ ચ ॥ ૧-

તારાશુદ્ધિર્વૈષ્ણવાનાં કોષ્ઠશુદ્ધિઃ શિવે ભવેત્ ।
ત્રૈપુરે રાશિશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ગોપાલેઽકડમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧-

અપવાદમાહ (યામલે)
યદિ મન્ત્રા ન શોભન્તે વિચારેણ કથંચન ।
તદા નિષેધમાશ્રિત્ય ગૃહ્ણીયાન્મન્ત્રમુત્તમમ્ ॥ ૧-

નૃસિંહાર્કવરાહાણાં પ્રાસાદપ્રણવસ્ય ચ ।
નિત્યાનાં હંસમન્ત્રાણાં સિદ્ધાદીન્ નૈવ શોધયેત્ ॥ ૧-

તથા ચ (કાલિકાપુરાણે)
નૃસિંહાર્કવરાહાણાં પ્રાસાદપ્રણવસ્ય ચ ।
એકાક્ષરદ્વ્યક્ષરાણાં સિદ્ધાદીન્ નૈવ શોધયેત્ ॥ ૧-

(અગ્નિપુરાણે)
હંસસ્યાષ્ટાક્ષરસ્યાપિ તથા પઞ્ચાક્ષરસ્ય ચ ।
નપુંસકસ્ય મન્ત્રસ્ય સિદ્ધાદીન્નૈવ શોધયેત્ ॥ ૧-

નપુંસકો નમોઽન્તઃ ।
પ્. ૭૩) તદુક્તમ્ (શારદાયામ્)
માતૃકાવર્ણભેદેભ્યઃ સર્વે મન્ત્રાઃ પ્રજજ્ઞિરે ।
મન્ત્રવિદ્યાવિભેદેન દ્વિવિધા મન્ત્રજાતયઃ ॥ ૧-

મન્ત્રાઃ પુંદેવતા જ્ઞેયા વિદ્યાઃ સ્ત્રી દેવતાઃ સ્મૃતાઃ ।
પુંસ્ત્રીનપુંસકાત્માનો મન્ત્રાઃ સર્વે સમીરિતાઃ ॥ ૧-

પુંમન્ત્રા હૂ।ફડન્તાઃ સ્યુર્દ્વિઠાન્તાઃ સ્યુઃ સ્ત્રિયો મતાઃ ।
નપુંસકા નમોઽન્તાઃ સ્યુરિત્યુક્તા મનવસ્ત્રિધા ॥ ૧-

(સનત્કુમારસંહિતાયામ્)
સિદ્ધઃ સાધ્યઃ સુસિદ્ધશ્ચ અરિશ્ચૈવ ચ નારદ ।
ગોપાલેષુ ન બોદ્ધવ્યઃ સ્વપ્રકાશો યતઃ સ્વયમ્ ॥ ૧-

(ગણેશવિમર્ષિણ્યામ્)
એકાક્ષરે તથા કૂટે માલામન્ત્રે ત્રિબીજકે ।
સ્વપ્નલબ્ધે સ્ત્રિયા દત્તે સિદ્ધાદીન્નૈવ શોધયેત્ ॥ ૧-

માલામન્ત્રલક્ષણં ચ (નારાયણી તન્ત્રે)
વિંશત્યર્ણાધિકા મન્ત્રા માલામન્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
(દેવી પુરેણે)
કાલિકાયાં ચ તારાયાં કુલ્લુકાયાં ત્રિકૂટકે ॥ ૧-

તથૈકાક્ષરકૂટે ચ શિવપઞ્ચાક્ષરેઽપિ ચ ।
ષડક્ષરે તુ તસ્યૈવ વિષ્ણોરષ્ટાક્ષરેઽપિ વા ॥ ૧-

વિષ્ણોર્દ્વાદશવર્ણે ચ રામમન્ત્રેઽથ તારકે ।
વૈષ્ણવેષુ ચ ભૈરવ્યાં સુન્દરી મન્ત્રવર્યકે ॥ ૧-

સારસ્વતે ચ બાલાયાં સિદ્ધાદીન્નૈવ શોધયેત્ ।
પ્. ૭૪) (ગૌતમીયે)
સર્વેષુ મન્ત્રવર્ણેષુ શ્રેષ્ઠો વૈષ્ણવ ઉચ્યતે ॥ ૧-

વૈષ્ણવેષુ ચ સર્વેષુ કૃષ્ણમન્ત્રાઃ ફલાધિકાઃ ।
વિશેષતો દશાર્ણોઽયં જપમાત્રેણ સિદ્ધ્યતિ ॥ ૧-

સ્ત્રિયા દીક્ષા શુભા પ્રોક્તા માતુશ્ચાષ્ટગુણાધિકા ।
સ્વપ્નલબ્ધા ચ યા વિદ્યા તત્ર નાસ્તિ વિચારણા ॥ ૧-

(યોગિની તન્ત્રે)
ગારુડાદિષુ સૌરેષુ વૈષ્ણવે બૌદ્ધજૈનયોઃ ।
મહામન્ત્રેષુ કૂટેષુ નૈવ સિદ્ધાદિશોધનમ્ ॥ ૧-

બિભ્રત્યદ્ભુતભૂતિભૂતપવચોવૈચિત્ર્યચિત્રામૃત-
સ્રોતઃશાલિનિ સન્નિબન્ધનસરિત્સંભેદમભ્યર્હિતમ્ ।
સદ્યુક્તિસ્ફુટમૌક્તિકોત્કરરુચોત્તુઙ્ગસ્તરઙ્ગો ગતઃ
આદ્યઃ શ્રીનરદેવનિર્મિતપુરશ્ચર્યાર્ણવે પ્રસ્ફુરન્ ॥ ૧-

ઇતિ શ્રીમન્મહારાજાધિરાજપ્રતાપસિંહસાહવિરચિતે પુરશ્ચર્યાર્ણવે ષડામ્નાયદેવતાતદાચારાદિનિર્ણયપૂર્વકચક્રવિવેચનં નામ પ્રથમસ્તરઙ્ગઃ ।
અથ દીક્ષાકાલનિર્ણયઃ ।
તત્રાદૌ માસફલમ્ । તદુક્તમ્ (યામલે)
વૈશાખે તુ શિવા દીક્ષા વિપુલાં શ્રિયમાદિશેત્ ।
જ્યેષ્ઠે મૃત્યુપ્રદા ચૈવ આષાઢે સુખસમ્પદૌ ॥ ૨-

શ્રાવણે રત્નલાભઃ સ્યાદ્ભાદ્રે દુઃખપ્રદા મતા ।
આશ્વિને સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાત્ કાર્તિકે જ્ઞાનસિદ્ધિદા ॥ ૨-

શુભકૃન્માર્ગશીર્ષે ચ પૌષે જ્ઞાનવિનાશિની ।
મેધાવૃદ્ધિકરી માઘે ફાલ્ગુને સર્વવશ્યકૃત્ ॥ ૨-

ચૈત્રે ચ પીડાજનની મલમાસં વિવર્જયેત્ ।
(સિદ્ધાન્તશેખરે)
શરત્કાલે ચ વૈશાખે દીક્ષા શ્રેષ્ઠફલપ્રદા ॥ ૨-

ફાલ્ગુને માર્ગશીર્ષે ચ જ્યેષ્ઠે દીક્ષા ચ મધ્યમા ।
આષાઢે માઘમાસે ચ કનિષ્ઠા સા પ્રકીર્તિતા ॥ ૨-

નિન્દિતશ્ચૈત્રમાસસ્તુ પૌષો ભાદ્રપદસ્તથા ।
ગોપાલમન્ત્રદીક્ષાયાં તુ ચૈત્રોઽપિ પ્રશસ્તઃ । તદુક્તં ગૌતમેન ।
મન્ત્રારમ્ભસ્તુ ચૈત્રે સ્યાત્ સમસ્તપુરુષાર્થદઃ ॥ ૨-

વૈશાખે રત્નલાભઃ સ્યાત્ જ્યેષ્ઠે તુ મરણં ધ્રુવમ્ ।
આષાઢે બન્ધુનાશઃ સ્યાત્ પૂર્ણાયુઃ શ્રાવણે ભવેત્ ॥ ૨-

પ્રજાનાશો ભવેદ્ભાદ્રે આશ્વિને રત્નસંચયઃ ।
કાર્તિકે મન્ત્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્ માર્ગશીર્ષે તથા ભવેત્ ॥ ૨-

પૌષે તુ શત્રુપીડા સ્યાન્માઘે મેધાવિવર્ધનમ્ ।
ફાલ્ગુને સર્વકામાઃ સ્યુર્મલમાસં વિવર્જયેત્ ॥ ૨-

પ્. ૭૬) અથ પક્ષફલમ્ । તદુક્તમ્ (રુદ્રયામલે)
શુક્લપક્ષે શુભા દીક્ષા કૃષ્ણેઽપ્યાપઞ્ચમીદિનમ્ ।
ક્ષીણેન્દૌ વ્રતદીક્ષાં ચ ન કુર્યાન્મન્ત્રવિત્તમઃ ॥ ૨-

કૃષ્ણાષ્ટમીમારભ્ય શુક્લચતુર્દશીં યાવત્ ક્ષીણચન્દ્રઃ ।
અથ તિથિફલમ્ । તદુક્તમ્ (યામલે)
પ્રતિપત્સંસ્કૃતા દીક્ષા જ્ઞાનનાશકરી મતા ।
દ્વિતીયાયાં ભવેજ્જ્ઞાનં તૃતીયાયાં સુખી ભવેત્ ॥ ૨-

ચતુર્થ્યાં ધનનાશઃ સ્યાત્ પઞ્ચમ્યાં બુદ્ધિવર્ધનમ્ ।
ષષ્ઠ્યાં જ્ઞાનક્ષયં સૌખ્યં લભતે સપ્તમીદિને ॥ ૨-

અષ્ટમ્યાં બુદ્ધિનાશઃ સ્યાન્નવમ્યાં વપુષઃ ક્ષયઃ ।
દશમ્યાં રાજસૌભાગ્યમેકાદશ્યાં શુચિર્ભવેત્ ॥ ૨-

દ્વાદશ્યાં સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ત્રયોદશ્યાં દરિદ્રતા ।
તિર્યગ્યોનિશ્ચતુર્દશ્યાં કૃમિર્માસાવસાનકે ॥ ૨-

પક્ષાન્તે સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાદસ્વાધ્યાયં વિવર્જયેત્ ।
સન્ધ્યાગર્જનનિર્ઘોષે ભૂકમ્પોલ્કાનિપાતને ॥ ૨-

ત્રિરાત્રં વર્જયેન્મન્ત્રી શ્રુત્યુક્તાનપિ વર્જયેત્ ।
(તત્ત્વસારસંહિતાયામ્)
તાં તાં તિથિં સમાલોચ્ય તદ્ભક્તા।સ્તત્ર દીક્ષયેત્ ॥ ૨-

બ્રહ્મણઃ પૂર્ણમાસ્યુક્તા દ્વાદશી ચક્રધારિણઃ ।
ચતુર્દશી શિવસ્યોક્તા વાચઃ પ્રોક્તા ત્રયોદશી ॥ ૨-

દ્વિતીયા ચ શ્રિયાઃ પ્રોક્તા પાર્વત્યાશ્ચ તૃતીયકા ।
ચતુર્થી ગણનાથસ્ય ભાનોઃ પ્રોક્તા ચ સપ્તમી ॥ ૨-

નિત્યામાર્ગેષુ પાર્વત્યા અષ્ટમી ચ ચતુર્દશી ।
અથ માસાન્તપક્ષાન્તાવિત્યુક્તત્વાન્માસાન્તં સંક્રાન્તેર્ગતદિનં પક્ષાન્તં પૂર્ણમાસ્યવાસ્યે । તદુક્તમ્ (ગૌતમીયે)
પ્. ૭૭) સૌરમાસિ શુભા દીક્ષા ન ચાન્દ્રે ન ચ તારકે ॥ ૨-

ઇતિ વચનાન્માસાન્તં સૌરમાસાન્તં જ્ઞેયમ્ ।
અથ વારફલમ્ ।
રવિવારે ભવેદ્વિત્તં સોમે શાન્તિર્ભવેત્ કિલ ।
આયુરઙ્ગારકે હન્તિ તત્ર દીક્ષાં વિવર્જયેત્ ॥ ૨-

બુધે સૌન્દર્યમાપ્નોતિ જ્ઞાનં સ્યાત્ તુ બૃહસ્પતૌ ।
શુક્રે સૌભાગ્યમાપ્નોતિ યશોહાનિઃ શનૈશ્ચરે ॥ ૨-

અથ નક્ષત્રફલમ્ । તદુક્તમ્ (ત્રિપુરાર્ણવે)
અશ્વિન્યાં સુખમાપ્નોતિ ભરણ્યાં મરણં ધ્રુવમ્ ।
કૃત્તિકાયાં ભવેદ્દુઃખી રોહિણ્યાં વાક્પતિર્ભવેત્ ॥ ૨-

મૃગશીર્ષે સુખાવાપ્તિરાર્દ્રાયાં બન્ધુનાશનમ્ ।
પુનર્વસૌ ધનાઢ્યઃ સ્યાત્ પુષ્યે શત્રુવિનાશનમ્ ॥ ૨-

આશ્લેષાયાં ભવેન્મૃત્યુર્મઘાયાં દુઃખમોચનમ્ ।
સૌન્દર્યં પૂર્વફાલ્ગુન્યાં પ્રાપ્નોતીતિ ન સંશયઃ ॥ ૨-

જ્ઞાનં ચોત્તરફાલ્ગુન્યાં હસ્તાયાં ચ બલી ભવેત્ ।
ચિત્રાયાં જ્ઞાનસિદ્ધિઃ સ્યાત્ સ્વાત્યાં શત્રુવિનાશનમ્ ॥ ૨-

વિશાખાયાં ભવેત્ સૌખ્યમનુરાધા ચ બુદ્ધિદા ।
જ્યેષ્ઠાયાં સુતહાનિઃ સ્યાન્મૂલાયાં કીર્તિવર્ધનમ્ ॥ ૨-

પૂર્વાષાઢોત્તરાષાઢે ભવેતાં કીર્તિદાયિકે ।
શ્રવણાયાં ભવેદ્દુઃખી ધનિષ્ઠાયાં દરિદ્રતા ॥ ૨-

બુદ્ધિઃ શતભિષાયાં સ્યાત્ પૂર્વભાદ્રે સુખી ભવેત્ ।
સૌખ્યં ચોત્તરભાદ્રે સ્યાદ્રેવત્યાં કીર્તિવર્ધનમ્ ॥ ૨-

(રત્નાવલ્યામ્)
પ્રતિપત્પૂર્વાષાઢા ચ પઞ્ચમીકૃત્તિકા તથા ।
પ્. ૭૮) પૂર્વભાદ્રપદા ષષ્ઠ્યાં દશમીરોહિણી તથા ॥ ૨-

દ્વાદશ્યાં સાર્પનક્ષત્રમર્યમ્ણા ચ ત્રયોદશી ।
નક્ષત્રલુપ્તા ઇત્યેતે દેવાનામપિ નાશદા ॥ ૨-

અથ લગ્નફલમ્ (રાજમાર્તણ્ડે)
ગુર્વર્કભાર્ગવાશુદ્ધૌ દીક્ષા દારિદ્ર્યકારિણી ।
શુભેઽહ્નિ શુભલગ્ને ચ દીક્ષૈશ્વર્યપ્રદાયિની ॥ ૨-

(રુદ્રયામલે)
વૃષે સિંહે ચ કન્યાયાં ધનુર્મીનાખ્યલગ્નકે ।
ચન્દ્રતારાનુકૂલેઽહ્નિ દદ્યાદ્દીક્ષાં સદા ગુરુઃ ॥ ૨-

(મેરુતન્ત્રે)
સદા દુઃખં સદા હાનિર્વામિનાં મિથુને શુભમ્ ।
વામિનાં યવનાનાં ચ નિરુદ્ધં બહુધા શુભમ્ ॥ ૨-

(સ્મૃતિસંહિતાયામ્)
સ્થિર લગ્નં વિષ્ણુમન્ત્રે શિવમન્ત્રે ચરં સ્મૃતમ્ ।
દ્વિસ્વભાવગતં લગ્નં શક્તિમન્ત્રેષુ શસ્યતે ॥ ૨-

(ગૌતમીયે સૌભાગ્યરત્નાકરે ચ)
ત્રિ૩ષડા૬ય૧ગ૧તાઃ પાપાઃ સૌમ્યાઃ કે૧૪૭ન્દ્ર૧૦ત્રિકો૫ણ૯ગાઃ ।
દીક્ષાયાં તુ શુભાઃ પ્રોક્તા રન્ધ્રસ્થાઃ સર્વનાશકાઃ ॥ ૨-

સ્થિરે લગ્ને શુભા દીક્ષા દ્વિસ્વભાવે ચ મધ્યમા ।
નૈવ કુર્યાચ્ચરે લગ્ને દીક્ષાં ચૈવ શુભેચ્છુભિઃ ॥ ૨-

તૃતીયૈકાદશઃ ષષ્ઠો દશમસ્થઃ શુભઃ શશી ।
અથ યોગફલમ્ (મેરુતન્ત્રે)
વિષ્કમ્ભાદિકયોગાનાં નામતુલ્યં ફલં ભવેત્ ॥ ૨-

આનન્દાદિકયોગાનાં સર્વત્રાવિકલં ફલમ્ ।
પ્. ૭૯) મન્વાદ્યાસુ યુગાદ્યાસુ દીક્ષા સર્વસમૃદ્ધિદા ॥ ૨-

તાશ્ચોક્તાઃ (મુહૂર્તચિન્તામણૌ)
મન્વાદ્યાસ્ત્રિતિથી મધૌ તિથિરવી ઊર્જે શુચૌ દિક્તિથી
જ્યેષ્ઠેઽન્ત્યે ચ તિથિસ્ત્વિષે નવ તપસ્યશ્વાઃ સહસ્યે શિવાઃ ।
ભાદ્રેઽગ્નિશ્ચ સિતે ત્વમાષ્ટ નભસઃ કૃષ્ણે યુગાદ્યાસિતે
ગોગ્ની બાહુલરાધયોર્મદનદર્શૌ ભાદ્રમાઘાસિતે ॥ ૨-

(અગ્નિપુરાણે)
નવમ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય કાર્તિકે નિરગાત્ કૃતમ્ ।
ત્રેતાસિતતૃતીયાયાં વૈશાખે દ્વાપરં યુગમ્ ॥ ૨-

દર્શે તુ માઘમાસસ્ય ત્રયોદશ્યાં નભસ્યકે ।
કૃષ્ણે કલિર્દ્વિસપ્તાસ્તુ જ્ઞેયા મન્વન્તરાદયઃ ॥ ૨-

(યોગિનીતન્ત્રે)
રવિસંક્રમણે ચૈવ સૂર્યસ્ય ગ્રહણે તથા ।
તત્ર લગ્નાદિકં કિંચિન્ન વિચાર્યં કદાચન ॥ ૨-

મહાષ્ટમ્યાં વિશેષેણ ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે ।
(બૃહચ્છ્રીક્રમે)
વિષુવેઽયનયોર્દ્વન્દ્વે સંક્રાન્ત્યાં મદનોત્સવે ॥ ૨-

ગુરુપર્વદિને ચૈવ દીક્ષા શુભફલપ્રદા ।
ગુરુપર્વાણિ ચ (ભુવનેશ્વરી તન્ત્રે)
ષષ્ઠીભાદ્રપદે માસિ ઇષે કૃષ્ણા ત્રયોદશી ॥ ૨-

કાર્તિકે નવમી શુક્લા તૃતીયા માર્ગશીર્ષકે ।
પૌષસ્ય નવમી શુક્લા માઘે ચૈવ ચતુર્થિકા ॥ ૨-

ફાલ્ગુને નવમી શુક્લા ચૈત્રે કામત્રયોદશી ।
વૈશાખે ચાક્ષયા ચૈવ જ્યેષ્ઠે દશહરા તથા ॥ ૨-

આષાઢે પઞ્ચમી શુક્લા શ્રાવણે કૃષ્ણપઞ્ચમી ।
પ્. ૮૦) એતાનિ ગુરુપર્વાણિ પુણ્યાન્યાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૨-

(સારસંગ્રહે)
પઞ્ચમ્યેકાદશી શુક્લા સપ્તમી ચ ત્રયોદશી ।
દશમી શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશી તુ વિશેષતઃ ॥ ૨-

તૃતીયા વિહિતા નિત્યં ષષ્ઠી સર્વત્ર નિન્દિતા ।
વિષ્ણુયામલે ।
દેવીબોધં સમારભ્ય યાવત્ સ્યાન્નવમીતિથિઃ ॥ ૨-

(રત્નાવલ્યામ્)
યોગાશ્ચ પ્રીતિરાપુષ્માન્ સૌભાગ્યઃ શોભનઃ શુભઃ ।
સુકર્મા ચ ધૃતિર્વૃદ્ધિર્ધ્રુવઃ સિદ્ધિશ્ચ હર્ષણઃ ॥ ૨-

વરીયા।શ્ચ શિવઃ સિદ્ધો બ્રહ્મા ઇન્દ્રશ્ચ ષોડશ ।
અથ કરણનિર્ણયઃ (ગૌતમીયતન્ત્રે)
શુભાનિ કરણાન્યાહુર્દીક્ષાયાં ચ વિશેષતઃ ॥ ૨-

શકુન્યાદીનિ વિષ્ટિં ચ વિશેષેણ વિવર્જયેત્ ।
અથ સૂર્યરાશિફલમ્ (સારસંગ્રહે)
મન્ત્રાદ્યારમ્ભણે મેષો ધનધાન્યપ્રદો ભવેત્ ॥ ૨-

વૃષે મરણમાપ્નોતિ મિથુનેઽપત્યનાશનમ્ ।
કર્કટે સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાત્ સિંહે મેધાવિવર્ધનમ્ ॥ ૨-

કન્યા લક્ષ્મીપ્રદા નિત્યં તુલાયાં સર્વસિદ્ધયઃ ।
વૃશ્ચિકે સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાદ્ધનુર્જ્ઞાનવિનાશનમ્ ॥ ૨-

મકરઃ પુત્રદઃ પ્રોક્તઃ કુમ્ભો ધનસમૃદ્ધિદઃ ।
મીનો દુઃખપ્રદો નિત્યમેવં રાશિફલં પ્રિયે ॥ ૨-

(ગાર્ગ્યસંહિતાયામ્)
નિન્દિતેષ્વપિ માસેષુ દીક્ષોક્તા ગ્રહણે શુભા ।
સૂર્યગ્રહણકાલસ્ય સમાનો નાસ્તિ ભૂતલે ॥ ૨-

તત્ર યદ્યત્ કૃતં કર્મ અનન્તફલદં ભવેત્ ।
પ્. ૮૧) એતા એવ મહેશાનિ દશ વિદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૨-

નાત્ર સિદ્ધાદ્યપેક્ષાસ્તિ નક્ષત્રાદિવિચારણા ।
કાલાદિશોધનં નાસ્તિ સાધ્યાદિદૂષણં ન હિ ॥ ૨-

(સમયાતન્ત્રે)
અયને વિષુવે ચૈવ યુગાદ્યાસુ તથૈવ ચ ।
ગ્રહણે ચ મહાતીર્થે ન કાલસ્ય વિચારણા ॥ ૨-

તુલસીનિકટે બિલ્વમૂલે ધાત્રીતલે તથા ।
અનાદિદેવસાન્નિધ્યે મહાક્ષેત્રે ગવાં ગૃહે ॥ ૨-

દેવીપૂજાદિને વાપિ નાસ્તિ કાલસ્ય નિર્ણયઃ ।
(યામલે)
મન્વાદ્યાસુ યુગાદ્યાસુ દીક્ષા સર્વસમૃદ્ધિદા ॥ ૨-

તાશ્ચોક્તા (મુહૂર્તચિન્તામણૌ)
મન્વાદ્યાસ્ત્રિતિથી મધૌ તિથિરવી ઊર્જે શુચૌ દિક્તિથી
જ્યેષ્ઠેઽન્ત્યે ચ તિથિસ્ત્વિષે નવ તપસ્યશ્વાઃ શિવા ।
ભાદ્રેઽગ્નિશ્ચ સિતે ત્વમાષ્ટ નભસઃ કૃષ્ણે યુગાદ્યાસિતે
ગોગ્ની બાહુલરાધયોર્મદનદર્શૌ ભાદ્રમાઘાસિતે ॥ ૨-

(અગ્નિપુરાણે)
નવમ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય કાર્તિકે નિરગાત્ કૃતમ્ ।
ત્રેતાસિયતૃતીયાયાં વૈશાખે દ્વાપરં યુગમ્ ॥ ૨-

દર્શે તુ માઘમાસસ્ય ત્રયોદશ્યાં નભસ્યકે ।
કૃષ્ણે કલિર્દ્વિસપ્તાસ્તુ જ્ઞેયા મન્વન્તરાદયઃ ॥ ૨-

(યોગિની તન્ત્રે)
રવિસંક્રમણે ચૈવ સૂર્યસ્ય ગ્રહણે તથા ।
તત્ર લગ્નાદિકં કિંચિન્ન વિચાર્યં કદાચન ॥ ૨-

મહાષ્ટમ્યાં વિશેષેણ ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે ।
પ્. ૮૨) (બૃહચ્છ્રીક્રમે)
વિષુવેઽયનયોર્દ્વન્દ્વે સંક્રાન્ત્યાં મદનોત્સવે ॥ ૨-

ગુરુપર્વદિને ચૈવ દીક્ષા શુભફલપ્રદા ।
ગુરુપર્વાણિ ચ (ભુવનેશ્વરી તન્ત્રે)
ષષ્ઠીભાદ્રપદે માસિ ઇષે કૃષ્ણા ત્રયોદશી ॥ ૨-

કાર્તિકે નવમી શુક્લા તૃતીયા માર્ગશીર્ષકે ।
પૌષસ્ય નવમી શુક્લા માઘે ચૈવ ચતુર્થિકા ॥ ૨-

ફાલ્ગુને નવમી શુક્લા ચૈત્રે કામત્રયોદશી ।
વૈશાખે ચાક્ષયા ચૈવ જ્યેષ્ઠે દશહરા તથા ॥ ૨-

આષાઢે પઞ્ચમી શુક્લા શ્રાવણે કૃષ્ણપઞ્ચમી ।
એતાનિ ગુરુપર્વાણિ પુણ્યાન્યાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૨-

(સારસંગ્રહે)
પઞ્ચમ્યેકાદશી શુક્લા સપ્તમી ચ ત્રયોદશી ।
દશમી શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશી તુ વિશેષતઃ ॥ ૨-

તૃતીયા વિહિતા નિત્યં ષષ્ઠી સર્વત્ર નિન્દિતા ।
વિષ્ણુયામલે ।
દેવીબોધં સમારભ્ય યાવત્ સ્યાન્નવમીતિથિઃ ॥ ૨-

કૃતા તાસુ બુધૈર્દીક્ષા સર્વાભીષ્ટફલપ્રદા ।
બોધને ચૈવ દુર્ગાયાઃ કાલાકાલં ન શોધયેત્ ॥ ૨-

અશોકાખ્યાષ્ટમી યત્ર રામાખ્યા નવમી તથા ।
(સ્મૃતિસંહિતાયામ્)
વ્યતીપાતો વૈધૃતિશ્ચ દીક્ષાયોગાઃ શુભાવહાઃ ॥ ૨-

તદુક્તમ્ (રાજમાર્તણ્ડે)
શ્રવણાશ્વિધનિષ્ઠાર્દ્રાનાગદૈવતમસ્તકે ।
યદ્યમા રવિવારેણ વ્યતીપાતઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૨-

પ્. ૮૩) નાગદૈવતમાશ્લેષા । મસ્તકે પ્રથમપદે ।
કન્યાયાં યદિ વા સ્યાતાં મેષે ભૂમિજભાનુજૌ ।
તામસી શનિવારે ચ સપ્તમી કુમ્ભભાસ્કરે ॥ ૨-

સૂર્યગ્રહશતૈસ્તુલ્યો વ્યતીપાતઃ સ ઉચ્યતે ।
તામસી કૃષ્ણા । (મહોગ્રતારાકલ્પે)
કૃષ્ણપક્ષસ્ય ચાષ્ટમ્યાં શુભલગ્ને શુભે ક્ષણે ॥ ૨-

પૂર્વભાદ્રપદે શુક્લે મિત્રતારાસુસંયુતે ।
અથવા ચાનુરાધાયાં રેવત્યાં તુ પ્રશસ્યતે ॥ ૨-

જાનીયાચ્છોભનં કાલં મન્ત્રસ્ય ગ્રહણં પ્રતિ ।
એષે ચૈવ વિશેષેણ કાર્તિકે ચ વિશેષતઃ ॥ ૨-

મહાચીનક્રમેણૈવ ન દોષો નીલશારદે ।
(શૈવાગમે)
ધર્મદઃ પ્રાતઃકાલઃ સ્યાત્ સંગમો રાજ્યદાયકઃ ॥ ૨-

મધ્યાહ્ને સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાત્ સાયાહ્નો મધ્યમો ભવેત્ ।
રજની મન્ત્રદાને તુ નિષિદ્ધા દૈશિકોત્તમૈઃ ॥ ૨-

(ક્રિયાકાણ્ડશેખરે)
મૌમુક્ષવીં પ્રત્યથ ન કાલાદિનિયમઃ સ્મૃતઃ ।
નિન્દ્યાનિ તાનિ સર્વાણિ પ્રશસ્તાનિ વિમુક્તયે ॥ ૨-

સર્વાસ્તારા ગ્રહાઃ સર્વે નક્ષત્રાણિ ચ રાશયઃ ।
યસ્મિન્નહાનિ સંતુષ્ટો ગુરુઃ સર્વે શુભાવહાઃ ॥ ૨-

સંતુષ્ટે તુ ગુરૌ તત્ર સંતુષ્ટાઃ સર્વદેવતાઃ ।
યદૈવેચ્છા તદા દીક્ષા ગુરોરાજ્ઞાનુરૂપતઃ ॥ ૨-

ન કાલનિયમસ્તત્ર ન દેશનિયમસ્તથા ।
ગુરું સંતોષયેદ્ભક્ત્યા સ્વયમેવ તથા ભવેત્ ॥ ૨-

પ્. ૮૪) અથ દીક્ષાસ્થાનનિર્ણયઃ । તદુક્તં (પૂર્ણપદ્ધતૌ)
ગોશાલાયાં ગુરોર્ગેહે દેવાગારે ચ કાનને ।
પુણ્યક્ષેત્રે તથોદ્યાને નદીતીરે ચ સ્વાશ્રમે ॥ ૨-

ધાત્રીબિલ્વસમીપે ચ પર્વતાગ્રે ગુહાસુ ચ ।
ગઙ્ગાયાં તત્કૃતં સર્વં કોટિકોટિગુણં ભવેત્ ॥ ૨-

(યામલે)
પુણ્યતીર્થે કુરુક્ષેત્રે દેવીપીઠચતુષ્ટયે ।
પ્રયાગે શ્રીગિરૌ કાશ્યાં કાલાકાલં ન શોધયેત્ ॥ ૨-

(યોગિનીતન્ત્રે)
ગયાયાં ભાસ્કરક્ષેત્રે વિરજે ચન્દ્રપર્વતે ।
ચત્વરે ચ મતઙ્ગે ચ તથા કન્યાશ્રમેષુ ચ ॥ ૨-

ન ગૃહ્ણીયાત્ તતો દીક્ષાં તીર્થેષ્વેતેષુ પાર્વતિ ।
અથ મન્ત્રવિશેષેષુ દેવતાવિશેષાણાં શાપાઃ પ્રોક્તાઃ (મેરુતન્ત્રે)
સુરયા સુધયા પૂર્વદેવા દેવા વિમોહિતાઃ ॥ ૨-

યદા તદા તુ ભગવાન્ પ્રોવાચ મધુસૂદનઃ ।
કઃ પૂજ્યો ભવતાં મધ્યે શ્રેષ્ઠસ્તન્મે નિગદ્યતામ્ ॥ ૨-

ઉન્મત્તાશ્ચ તદા દેવાઃ શ્રેષ્ઠોઽહમિતિ ચાબ્રુવન્ ।
કિંચિત્ સ્મિત્વા તુ ભગવાન્ મોહયન્નાત્મમાયયા ॥ ૨-

ઇત્યવોચદ્યસ્ય વાક્યં શાપે ચાનુગ્રહે ક્ષમમ્ ।
સ એવ દેવઃ શ્રેષ્ઠોઽત્ર પૂર્વો વાપ્યપરોઽપિ વા ॥ ૨-

ઇતિ શ્રુત્વા વચો વિષ્ણોરશપ।શ્ચ પરસ્પરમ્ ।
મન્ત્રરૂપાણ્યતો દેવિ સંસ્કારૈઃ શાપમોક્ષણમ્ ॥ ૨-

વિના તુ શાપમોક્ષેણ કઃ સિદ્ધિં પ્રાપ્નુયાજ્જનઃ ।
શ્રીદેવ્યુવાચ ।
શાપઃ કેન કથં દત્તઃ શપ્તે જપ્તે ચ કિં ફલમ્ ॥ ૨-

પ્. ૮૫) નિઃશાપત્વં કથં તેષાં સિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ મે વદ ।
શ્રીશિવ ઉવાચ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ વાયુર્યસ્ય વ્યવસ્થિતઃ ॥ ૨-

ચતુરાદ્યો ચૈકબીજોઽનેકધા યત્ર સંગતઃ ।
કેનાથવા સમાક્રાન્તઃ સ મન્ત્રશ્છેદિતોઽસિના ॥ ૨-

કાર્તિકેયેન તજ્જાપાચ્છિદ્યન્તેઽસ્ય મનોરથાઃ ।
આદૌ મધ્યેઽવસાને વા ભૂબીજયુગલં ભવેત્ ॥ ૨-

આદૌ યદ્વા દ્વિધા વજ્રી ત્રિધા મધ્યે તતો દ્વિધા ।
રુદ્ધૌ શુક્રસ્ય શાપેન ભુક્તિમુક્તિવિવર્જિતૌ ॥ ૨-

જાતો મન્ત્રો વામદક્ષમાર્ગયોરપિ સેવિતૌ ।
હ્રીમો।ફ્રે।શ્રી।ષ્વેકતમં યત્ર બીજં ન દૃશ્યતે ॥ ૨-

હૂ।કારો વા સ મન્ત્રસ્તુ શક્તિહીનઃ કૃતઃ સુરૈઃ ।
એતાદૃશશ્ચેત્ સંજપ્તઃ સામર્થ્યં હન્તિ મન્ત્રિણઃ ॥ ૨-

શક્તિહીનસ્ય વામસ્ય મરણં નાત્ર સંશયઃ ।
નાદૌ હ્રી। ન ચ મધ્યે ક્લી। ક્રો।તે વા નૈવ દૃશ્યતે ॥ ૨-

અસૌ પરાઙ્મુખો મન્ત્રો જાતઃ સૂર્યસ્ય શાપતઃ ।
પરાઙ્મુખં ભજેન્મન્ત્રી દેવતા સ્યાત્ પરાઙ્મુખી ॥ ૨-

દૈવાત્ કાર્યેઽપિ સંસિદ્ધે લોકઃ સ્યાચ્ચ પરાઙ્મુખઃ ।
આદાવન્તે તથા મધ્યે હં વા સં વા ન દૃશ્યતે ॥ ૨-

બધિરાસ્તે કૃતા મન્ત્રા દેવાચાર્યેણ શાપતઃ ।
જપ્તે તુ બધિરે મન્ત્રે વિસ્મૃતિસ્તસ્ય જાયતે ॥ ૨-

જાયતે બધિરો નૂનં મહાકાલેન ભાષિતમ્ ।
સૂર્યબીજં હકારઃ સ્યાચ્ચન્દ્રબીજં તુ સઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨-

પ્. ૮૬) રેફોઽગ્નિબીજમુદ્દિષ્ટમેતન્નેત્રત્રયં મમ ।
પઞ્ચાક્ષરે યન્ત્રમન્ત્રે યત્રૈકમપિ નાસ્તિ ચેત્ ॥ ૨-

મમ શાપાન્નેત્રહીનો દુઃખશોકામયપ્રદઃ ।
નાદૌ મધ્યે ન ચાન્તે વા હ્સો। વા હંસ વાથ હૌ। ॥ ૨-

ઐ। વા ફ્રે। વાથવા હૂ। વા નમો વા હ્રી। મનુઃ સ તુ ।
શાપેન કીલિતો દેવિ રાજદેવેન પાર્વતિ ॥ ૨-

યદા તુ કીલિતો મન્ત્રો ન સિદ્ધિમુપગચ્છતિ ।
મધ્યે એકો લકારો વા ફટ્ વાન્તે લદ્વયં યદિ ॥ ૨-

ફટ્દ્વયં વા ત્રયં વાન્તે ન ચેત્ સ સ્તમ્ભિતો મનુઃ ।
શાપેન ભૈરવેણાસ્માત્ સિદ્ધં ભવતિ શોભનમ્ ॥ ૨-

કદાચિન્નૈવ દુઃખં ચ પ્રાયશો બહુલં ભવેત્ ।
આદૌ તુ યસ્ય મન્ત્રસ્ય ક્રમાત્ સપ્તાક્ષરાણિ ચેત્ ॥ ૨-

રેફેણ વા યકારેણ સંયુક્તાનિ મનુઃ સ તુ ।
વાયવગ્નિશાપસંદગ્ધઃ સાધકં પરિતાપયેત્ ॥ ૨-

તસ્માત્ સંસ્કારયેદ્દેવિ સિદ્ધયે સાધકોત્તમઃ ।
દ્વાભ્યાં ત્રિભિરથો ષડ્ભિરષ્ટભિર્વા પ્રદૃશ્યતે ॥ ૨-

યદાક્ષરૈરન્તરિતઃ ફટ્કારઃ સ નિગદ્યતે ।
નારસિંહસ્ય શાપેન ત્રસ્તઃ સંત્રાસયેત્ સદા ॥ ૨-

સ્વપ્નાદૌ સાધનં નૈવ સિદ્ધિઃ સંદૃશ્યતે ક્વચિત્ ।
ઓ। વા હ। વા સકારો વા નાદૌ ભીતો મનુઃ સ તુ ॥ ૨-

બ્રહ્મશાપાદ્ધીનસિદ્ધિર્ભવેદત્યન્તકષ્ટદઃ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ મિલિત્વા મચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨-

પ્. ૮૭) સ મન્ત્રો મલિનો માયાશાપાન્માલિન્યકારકઃ ।
હૂ। ચાદૌ વા મન્ત્રમધ્યે વાન્તે ફટ્- યુગલં ભવેત્ ॥ ૨-

તિરસ્કૃતો રુદ્રશાપાત્ સાધ્યં કુર્યાત્ તિરસ્કૃતમ્ ।
આદૌ તારદ્વયં ચાન્તે વષડસ્ત્રં ચ મધ્યગમ્ ॥ ૨-

કુટુમ્બકલહં કુર્યાદ્બાલાશાપેન ભેદિતઃ ।
હકારેણ સકારેણ રહિતસ્ત્ર્યક્ષરસ્તુ યઃ ॥ ૨-

સુષુપ્તઃ સિંહશાપેન પ્રોક્તોઽભીષ્ટફલાપહઃ ।
અષ્ટાદશાક્ષરાદિર્યઃ પઞ્ચફટ્કારપૂર્વકઃ ॥ ૨-

ચામુણ્ડાશાપતો જાતો મદોન્મત્તો ન શોભનઃ ।
મધ્યે ચેત્ પઞ્ચ ફટ્કારાઃ કાલિકાશાપતઃ સ તુ ॥ ૨-

મૂર્છિતો મૂર્છિતં કુર્યાદ્વામિનં તુ વિશેષતઃ ।
એવમન્તે ચ ફટ્કારપઞ્ચકં સ તુ રમ્ભયા ॥ ૨-

હૃતવીર્યસ્તુ શાપેન કૃતઃ ક્ષીણત્વકારકઃ ।
ચત્વારો યત્ર ફટ્કારા આદિમધ્યાવસાનિકાઃ ॥ ૨-

અષ્ટાદશાક્ષરો હીનો હાનિર્ભૈરવશાપતઃ ।
એકોનવિંશત્યર્ણશ્ચ હ્રી।ક્રોમો।કારસંયુતઃ ॥ ૨-

પ્રધ્વસ્તઃ કામશાપેન ધ્વંસયેત્ કામકારણાત્ ।
સપ્તવર્ણો મનુર્બાલઃ કુમારોઽષ્ટાક્ષરઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨-

ષોડશાર્ણસ્તુ તરુણઃ પ્રૌઢો વ્યોમાબ્ધિવર્ણકઃ ।
ત્રિંશત્કલાઃ શતં વેદકાષ્ઠાવર્ણાસ્તુ યત્ર તુ ॥ ૨-

સકૃદ્ધિ એતે કાલેન શપ્તા દુઃખાનિ કુર્વતે ।
નવાર્ણ ઓ।કારયુતશ્ચામુણ્ડાશાપતો મનુઃ ॥ ૨-

નિસ્ત્રિંશઃ સાધકં છિન્દ્યાન્નિસ્ત્રિંશેન ન સંશયઃ ।
પ્. ૮૮) અન્તે નમો વા સ્વાહા વા નાસ્તિ વા યસ્ય મધ્યતઃ ॥ ૨-

વષટ્ વૌષટ્ સહૂ।ફટ્ ચ એતદ્વા નાસ્ત્યસૌ મનુઃ ।
નિર્બીજ ઇતિ સંશપ્તો ભુવનેશ્યાસ્ય સાધકઃ ॥ ૨-

સેવાં કુર્યાલ્લભેદ્વંશનાશં વંશત્રયાદિતઃ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ ફટ્ફટ્કારસ્તુ યસ્ય તુ ॥ ૨-

કૌમાર્યસ્તુ સ શાપેન સિદ્ધિહીનો ન સિદ્ધિકૃત્ ।
દશાક્ષરો યસ્તુ મન્ત્રઃ સ ગણેશસ્ય શાપતઃ ॥ ૨-

મન્દો જપ્તસ્તુ મૂર્ખત્વં કુર્યાજ્જન્મનિ જન્મનિ ।
આદિવ્યઞ્જનસંયોગ એક એવ સ્વરો ભવેત્ ॥ ૨-

તત્ કૂટં કૂટતો હાનિર્માતઙ્ગ્યાઃ શાપતઃ સ્મૃતઃ ।
દ્વિવર્ણઃ સત્ત્વહીનઃ સ્યાદાશ્વિનેયસ્ય શાપતઃ ॥ ૨-

નાશયેત્ સાધકબલં રાજ્ઞઃ સૈન્યં વિનાશયેત્ ।
ચતુર્વર્ણઃ કેકરસ્તુ જાતઃ સૂર્યાતિશાપતઃ ॥ ૨-

જપિત્વા કેકરં મન્ત્રં ચક્ષુષા નૈવ પશ્યતિ ।
ષડક્ષરાણિ બીજહીના જાતા રાવણશાપતઃ ॥ ૨-

નાશયેત્ સાધકબલં રાજ્ઞઃ સૈન્યં વિનાશયેત્ ।
વંશવૃદ્ધિર્ન તજ્જાપાદન્યથા સ્ત્રીસુખં ન હિ ॥ ૨-

સાર્ધત્રિસપ્તસૂર્યાર્ણા ધૂમાવત્યાશ્ચ શાપતઃ ।
ધૂમતાવ્યાકુલં ચિત્તં જાયતે સાધકસ્ય તુ ॥ ૨-

વિંશત્ તથૈકવિંશચ્ચ ત્રિંશદ્વર્ણસ્તુ તારયા ।
શપ્ત આલિઙ્ગિતશ્ચાયં જપાત્ સ્વપ્નરતે મૃતિઃ ॥ ૨-

દ્વાવિંશત્યક્ષરો મન્ત્રઃ સરસ્વત્યાસ્તુ શાપતઃ ।
મોહિતં સાધકં કુર્યાત્ પાનાદિવ્યસનાકુલમ્ ॥ ૨-

પ્. ૮૯) ચતુર્વિંશતિવર્ણો યઃ સપ્તવિંશતિવર્ણકઃ ।
ક્ષુધાર્તો રાજમાતઙ્ગ્યાઃ શાપાદ્દારિદ્ર્યકારકઃ ॥ ૨-

ત્રયોવિંશાસ્ત્રયો રુદ્રા વર્ણાઃ કૌલિકશાપતઃ ।
મન્ત્રા દૃપ્તાસ્તજ્જપેન છાન્દસો જાયતે જનઃ ॥ ૨-

ષદ્વિંશદેકોનત્રિંશત્ ત્રિંશત્ ષટ્ત્રિંશદક્ષરઃ ।
પૂષ્ણઃ શાપાદઙ્ગહીનઃ કામનાપૂરકો ન હિ ॥ ૨-

અષ્ટાવિંશદેકત્રિંશદ્વર્ણૌ નન્દીશશાપતઃ ।
અતિક્રૂરઃ સાધ્યનાશં કૃત્વા નશ્યેચ્ચ સાધકઃ ॥ ૨-

અષ્ટત્રિંશાક્ષરો મન્ત્રો માતૃકાણાં તુ શાપતઃ ।
અતિક્રુદ્ધસ્તજ્જપેન સ્વકૃતઃ સ્વસ્ય સંક્ષયઃ ॥ ૨-

ચત્વારિંશત્ સમારભ્ય ત્રિષષ્ટિં યાવદક્ષરમ્ ।
સવ્રીડા માલિકાશાપાત્ સવ્રીડાસ્તસ્ય સાધકાઃ ॥ ૨-

પઞ્ચષષ્ટ્યક્ષરા યે સ્યુર્મન્ત્રાસ્તે શાન્તમાનસાઃ ।
કામશાપેન તજ્જાપાદુદ્યોગસ્ય ફલં ન હિ ॥ ૨-

ષટ્ષષ્ટિતો નવનવતિપર્યન્તં કુલસ્ય તુ ।
સ્થાનભ્રષ્ટાસ્તુ શાપેન જાતાસ્તાદૃક્ ચ સાધકઃ ॥ ૨-

ક્વાતિધૃતિર્વ્યતિધૃતિઃ ક્વઙ્કયુગ્મં દ્વિગોકરાઃ ।
શતત્રયં યત્ર વર્ણાઃ શાપિતાશ્છિન્નમસ્તયા ॥ ૨-

યૂયં ભવત નિઃસ્નેહાઃ સાધકાનાં ભયાપહાઃ ।
નિષ્કામમતિભિર્જપ્તાઃ સંસારસ્નેહનાશકાઃ ॥ ૨-

ચતુઃશતાન્યથારભ્ય યાવદ્વર્ણસહસ્રકમ્ ।
અતિવૃદ્ધા યજ્ઞશાપાત્ પૌષ્ટિકાદિષુ વર્જિતાઃ ॥ ૨-

સહસ્રાર્ણાધિકા મન્ત્રા દણ્ડપાણેસ્તુ શાપતઃ ।
પ્. ૯૦) દણ્ડકાખ્યાપીડિતાશ્ચ તજ્જપાત્ કષ્ટમાપ્નુયાત્ ॥ ૨-

દ્વિસહસ્રાધિકા મન્ત્રા ભાર્ગવસ્ય તુ શાપતઃ ।
ખણ્ડીકૃતાઃ સપ્તધા તે સિદ્ધિખણ્ડકરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨-

અન્યછૃણ્વન્તુ ભો દેવા મુનીનાં જપતાં યદા ।
સિદ્ધિર્ન જાતા તુ તદા દત્તઃ શાપઃ સુદારુણઃ ॥ ૨-

આશ્વાસનં દેવતાનાં જાતં સિદ્ધેરકારણાત્ ।
ઉપદેશે ગુરું કુર્યાત્ તસ્માત્ તન્મન્ત્રશોધનમ્ ॥ ૨-

મન્ત્રશોધનપ્રકારમાહ ।
તત્પ્રકારં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણ્વન્તુ સકલાઃ સુરાઃ ।
ગુરુઃ સિદ્ધાસને સંસ્થો ગુદમેઢ્રાન્તરં દૃઢમ્ ॥ ૨-

વામેન પાર્ષ્ણિનાપીડ્ય તસ્યોપરિ તુ વિન્યસેત્ ।
પાદં તુ દક્ષિણં ગુલ્ફગ્રન્થ્યોરન્યોન્યમર્દનમ્ ॥ ૨-

યથા સ્યાત્ તત્ પ્રકર્તવ્યં તતો દક્ષિણપાર્ષ્ણિના ।
લિઙ્ગમૂલં વિનિષ્પીડ્ય સ્થિરકાય ઉપાવિશેત્ ॥ ૨-

ગુદમાકુઞ્ચ્ય પવનમપાનાખ્યં તથા ગુરુઃ ।
ઉત્થાપયેત્ તતઃ પ્રાણવાયું સમ્યઙ્નિરોધયેત્ ॥ ૨-

અપાનપ્રાણયોઃ કુર્યાત્ સંઘટ્ટં ચૈકદૃઙ્મનાઃ ।
મૂલાધારે ચિત્સ્વરૂપકુણ્ડલ્યાં પરમાત્મનિ ॥ ૨-

જાતદોષં સ્વસ્ય મન્ત્રં ચિન્તયેત્ તત્ર સદ્ગુરુઃ ।
તસ્ય મન્ત્રસ્યાક્ષરાણિ ક્રમાદેકૈકશસ્તતઃ ॥ ૨-

સુષુમ્ણાયાસ્તુ માર્ગેણ મૂલાધારે પ્રવેશયેત્ ।
સ્વાધિષ્ઠાને તતશ્ચક્રે મણિપૂરે હ્યનાહતે ॥ ૨-

પ્. ૯૧) વિશુદ્ધ આજ્ઞાચક્રે ચ ભિત્ત્વાભિત્ત્વા પ્રવેશયેત્ ।
એવં નીત્વા બ્રહ્મરન્ધ્રં તત્રત્યાત્ સોમમણ્ડલાત્ ॥ ૨-

નિર્ગતામૃતસંસિક્તાન્ મન્ત્રાર્ણાન્ સુવિભાવયેત્ ।
પુનઃ સુષુમ્ણામાર્ગેણ આજ્ઞાચક્રેઽવતારયેત્ ॥ ૨-

વિશુદ્ધેઽનાહતે વાપિ મણિપૂરે ચ ચક્રકે ।
સ્વાધિષ્ઠાને તતો ભેદાન્મૂલાધારે પ્રવેશયેત્ ॥ ૨-

તતસ્તન્મન્ત્રમૃષ્યાદિન્યાસપૂર્વં જપેત્ પુનઃ ।
અષ્ટોત્તરસહસ્રં તુ તેન શુદ્ધો ભવેન્મનુઃ ॥ ૨-

અનુક્તશાપાન્નિર્મુક્તં પશ્ચાદુપદિશેચ્ચ તમ્ ॥ ૨-૧૬૬એf ॥
અનુક્તશાપાદિતિ માનસશાપાદિત્યર્થઃ । વાચિકશાપાનાં તુ વક્ષ્યમાણદશસંસ્કરનાશ્યત્વાદિતિ ભાવઃ । છિન્નત્વાદિદોષાણામુક્તયોનિબન્ધનાશ્યત્વં નાગભટ્ટૈરપ્યુક્તમ્ ।
છિન્ના રુદ્ધાસ્તમ્ભિતાઃ કીલકા યે
સુપ્તા મન્ત્રા મૂર્ચ્છિતા હીનવીર્યાઃ ।
દગ્ધાસ્ત્રસ્તાઃ શત્રુપક્ષે સ્થિતા યે
બાલા વૃદ્ધા ગર્વિતા યૌવનેન ॥ ૨-

યે નિર્જીવા યે ચ સત્ત્વેન હીનાઃ
ષણ્ઢીભૂતાશ્ચાઙ્ગમન્ત્રૈર્વિહીનાઃ ।
એતે મુદ્રાબન્ધનેનૈવ યોન્યા
મન્ત્રાઃ સર્વે વીર્યવન્તો ભવન્તિ ॥ ૨-

પ્. ૯૨) (શારદાયામ્)
દોષાનિમાનવિજ્ઞાય યો મન્ત્રાન્ ભજતે જડઃ ।
સિદ્ધિર્ન જાયતે તસ્ય કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥ ૨-

મન્ત્રાણાં દશસંસ્કારાસ્તત્રૈવ ।
જનનં૧ જીવનં૨ પશ્ચાત્ તાડનં૩ બોધનં૪ તથા ।
તથાભિષેકો૫ વિમલીકરણા૬ઽપ્યાયને૭ પુનઃ ॥ ૨-

તર્પણં૮ દીપનં૯ ગુપ્તિ૧૦ર્દશૈતા મન્ત્રસંસ્ક્રિયાઃ ।
જનનાદિપ્રકારાસ્તુ (મેરુતન્ત્રે)
વાચિકાનાં તુ શાપાનાં નાશાદ્યર્થમથોચ્યતે ॥ ૨-

શ્રીપર્ણ્યા વા ચન્દનસ્ય પીઠે ચૂતાદિકસ્ય વા ।
કસ્તૂરીકુઙ્કુમાજ્યૈશ્ચ વિલિખેત્ પાઞ્ચભૌતિકમ્ ॥ ૨-

ચક્રમાવાહયેત્ તત્ર માતૃકાખ્યાં સરસ્વતીમ્ ।
યથોક્તવિધિના પૂજાં કૃત્વા ચાષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥ ૨-

જપિત્વા માતૃકાં તસ્યા મધ્યાત્ સ્વાભીષ્ટમન્ત્રકમ્ ।
સ્વરવ્યઞ્જનવિન્દૂ।શ્ચ સર્ગયોગાક્ષરાણિ ચ ॥ ૨-

પૃથક્ પૃથગથોદ્ધૃત્ય ચૈકીકૃત્ય ગુરૂક્તિતઃ ।
ગૃહીતં જનયેન્મન્ત્રં પ્રોક્તં સંજનનં ત્વિદમ્ ॥ ૨-

આદ્યન્તં પ્રણવં કૃત્વા પ્રણવાન્તરિતં જપેત્ ।
અષ્ટોત્તરશતં મન્ત્રં વર્ણાનેતત્ તુ જીવનમ્ ॥ ૨-

રોચનાકુઙ્કુમાભ્યાં ચ ભૂર્જપત્રે લિખેન્મનુમ્ ।
પ્રત્યક્ષરં શતં વારં તાડયેચ્ચન્દનામ્ભસા ॥ ૨-

સમુચ્ચરન્ વાયુબીજમેતત્ તાડનમુચ્યતે ।
પ્. ૯૩) કુણ્ઠિતાઃ શાબરા મન્ત્રાસ્તાડિતાઃ સિદ્ધિકારકાઃ ॥ ૨-

પૂર્વોક્તપીઠે સંલિખ્ય તન્મન્ત્રાક્ષરસંખ્યયા ।
આદાય કરવીરસ્ય પુષ્પાણ્યથ સમુચ્ચરન્ ॥ ૨-

પ્રત્યક્ષરં ચ તૈઃ પુષ્પૈઃ શતવારં હુનેદિતિ ।
ઉચ્ચરન્ વહ્નિબીજં ચ બોધનં ત્વેતદુચ્યતે ॥ ૨-

(શારદાયાં) તુ હુનેદિત્યુક્તે હન્યાદિત્યુક્તમ્ ।
વિલિખેન્મન્ત્રયન્મન્ત્રી પ્રસૂનૈઃ કરવીરજૈઃ ।
તન્મન્ત્રાક્ષરસંખ્યાતૈર્હન્યાદ્રાન્તેન બોધિતમ્- ઇતિ ।
રાન્તેન વહ્નિબીજેન (મૈરૌ)
પ્રાગ્વત્ પીઠે ચ તૈર્દ્રવ્યૈઃ પદ્મમષ્ટદલં લિખેત્ ॥ ૨-

તત્કર્ણિકાયાં માલત્યા લિખેત્ કલિકયૈકયા ।
એકૈકાર્ણં તુ મન્ત્રસ્ય તન્મન્ત્રાક્ષરસંખ્યયા ॥ ૨-

બોધિદ્રુપલ્લવાન્ ગૃહ્ય તમેવં મન્ત્રમુચ્ચરન્ ।
અભિષિઞ્ચામ્યમું મન્ત્રં નમ ઇત્યભિષેચયેત્ ॥ ૨-

નાનાસુગન્ધિતોયેન પલ્લવૈકેન ચાક્ષરમ્ ।
એકમષ્ટોત્તરશતમભિષિઞ્ચેદયં સ્મૃતઃ ॥ ૨-

અભિષેકો મન્ત્રશુદ્ધિં કુર્યાન્નૄણાં યથા જલમ્ ।
જ્યોતિર્મન્ત્રશ્ચિન્તનીયો મૂલાધારેઽગ્નિમણ્ડલે ॥ ૨-

સંસ્કર્ત્તવ્યં મનું તસ્ય ઊર્ધ્વમેવં વિભાવયેત્ ।
આણવાખ્યઃ સાહજિક આગન્તુઃ કાર્મણઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨-

યોગાખ્યો માયિકઃ પ્રોક્તઃ સ્વમન્ત્રે તુ મલત્રયમ્ ।
પ્. ૯૪) જ્યોતિર્મન્ત્રેણ નિર્દગ્ધમેકમેકં વિચિન્તયેત્ ॥ ૨-

એવં તુ વિમલો જાતઃ સ્વમન્ત્ર ઇતિ ચિન્તયેત્ ।
જ્યોતિર્મન્ત્રસ્તુ વેદાદિહ્રૌમિતિ દ્વ્યક્ષરો મતઃ ॥ ૨-

વિમલીકરણં હ્યેતત્ પ્રયોગાન્તેઽપિ કારયેત્ ।
પ્રાગ્વત્ પીઠે કુઙ્કુમાદિદ્રવ્યૈર્મન્ત્રં વિલેખયેત્ ॥ ૨-

તામ્રાદિપાત્રં કર્પૂરવાસિતેન જલેન ચ ।
શુદ્ધેનાપૂર્ય લિખિતમન્ત્રેણાષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥ ૨-

અભિમન્ત્ર્ય જલં તેન મન્ત્રેણ કુશવિન્દુભિઃ ।
પ્રત્યક્ષરં પ્રોક્ષયેત્ ત્રિરેતદાપ્યાયનં મતમ્ ॥ ૨-

પુરશ્ચર્યાક્લેશિતાનાં સમાવર્ત્તનવત્ ત્વિદમ્ ।
કસ્તૂર્યાદ્યૈસ્તામ્રપાત્રમધ્યે મન્ત્રં વિલેખયેત્ ॥ ૨-

પાત્રાન્તરે ચ કર્પૂરાદિકવાસિતસજ્જલમ્ ।
ગૃહીત્વા ચાર્ઘપાત્રેણ પઠન્મન્ત્રમિમં મનુમ્ ॥ ૨-

તર્પયામિ નમશ્ચેતિ તર્પયેદિતિ તર્પણમ્ ।
ઓં હ્રી। શ્રી। પૂર્વકં મન્ત્રં જપેદષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥ ૨-

જપેદેતદ્દીપનં સ્યાત્ સર્વમન્ત્રેષ્વપીષ્યતે ।
જપ્પમાનસ્ય મન્ત્રસ્ય ગોપનં ત્વપ્રકાશનમ્ ॥ ૨-

સંસ્કારા દશ સંપ્રોક્તાઃ સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતાઃ ।
યાન્ કૃત્વા સંપ્રદાયેન મન્ત્રી વાઞ્છિતમશ્નુતે ।
અથ મન્ત્રાણાં જાગૃતિસ્તત્રૈવ ।
અથાદૌ સર્વમન્ત્રાણાં જાગૃતિઃ પ્રોચ્યતે મયા ॥ ૨-

ગુરુણા સા પ્રકર્તવ્યા શિષ્યસ્ય સિદ્ધિહેતવે ।
પ્. ૯૫) તારાન્ત્યાગ્નિ વિયદ્યુક્ ચ યસ્મિન્નાગ્નેયકઃ સ તુ ॥ ૨-

અન્યઃ સૌમ્યઃ સ્વાપકાલ ઇડાયામગ્નિરૂપિણઃ ।
સૌમ્યસ્ય પિઙ્ગલાયાં સ્યાત્ તયોરન્યત્ર જાગૃતિઃ ॥ ૨-

પ્રબોધકાલે સંજપ્તો જાગ્રતો જાયતે મનુઃ ।
અથ વા સંપુટીકૃત્ય લાન્તાનાદ્યાન્ સ બિન્દુકાન્ ॥ ૨-

પુનશ્ચ સવિસર્ગાન્તાન્ ક્ષકારં કેવલં પઠેત્ ।
એવં જપ્તો યદીષ્ટશ્ચેત્ પ્રબુદ્ધઃ શીઘ્રસિદ્ધિદઃ ॥ ૨-

શાબરમન્ત્રેષુ વિશેષ ઉક્તસ્તત્રૈવ ।
અથ શાબરમન્ત્રાણાં જાગૃતિં શૃણુ પાર્વતિ ।
કાંસ્યભાજનમાનીય શુદ્ધં ભસ્માદિભિઃ કૃતમ્ ॥ ૨-

પ્. ૯૬) પ્રજપેદ્રવિરાત્રૌ તુ યામે યામે શતાષ્ટકમ્ ।
ખાદિર્યા તાડયેદ્યષ્ટ્યા કાંસ્યપાત્રં વદેદિતિ ॥ ૨-

જાગ્રતો ભવ મન્ત્રસ્ય ભાષયાથ તુરીયકે ।
યામે દદ્યાદ્વલિં કાલ્યા મન્ત્રજં ભૈરવસ્ય તુ ॥ ૨-

કુક્કુટંઽચાન્યદેવેષુ સ્ફોટયેન્નારિકેરકમ્ ।
મન્ત્રસ્ય ભાષયેતિ । યદ્દેશીયભાષાત્મકઃ શાબરમન્ત્રસ્તદ્દેશીય-ભાષયૈવ મન્ત્રં સંબોધ્ય ત્વં જાગ્રતો ભવેતિ વદેદિત્યર્થઃ ।
અથ દીક્ષોપયુક્તમપણ્ડપાર્થં ભૂમિપરીક્ષા ।
પ્લવસ્થાનં ચ ગમ્ભીરં દીર્ઘતોયાશયાશ્રયઃ ॥ ૨-

અગ્નિશાલાગ્નિહોતૄણાં પુણ્યસ્થાનં પરિશ્રુતમ્ ।
દ્વિજાનાં સવ્રતાનાં ચ આશ્રયઃ સ્વાશ્રમોઽથવા ॥ ૨-

દીક્ષાયામતિશસ્તાનિ સ્થાનાન્યેતાનિ પાર્વતિ ।
ન ચ દીક્ષાં પ્રકુર્વીત નિકુઞ્જે ગહને વને ॥ ૨-

દ્વિસીમ્નિ ચ મહારણ્યે માત્સર્યમૃગસેવિતે ।
(તન્ત્રાન્તરે)
મહાનદીનાં તીરાણિ ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમઃ ॥ ૨-

પ્રશસ્તાનિ ચ તીર્થાનિ ક્ષેત્રાણિ ચાશ્રમા અપિ ।
અરણ્યાનિ ચ સર્વાણિ પર્વતાઃ સકલા અપિ ॥ ૨-

સનિર્ઝરાપ્યપગિરિ દેવતાયતનાન્યપિ ।
(મહાકપિલપઞ્ચરાત્રં)
તત્ર ભૂમિં પરીક્ષેત વાસ્તુજ્ઞાનવિશારદઃ ॥ ૨-

સ્ફુટિતા ચ સશલ્યા ચ વલ્મીકારોહિણી તથા ।
દૂરતઃ પરિવર્જ્યા ભૂઃ કર્તુરાયુર્ધનાપહા ॥ ૨-

સ્ફુટિતા મરણં કુર્યાદૂષરા ધનનાશિનો ।
સશલ્યા ક્લેશદા નિત્યં વિષમા શત્રુતો ભયમ્ ॥ ૨-

પ્. ૯૭) ઈશકોણપ્લવા સા ચ કર્તુઃ શ્રીદાશુ નિશ્ચિતમ્ ।
પૂર્વપ્લવા વૃદ્ધિકરી વરદા તૂત્તરપ્લવા ॥ ૨-

દક્ષિણપ્લવા યા ભૂમિર્નિત્યં મૃત્યુભયપ્રદા ।
ગૃહક્ષયકરી સા ચ ભૂમિર્યાનૈરૃતપ્લવા ॥ ૨-

ધનહાનિકરી પૃથ્વી કીર્તિતા વરુણપ્લવા ।
વાયુપ્લવા તથા ભૂમિર્નિત્યમુદ્વેગકારિણી ॥ ૨-

અગ્નિકોણપ્લવા યા ચ પુત્રાયુર્ધનનાશિની ।
(ગૌતમીયે)
ભૂમેઃ પરિગ્રહં કુર્યાદ્યાવદાયતનં ભવેત્ ॥ ૨-

શુક્લમૃત્સ્ના ચ યા ભૂમિર્બ્રાહ્મી સા પરિકીર્તિતા ।
ક્ષત્રિયા રક્તમૃત્સ્ના ચ હરિદ્વૈશ્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૨-

કૃષ્ણા ભૂમિર્ભવેછૂદ્રા ચતુર્ધા પરિકીર્તિતા ।
(મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે)
બ્રાહ્મણી ભૂઃ કુશોપેતા ક્ષત્રિયા સ્યાચ્છરાકુલા ॥ ૨-

કુશકાશાકુલા વૈશ્યા શૂદ્રા સર્વતૃણાકુલા ।
(ગૌતમીયતન્ત્રે)
બ્રાહ્મી સર્વાર્થસિદ્ધ્યૈઃ સ્યાત્ ક્ષત્રિયા રાજ્યદા તથા ॥ ૨-

ધનધાન્યકરી વૈશ્યા શૂદ્રા તુ નિન્દિતા મુને ।
(વાસિષ્ઠ્યામ્)
ખન્યમાને યદા કુણ્ડે પાષાણાઃ પ્રાપ્યતે ભુવિ ॥ ૨-

તદાપમૃત્યવે ચાસ્થિકેશાઙ્ગારૈર્ધનક્ષયઃ ।
ભસ્મનાગ્નિભયં પ્રોક્તં તુષૈઃ પ્રોક્તા દરિદ્રતા ॥ ૨-

શલ્યજ્ઞાનાર્થમહિબલચક્રમાહ (આદિયામલે)
અહિચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ યથા સર્વજ્ઞભાષિતમ્ ।
દ્રવ્યં શલ્યં તથા શૂન્યં યેન જાનન્તિ સાધકાઃ ॥ ૨-

પ્. ૯૮) નિધિર્નિવર્તનૈકસ્થઃ સંભ્રાન્તો યત્ર ભૂતલે ।
તત્ર ચક્રમિદં સ્થાપ્યં સ્થાનદ્વારમુખસ્થિતમ્ ॥ ૨-

અહિગત્યા ચ નક્ષત્રં તત્કાલે યત્ર ચન્દ્રમાઃ ।
દ્રવ્યં શલ્યં ભવેત્ તત્ર ચન્દ્રભાસ્કરસાદજમ્ ॥ ૨-

ઊર્ધ્વરેખાષ્ટકં લેખ્યં તિર્યક્ પઞ્ચ તથૈવ ચ ।
અહિચક્રે ભવન્ત્મત્યેવમષ્ટાવિંશતિકોષ્ઠકાઃ ॥ ૨-

તત્ર પૌષ્ણાશ્વિનીયામ્યકૃત્તિકામઘભાગ્યકમ્ ।
ઉત્તરાફાલ્ગુની લેખ્યા પઙ્ક્તૌ તત્સપ્તકે ધ્રુવમ્ ॥ ૨-

અહિર્બુધ્ન્યાજપાદર્ક્ષં શતભં ભ્રાહ્મ્યસાર્પભમ્ ।
પુષ્યં હસ્તં સમાલેખ્યં દ્વિતીયપઙ્ક્તિસંસ્થિતમ્ ॥ ૨-

અભિજિદ્વિષ્ણુધનિષ્ઠાઃ સૌમ્યં રૌદ્રં પુનર્વસુમ્ ।
ચિત્રભં ચ તૃતીયાયાં પઙ્તૌ ધિષ્ણ્યાદિસપ્તકે ॥ ૨-

વિશ્વર્ક્ષં તોયભં મૂલં જ્યેષ્ઠાં મૈત્રં વિશાખભમ્ ।
સ્વાતીં પઙ્ક્તૌ ચતુર્થ્યાં તુ કૃત્વા ચક્રં વિલોકયેત્ ॥ ૨-

અહિબલચક્રમ્ ।
રે
૨૭ ચં
અ
૧ ચં
ભ
૨ ચં
કૃ
૩ ચં
ંઅ
૧૦ ચં
પૂ

ઉ

ઉ

પૂ
૨૫ ચં
શ

રો

શ્લે
૯ ચં
પુ
૮ ચં
હ

અભિ
શ્ર
૨૨ ચં
ધ
૨૩ ચં
મૃ

આઅ
૬ ચં
પુ
૭ ચં
ચિ

ઉ
૨૧ ચં
પૂ
૨૦ ચં
મૂ

જ્યે

આ

વિ

સ્વા

પ્. ૯૯) રેવત્યશ્વિનીભરણીકૃતિકામઘાપૂર્વોત્તરાઃ પ્રથમપઙ્ક્તૌ । ઉત્તરભાદ્રપદપૂર્વભાદ્રપદશતભિષારોહિણ્યાશ્લેષાપુષ્યહસ્તા દ્વિતીયપઙ્ક્તૌ । અભિજિત્શ્રવણધનિષ્ઠામૃગશિર-આર્દ્રાપુનર્વસુચિત્રાસ્-તૃતીયપઙ્ક્તૌ । તત ઉત્તરાષાઢાપૂર્વાષાઢામૂલજ્યેષ્ઠાનુરા-ધાવિશાખાસ્વાત્યશ્ચતુર્થપઙ્ક્તૌ ।
એવં પ્રજાયતે ચક્રે પ્રસ્તારઃ પન્નગાકૃતિઃ ।
દ્વારશાખે મઘાયામ્યે દ્વારસ્થા કૃત્તિકા મતા ॥ ૨-

અશ્વીશપૂર્વષાઢાદિત્રિકપઞ્ચચતુષ્ટયમ્ ।
રેવતીપૂર્વભાદ્રેન્દોર્ભાનિ શેષાણિ ભાસ્વતઃ ॥ ૨-

ઉદયાદિગતા નાડ્યો ભઘ્નાઃ ષષ્ટ્યાપ્તશેષકે ।
દિનેન્દુભુક્તયુક્તોઽસૌ ભવેત્ તત્કાલચન્દ્રમાઃ ॥ ૨-

ષષ્ટિઘ્ન તં નિશાનાથં શરવેદાપ્તકં પુનઃ ।
યુગૈઃ શેષં ભવેદ્યત્ તત્ પ્રાગાદિચક્રવક્રગમ્ ॥ ૨-

ચન્દ્રવત્ સાધયેત્ સૂર્યમૃક્ષસ્થં ચેષ્ટકાલિકમ્ ।
પશ્ચાદ્વિલોકયેત્ તૌ ચ સ્વ ઋક્ષેઽથાન્યભે સ્થિતૌ ॥ ૨-

ચન્દ્ર ઋક્ષે યદાર્કેન્દૂ તત્ર સ્યાન્નિશ્ચિતો નિધિઃ ।
ભાનુ ઋક્ષે સ્થિતૌ તૌ ચેત્ તદા શલ્યં ન ચાન્યથા ॥ ૨-

સ્વસ્વભે દ્વિતયં જ્ઞેયં નાસ્તિ કિં ચિદ્વિપર્યયે ।
સ્થિતં ન લભતે દ્રવ્યં ચન્દ્રે ક્રૂરગ્રહાન્વિતે ॥ ૨-

હેમતારં ચ તામ્રારં રત્નં તામ્રાયસં ત્રપુઃ ।
નાગં ચન્દ્રે વિજાનીયાદ્ભાસ્કરાદિગ્રહે સ્થિતે ॥ ૨-

મિશ્રૈર્મિશ્રં ભવેદ્દ્રવ્યં શૂન્ય દૃષ્ટિવિપર્યયે ।
સર્વગ્રહસ્થિતે ચન્દ્રે નિર્દિષ્ટોઽસૌ મહાનિધિઃ ॥ ૨-

શુભક્ષેત્રગતે ચન્દ્રે લાભો ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
પ્. ૧૦૦) પાપક્ષેત્રે ન લાભઃ સ્યાજ્જ્ઞાતવ્યં સ્વરવેદિભિઃ ॥ ૨-

પુષ્ટે ચન્દ્રે ભવેન્મુદ્રા ક્ષીણે ચન્દ્રેઽલ્પકો નિધિઃ ।
ગ્રહદૃષ્ટિવશાત્ સોઽપિ વિજ્ઞેયો નવધા બુધૈઃ ॥ ૨-

હેમતારં ચ તામ્રારં પાષાણં મૃન્મયાયસમ્ ।
સૂર્યાદિગૃહગે ચન્દ્રે દ્રવ્યભાણ્ડં પ્રજાયતે ॥ ૨-

ભુક્તરાશ્યંશમાનેન ભૂમાનં કાંવિકૈઃ કરૈ- રિતિ ।
તદ્યથા ।
ચન્દ્રસ્થાને નિધિર્જ્ઞેયઃ સૂર્યસ્થાને ચ શલ્યકમ્ ॥ ૨-

ઇદં ચ નિર્વત્તનં પરિમિતભૂમાવેકમેવ કુર્યાત્ ।
નિર્વત્તનસ્વરૂપં ચ ।
દણ્ડસ્તુ દશહસ્તઃ સ્યાત્ ત્રિંશદ્દણ્ડૈર્નિવર્તનમ્ ।
ઇતિ ।
અથ વા મહાકપિલપઞ્ચરાત્રોક્તપ્રકારેણ શલ્યોદ્ધારઃ કર્ત્તવ્યઃ । તદ્યથા ।
પ્રાસાદારમ્ભકાલે ચ યદઙ્ગં સ્પૃશતે પુમાન્ ॥ ૨-

વાસ્તુદેહે દૃઢં તત્ર શલ્યં વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
કણ્ડૂયતિ શિરઃ પુંસઃ શિરઃશલ્યં સમુદ્ધરેત્ ॥ ૨-

શલ્યં તત્રાસ્થિ વિજ્ઞેયં ખન્યમાને કરત્રયે ।
અગ્નિદાહશ્ચ રોગશ્ચ ધનહાનિશ્ચ જાયતે ॥ ૨-

યત્નેનોત્પાટયેચ્છલ્યં યદીચ્છેત્ સિદ્ધિમાત્મનઃ ।
બાહૌ કણ્ડૂયમાને તુ નિર્દિશેલ્લોહશૃઙ્ખલમ્ ॥ ૨-

હસ્તદ્વયેન સંતિષ્ઠેલ્લક્ષણં કથિતં તવ ।
સ્વામિનો મરણં વિદ્યાદ્વિદેશગમનં તથા ॥ ૨-

યત્નેનોત્પાટયેચ્છલ્યં યદીચ્છેદ્ભદ્રમાત્મનઃ ।
ઊરૌ કણ્ડૂયમાને તુ કાંસ્યશલ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥ ૨-

હસ્તૈકેન ચ સંતિષ્ઠેલ્લક્ષણં કથિતં તવ ।
પ્. ૧૦૧) અસતી ચ ભવેદ્ભાર્યા યશોહાનિશ્ચ જાયતે ॥ ૨-

યત્નેનોત્પાટયેચ્છલ્યં યદીચ્છેદ્ભદ્રમાત્મનઃ ।
હસ્તે કણ્ડૂયમાને તુ કઙ્કાલં ચ વિનિર્દિશેત્ ॥ ૨-

ત્રિહસ્તેન ચ સંતિષ્ઠેત્ ખન્યમાને ન ચાન્યથા ।
અગ્નિદાહશ્ચ રોગશ્ચ સશલ્યં મરણં ધ્રુવમ્ ॥ ૨-

યત્નેનોત્પાટયેચ્છલ્યં યદીચ્છેદ્ભદ્રમાત્મનઃ ।
પૃષ્ઠે કણ્ડૂયમાને તુ બાહુશલ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥ ૨-

હસ્તેનૈકેન સંતિષ્ઠેન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
સ્વામિનાશો ભવેત્ તત્ર ભાર્યા વા જાયતેઽસતી ॥ ૨-

પાદે કણ્ડૂયમાને તુ હસ્તશલ્યં વિનિર્દિશેત્ ।
સાર્ધહસ્તેન સંતિષ્ઠેલ્લક્ષણં ગદિતં તવ ॥ ૨-

ગોનાશો રાજદણ્ડશ્ચ સસ્યહાનિશ્ચ જાયતે ।
યત્નેનોત્પાટયેચ્છલ્યં યદીચ્છેત્ સિદ્ધિમાત્મનઃ ॥ ૨-

કુક્ષૌ કણ્ડૂયમાને તુ પાષાણં તત્ર નિર્દિશેત્ ।
હસ્તદ્વિતયમાનેન લક્ષણં ગદિતં તવ ॥ ૨-

ભુજઙ્ગદંશસ્તત્ર સ્યાત્ તસ્માચ્છલ્યં સમુદ્ધરેત્ ।
જાનૌ કણ્ડૂયમાને તુ ભસ્મ તત્ર વિનિર્દિશેત્ ॥ ૨-

હસ્તદ્વયેન સંતિષ્ઠેલ્લક્ષણં ગદિતં તવ ।
અગ્નિદાહો મહા।સ્તાપઃ ક્લેશદુઃખભયાનિ ચ ॥ ૨-

કરોત્યેવંવિધં કર્મ તસ્માત્ તં વૈ સમુદ્ધરેત્ ।
ગોશૃઙ્ગં પીતમણ્ડૂકઃ શઙ્ખં શુક્તિશ્ચ મણ્ડપઃ ॥ ૨-

શમ્બૂકશ્ચ પ્રશસ્તાઃ સ્યુર્યાશ્ચાન્યા રત્નજાતયઃ ।
પ્. ૧૦૨) અઙ્ગારં વૈ તુષં કેશમસ્થિશલ્યં વિવર્જયેત્ ॥ ૨-

અથ વા બ્રહ્મયામલોક્તપ્રકારેણ શલ્યં જ્ઞાત્વા તદુદ્ધારઃ કર્તવ્યઃ । તત્ર શલ્યજ્ઞાનં યથા ।
નવકોષ્ઠે કૃતે ચક્રે પૂર્વાદિષુ ચ દિક્ષુ ચ ।
વ ક ચ ત એ હ સ પ યા વર્ણા લેખ્યા અનુક્રમાત્ ॥ ૨-

બ્રહ્મયામલોક્તશલ્યોદ્વારચક્રમ્ ।
પ્રકારાન્તરમ્ ।
પ્
વ
ક
પ
વ
ક
સ
ય
ચ
સ
ય
ચ
હ
એ
ત
હ
એ
ત
ગન્ધપુષ્પાદિનૈવેદ્યધૂપદીપાદિભિર્ગૃહે ।
શિશુમાનીય સુસ્નાતં પ્રષ્ટવ્યં ફલપુષ્પકૈઃ ॥ ૨-

પૂર્વાર્ધે પુષ્પનામ્ના ચ શેષાર્ધે ફલનામતઃ ।
દિનસ્ય શલ્યં નાસ્ત્યસ્તિ ફલપુષ્પાદ્યવર્ણતઃ ॥ ૨-

કોષ્ઠારે પુષ્પફલયોર્ભવેદાદ્યક્ષરં યદિ ।
તદા શલ્યં ચ તત્કોષ્ઠે યદિ તત્રાસ્તિ નાસ્તિ તત્ ॥ ૨-

સપાદહસ્તભૂમિસ્થં નૃશલ્યં નરનાશનમ્ ।
ખરશલ્યં સર્પશલ્યં ભીતિદં સાર્ધહસ્તતઃ ॥ ૨-

હસ્તદ્વયે વાજિશલ્યં ગૃહિણાં મૃત્યુદુઃખદમ્ ।
સાર્ધદ્વિહસ્તે હસ્તિશલ્યં ગૃહશૂન્યપ્રવાસદમ્ ॥ ૨-

શ્વશલ્યે મહિષે મૃત્યુઃ સપાદદ્વયહસ્તકે ।
વિડાલશલ્યં હસ્તેન ત્રિહસ્તે મિત્રનાશનમ્ ॥ ૨-

સાર્ધત્રયે કપેઃ શલ્યં દુઃસ્વપ્નં ધનનાશકમ્ ।
પ્. ૧૦૩) વાસ્તુમાત્રે ચાખુશલ્યં કુલવિત્તવિનાશનમ્ ॥ ૨-

નરાદિશલ્યં જ્ઞાતવ્યં વકારાદાવનુક્રમાત્ ।
યદઙ્ગં સ્પૃશતે દૂતસ્તદઙ્ગોદ્ભવશલ્યકમ્ ॥ ૨-

નવભાગં ગૃહં કૃત્વા તદ્ભાગં ચ પુનઃપુનઃ ।
યદ્ભાગે પુષ્પફલયોરાદ્યવર્ણં ચ તત્ફલમ્ ॥ ૨-

(તત્ત્વકૌમુદ્યાં) તુ
ગૃહારમ્ભે કણ્ડૂતિશ્ચ સ્વામ્યઙ્ગે યત્ર જાયતે ।
શલ્યમસ્તીતિ વક્તવ્યં પ્રાસાદે ભવનેઽપિ વા ॥ ૨-

કવચતૈહસપયાઃ શલ્યાક્ષરાણિ । નરખરોષ્ટ્રશિશુમાર્જારગો-કપિપુરુષદ્વિજાસ્થીનિ નદીપુષ્.પફલદેવતાનાં નામાનિ ।
શિશુસીમન્તિનીમૂર્ખવક્ત્રાત્ તત્ક્ષણમાગતમ્ ।
અક્ષરં દ્વિગુણં કૃત્વા માત્રાં ચૈવ ચતુર્ગુણામ્ ॥ ૨-

નવભિશ્ચ હરેદ્ભાગં વિષમે શલ્યં સમે ન હિ ।
ધરણીધારણીકરણભૂત્યૈ નમઃ, ઇતિ શલ્યોદ્ધારણમન્ત્ર ઇતિ વિશેષ ઉક્તઃ । અન્યત્ સર્વં બ્રહ્મયામલોક્તવદિતિ ।
ચત્વારઃ શલ્યોદ્ધારપ્રકારા દર્શિતાઃ । એતેષામન્યતમેન પ્રકારેણ શલ્યોદ્ધારં વિધાય નિર્દોષાં ભૂમિં જ્ઞાત્વા વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ વાસ્તુયાગં વિધાય તત્ર મણ્ડપં કુર્યાત્ । શલ્યોદ્ધારપ્રકારાન્તરેણ ભૂમેઃ પરીક્ષા કર્તવ્યા તત્પ્રકારશ્ચ (પ્રયોગસારે) ।
વિતસ્તિમાત્રવિસ્તારં નિર્માય વિવરં ભુવિ ॥ ૨-

નિઃક્ષિપેત્ તા મૃદસ્તસ્મિ।સ્તાસુ શિષ્ટાસુ શોભનમ્ ।
સમાસુ મધ્યમં વિદ્યાન્ન્યૂનાસ્વધમમુચ્યતે ॥ ૨-

(ગૌતમીયતન્ત્રે)
તતો ભૂમિં પરીક્ષેત વાસ્તુજ્ઞાનવિશારદઃ ।
શલ્યાદિશોધનં કુર્યાત્ તુષાઙ્ગારાદિ દૂરયેત્ ॥ ૨-

એતસ્યાકરણે મન્ત્રી ન કિંચિત્ ફલમાપ્નુયાત્ ।
પ્. ૧૦૪) (મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે)
ખન્યમાને જલં યાવત્ શલ્યદોષો વિનશ્યતિ ॥ ૨-

દૂરનીચસ્થિતં વારિ ખનિતું નૈવ શક્યતે ।
પઞ્ચહસ્તં પ્રખાતવ્યં શલ્યદોષોપશાન્તયે ॥ ૨-

શલ્યોદ્ધારં તતઃ કૃત્વા પૂરયેત્ સુસમં યથા ।
વાસ્તુયાગં તતઃ કુર્યાત્ સર્વવિઘ્નોપશાન્તયે ॥ ૨-

વાસ્તુયાગસ્યાવશ્યકત્વમાહ યમઃ ।
ગૃહાદિકરણે યત્ર નાર્ચિતો વાસ્તુદૈવતઃ ।
તત્ર શૂન્યં ભવેત્ સર્વં રક્ષોવિઘ્નાદિભિર્હતમ્ ॥ ૨-

તસ્માદ્વાસ્ત્વર્ચનં સમ્યક્ કાર્યં સમ્પદભીપ્સુભિઃ ।
(મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે)
ભૂમેઃ પરિગ્રહે પૂર્વં શિલાનાં સ્થાપને તથા ॥ ૨-

જલાધારગૃહાર્થં ચ યતેદ્વાસ્તું વિશેષતઃ ।
અપરેષ્વપિ કાર્યેષુ યાગહોમાદિકેષુ ચ ॥ ૨-

વાસ્તુમણ્ડલકં કુર્યાત્ સૂત્રયિત્વા સમં ગુરુઃ ।
વાસ્તુયાગોત્પત્તિમાહ (મેરુતન્ત્રે)
વાસ્તુનામા પુરા કશ્ચિદસુરોઽભૂન્મહાબલઃ ॥ ૨-

ત્રૈલોક્યં નિર્જિતં તેન ત્રિપઞ્ચાશચ્ચ દેવતાઃ ।
યે રણે સંમુખે યાતાસ્તેન તે વિનિપીડિતાઃ ॥ ૨-

પુનઃપુનર્જિતા યુદ્ધે સ એવાસીત્ પ્રજાપતિઃ ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રાન્તે દેવાઃ શરણમાગતાઃ ॥ ૨-

વિષ્ણોર્મમ ચ પાર્વત્યા દૈત્યેન્દ્રેણાપિ તચ્છ્રુતમ્ ।
યોદ્ધુકામઃ સોઽભ્યધાવન્નારદેન પ્રચોદિતઃ ॥ ૨-

કૃતં યુદ્ધં તેન સાર્ધમસ્માભિર્વર્ષપઞ્ચકમ્ ।
તતો દૈત્યો મદોત્સિક્તો વિષ્ણુમાયાવિમોહિતઃ ॥ ૨-

પ્. ૧૦૫) ઉવાચ વચનં તુષ્ટો વ્રિયતાં વ્રિયતામિતિ ।
નેન્દ્રેણ ન કુબેરેણ મમ તોષકરં કૃતમ્ ॥ ૨-

સસૈન્યેનાપિ તદ્યુદ્ધં ત્વયા તુ જટિલેન હિ ।
કૃતં વિષ્ણુસહાયેન પાર્વત્યર્ધાઙ્ગધારિણા ॥ ૨-

તેનાહં તુષ્ટિમાપન્નસ્ત્રૈલોક્યપરમેશ્વરઃ ।
અદેયં નાસ્તિ મે કિંચિદ્યાચયન્તુ ત્રયોઽપિ ચ ॥ ૨-

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય શિવયોર્ભ્રૂપ્રચોદિતઃ ।
હરિઃ પ્રાહ મહાધન્ય દૈત્યેન્દ્ર ત્વત્સમોઽસ્તિ કઃ ॥ ૨-

સત્યં ત્રિવારં કુરુષે તદા યાચ્યો મયા વરઃ ।
શિવેનાપિ ચ પાર્વત્યા એક એવાપરો ન હિ ॥ ૨-

ત્રિરુવાચ તતો દૈત્યસ્તદા વિષ્ણુર્વ્યજિજ્ઞપત્ ।
યથા તે ત્વરિતં મૃત્યુઃ સ ઉપાયઃ પ્રદૃશ્યતામ્ ॥ ૨-

વિષ્ણોશ્છલમિતિ જ્ઞાત્વા દૈત્યેન્દ્રઃ સમભાષત ।
અવશ્યમેવ ગન્તવ્યં સર્વૈઃ કાલમુખે હરે ॥ ૨-

તથા ચ સ્વપ્રતિજ્ઞાર્થં યો ગચ્છતિ સ જીવતિ ।
પરં ત્વેકં ન મે વંશે યૈશ્ચ મત્સેવનં કૃતમ્ ॥ ૨-

તસ્ય માર્ગં દર્શયિત્વા દેહોઽયં વિનિપાત્યતામ્ ।
કાલે તસ્મિ।શ્ચ ભો દેવા વાગુવાચાશરીરિણી ॥ ૨-

દૈત્યેન્દ્ર કુરુ મા શોકં ભૂમેર્જન્મ તવાભવત્ ।
તત્રૈવ ત્વં લયં યાહિ ત્વત્તોષાર્થં વરં શૃણુ ॥ ૨-

યે વર્ણાઃ સ્વસ્ય ભોગાર્થં કરિષ્યન્તિ નવં ગૃહમ્ ।
તત્ર ત્વદુત્સવમૃતે નાનાદુઃખૈરુપદ્રુતાઃ ॥ ૨-

કાલવર્ણ્યાદિકા દાસ્યો વિનાયકમુખાશ્ચ તે ।
પ્. ૧૦૬) સેવકાઃ પીડયિષ્યન્તિ ઇત્યાજ્ઞા પારમેશ્વરી ॥ ૨-

ઇત્યાકર્ણ્ય વચઃ સોઽપિ ગર્તં ગત્વા મહાવિલમ્ ।
પ્રવિવેશ તતો દેવૈર્મૃત્પાષાણૈઃ પ્રપૂરિતમ્ ॥ ૨-

તેન યે નિર્જિતા દેવાઃ પુનરુદ્ગમશઙ્કયા ।
તસ્યાર્થં ચ ત્રિપઞ્ચાશન્નિવાસં ચક્રુરુદ્યતાઃ ॥ ૨-

તસ્માદવશ્યં તે પૂજ્યા ગૃહવાસસુખેચ્છયા ।
અથ વાસ્તુયાગવિધિસ્તત્રૈવ ।
શૃણ્વન્તુ તદ્વિધિં દેવા વામદક્ષિણમાર્ગતઃ ॥ ૨-

પાષાણે પ્રતિમાયાં વા વાસ્તોષ્પતે પ્રતિજ્ઞાતિ ।
ઇતિ વૈદિકમન્ત્રેણ તસ્યાવાહનપૂજનમ્ ॥ ૨-

નામમન્ત્રેણ ચાન્યેષાં પૂજાં કૃત્વા પ્રપૂરયેત્ ।
નૈરૃત્યકોણે ગેહસ્ય ચતુરસ્રાકૃતિં શુભામ્ ॥ ૨-

કૃત્વા સમતલાં ભૂમિં વિતસ્ત્યુચ્ચાં ચ વેદિકામ્ ।
વિસ્તારાયામતો હસ્તમાત્રાં તત્ર લિખેદ્બુધઃ ॥ ૨-

(મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે) તુ વિશેષઃ ।
ગૃહપ્રાસાદકૂપાનાં મણ્ડપસ્ય જલસ્ય ચ ।
વાસ્તુમણ્ડલકં કાર્યમષ્ટહસ્તં તુ નાપરમ્ ॥ ૨-

ભદ્રભૂમિં પ્રશોધ્યેત દશદણ્ડં સમાલિખેત્ ।
અધોઽધસ્તિર્યગાદૌ ચ તેનૈકાશીતિકોષ્ઠકમ્ ॥ ૨-

(મેરૌ)
એકાશીતિપદં ચક્રં વૈદિકાસ્તત્ર દૈવતાઃ ।
મધ્યકોષ્ઠેષુ નવસુ ત્વાદૌ બ્રહ્માણ૧મર્ચયેત્ ॥ ૨-

આપવત્સં ૨તદીશાને પ્રાગર્યમ્ણં૩ ત્રિકોષ્ઠકે ।
આગ્નેયે સવિતારં૪ચ વિવસ્વન્ત૫મવાક્ત્રિષુ ॥ ૨-

પ્. ૧૦૭) ઇન્દ્રં નૈરૃતદિગ્ભાગે મિત્રં૭ પશ્ચિમગં ત્રિષુ ।
વાયવ્યે રાજયક્ષ્માણં૮ સુમેરું૯ચોત્તરત્રયે ॥ ૨-

વેદકોષ્ઠેષુ ચૈશાન્યામીશકોણાચ્ચ દેવતાઃ ।
શિખી૧૦પર્જન્ય૧૧ આપ૧૨શ્ચ દિતિઃ ૧૩પ્રાક્કોષ્ઠયોર્દ્વયોઃ ॥ ૨-

ક્રમાદેતે પઞ્ચ દેવા જ્ઞાતવ્યાઃ સવ્યમાર્ગતઃ ।
જયન્તે૧૪ન્દ્રૌ ૧૫સૂર્ય૧૬સત્યૌ ૧૭ભૃશ૧૮આગ્નેયકોણકે ॥ ૨-

અન્તરિક્ષં૧૯તથા વાતઃ ૨૦પૂષા ૨૧સાવિત્ર૨૨ એવ ચ ।
ચતુષ્ક ઈશતો દેવાસ્તતો દક્ષિણપઞ્ચકે ॥ ૨-

યુગ્મક્રમાચ્ચ વિતથો૨૩બૃહત્ક્ષેત્ર૨૪યમૌ ૨૫તથા ।
ગન્ધર્વો૨૬ભૃઙ્ગરાજ૨૭શ્ચ નૈરૃતાષ્ટચતુષ્ટકે ॥ ૨-

ઈશાનીતો જય૨૮મૃગૌ૨૯ પિતૃ૩૦દૌવારિકૌ૩૧ તથા ।
તતઃ પશ્ચાદ્દ્વિકે પઞ્ચ સુગ્રીવઃ૩૨પુષ્પદન્તકઃ૩૩ ॥ ૨-

વરુણા૩૪સુર૩૫શોષા૩૬શ્ચ વાયવ્યે ઈશતસ્ત્વહિઃ

રુદ્ર૩૮શ્ચ પાપયક્ષ્મા૩૯ ચ રોગ૪૦શ્ચોત્તરપઞ્ચસુ ॥ ૨-

મુખ્યો૪૧ ભલ્લાટ૪૨સોમૌ૪૩ ચ ભુજગ૪૪શ્ચાદિતિ૪૫સ્તથા ।
દેવા એતે પઞ્ચચત્વારિંશદર્ચ્યાસ્તુ ભક્તિતઃ ॥ ૨-

ઇદમેકાશીતિપદં વૈદિકં વાસ્તુમણ્ડલમ્ ।
તાન્ત્રિકમાર્ગે ચતુઃષષ્ટિપદં વાસ્તુમણ્ડલં તત્રૈવોક્તમ્ ।
અથ તાન્ત્રિકમાર્ગે તુ ચતુઃષષ્ટિપદે તથા ॥ ૨-

કોણયોઃ સૂત્રયુગલં મધ્યે બ્રહ્માણમર્ચયેત્ ।
(ગૌતમીયતન્ત્રે)
વિપ્રાશિષા વેદઘોષૈર્મઙ્ગલાચારપૂર્વકૈઃ ॥ ૨-

વાસ્તોર્મણ્ડલકં કુર્યાદ્યથાશોભં યથાવિધિ ।
પ્. ૧૦૮)
એકાશીતિપદં વાસ્તુચક્રમ્ ।
શિખિ
પર્જન્યઃ
જયન્તઃ
ઇન્દ્રઃ
સૂર્યઃ
સત્યઃ
ભૃશઃ
અન્તરિક્ષઃ
વાતઃ
દિતિઃ
આપઃ
જયન્તઃ
ઇન્દ્રઃ
સૂર્યઃ
સત્યઃ
ભૃશઃ
સાવિત્રઃ
પૂષા
અદિતિઃ
અદિતિઃ
આપ-
વત્સઃ
અર્યમા
અર્યમા
અર્યમા
સવિતા
વિતથઃ
વિતથઃ
ભુજગઃ
ભુજગઃ
સુમેરુઃ
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા
વિવસ્વાન્
બૃહત્-ક્ષેત્રઃ
બૃહત્-ક્ષેત્રઃ
સોમઃ
સોમઃ
સુમેરુઃ
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા
વિવસ્વાન્
યમઃ
યમઃ
ભલ્લાટઃ
ભલ્લાટઃ
સુમેરુઃ
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા
વિવસ્વાન્
ગન્ધર્વઃ
ગન્ધર્વઃ
મુખ્યઃ
મુખ્યઃ
રાજય-ક્ષ્મા
મિત્રઃ
મિત્રઃ
મિત્રઃ
ઇન્દ્રઃ
ભૃઙ્ગ-રાજઃ
ભૃઙ્ગ-રાજઃ
અહિઃ
રુદ્રઃ
શોષઃ
અસુરઃ
વરુણઃ
પુષ્પ-દન્તઃ
સુગ્રીવઃ
જયઃ
મૃગઃ
રોગઃ
પાપ-યક્ષ્મા
શોષઃ
અસુરઃ
વરુણઃ
પુષ્પ-દન્તઃ
સુગ્રીવઃ
દૌવારિકઃ
પિતા
(શારદાયામ્)
પૂર્વાપરાયતં સૂત્રં વિન્યસેદ્ધસ્તમાનતઃ ॥ ૨-

તન્મધ્યં કિંચિદાલમ્બ્ય મત્સ્યૌ દ્વૌ પરિતો લિખેત્ ।
તયોર્મધ્યે સ્થિતં સૂત્રં વિન્યસેદ્દક્ષિણોત્તરમ્ ॥ ૨-

દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં તથાગ્રાભ્યાં કોણેષુ મકરા।લ્લિખેત્ ।
મત્સ્યમધ્યે સ્થિતાગ્રાણિ તત્ર સૂત્રાણિ પાતયેત્ ॥ ૨-

ચતુરસ્રં ભવેત્ તત્ર ચતુષ્કોષ્ઠસમન્વિતમ્ ।
તત્ પુનર્વિભજેન્મન્ત્રી ચતુઃષષ્ટિપદં યથા ॥ ૨-

ઈશાનાદ્રાક્ષસં યાવદ્યાવદગ્નેઃ પ્રભઞ્જનમ્ ।
પ્. ૧૦૯) એવં સૂત્રદ્વયં દદ્યાત્ કર્ણસૂત્રં સમાહિતઃ ॥ ૨-

બ્રહ્માણં૧ પૂજયેદાદૌ મધ્યકોષ્ઠચતુષ્ટયે ।
દિક્ચતુષ્કે તુ પૂર્વાદિ યજેદાર્ય૨મનન્તરમ્ ॥ ૨-

વિવસ્વન્તં૩તતો મિત્રં૪ મહીધર૫મનન્તરમ્ ।
કોણાર્ધકોષ્ઠદ્વન્દ્વેષુ વહ્ન્યાદિ પરિતઃ પુનઃ ॥ ૨-

સાવિત્રં૬ સવિતારં ચ૭ શક્ર૮મિન્દ્રજયં૯ પુનઃ ।
રુદ્રં૧૦ રુદ્રજયં૧૧ વિદ્વાનાપં૧૨ ચાથાપવત્સકમ્૧૩ ॥ ૨-

તત્કર્ણસૂત્રોભયતઃ કોષ્ઠદ્વન્દ્વેષુ દૈશિકઃ ।
શર્વં૧૪ ગુહં૧૫ ચાર્યમાણં૧૬ જૃમ્ભકં૧૭ પિલપિચ્છિકામ્૧૮ ॥ ૨-

ચરકીં૧૯ ચ વિદારીં૨૦ ચ પૂતના૨૧ મર્ચયેત્ ક્રમાત્ ।
પૂજયેદ્દિક્ષુ પૂર્વાદિસાર્દ્ધાદ્યન્તપદેષ્વિમાન્ ॥ ૨-

અષ્ટાવષ્ટવિભાગેન દૈવતાન્ દૈશિકોત્તમઃ ।
ક્રમાદીશાન૨૨પર્જન્ય૨૩જયન્તાઃ ૨૪શક્ર૨૫ભાસ્કરૌ૨૬ ॥ ૨-

સત્યો૨૭વૃષા૨૮ન્તરિક્ષૌ૨૯ ચ દિશિ પ્રાચ્યાં વ્યવસ્થિતાઃ ।
અગ્નિઃ૩૦ પૂષા૩૧ ચ વિતથો૩૨ યમ૩૩શ્ચ ગૃહરક્ષકઃ૩૪ ॥ ૨-

ગન્ધર્વો૩૫ ભૃઙ્ગરાજ૩૬શ્ચ મૃગો૩૭ દક્ષિણદિગ્ગતાઃ ।
નિરૃતિ૩૮ર્દૌવારિકશ્ચ૩૯ સુગ્રીવ૪૦વરુણૌ૪૧ તતઃ ॥ ૨-

પુષ્પદન્તા૪૨ઽસુરૌ૪૩ શોષ૪૪ રોગૌ૪૫ પ્રત્યગ્દિશિ સ્થિતાઃ ।
વાયુ૪૬ર્નાગ૪૭શ્ચ મુખ્ય૪૮શ્ચ સોમો૪૯ ભલ્લાટ૫૦ એવ ચ ॥ ૨-

અર્ગલાખ્યો૫૧ દિત્ય૫૨દિતી૫૩કુવેરસ્ય દિશિ સ્થિતાઃ ।
દેવા એતે ત્રિપઞ્ચાશત્ પૂજનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥ ૨-

(હયશીર્ષપઞ્ચરાત્રે)
એકાશીતિપદં વાસ્તુ ગૃહકર્મણિ શસ્યતે ।
ચતુઃષષ્ઠિપદં વાસ્તુ પ્રાસાદેષુ પ્રશસ્યતે ॥ ૨-

પ્. ૧૧૦)
ચતુઃષષ્ટિપદં વાસ્તુચક્રમ્
ઈશાનઃ
અદિતિઃ
પર્જન્યઃ
જયન્તઃ
શક્રઃ
ભાસ્કરઃ
સત્યઃ
વૃષઃ
અન્તરિક્ષઃ
અગ્નિઃ
અદિતિઃ
પર્જન્યઃ
દિતિઃ
જયન્તઃ
શક્રઃ
ભાસ્કરઃ
સત્યઃ
વૃષઃ
પૂષા
પૂષા
અર્ગલઃ
અર્ગલઃ
આપવત્સઃ
આપઃ
આર્યમા
આર્યમા
સવિતા
સોવિત્રઃ
વિતથઃ
વિતથઃ
ભલ્લાટઃ
ભલ્લાટઃ
મહીધરઃ
બ્રહ્મા
બ્રહ્માઃ
વિવસ્વાન્
યમઃ
યમઃ
સોમઃ
સોમઃ
મહીધરઃ
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા
વિવસ્વાન્
ગૃહરક્ષકઃ
ગૃહરક્ષકઃ
મુખ્યઃ
મુખ્યઃ
રુદ્રઃ
રુદ્રજયઃ
મિત્રઃ
મિત્રઃ
શક્રઃ
ઇન્દ્રજયઃ
ગન્ધર્વઃ
ગન્ધર્વઃ
નાગઃ
નાગઃ
શોધઃ
અસુરઃ
પુષ્પદન્તઃ
વરુણઃ
સુગ્રીવઃ
ભૃઙ્ગરાજઃ
દૌવારિકઃ
ભૃઙ્ગરાજઃ
વયુઃ
રોગઃ
શોષઃ
અસુરઃ
પુષ્પદન્તઃ
વરુણઃ
સુગ્રીવઃ
દૌવારિકઃ
મૃગઃ
નિરૃતિઃ
અર્યમા વિદા-ઈ ।
(મેરુતન્ત્રે)
બ્રહ્મસ્થાનં રક્તવર્ણૈર્દિશઃ પીતૈર્વિદિક્ સિતૈઃ ।
તતો દિશસ્તુ હરિતૈર્વિદિશઃ કૃષ્ણવર્ણકૈઃ ॥ ૨-

અરુણઃ પરિધિઃ કાર્યઃ સુન્દરં મણ્ડલં ભવેત્ ।
મધ્યે પદાનાં નવકં માર્જયિત્વા પ્રપૂરયેત્ ॥ ૨-

સિતેન રજસા ભૂયસ્તદ્દિક્ષુ ચતસૃષ્વપિ ।
ષટ્કં સંમાર્જ્ય રજસા રક્તેન પરિપૂરયેત્ ॥ ૨-

તયોર્મધ્યે ચતુર્દિક્ષુ કોષ્ઠં દ્વાદશસંખ્યકમ્ ।
પ્. ૧૧૧) માર્જયિત્વા હરિદ્વર્ણૈર્યર્થાશોભં પ્રપૂરયેત્ ॥ ૨-

કોણે કોણેઽષ્ટયુગ્મં પીતવર્ણેન પૂરયેત્ ।
શિષ્ટાનિ ચ પદાન્યત્ર યથાશોભં પ્રકલ્પયેત્ ॥ ૨-

વિચિત્રાણિ તતો મધ્યે બ્રહ્માણં સંપ્રપૂજયેત્ ।
(ગૌતમીયતન્ત્રે)
ઉક્તાનામપિ દેવાનાં પદાન્યાપૂર્ય પઞ્ચભિઃ ॥ ૨-

રજોભિસ્તેષ્વથો તેભ્યઃ પાયસાન્નૈર્વલિં હરેત્ ।
પાયસૈર્મધુરૈઃ સર્વાન્ સંયજેન્મધુરાન્વિતૈઃ ॥ ૨-

તત્તદ્દ્રવ્યૈર્વા મતિમાન્ પૂજયેદ્દોષશાન્તયે ।
(મેરુતન્ત્રે)
વ્રીહિમુદ્ગયવૈઃ ક્ષૌદ્રઘૃતદુગ્ધપ્લુતૈઃ ક્રમાત્ ॥ ૨-

અષ્ટોત્તરશતં વાષ્ટોત્તરવિંશતિમેવ વા ।
પ્રત્યેકં તૈર્હુનેદ્દ્રવ્યૈર્મન્ત્રૈસ્તદ્વચ્ચ પાયસૈઃ ॥ ૨-

વલિં ચ તેષાં કુર્વીત પાયસૈર્વ્યઞ્જનાન્વિતૈઃ ।
સસિતૈર્દુગ્ધકદલીફલાપૂપાદિસંયુતૈઃ ॥ ૨-

એવં સિંહગતે ભાનૌ પૂર્ણાયાં પ્રતિવત્સરે ।
સ્વગેહે વાસ્તુપૂજાયાં મણ્ડપેષુ સમાચરેત્ ॥ ૨-

ન બાલમરણં વ્યાધિર્ભૂતપ્રેતાદિકાનિ ચ ।
ન સર્પપીડા નાન્યોન્યકલહાદ્યશુભાનિ ચ ॥ ૨-

પુત્રપૌત્રધનારોગ્યં પશુદાસીસમૃદ્ધિભાક્ ।
અરોગી વિજયખ્યાતશ્ચિરં જીવતિ તદ્ગૃહે ॥ ૨-

રાજવેશ્મસુ સર્વત્ર તથા ચ મહિષીગૃહે ।
સચિવામાત્યસેનાનીભવનેષુ પરે તથા ॥ ૨-

વિદધ્યાત્ પ્રતિવર્ષં તુ પ્રોક્તસિદ્ધ્યૈ તુ દૈશિકઃ ।
પ્. ૧૧૨) ન ચેદુક્તાન્યથારૂપફલૈઃ ક્લેશોઽનિશં ભવેત્ ॥ ૨-

ભૈરવક્ષેત્રપાલાનાં યોગિનીનાં વિશેષતઃ ।
વામાચારૈર્વલિઃ કાર્યો મહિષૈર્વાપિ કુક્કુટૈઃ ॥ ૨-

આરાધિતાસ્તુ વામેન જાયન્તેઽતિબુભુક્ષિતાઃ ।
દેવતા બલિમિચ્છન્તિ તદ્ધીનં ઘ્નન્તિ સાધકમ્ ॥ ૨-

વાસ્તુધ્યાનમ્ (સોમશમ્ભુતન્ત્રે)
આકુઞ્ચિતકરં વાસ્તુમુત્તાનમસુરાકૃતિમ્ ।
સ્મરેત્ પૂજાસુ કુડ્યાદિનિવેશે ત્વધરાનનમ્ ॥ ૨-

જનુનીકૂર્પરાશક્તે દિશિ વાતહુતાશયોઃ ।
પૈત્ર્યાં પાદપુટૌ રૌદ્ર્યાં શિરોઽસ્ય હૃદયેઽઞ્જલિઃ ॥ ૨-

પૈત્ર્યામિતિ । પ્રકૃતિમણ્ડલે પિતૃદેવતાધિષ્ઠિતાયાં રક્ષોદિશિ ન તુ દક્ષિણસ્યામિતિ ધ્યેયમ્ ।
(મહાકપિલપઞ્ચરાત્રેઽપિ)
પૂર્વમાસીન્મહાનુગ્રઃ સર્વભૂતભયઙ્કરઃ ।
સ દેવૈર્નિહતો ભૂમૌ સ વાસ્તુપુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨-

યાવદ્ભૂમિઃ સ્થિરા લોકે તાવદ્વાસ્ત્વસુરઃ સ્થિતઃ ।
સંહારે તુ લયં યાતિ દેવૈઃ સર્વગ્રહાદિભિઃ ॥ ૨-

વિસ્તારોઽસ્ય સમન્તાચ્ચ શતકોટિસ્તુ યોજનમ્ ।
સંસ્થિતોઽસૌ ધરાં વ્યાપ્ય પ્રોત્તાનઃ કૃષ્ણવર્ણકઃ ॥ ૨-

અત્રાયં ક્રમઃ । આદૌ યજમાન આચાર્યં બ્રૂયાત્ । તત આચાર્યઃ પ્રોક્તલક્ષણાં ભૂમિં પરિગૃહ્ય તસ્યાઃ શુદ્ધિં વિધાય પઞ્ચગવ્યૈઃ સંસિચ્ય તન્મધ્યે શુક્લડોરકં પ્રસાર્ય કનકશલાકયા રત્નેન રજતશલાકયા વા તદભાવે પુષ્પફલધાન્યાનામન્યતમેન વા ।
શાન્તા૧ યશોવતી૨ કાન્તા૩વિલાસા૪ પ્રાણવાહિની

પ્. ૧૧૩) સતી૬ વસુમતી૭ નન્દા૮ સુભદ્રા૯ નવમી મતા ॥ ૨-

ઇતિ નવ રેખાઃ પ્રાગપરાયતા દક્ષિણોપક્રમા ઉદગપવર્ગા વિલિખ્ય
હિરણ્યા૧ સુવ્રતા૨ લક્ષ્મી૩ર્વિભૂતિ૪ર્વિમલા૫ પ્રિયા

જયા૭ કાલા૮ વિશોકા૯ ચ નવમી સંસ્કૃતા બુધૈઃ ॥ ૨-

ઇતિ નવ રેખા દક્ષિણોત્તરાયતાઃ પશ્ચિમોપક્રમાઃ પૂર્વાપવર્ગા વિલિખ્યૈવં ચતુઃષષ્ટિપદં વાસ્તુમણ્ડલં નિર્માય પઞ્ચરજોભિઃ પદાનિ પરિપૂર્ય મધ્યેઽષ્ટદલં વક્ષ્યમાણરીત્યા નિર્માય તન્મધ્યે બ્રહ્માણં ધ્યાત્વા આવાહ્ય તત્તત્પદેષુ તત્તદ્દેવતાશ્ચાવાહ્ય પ્રણવાદિનમોઽન્તૈસ્તન્નામમન્ત્રૈઃ પૂજયેત્ । મણ્ડલાદ્બહિઃકોષ્ઠેષુ કોષ્ઠચતુષ્ટયમતિરક્તં નિર્માય તત્ર ગુરુગણેશદુર્ગાક્ષેત્રપાલાન્ પૂજયેત્ । ઐશાન્યાં કલશં સંસ્થાપ્ય વરુણં યથાવિધિ પૂજયેદિતિ રાઘવભટ્ટાઃ ।
એષાં ધ્યાનાનિ તત્રાન્તરે -
ઉક્તાનાં સર્વદેવાનાં સ્વરૂપં ચ નિગદ્યતે ।
અક્ષમાલાં શ્રુવં દક્ષે વામે દણ્ડકમણ્ડલુમ્ ॥ ૨-

દધાનમષ્ટનયનં યજેન્મધ્યેઽમ્બુજાસનમ્ ।
સર્વે ચતુર્ભુજા દેવા વાસ્તુદેહે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ ૨-

કૃતાઞ્જલિપુટા ઊર્દ્ધં ખડ્ગખેટકપાણયઃ ।
બ્રહ્માણં સંન્નિરીક્ષન્તે તદ્વક્રાભિમુખાશ્ચ તે ॥ ૨-

સ્વસ્વસ્થાનસ્થિતાશ્ચૈવ સાધારણમુદાહૃતમ્ ।
મરીચિઃ શ્વેતવર્ણઃ સ્યાદ્વિવસ્વાનભ્રવર્ણકઃ ॥ ૨-

શાતકુમ્ભનિભો મિત્રઃ કૃષ્ણવક્ત્રસ્તુ ભૂધરઃ ।
સવિતા નીલવર્ણાભઃ સાવિત્રો ધૂમ્રવિગ્રહઃ ॥ ૨-

ઇન્દુશ્ચારુણવર્ણાભઃ શુક્લશ્ચેન્દ્રજયસ્તથા ।
રુદ્રઃ પ્રવાલસદૃશઃ પીતો રુદ્રજયસ્તથા ॥ ૨-

આપો ગોક્ષીરધવલ આપવત્સો જપાદ્યુતિઃ ।
ઈશાનઃ ક્ષીરધવલઃ પર્જન્યોઽઞ્જનસંનિભઃ ॥ ૨-

જયન્તોઽઞ્જનસંકાશો મહેન્દ્રઃ શ્યામલદ્યુતિઃ ।
પ્. ૧૧૪) આદિત્યો રક્તવર્ણઃ સ્યાત્ સત્યકશ્ચિત્રવર્ણકઃ ॥ ૨-

વૃષો બન્ધૂકપુષ્પાભઃ કુન્દાભશ્ચાન્તરિક્ષકઃ ।
ઉદ્યદ્દિનકરાભોઽગ્નિઃ પૂષા રત્નાભસન્નિભઃ ॥ ૨-

વિતથશ્ચેન્દ્રચાપાભો વિદ્યુદ્વર્ણો ગૃહરક્ષકઃ ।
નિરૃતિઃ પાવકાભશ્ચ પીતો દૌવારિકઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨-

સુગ્રીવો નીલકણ્ઠાભશ્ચન્દ્રાભઃ પુષ્પદન્તકઃ ।
વરુણઃ સ્ફટિકાભાઙ્ગો ભૃઙ્ગાભશ્ચાસુરો મતઃ ॥ ૨-

યમશ્ચાઞ્જનસઙ્કાશો ગન્ધર્વઃ પદ્મરાગવત્ ।
ભૃઙ્ગરાજશ્ચ ભૃંઙ્ગાભો મૃગો જીમૂતસંનિભઃ ॥ ૨-

શોષશ્ચોત્પલસંકાશો રોગશ્ચૈવેન્દ્રનીલવત્ ।
વાયુઃ કૃષ્ણાભવર્ણઃ સ્યાન્નાગઃ શેષેન્દુસંનિભઃ ॥ ૨-

મુખ્યો મૌક્તિકસંકાશો ભલ્લાટઃ શ્વેતપદ્મવત્ ।
સોમઃ સ્ફટિકસંકાશોઽર્ગલો રક્તોત્પલદ્યુતિઃ ॥ ૨-

દિતિઃ કુન્દેન્દુધવલા કપિલા ચાદિતિઃ સ્મૃતા ।
ચરકી શઙ્ખસદૃશી વિદારી પાવકદ્યુતિઃ ॥ ૨-

પૂતના હિમસંકાશા મેઘાભા પિલપિચ્છિકા ।
ખડ્ગં ચ પાનપાત્રં ચ છુરિકાં કર્તરીં તથા ॥ ૨-

દધાના ભીમરૂપાસ્તા રાક્ષસ્યઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
સિતો રક્તશ્ચ પીતશ્ચ કૃષ્ણઃ સ્કન્દાદિકા ગ્રહાઃ ॥ ૨-

વજ્રં શક્તિં ચ ખડ્ગં ચ પાશં ચ વિકૃતાનનાઃ ।
દધાના ભીષણાઃ પ્રોક્તા ગ્રહાઃ સ્કન્દાદિકાશ્ચ તે ॥ ૨-

એવં ધ્યાત્વા પઞ્ચોપચારૈઃ સંપૂજ્ય વાસ્તુપુરુષમપિ યથોક્તં ધ્યાત્વા વૈદિકમતે ઉક્તવૈદિકમન્ત્રેણ તાન્ત્રિકમતે તુ ઓ।વાસ્તોષ્પતયે નમઃ ઇતિ મન્ત્રેણ પઞ્ચોપચારૈઃ સંપૂજ્ય તત્પૂર્વદિશિ તત્પશ્ચિમદિશિ વા હસ્તમાત્રં ત્રિમેખલં કુણ્ડં સ્થણ્ડિલં વા નિર્માય તત્ર વક્ષ્યમાણક્રમેણાગ્નિમુપસમાધાય મણ્ડલાદ્બ્રહ્માદિદેવતાસ્તત્રાવાહ્ય
પ્. ૧૧૫) તેભ્યઃ પૂર્વોક્તસંખ્યયા આહુતીર્હુત્વા પૂર્ણાહુતિં વિધાય પુનર્મણ્ડલે દેવાનાનીય તેભ્યઃ પ્રત્યેકં બલિં દદ્યાત્ ।
બલિમન્ત્રા દ્રવ્યભેદાશ્ચ (ગૌતમીયમહાકપિલપઞ્ચરાત્રયોઃ)
પાયસૌદનલાજૈશ્ચ યુક્તં ધૂપપ્રસૂનકૈઃ ।
અન્નાદિભિશ્ચ સંયુક્તં માષભક્તાદિમણ્ડિતમ્ ॥ ૨-

ગૃહાણેમં વલિં બ્રહ્મન્ વાસ્તુદોષં પ્રણાશય ।
ગન્ધાદિશર્કરારૂપં પાયસોપરિસંયુતમ્ ॥ ૨-

આર્યકાખ્ય ગૃહાણેમં સર્વદોષં પ્રણાશય ।
ચન્દનાદ્યર્ચિતં નાથ કર્પૂરાગુરુમણ્ડિતમ્ ॥ ૨-

વિવસ્વન્ વૈ ગૃહાણેમં સર્વદોષં પ્રણાશય ।
સગુડં પાયસં નાથ પુષ્પાદિસુસમન્વિતમ્ ॥ ૨-

ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યં મિત્ર શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ।
માષૌદનં સમાંસં ચ ગન્ધાદિક્ષીરસંયુતમ્ ॥ ૨-

ગૃહાણેમં મહીભૃત્ ત્વં સર્વદોષં પ્રણાશય ।
એવં મધ્યે તુ સંપૂજ્ય ઈશાનાદિ વલિં હરેત્ ॥ ૨-

એતેન પૂજાયામાગ્નેયાદિક્રમેઽપિ વલાવીશાનાદિક્રમઃ ।
અન્યત્રાપિ ।
ઈશાનાદ્દક્ષિણાવર્તો વલિઃ સામાન્યભાષિતઃ ।
સર્વેષાં ખલુ વસ્તૂનાં વિશેષઃ પદનિર્ણયે ॥ ૨-

ક્વચિત્ તુ પૂજાપિ તથૈવોક્તા ।
ઈશકોણાદિષુ સુરાન્ પૂજયેચ્ચ વિધાનતઃ ।
ઈશાનાદિચતુષ્કોણસંસ્થિતાન્ પૂજયેદ્બુધઃ- ઇતિ ॥ ૨-

તથા ।
ક્ષીરખણ્ડસમાયુક્તં પુષ્પાદિભિરલંકૃતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યમાપ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥ ૨-

પ્. ૧૧૬) દધીદં ગુડસંમિશ્રં ગન્ધાદિભિઃ સુસંયુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં વત્સ વિઘ્નમત્ર પ્રણાશય ॥ ૨-

પુષ્પાદિકુશપાનીયં શર્કરાગુરુવાસિતમ્ ।
સાવિત્ર વૈ ગૃહાણેમં શાન્તિમત્ર પ્રયચ્છ મે ॥ ૨-

પિષ્ટકં સગુડં નાથ રક્તગન્ધાદિશોભિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં સૂર્ય વિઘ્નમત્ર પ્રણાશય ॥ ૨-

શીતમન્નં તથા પુષ્પં કુઙ્કુમાદિસુમણ્ડિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યં શક્રદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ઓદનં ઘૃતસંયુક્તં વસ્ત્રગન્ધાદિમણ્ડિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યમિન્દ્રજય નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

પક્વાપક્વમિદં માંસં વસ્ત્રપુષ્પાદિસંયુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યં રુદ્રદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

સમાંસં ઘૃતસંપક્વં ગન્ધપુષ્પાદિસંયુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં રુદ્રજય સ્વસ્તિ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

રક્તપુષ્પં સમાંસં વૈ રક્તવસ્ત્રાદિસંયુતમ્ ।
વિદારિ વૈ ગૃહાણેમં રક્ષોવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

પિત્તરક્તાસ્થિસંયુક્તં રક્તગન્ધાદિમણ્ડિતમ્ ।
ગૃહાણેમં પૂતને ત્વં રક્ષોવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

સઘૃતં માષભક્તં ચ રક્તગન્ધાદિસંયુતમ્ ।
વલિં ગૃહાણ શર્વ ત્વં રક્ષોવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

માંસપુષ્પાદિસંયુક્તં માષભક્તોપશોભિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં સ્કન્દ રક્ષોવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

શ્વમાંસં પિષ્ટકૈર્યુક્તં પક્વમાંસોદકાન્વિતમ્ ।
અર્યમન્ વૈ ગૃહાણેમં સર્વવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

પ્. ૧૧૭) રક્તમાંસૌદનં મત્સ્યં ગન્ધધૂપસમન્વિતમ્ ।
જૃમ્ભક ત્વં ગૃહાણેમં રક્ષોવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

છાગકર્ણાન્વિતં માંસં વસ્ત્રગન્ધાદિસંયુતમ્ ।
પિલપિચ્છે ગૃહાણેમં રક્ષોવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

ઘૃતેન સાધિતં માંસં વસ્ત્રગન્ધાદિસંયુતમ્ ।
ચરકિ ત્વં ગૃહાણેમં રક્ષોવિઘ્નં વિનાશય ॥ ૨-

સઘૃતં સાક્ષતં ભક્તં વસ્ત્રગન્ધાદ્યલંકૃતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ત્વીશ વાસ્તુદોષાપહારકમ્ ॥ ૨-

ઉત્પલં પાયસૈર્યુક્તં વસ્ત્રાદિકસમન્વિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યં મેઘરાજ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

પઞ્ચહસ્તં સુપીતં ચ ધ્વજં ભક્તાદિમણ્ડિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યં જિષ્ણુસુત નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ઓદનં ઘૃતસંપૂર્ણં પઞ્ચરત્નાદિમણ્ડિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યં દેવરાજ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

રક્તપુષ્પયુતં ભક્તં રક્તગન્ધાદિભિર્યુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યં ભાસ્કરાય નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

વિતાનં ધૂમ્રવર્ણાભં ગન્ધાદિકસુશોભિતમ્ ।
રક્તપુષ્પં ગૃહાણેમં વલિં સત્ય નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ઇદં તુ માંસભક્તં વૈ વસ્ત્રગન્ધાદિપૂજનમ્ ।
ગૃહાણેમં વૃષ વલિં વાસ્તુદોષં વિનાશય ॥ ૨-

ઇદં તુ શાદ્વલં માંસં નૈવેદ્યાદિસંયુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યં વ્યોમ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥ ૨-

સુવર્ણં પિષ્ટકં ચાથ વસ્ત્રગન્ધાદિભિર્યુતમ્ ।
પ્. ૧૧૮) ઘૃતાન્વિતં ગૃહાણેમં સપ્તજિહ્વ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ક્ષીરં લાજાસમાયુક્તં ગન્ધપુષ્પાદિસંયુતં ।
ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યં પૂષદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

માંસૌદનં ગન્ધમાલ્યયુતં વસ્ત્રાદિભૂષિતમ્ ।
વિતથેશ વલિં ગૃહ્ણ્ન્ વાસ્તુદોષં વિનાશય ॥ ૨-

મત્સ્યમાંસયુતં ભક્તં ગન્ધપુષ્પાદ્યલંકૃતમ્ ।
યમરાજ ગૃહાણેમં વલિં શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥ ૨-

પક્વમાંસૌદનનવનીતં વસ્ત્રાદિમણ્ડિતમ્ ।
ગૃહાણેમં પ્રીતિકરં ગૃહરક્ષ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

નાનાગન્ધસમાયુક્તં રક્તગન્ધાદિભિર્યુતમ્ ।
વલિં ગૃહાણ ગન્ધર્વ સર્વદોષં પ્રણાશય ॥ ૨-

ઇમાં તુ શાકુનીં જિહ્વાં માષભક્તોપરિસ્થિતામ્ ।
ગૃહાણેમં ભૃઙ્ગરાજ વલિં શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥ ૨-

એવં તિલઘૃતોપેતં ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યુતમ્ ।
ગૃહાણેમં બલિં હૃદ્યં મૃગદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

શર્કરામણ્ડિતં ખણ્ડં વસ્ત્રગન્ધાદ્યલંકૃતમ્ ।
પ્રીતો વલિં ગૃહાણેમં રક્ષોરાજ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ચન્દનાગુરુકાખણ્ડં વસ્ત્રગન્ધાદિભિર્યુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યં દૌવારિક નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ઇદં તુ પાયસં નાથ ગન્ધપુષ્પાદિમિશ્રિતમ્ ।
સુગ્રીવ વૈ ગૃહાણેમં વલિં શાન્તિ પ્રયચ્છ મે ॥ ૨-

યવાગ્વલંકૃતં દુગ્ધં ભક્તોપરિસમન્વિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યં જલદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

પ્. ૧૧૯) માષભક્તં કુશસ્તમ્બં ઘૃતગન્ધાદિસંયુતમ્ ।
પુષ્પદન્ત ગૃહાણેમં વાસ્તુદોષં પ્રણાશય ॥ ૨-

મધુના સાધિતં પિષ્ટં ગન્ધાદ્યૈરુપશોભિતમ્ ।
વલિં ગૃહાણાસુરેન્દ્ર સર્વદોષં પ્રણાશય ॥ ૨-

ઘૃતં ચાન્નસમાયુક્તં કર્પૂરાદિસમાયુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં શોષ સર્વશાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥ ૨-

યવજં તણ્ડુલં નાથ ગન્ધપુષ્પાદિશોભિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં રોગ સર્વદોષં પ્રણાશય ॥ ૨-

સઘૃતં મોદકં ચેદમન્નાદ્યૈરુપશોભિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યં મૃગવાહ નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ઇદં તુ કૃસરાન્નં મે દુગ્ધગન્ધાદિસાધિતમ્ ।
પાતાલેશ ગૃહાણેમં વિઘ્નમત્ર પ્રણાશય ॥ ૨-

નારિકેલોદકં ભક્તં પીતવસ્ત્રાદિસંયુતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં મુખ્ય વાસ્તુદોષં પ્રણાશય ॥ ૨-

દધિગન્ધાદિભિર્યુક્તં પીતપુષ્પસમન્વિતમ્ ।
વલિઃ પ્રગૃહ્યતાં સોમ સર્વદોષં પ્રણાશય ॥ ૨-

ઓદનં ઘૃતસંમિશ્રં ગન્ધપુષ્પસમન્વિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યં ભલ્લાટક નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

માષાન્નં તુ ઘૃતાભ્યક્તં ગન્ધપુષ્પાદિમણ્ડિતમ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં હૃદ્યમર્ગલાખ્ય નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

ક્ષીરખણ્ડસમાયુક્તં નાનાપુષ્પોપશઓભિતમ્ ।
દૈત્યમાતર્ગૃહાણેમં સર્વદોષં પ્રણાશય ॥ ૨-

પ્. ૧૨૦) પૌરિકાં મધુસંમિશ્રાં વસ્ત્રગન્ધાદિસંયુતામ્ ।
ગૃહાણેમં વલિં ગૃહ્યં દેવમાતર્નમોઽસ્તુ તે ॥ ૨-

સ્વર્ગપાતાલમર્ત્યેષુ દેવતા વાસ્તુદેવતાઃ ।
ગૃહ્ણન્ત્વિમં વલિં હૃદ્યં તુષ્ટા યાન્તુ સ્વમન્દિરમ્ ॥ ૨-

માતરો ભૂતવેતાલા યે ચાન્યે વલિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
વિષ્ણોઃ પારિષદા યે ચ તેઽપિ ગૃહ્ણન્ત્વિમં વલિમ્ ॥ ૨-

પિતૃભ્યઃ ક્ષેત્રપાલેભ્યો વલિં દત્વા પ્રકામતઃ ।
અભાવાદુક્તમાર્ગસ્ય કુશપુષ્પાદિભિર્યજેત્ ॥ ૨-

(પ્રયોગસારે)
વાસ્તુશેષઃ ક્રિયાપૂતઃ સર્વરક્ષાવિધાનકૃત્ ।
ભૂતિપ્રીતિકરશ્ચાસ્મિન્ દિશાં વલિમુદીરયેત્ ॥ ૨-

દિક્પાલપરિષત્સર્વભૂતાનુદ્દિશ્ય નામભિઃ ।
પૂજાવિસર્જનાન્તો યઃ સ વિજ્ઞેયો દિશો વલિઃ ॥ ૨-

દધ્યમ્બુરજની પુષ્પલાજસક્તુતિલાન્ધસા ।
દ્રવ્યેણ વિતરેદ્દિશ્યં વલિં દિક્ક્રમયોગતઃ ॥ ૨-

સુરાણાં તેજસાં ચૈવ પ્રજાનાં રક્ષસામપિ ।
તથા જલાનાં પ્રાણાનાં નક્ષત્રાણાં ચ તત્પુનઃ ॥ ૨-

વિદ્યાનામધિપાનાં ચ નાન્યથોક્તાન્ વલિં હરેત્ ।
સવાહનપદં પ્રોક્તા પરિવારાય શક્તયે ॥ ૨-

તત્પાર્ષદેભ્યશ્ચ તતઃ સર્વેભ્ય ઇતિ સંયુતઃ ।
ભૂતેભ્યશ્ચ ક્રમાદ્ભૂયઃ પ્રાદક્ષિણ્યાન્ ક્ષિપેદ્વલિમ્ ॥ ૨-

દ્વિષત્પિશાચવેતાલરક્ષોરક્ષાર્થિનામિહ ।
પ્. ૧૨૧) દિશાં વલિર્વિશેષેણ સર્વસંપત્સમૃદ્ધિદઃ ॥ ૨-

વાસ્તૌ ગૃહપ્રરોહે ભૂતદ્રોહે ગૃહપ્રવેશે ચ ।
વિતતે ચ શાન્તિહોમે દિશાં વલિઃ સિદ્ધયે પ્રયોક્તવ્યઃ ॥ ૨-

ઇતિ બલિં દત્ત્વા પુનસ્તાન્ સમભ્યર્ચ્ય યથાશક્તિ જપ્ત્વા સ્તુત્વા પ્રણમ્ય વિસર્જયેત્ ।
વિસર્જનમન્ત્રો યથા ।
યાન્તુ દેવગણાઃ સર્વે પૂજામાદાય પાર્થિવીમ્ ।
ઇષ્ટકામસમૃદ્ધ્યર્થં પુનરાગમનાય ચ ॥ ૨-

ઇતિ દેવાન્ વિસૃજ્ય કુદ્દાલં પૂજયેત્
તદુક્તં તત્રાન્તરે ।
ભદ્રં મુહૂર્તમાશ્રિત્ય ખન્યતાં વાસ્તુકોષ્ઠકમ્ ।
સ્વર્ણકુદ્દાલરૂપત્વં ભૂમેઃ ખનનકર્મણિ ॥ ૨-

વિશ્વકર્માયુધો નિત્યં નમસ્તે ચાસ્ત્રમૂર્તયે ।
ઇતિ સ્વર્ણકુદ્દાલં પ્રપૂજ્ય ખનિતૃપુરુષં વિશ્વકર્મધિયા પૂજયેત્ ।
દ્વિભુજઃ પીતદેહસ્તુ જટાધારી કજાસનઃ ॥ ૨-

વિશ્વકર્મા સદા ગૌરો જ્ઞાનમુદ્રાક્ષસૂત્રભૃત્ ।
વિશ્વકર્મન્ જગદ્વ્યાપિન્ સંસારસૃષ્ટિકારક ॥ ૨-

અત્ર કુદ્દાલહસ્તસ્ત્વં વિશ્વકર્મન્નમોઽસ્તુ તે ।
એકાશીતિકોષ્ઠભેદે વાસ્તૌ વિશ્વાત્મકર્મક ॥ ૨-

કુદ્દાલં ગૃહ્યતામત્ર ખનનં કુરુ સામ્પ્રતમ્ ।
ઇતિ તદ્ધસ્તે કુદ્દાલં દક્ષિણાં ચ દદ્યાત્ । તતઃ પૃથિવીં પ્રાર્થયેત્ ।
કુદ્દાલદારિતૈરત્ર કીટકોટિશતૈરપિ ॥ ૨-

ક્ષમ્યતાં પૃથિવીદેવિ વિષ્ણુસ્થાપનહેતવે ।
ઇતિ પૃથ્વીં સંપ્રાર્થ્ય વિશ્વકર્માત્મકખનિતૃપુરુષો વાસ્તુપુરુષસ્ય કક્ષાન્તરે ખનનં કુર્યાત્ ।
પ્. ૧૨૨) તદુક્તં તન્ત્રાન્તરે ।
શુભાશુભાનિ વાસ્તૂનાં ક્રમેણૈવ વદામ્યહમ્ ॥ ૨-

કક્ષાન્તરે ચ નિત્યં ચ સર્વત્ર ભદ્રમાદિશેત્ ।
શીર્ષે ચૈવ ભવેન્મૃત્યુઃ કણ્ઠે વૈ દુઃખભાગિતા ॥ ૨-

હસ્તે ચૌરભયં વિદ્યાદુરસા પશુનાશનમ્ ।
જાનૌ વિદેશગમનં પાદાભ્યાં ચ નિરર્થકમ્ ॥ ૨-

વામદક્ષિણમિત્યેવં વાસ્તુક્ષેત્રમુદીરિતમ્ ।
નિપુણઃ કારયેન્મન્ત્રી કલ્યાણં પૂર્ણતાકૃતમ્ ॥ ૨-

સમાહિતમના ભૂત્વા ખનયેદ્વાસ્તુકક્ષકે ।
ઇતિ વાસ્તુયાગવિધિઃ ।
અથદીક્ષોપયુક્તમણ્ડપનિર્ણયઃ ।
તત્રાદૌ મણ્ડપરચનાર્થં પૂર્વાદિદિગ્જ્ઞાનોપાયઃ ।
તદુક્તં (ક્રિયાસારે)
કૃત્વા ભૂમિં સમાં તત્ર વૃત્તં હસ્તમિતં સમમ્ ॥ ૨-

દ્વાદશાઙ્ગુલમાનોચ્ચ શઙ્કું ખાદિરનિર્મિતમ્ ।
અલાભે યજ્ઞવાર્ક્ષં વા તત્ર સંસ્થાપયેત્ સુધીઃ ॥ ૨-

તચ્છાયા સંસ્પૃશેદ્યત્ર તન્મધ્યે મધ્યમં સ્મૃતમ્ ।
તિર્યક્ પ્રસારયેત્ સૂત્રં મધ્યે યામ્યોત્તરે સ્મૃતે ॥ ૨-

કોણાઃ સ્યુરન્યે ચત્વારશ્ચતુઃસૂત્રપ્રસારણાત્ ।
એવં માનપરિજ્ઞાનં સમાખ્યાતં યથા સ્ફુટમ્ ॥ ૨-

જ્ઞાત્વૈવં મણ્ડપાદીનિ કુર્યાત્ સમ્યગ્વિચક્ષણઃ ।
(મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે)
વિષુવે તુ ગતે સૂર્યે શઙ્કુમાનં સમાચરેત્ ॥ ૨-

ખાદિરં વિન્યસેચ્છઙ્કું દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્ ।
નિશ્ચલીકૃત્ય હન્તવ્યં ગૃહીત્વા લોહમુદ્ગરમ્ ॥ ૨-

અષ્ટધા ચ સ્વયં હન્યાત્ પ્રશસ્તં ક્રમતો લઘુ ।
પ્. ૧૨૩) હન્યમાને યદા શઙ્કૌ હસ્તાત્ પતતિ મુદ્ગરઃ ॥ ૨-

તદા તાડયિતુઃ શોકો જાયતે દુસ્તરો મહાન્ ।
મૌઞ્જં કાર્પાસકૌશેયં પ્રાણિવાલજમેવ ચ ॥ ૨-

ચતુર્યવપરીણાહં સૂત્રં શઙ્કૌ તુ વેષ્ટયેત્ ।
વેષ્ટ્યમાનં યદા સૂત્રં શઙ્કું મુઞ્ચતિ તત્ક્ષણમ્ ॥ ૨-

પુત્રસ્ય મરણં વિદ્યાચ્છિન્ને વૈ સ્વવિનાશનમ્ ।
તત્રાપિ નારસિંહેન હોમેનાશુભનાશનમ્- ઇતિ ॥ ૨-

(શારદાયામ્)
નક્ષત્રરાશિવારાણામનુકૂલે શુભેઽહનિ ।
તતો ભૂમિતલે શુદ્ધે તુષાઙ્ગારાદિવર્જિતે ॥ ૨-

પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ મણ્ડપં રચયેચ્છુભમ્ ।
પઞ્ચભિઃ સપ્તભિર્હસ્તૈર્નવભિર્વામિનાં વરમ્ ॥ ૨-

અત્ર યથાશ્રુતવ્યાખ્યાને કુણ્ડાષ્ટકવેદ્યૃત્વિક્પ્રચારસ્થલાદ્યનુપ-પત્ત્યા પઞ્ચભિઃ સપ્તભિરિત્યનેન દ્વાદશહસ્તઃ પઞ્ચભિર્નવભિરિત્યનેન ચતુર્દશહસ્તઃ સપ્તભિર્નવભિરિત્યનેન ચ ષોડશહસ્તો મણ્ડપ ઇતિ રાઘવભટ્ટૈઃ પદાર્થાદર્શે વ્યાખ્યાતમ્ । તારાભક્તિસુધાર્ણવે નૃસિંહઠક્કુરૈરપિ તથૈવોક્તમ્ । એતેન દ્વાદશહસ્તઃ કનીયાન્, ચતુર્દશહસ્તો મધ્યમઃ, ષોડશહસ્તશ્ચોત્તમ ઇતિ ત્રિવિધો મણ્ડપ ઉક્તઃ ।
તદુક્તમ્ (પ્રતિષ્ઠાસારસંગ્રહે)
સ્વલ્પો દ્વાદશહસ્તોઽયં દ્વિદ્વિવૃદ્ધ્યા તતઃ ક્રમાત્ ।
યત્ તુ
રાજ્ઞાં હોમાભિષેકાદિપ્રયોગાર્થં તુ મણ્ડપમ્ ॥ ૨-

વિદધ્યાન્નવહસ્તેન વિસ્તારાયામસંયુતમ્ ।
ઇતિ (તન્ત્રરાજવચનમ્) તદ્દીક્ષાતિરિક્તકર્મોપયુક્તમણ્ડપપરમ્ ।
(સિદ્ધાન્તશેખરે)
સ્થૂલાદર્કાઙ્ગુલોચ્છ્રાયં મણ્ડપસ્થલમીરિતમ્ ॥ ૨-

પ્. ૧૨૪) (મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે તુ)
ઉચ્છ્રાયો હસ્તમાનં સ્યાત્ સુસમં ચ સુશોભનમ્- ઇત્યુક્તમ્ ।
(શારદાયામ્)
ષોડશસ્તમ્ભસંયુક્તં ચત્વારસ્તેષુ મધ્યગાઃ ॥ ૨-

અષ્ટ હસ્તાઃ સમુચ્છ્રાયાઃ સંસ્થાપ્યા દ્વાદશાભિતઃ ।
પઞ્ચહસ્તપ્રમાણાસ્તે નિશ્છિદ્રા ઋજવઃ શુભાઃ ॥ ૨-

તત્પઞ્ચમાંશં નિખનેન્મેદિન્યાં તન્ત્રવિત્તમઃ ।
(વાસ્તુશાસ્ત્રે)
પઞ્ચમાંશં ન્યસેદ્ભૂમૌ સર્વસાધારણો વિધિઃ ॥ ૨-

(શારદાયામ્)
નારિકેલદલૈર્બાહ્યે છાદયેત્ તત્સમન્તતઃ ।
નારિકેલદલૈરિત્યુપલક્ષણમ્ ।
તથા ચ (મેરુતન્ત્રે)
નારિકેલદલૈર્વંશૈઃ કટૈરાચ્છાદયેત્ પુનઃ ॥ ૨-

ઝઞ્ઝામારુતવૃષ્ટ્યાદિભયં ન સ્યાદ્યથા તથા ।
(વાસ્તુશાસ્ત્રેઽપિ)
કટૈઃ સદ્ભિસ્તુ સંછાદ્યા વિજયાદ્યાસ્તુ મણ્ડપાઃ- ઇતિ ॥ ૨-

સ્તમ્ભનિવેશનં ચાગ્નેયાદિક્રેમેણ કાર્યમ્ ।
સ્તમ્ભોચ્છ્રાયે શિલાન્યાસે સૂત્રયોજનકીલકે ।
ખનનાવટસંસ્કારપ્રારમ્ભો વહ્નિગોચરે- ઇતિ વચનાત્ ॥ ૨-

(સિદ્ધાન્તશેખરે)
મધ્યે સ્તમ્ભચતુષ્કં સ્યાત્ તન્મધ્યે વેદિકા મતા ।
વેદીકોણેષુ વિન્યસ્ય સ્તમ્ભાન્ વેદસ્વરૂપકાન્ ॥ ૨-

(પઞ્ચરાત્રે)
સારદારુભવાન્ સ્તમ્ભાન્ દૃઢાન્ કુર્યાદૃજૂન્ સમાન્ ।
(ક્રિયાસારે)
યાજ્ઞીયવૃક્ષો વેણુર્વા ક્રમુકઃ સ્તમ્ભકર્મણિ ॥ ૨-

પ્. ૧૨૫) અન્યે વિશુદ્ધવૃક્ષા વા ભવેયુર્નાપભૂરુહઃ ।
ગૃહશલ્યઃ સ્વયં શુષ્કઃ કુટિલશ્ચ પુરાતનઃ ॥ ૨-

અસૌમ્યભૂમિજનિતઃ સંત્યાજ્યઃ સ્તમ્ભકર્મણિ ।
(મન્ત્રમુક્તાવલ્યામ્)
દિક્ષુ દ્વારાણિ ચત્વારિ વિદધ્યાત્ પઞ્ચમાંશતઃ ॥ ૨-

(પઞ્ચરાત્રે)
કનીયસિ સ્યાદ્દ્વિકરં ચતુરઙ્ગુલવૃદ્ધિતઃ ।
મધ્યમોત્તમયોર્દ્વારમિતિ પશ્યેન્મનોહરમ્ ॥ ૨-

(સોમશમ્ભુમતે)
પ્લક્ષોદુમ્બરિકાશ્વત્થવટજાસ્તોરણાઃ ક્રમાત્ ।
પૂર્વાદિતો વિધાતવ્યા યદ્વાદ્યન્તવિપર્યયઃ ॥ ૨-

અલાભાદેકમેવૈષાં સર્વાશાસુ નિવેશયેત્ ।
(સિદ્ધાન્તશેખરે)
એકમેષામલાભે સ્યાત્ તદભાવે શમીદ્રુમઃ ॥ ૨-

જમ્બૂઃ ખદિરસારશ્ચ તાલો વા તોરણે સ્મૃતાઃ ।
(મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે)
દેવાસ્તોરણરૂપેણ સંસ્થિતા યજ્ઞમણ્ડપે ॥ ૨-

વિઘ્નવિધ્વંસનાર્થં ચ રક્ષાર્થં ત્વધ્વરસ્ય ચ ।
ન્યસેન્ન્યગ્રોધમૈન્દ્ર્યાં તુ યામ્યાં ચોદુમ્બરં તથા ॥ ૨-

વારુણ્યાં પિપ્પલં ચૈવ કૌબેર્યાં પ્લક્ષકં ન્યસેત્ ।
સુશોભનં તુ પૂર્વસ્યામૃગ્વેદાદિસુમન્ત્રિતમ્ ॥ ૨-

ઇષે ત્વેતિ ચ મન્ત્રેણ સુભદ્રાખ્યં તુ દક્ષિણે ।
સુકર્માખ્યં તુ વારુણ્યાં સામવેદાદિકેન તુ ॥ ૨-

શન્નો દેવીતિ મન્ત્રેણ સુહોત્રં તૂત્તરે ન્યસેત્ ।
ઋગ્વેદાદીતિ । અગ્નિમીડે પુરોહિતમિતિ મન્ત્રેણાભિમન્ત્રિતમિત્યર્થઃ । સામવેદાદિકેન અગ્ન આયાહીતિ મન્ત્રેણ ।
પ્. ૧૨૬) (શારદાયામ્)
દ્વારેણ તોરણાનિ સ્યુઃ ક્રમાત્ ક્ષીરમહીરુહામ્ ॥ ૨-

સ્તમ્ભોચ્છ્રાયઃ સ્મૃતસ્તેષાં સપ્તહસ્તૈઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
દશાઙ્ગુલપ્રમાણેન તત્પરીણાહ ઈરિતઃ ॥ ૨-

તિર્યક્ફલકમાનં સ્યાત્ સ્તમ્ભમાનાર્ધમાનતઃ ।
શૂલાનિ કલ્પયેન્મધ્યે તોરણે હસ્તમાનતઃ ॥ ૨-

સપ્તહસ્તૈરિત્યધમમણ્ડપપક્ષે ।
તદુક્તમ્ (વાસ્તુશાસ્ત્રે)
પઞ્ચહસ્તપ્રમાણાસ્તે વિસ્તારેણ દ્વિહસ્તકાઃ ।
ષડઙ્ગુલાદિવૃદ્ધ્યા તુ સપ્તહસ્તાસ્તથોત્તમે ॥ ૨-

ષડઙ્ગુલાદીતિ । તેનાધમમણ્ડપે તોરણસ્તમ્ભયોરન્તરાલભૂમિર્દ્વિહસ્તા । મધ્યમે ષડઙ્ગુલાધિકદ્વિહસ્તા । ઉત્તમે દ્વાદશાઙ્ગુલાધિકદ્વિહસ્તા । એતેન મણ્ડપતિર્યક્ફલકમાનમપ્યુક્તં ભવતિ । અધમોત્તમયોઃ પઞ્ચહસ્તસપ્તહસ્તોચ્છ્રાયકથનાન્મધ્યમે ષડ્ઢસ્તોચ્છ્રાયતોક્તા । ભવતીતિ સુધાર્ણવકૃતઃ । શૂલાદિકલ્પયેદિતિ । ત્રિશૂલવિન્યાસઃ શૈવશાક્તાદૌ । વૈષ્ણવે તુ વિશેષ ઉક્તઃ ।
(મેરુતન્ત્રે)
વૈષ્ણવે દ્વાદશાંશેન શઙ્ખચક્રગદામ્બુજાન્ ।
પ્રાગાદિક્રમયોગેન ન્યસેત્ સૌરોઽપિ વૈષ્ણવઃ ॥ ૨-

(શારદાયામ્)
દીક્ષુ ધ્વજાન્નિબધ્નીયાલ્લોકપાલસમપ્રભામ્ ।
વિતાનદર્ભમાલાદ્યૈરલંકુર્વીત મણ્ડપમ્ ॥ ૨-

(પ્રતિષ્ઠાસારસંગ્રહે)
પીતરક્તાદિવર્ણાશ્ચ પઞ્ચહસ્તા ધ્વજા સ્મૃતાઃ ।
દ્વિપઞ્ચહસ્તૈર્દણ્ડૈસ્તે વંશજૈઃ સંયુતા સમાઃ ॥ ૨-

દ્વિપઞ્ચહસ્તૈર્દશહસ્તૈઃ
પ્. ૧૨૭) અન્યત્રાપિ ।
પઞ્ચહસ્તા ધ્વજાઃ કાર્યા વૈકલ્પે તુ દ્વિહસ્તકાઃ ।
દણ્ડશ્ચ દશહસ્તશ્ચ દશદિક્ષુ ચ તાન્ ન્યસેત્ ॥ ૨-

(હયશીર્ષપઞ્ચરાત્રે)
દર્પણૈશ્ચામરૈર્ઘણ્ટૈસ્તમ્ભાન્ વસ્ત્રૈર્વિભૂષયેત્ ।
કલશૈર્ઘણ્ટિકાભિશ્ચ સાધારૈઃ કર્કરૈસ્તથા ॥ ૨-

તત્ર પ્રતિતોરણમેકૈકઃ કલશઃ સ્થાપ્યઃ । પ્રતિદ્વારપાર્શ્વં દ્વૌ દ્વૌ । પ્રતિકોણં ચૈકૈકઃ ।
તદુક્તમ્ ।
ગન્ધપુષ્પામ્બરોપેતાન્ કુમ્ભા।સ્તેષુ વિનિઃક્ષિપેત્ ।
તેષુ તોરણેષુ ।
ધ્રુવં ધરાં વાક્પતિં ચ વિઘ્નેશં તેષુ પૂજયેત્ ॥ ૨-

મણ્ડપસ્ય તુ કોણસ્થકલશેષુ ક્રમાદમી ।
અમૃતો દુર્જયશ્ચૈવ સિદ્ધાર્થો મઙ્ગલસ્તથા ॥ ૨-

પૂજાદ્વારસ્થકુમ્ભેષુ શક્રાદ્યાસ્તન્મનૂત્તમૈઃ ।
અન્યત્રાપિ ।
મણ્ડપે કલશૌ દ્વૌ દ્વૌ દ્વારે દ્વારે નિવેશયેત્ ॥ ૨-

ગલિતોદકસંપૂર્ણાવામ્રપલ્લવશોભિતૌ ।
(શારદાયામ્)
તત્ત્રિભાગમિતે ક્ષેત્રેઽરત્નિમાત્રસમુચ્છ્રિતામ્ ॥ ૨-

ચતુરસ્રાં તતો વેદીં મણ્ડલાય પ્રકલ્પયેત્ ॥ ૨-૪૯૭એf ॥
(ત્રિપુરાસારસમુચ્ચયે)
ચતુર્દ્વારયુક્તં તતસ્તસ્ય મધ્યે
બુધસ્તત્ત્રિભાગૈકભાગેન વેદીમ્ ।
અરત્નિપ્રમાણોન્નતાં દર્પણાન્ત-
ર્નિભાયાં મનોહારિણીં ચાપિ કુર્યાત્ ॥ ૨-

અત્રારત્નિમાત્રોન્નતાં હસ્તમાત્રસમુચ્છ્રિતામ્ ।
પ્. ૧૨૮) તૈશ્ચતુર્ભિર્ભવેન્મુષ્ટિર્વિતસ્તિસ્તૈસ્ત્રિભિર્ગુણૈઃ ।
અરત્નિસ્તદ્દ્વયેન સ્યાદ્ધસ્તસ્તદ્વદતઃ શિવે ॥ ૨-

ઇતિ મન્ત્રરાજવચનાદરત્નિહસ્તશબ્દયોઃ પર્યાયતોક્તેતિ સુધાર્ણવકૃતઃ ।
(ક્રિયાસારેઽપિ)
ત્રિભાગં મણ્ડપં કૃત્વા મધ્યભાગે તુ વેદિકા ।
હસ્તમાનં તદુત્સેધશ્ચતુરસ્રં સમં યથા ॥ ૨-

(મેરુતન્ત્રે)
ત્રિધારં વામદીક્ષાયાં શઙ્ખાભં વૈષ્ણવે મખે ।
ચતુરસ્રા ચતુષ્કોણા વેદી સર્વફલપ્રદા ॥ ૨-

તત્રૈવ ।
મણ્ડપોપરિ બધ્નીયાદતિશ્વેતં વિતાનકમ્ ।
અલંકુર્યાત્ પુષ્પમાલાદિભિરેનં તુ વેષ્ટયેત્ ॥ ૨-

આમ્રાશ્વત્થદલોત્પન્નયુક્તયા દીર્ઘમાલયા ।
સ્તમ્ભાન્ દુકૂલૈઃ સંવેષ્ટ્ય મધ્યે કુર્યાચ્ચ વેદિકામ્ ॥ ૨-

ઇષ્ટિકાભિરપક્વાભિર્હસ્તવિસ્તૃતપિણ્ડિકામ્ ।
મણ્ડપાયામરુદ્રાંશનવસપ્તેષુરામકૈઃ ॥ ૨-

અંશૈઃ સમુન્નતાં વાપિ તારતમ્યં વિલોક્ય ચ ।
સામગ્ર્યાદેઃ સમાવેશો યથા સ્યાદિતિ મણ્ડપઃ ॥ ૨-

ઇતિ મણ્ડપલક્ષણમ્ ।
અથ કુણ્ડાનિ ।
(શારદાયામ્)
પ્રાક્પ્રોક્તે મણ્ડપે વિદ્વાન્ વેદિકાયા બહિસ્ત્રિધા ।
ક્ષેત્રં વિભજ્ય મધ્યાંશે પૂર્વાદિ પરિકલ્પયેત્ ॥ ૨-

અષ્ટાસ્વાશાસુ કુણ્ડાનિ રમ્યાકારાણ્યનુક્રમાત્ ।
ચતુરસ્રં યોનિમર્ધચન્દ્રં ત્ર્યસ્રં ચ વર્તુલમ્ ॥ ૨-

પ્. ૧૨૯) ષડસ્રં પઙ્કજાકારમષ્ટાસ્રં તાનિ નામતઃ ।
આચાર્યકુણ્ડં મધ્યે સ્યાદ્ગૌરીપતિમહેન્દ્રયોઃ ॥ ૨-

(ત્રિપુરાસારસમુચ્ચયેઽપિ)
વેદાસ્રં૧યોનિ૨મર્ધોડુપનિભ૩મનલાસ્રં૪સુવૃત્તં૫ષડસ્રં

પદ્માકારં૭ગજાસ્રં૮હરિહરહરિદારભ્ય તસ્યાં વિદધ્યાત્ ।
મધ્યે વૃત્તં ચ ગૌરીપતિસુરપદિશોઃ પણ્ડિતાઃ કેચિદૂચુ-
ર્વાયવ્યે પઞ્ચકોણં૯દિશિ મદનરિપોઃ સપ્તકોણં૧૦ચ કુણ્ડમ્ ॥ ૨-

ક્રમેણૈષાં લક્ષણાનિ તત્રૈવ ।
પ્રાક્ સૂત્રં પ્રથમં નિધાય વિદધીતાર્ધેન તસ્યાઙ્કિતં
મધ્યે મત્સ્યયુગં દિશોરમલધીઃ કીનાશવિત્તેશયોઃ ।
તાભ્યાં સૂત્રમપિ પ્રસાર્ય ચતુરઃ કોણા।સ્તતો લાઞ્છયેત્
ક્ષેત્રં સ્યાચ્ચતુરસ્રમત્ર રચયેદન્યાનિ કુણ્ડાન્યપિ ॥ ૨-

ક્ષેત્રે ક્ષિપ્ત્વા બહિરિહ ચ પુરો ભૂતભાગાંશમેકં
કોણાર્ધાર્ધં સુનિશિતમતિર્ભ્રામયેત્ સંપ્રગૃહ્ય ।
યાવત્કોણં પરમપિ તથા સૂત્રયુગ્મસ્ય પાતં
મધ્યે કુર્યાદ્ભવતિ તદિદં મન્મથાવાસકુણ્ડમ્ ॥ ૨-

પરિત્યજ્ય ભાગદ્વયં પઙ્ક્તિભાગી-
કૃતેઽત્રોપરિષ્ટાદધસ્તાચ્ચ વિદ્વાન્ ।
પરિભ્રામયેત્ તેન માનેન સમ્યગ્-
ભવેદર્ધચન્દ્રાહ્વયં કુણ્ડમેતત્ ॥ ૨-

શર્વરીશાર્ધભાગીકૃતક્ષેત્રતઃ
પાર્શ્વયોર્ન્યસ્ય ભાગદ્વયં પણ્ડિતઃ ।
તેન માનેન સૂત્રદ્વયં વિન્યસેત્
કુણ્ડમેતદ્ભવેદુદ્રનેત્રાસ્રકમ્ ॥ ૨-

પ્. ૧૩૦) દિગ્ગજાભ્યધિકપઙ્ક્તિભાગતઃ ક્ષેત્રતો નિશિતધીર્બહિર્ન્યસેત્ ।
ભાગમેકકમનેન સર્વતો ભ્રામયેદ્ભવતિ વૃત્તમુત્તમમ્ ॥ ૨-

ભૂયાંસેંશદ્વયમિહ બહિઃ પાર્શ્વયોર્ન્યસ્ય મધ્યાત્
ક્ષેત્રાભ્યાસે તુ વિમલમતિસ્તેન માનેન કૃત્વા ।
પાર્શ્વદ્વન્દ્વે ઝષયુગયુગં સૂત્રષટ્કસ્ય પાતં
કુર્યાત્ કુણ્ડં ભવતિ તદિદં તર્કકોણં મનોજ્ઞમ્ ॥ ૨-

દશાંશેઽત્ર વિન્યસ્ય બાહ્યેંશમેકં
પરિભ્રામ્ય તેનૈવ વૃત્તં દલાનામ્ ।
બહિર્મધ્યમે કર્ણિકાં ચાપિ કુર્યાદ્-
ભવેદષ્ટપત્રં બુધઃ પદ્મકુણ્ડમ્ ॥ ૨-

ક્ષેત્રે ક્ષિપ્ત્વાત્ર બાહ્યે દિશિ દિશિ મિહિરદ્વન્દ્વકાંશેંશમેકં
કૃત્વા નેત્રાબ્ધિકોણં પુનરપિ મતિમાન્ કોણતોઽર્ઘં ગૃહીત્વા ।
તત્કોણાભ્યાં વિદધ્યાદિહ ખલુ પરિતસ્તેન માનેન ચિહ્નાન્યષ્ટાસ્રં સ્યાત્ સમન્તાદપિ ચ વિતનુયાદષ્ટસૂત્રપ્રયોગમ્ ॥ ૨-

હયાંશેઽત્ર ભાગે બહિર્ન્યસ્ય વૃત્તં
પરિભ્રામ્ય ભૂયો યુગાંશીકૃતાંશૈઃ ।
ત્રિભિઃ પટ્ટદીર્ઘં ભવેત્ પઞ્ચસૂત્રં
પ્રયોગાદિદં તેન પઞ્ચાસ્રકુણ્ડમ્ ॥ ૨-

ક્ષેત્રવ્યાસૈર્દશાંશૈર્બહિરિહ વિનિધાયૈકમંશં સુવૃત્તં
માનેનાનેન કૃત્વા પુનરપિ ચ ચતુઃષષ્ટિભાગીકૃતેઽત્ર ।
પટ્ટાયામપ્રમાણં દૃઢમતિરમુના સત્રિકૈસ્ત્રિંશદંશૈઃ
કુર્યાત્ સપ્તાસ્રકુણ્ડં ભવતિ હિ તદિદં સપ્તસૂત્રપ્રયોગાત્ ॥ ૨-

અત્ર ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલાનિ હસ્તમાત્રકુણ્ડસ્ય વ્યાસઃ ।
તદુક્તમ્ (શારદાયામ્)
પ્. ૧૩૧) ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલાદ્યં હસ્તં યન્ત્રવિદો વિદુઃ ।
કર્તુર્દક્ષિણહસ્તસ્ય મધ્યમાઙ્ગુલિપર્વણઃ ॥ ૨-

મધ્યસ્ય દૈર્ઘ્યમાનેન માનાઙ્ગુલમુદાહૃતમ્ ।
તન્ત્રાન્તરે ।
જાલાન્તરગતે ભાનૌ યત્ સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ ॥ ૨-

પ્રથમં તત્પ્રમાણજ્ઞાસ્ત્રસરેણું પ્રચક્ષતે ।
ત્રસરેણવસ્તે ત્વષ્ટૌ બાલાગ્રં તત્ સ્મૃતં બુધૈઃ ॥ ૨-

બાલાગ્રાણ્યષ્ટ લિક્ષા તુ યૂકા લિક્ષાષ્ટકં સ્મૃતમ્ ।
અષ્ટૌ યૂકા યવં પ્રાહુરઙ્ગુલં તુ યવાષ્ટકમ્ ॥ ૨-

હસ્તશ્ચતુર્વિંશતિભિરઙ્ગુલૈઃ સમુદાહૃતમ્ ।
દ્વિહસ્તાદૌ તદ્દ્વિગુણાદિવૃદ્ધિપ્રકારસ્તુ એકહસ્તકુણ્ડકોણસૂત્રેણ દ્વિહસ્તકુણ્ડમધ્યસૂત્રમેવં તત્કોણસૂત્રેણ ચતુર્હસ્તકુણ્ડમધ્ય-સૂત્રમવગન્તવ્યમ્ । એવમગ્રેઽપિ ।
તદુક્તમ્ (ગૌતમીયતન્ત્રે)
કર્ણસૂત્રપ્રમાણેન દ્વિહસ્તં કુણ્ડમુદ્ધરેત્ ॥ ૨-

સર્વકુણ્ડેષુ સર્વત્ર વર્ધયેદ્વિધિનામુના ।
અત્ર કર્ણસૂત્રપદં કોણસૂત્રપરમ્ ।
તદુક્તમ્ તત્રૈવ ।
પૂર્વપૂર્વસ્ય કુણ્ડસ્ય કોણસૂત્રં તુ યદ્ભવેત્ ॥ ૨-

ઉત્તરોત્તરકુણ્ડાનાં માનં તદ્વદુદીરિતમ્ ॥ ૨-૫૨૫એf ॥
એતેન દ્વિહસ્તકુણ્ડસ્ય ચતુસ્ત્રિંશદઙ્ગુલાનિ વ્યાસઃ । એકચત્વારિં-શદઙ્ગુલાનિ પઞ્ચ યવાશ્ચ ત્રિહસ્તસ્ય । અષ્ટચત્વારિંશદઙ્ગુલાનિ ચતુર્હસ્તસ્ય । ત્રિપઞ્ચાશદઙ્ગુલાનિ ષડ્યવાશ્ચ પઞ્ચહસ્તસ્ય । અષ્ટપઞ્ચાશદઙ્ગુલાનિ સપ્ત યવાશ્ચ ષડ્ઢસ્તસ્ય । ત્રિષષ્ટિરઙ્ગુલાનિ ચત્વારો યવાશ્ચ સપ્તહસ્તસ્ય । સપ્તષષ્ટિરઙ્ગુલાનિ સપ્ત યવાશ્ચાષ્ટહસ્તસ્ય । દ્વાસપ્તતિરઙ્ગુલાનિ નવહસ્તસ્ય । પઞ્ચસપ્તતિરઙ્ગુલાનિ સપ્ત યવાશ્ચ દશહસ્તસ્ય । એકહસ્તકુણ્ડસ્ય ક્ષેત્રફલં તુ ષટ્સપ્તત્યધિકપઞ્ચશતાઙ્ગુલાનિ । એવં દ્વિહસ્તાદાવપિ બોદ્ધવ્યમ્ । યદ્યપિ હસ્તમાત્રકુણ્ડસ્યૈવ દીક્ષોપયુક્તત્વેન દ્વિહસ્તદિકુણ્ડાનિ દીક્ષાયામનુપયુક્તાનિ તથા ચ વક્ષ્યમાણપુરશ્ચરણાઙ્ગહોમે ઉપયુજ્યન્ત ઇતિ પ્રદર્શિતાનિ ।
ખાતમાનં મેખલાલક્ષણં ચ (ત્રિપુરાસારસમુચ્ચયે)
પ્. ૧૩૨) યાવન્માનં કુણ્ડવિસ્તાર ઉક્તં
તાવત્ ખાતસ્યાપિ માનં પ્રદિષ્ટમ્ ।
કુણ્ડાકારં પણ્ડિતો યાદૃશં તત્
તાદૃગ્રૂપં મેખલાયાં વિદધ્યાત્ ॥ ૨-

એતાવત્કુણ્ડકરણાશક્તસ્તુ પઞ્ચકુણ્ડાનિ કુર્યાત્ । તત્રાપ્યશક્તસ્તુ એકમેવકુણ્ડં કુર્યાત્ ।
નવ પઞ્ચાથ ચૈકં વા કર્તવ્યં લક્ષણાન્વિતમ્ ।
ઇત્યામ્નાયરહસ્યવચનાત્ ।
અષ્ટાશક્તૌ તુ ચત્વારિ દિક્ષુ કુણ્ડાનિ તાન્ત્રિકે ॥ ૨-

તદશક્તાવેકમેવ ચતુરસ્રં પ્રકલ્પયેત્ ॥ ઇતિ (મેરુતન્ત્રવચનાચ્ચ) પઞ્ચકુણ્ડપક્ષે તન્નિવેશનમ્ (જ્ઞાનરત્નાવલ્યામુક્તમ્)
દિક્ષુ વેદાસ્રવૃત્તાનિ પઞ્ચમં ત્વીશગોચરમ્ ॥ ૨-

ઇત્યેકકુણ્ડપક્ષે તન્નિવેશનમુક્તમાચાર્યૈઃ ।
અથવા દિશિ કુણ્ડમુત્તરસ્યાં
પ્રવિધ્યાચ્ચતુરસ્રમેકમેવ- ઇતિ ।
(પિઙ્ગલામતે)
કુણ્ડમેકકરં વૃત્તં મેખલાકણ્ઠનાભિમત્ ।
નિત્યે કર્મણિ દીક્ષાયાં શાન્તૌ પુષ્ટૌ મતં શુભમ્ ॥ ૨-

કણ્ઠમાનમાહ (મહાકપિલપઞ્ચરાત્રે)
ચતુર્વિંશતિભાગેન કણ્ઠો વૈ પરિકીર્તિતઃ ।
ખાતાદ્બાહ્યેઽઙ્ગુલઃ કણ્ઠઃ સર્વકુણ્ડેષ્વયં વિધિઃ ॥ ૨-

ચતુર્વિંશતિમં ભાગમઙ્ગુલં પરિકલ્પયેત્ ॥ ૫૩૦એf ॥
તિસ્રઃ કુણ્ડે મેખલા મેખલે દ્વે
યદ્વા ચૈકાં મેખલાં વૈ પ્રકુર્યાત્ ।
કુર્યાદૂર્ધ્વં મેખલાયા ગજોષ્ઠા-
કારાં યોનિં ચાપિ હોતુર્દિશીહ ॥ ૨-

પ્. ૧૩૩) એતેન યોનેઃ કુણ્ડાઙ્ગત્વમુક્ત્વા તસ્યાઃ સ્થાનસ્વરૂપદિઙ્નિયમાશ્ચોક્તાઃ । (ક્રિયાસારે)
નાભિયોનિસમાયુક્તં કુણ્ડં શ્રેષ્ઠં ત્રિમેખલમ્ ।
કુણ્ડં દ્વિમેખલં મધ્યે નીચં સ્યાદેકમેખલમ્ ॥ ૨-

(સોમશમ્ભૌ)
ત્રિમેખલં દ્વિજે કુણ્ડં ક્ષત્રિયસ્ય દ્વિમેખલમ્ ।
મેખલૈકા તુ વૈશ્યસ્ય --- --- --- --- --- --- --- --- ઇતિ ॥ ૨-

કુણ્ડતારતમ્યતો મેખલાતારતમ્યમુક્તમ્ । (ત્રિપુરાસારસમુચ્ચયે)
મુષ્ટિમાત્રે તુ તાં મેખલાં દ્વ્યઙ્ગુલૈકા-
ઙ્ગુલાર્ધાઙ્ગુલોત્સેધતારાઃ ક્રમાત્ સ્યુઃ ।
રત્નિમાત્રે તુ તાસ્ત્ર્યઙ્ગુલાર્ધાઙ્ગુલૈકા-
ઙ્ગુલોત્સેધતારા ભવેયુઃ પુરસ્તાત્ ॥ ૨-

યુગાપ્પિત્તનેત્રાઙ્ગુલોત્સેધતારાઃ
સ્યુરેતાઃ ક્રમાદ્ધસ્તમાત્રે તુ કુણ્ડે ।
કરદ્વન્દ્વમાત્રે રસામ્ભોધિવહ્ન્ય-
ઙ્ગુલોત્સેધતારા ભવેયુઃ પુરસ્તાત્ ॥ ૨-

વેદકરેઽસ્મિન્ સિન્ધુરતર્ક્વા
દ્વ્યઙ્ગુલતારોત્સેધયુતાઃ સ્યુઃ ।
ષટ્કરગાત્રેઽસ્મિન્ દશકર્ય-
ઙ્ગાઙ્ગુલતારોત્સેધસમેતાઃ ॥ ૨-

ભાસ્કરપઙ્ક્તિગજાઙ્ગુલતારો-
ત્સેધયુતાઃ સ્યુરિમા વસુહસ્તે ।
નાભિમિહામ્બુજમેવ વિદધ્યા-
દષ્ટદલં સહકર્ણિકયાન્તઃ ॥ ૨-

પ્. ૧૩૪) નાભિમિતિ । કુણ્ડમધ્યે સકર્ણિકાષ્ટદલકમલરૂપાં નાભિં કુર્યાદિત્યર્થઃ । તત્રૈવ યોન્યાદેઃ કુણ્ડપરિમાણાનુસારં પરિમાણમુક્તમ્ ।
મુષ્ટિમાત્રે રસામ્ભોધિનેત્રાઙ્ગુલાયામતારોન્નતિર્યોનિરુક્તા બુધિઃ ।
નેત્રવેદાઙ્ગુલોત્સેધતારાન્વિતા નાભિરપ્યત્ર યોન્યોષ્ઠમેકાઙ્ગુલમ્ ॥ ૨-

યોન્યા લક્ષણમેતદ્ગદિતમરત્નિમાત્રકુણ્ડસ્ય ।
કુણ્ડસ્યૈવ મયોક્તં તદેવ ખલુ હસ્તમાત્રસ્ય ॥ ૨-

દ્વિહસ્તાદિકુણ્ડેષુ યોન્યાદિવૃદ્ધિપ્રકારસ્તત્રૈવ ।
એકૈકેનાઙ્ગુલેનામલનિશિતમતિર્વર્ધયેદન્યકુણ્ડે-
ષ્વેનાં યોનિં ચ નાભિં ખલુ યવયુગલેનેહ યોન્યાસ્તથૌષ્ઠમ્ ।
કુર્યાન્નાભિં ચ વૃત્તાકૃતિમપિ યદિ વા કુણ્ડરૂપાન્યરૂપાં
યોન્યાકારેઽત્ર યોનિં સરસિજસદૃશે નો વિદધ્યાચ્ચ નાભિમ્ ॥ ૨-

કુર્યાદિત્યનેન નાભ્યાકારવિકલ્પ ઉક્તઃ । યોન્યાકાર ઇતિ । યોનિકુણ્ડે યોનિં પદ્મકુણ્ડે નાભિં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
મતાન્તરમાહ તત્રૈવ ।
કુણ્ડસ્યેકે હસ્તમાત્રસ્ય યોનિં
પ્રાહુર્ભૂતદ્વ્યઙ્ગુલાયામતારામ્ ।
વ્યાસત્ર્યંશૈકાંશકોત્સેધયુક્તાં
કુર્યાદ્બોધિક્ષ્માજપત્રાનુરૂપામ્ ॥ ૨-

તત્પક્ષે નાભિવૃદ્ધિં તદ્રચનાપ્રકારં ચાહ ।
નેત્રભૂતાઙ્ગુલોત્સેધતારાન્વિતાં
નાભિમંશદ્વયે તદ્દલાન્યષ્ટ ચ ।
વ્યાસવહ્ન્યંશતોંશેન તત્કર્ણિકાં
મધ્યભાગે વિદધ્યાદ્બુધઃ કુણ્ડતઃ ॥ ૨-

નેમિપરિમાણમાહ તત્રૈવ ।
કુણ્ડસ્યૈકકરસ્ય ચારુ પરિતો નેમિર્ભવેદઙ્ગુલે-
નૈકેનૈવ તતો વિલોચનકરાદારભ્ય સંવર્ધયેત્ ।
પ્. ૧૩૫) કુણ્ડે દિક્કરકુણ્ડકાવધિ બુધઃ પ્રત્યેકમર્ધાઙ્ગુલં
તદ્બાહ્યે ખલુ મેખલાત્રિતયકં કુર્યાદ્યથોક્તક્રમાત્ ॥ ૨-

વૈદિકમતે તુ નાભિકણ્ઠયોન્યો ન કાર્યાઃ ।
ખ્યાતાન્યેતાનિ કુણ્ડાનિ તાન્ત્રિકે સ્માર્ત્તકર્મણિ ।
અનાભિકાન્યકણ્ઠાનિ વિયોનીતિ શ્રુતેરિતિ ॥ ૨-

ઇતિ મેરુતન્ત્રવચનાત્ ।
નાલમાહ । (શારદાપઞ્ચરાત્રયોઃ)
સ્થલાદારભ્ય નાલં સ્યાદ્યોન્યા મધ્યે સરન્ધ્રકમ્ ।
સ્થૂલમૂલં તુ સૂક્ષ્માગ્રં બાહ્યમેખલયા સમમ્- ઇતિ ॥ ૨-

(જ્ઞાનાર્ણવે)
મેખલાનાં બહિઃસ્થાનં સ્થલમિત્યભિધીયતે ।
ચતુરસ્રસ્થલાલ્લબ્ધં નાલં મધ્યે સરન્ધ્રકમ્ ॥ ૨-

આહુતિતારતમ્યતઃ કુણ્ડાનાં તારતમ્યમુક્તમ્ ।
(ત્રિપુરાસારસમુચ્ચયે)
શતાર્ધહોમે ખલુ મુષ્ટિમાત્ર-
મરત્નિમાત્રં શતહોમકુણ્ડમ્ ।
હસ્તં સહસ્રે ત્વયુતે દ્વિહસ્તં
લક્ષે ચતુર્હસ્તમિદં પ્રદિષ્ટમ્ ॥ ૨-

દશલક્ષે રસહસ્તં વસુહસ્તં કોટિહોમે સ્યાત્ ।
કોટ્યર્ધેષ્વષ્ટકરં હોમેઽષ્ટાગમવિદો બ્રુવતે ॥ ૨-

મતાન્તરમાહ ।
કેચિદ્ધસ્તં લક્ષહોમે દ્વિહસ્તં
લક્ષદ્વન્દ્વે વહ્નિલક્ષે ત્રિહસ્તમ્ ।
હોમે કુણ્ડં વેદહસ્તેઽબ્ધિલક્ષં
પ્રાહુર્દોષ્ણાં પઞ્ચકં પઞ્ચલક્ષે ॥ ૨-

રસહસ્તં રસલક્ષે સપ્તકરં સપ્તલક્ષે સ્યાત્ ।
પ્. ૧૩૬) વસુહસ્તં વસુલક્ષે નવલક્ષે નવકરં કુણ્ડમ્ ॥ ૨-

દશહસ્તં દશલક્ષે દશકરમેવેહ કોટિહોમેઽપિ ।
દશહસ્તાન્ન હિ કુણ્ડં પરમસ્તિ મહીતલેઽમુષ્મિન્ ॥ ૨-

કુણ્ડાનાં પૃથક્ પૃથક્ ફલં તત્રૈવ ।
સર્વસિદ્ધિકરમમ્બુધિકોણં પુત્રદં મનસિજાવસથાન્તમ્ ।
અર્ધચન્દ્રસદૃશં શુભદં સ્યાદગ્નિકોણમરિવર્ધનહેતુઃ ॥ ૨-

શાન્તિકર્મણિ ભવેત્ સુવર્તુલં છેદમારણકરં ષડસ્રકમ્ ।
પદ્મકુણ્ડમિહ વૃષ્ટિકારણં રોગશાન્તિકરમષ્ટકોણકમ્ ॥ ૨-

વર્ણભેદેન કુણ્ડભેદમાહ ।
ચતુરસ્રં વિપ્રાણાં રાજ્ઞામિહ વર્તુલં કુણ્ડમ્ ।
વણિજામર્ધશશાઙ્કાકારં ત્ર્યસ્રં તુ શૂદ્રાણામ્ ॥ ૨-

ચતુરસ્રં સર્વેષાં પ્રશસ્તમિતિ કે ચિદાહુરાચાર્યાઃ ।
વાઞ્છિતફલદં યત્ તત્ કુણ્ડં ભુવિ ભુક્તિમુક્તિકરમ્ ॥ ૨-

ષટ્કોણમર્ધચન્દ્રાકારં ચાપિ પ્રજાકરં કુણ્ડમ્ ।
મુક્તિકરં પઞ્ચાસ્રં વસુકોણં રાજ્યદા યોનિઃ ॥ ૨-

તથા ।
નિત્યે નૈમિત્તિકે ચ પ્રવિરલમતયઃ પ્રાહુરેકેઽબ્ધિકોણં
કુણ્ડં હસ્તપ્રમાણં સ્મરગૃહસદૃશં ચાથ વૃદ્ધં પ્રશસ્તમ્ ।
ષટ્કોણં ચાર્ધદોષાકરસદૃશયુતં સ્થણ્ડિલં રત્નિમાત્રા-
યામં સ્વાઙ્ગુષ્ઠપૂર્વોન્નતમપિ સુસમં નિર્મિતં બાલુકાભિઃ ॥ ૨-

(મેરુતન્ત્રે)
અનેકદોષં વૈ કુણ્ડં માનં ન્યૂનાધિકં યદિ ।
તસ્માત્ સમ્યક્ પરીક્ષ્યેદં કર્તવ્યં શુભમિચ્છતા ॥ ૨-

ખાતાધિકે ભવેદ્રોગી હીને ધેનુધનક્ષયઃ ।
વક્રકુણ્ડે તુ સન્તાપો મરણં ચ્છિન્નમેખલે ॥ ૨-

પ્. ૧૩૭) મેખલારહિતે શોકોઽભ્યધિકે વિત્તસંશયઃ ।
ભાર્યાવિનાશકં કુણ્ડં પ્રોક્તં યોન્યા વિના કૃતમ્ ॥ ૨-

અપત્યધ્વંસનં પ્રોક્તં કુણ્ડં યત્ કણ્ઠવર્જિતમ્ ।
શૃઙ્ગારરહિતં યચ્ચ કુણ્ડં જર્જરમેખલમ્ ॥ ૨-

યજમાનવિનાશાય પ્રોચ્ચાટઃ સ્ફુટિતો ભવેત્ ।
સૂત્રાધિકે સુહૃદ્દ્વેષઃ સૂત્રહીને દરિદ્રતા ॥ ૨-

અનાલે જઠરે રોગશ્છિન્નકુણ્ડે ત્વવાચ્યતા ॥ ૫૬૨એf ॥
ઇતિ કુણ્ડલક્ષણમ્ ।
ચતુરસ્રમ્ ।
યોનિઃ ।
અર્ધચન્દ્રમ્ ।
ત્ર્યસ્રમ્ ।
પ્. ૧૩૮)
વૃત્તમ્ ।
ષડસ્રમ્ ।
પદ્મમ્ ।
અષ્ટાસ્રમ્ ।
પઞ્ચાસ્રમ્ ।
સપ્તાસ્રમ્ ।
સ્થણ્ડિલલક્ષણમ્ (શારદાયામ્)
પ્. ૧૩૯) કુણ્ડમેકવિધં કષ્ટં સ્થણ્ડિલં તુ સમાચરેત્ ।
ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલં તુ પ્રશસ્તં સર્વકર્મસુ ॥ ૨-

(ચન્દ્રપીઠે તુ)
ત્રિરસ્રં ચતુરસ્રં ચ વિતસ્ત્યુચ્છ્રયસંમિતમ્ ।
સિકતાદ્યૈર્વિધાતવ્યં સ્થણ્ડિલં હસ્તમાત્રકમ્- ઇત્યુક્તમ્ ॥ ૨-

અથ સ્રુગ્લક્ષણમ્ (શારદાયામ્)
પ્રકલ્પયેત્ સ્રુચં યાગે વક્ષ્યમાણેન વર્ત્મના ।
શ્રીપર્ણીશિંશપાક્ષીરશાખિષ્વેકતમં ગુરુઃ ॥ ૨-

ગૃહીત્વા વિભજેદ્ધસ્તમાત્રં ષટ્ત્રિંશતા પુનઃ ।
વિંશત્યંશૈર્ભવેદ્દણ્ડો વેદિસ્તૈરષ્ટભિર્ભવેત્ ॥ ૨-

એકાંશેન મિતઃ કણ્ઠઃ સપ્તભાગમિતં મુખમ્ ।
વેદીત્ર્યંશેન વિસ્તારઃ કણ્ઠસ્ય પરિકીર્તિતઃ ॥ ૨-

અગ્રં કણ્ઠસમાનં સ્યાન્મુખે માર્ગં પ્રકલ્પયેત્ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગુલિમાનેન સર્પિષો નિર્ગમાય ચ ॥ ૨-

વેદિમધ્યે વિધાતવ્યા ભાગેનૈકેન કર્ણિકા ।
વિદધીત બહિસ્તસ્યા એકાંશેનાભિતોઽવટમ્ ॥ ૨-

તસ્ય ખાતં ત્રિભિર્ભાગૈર્વૃત્તમર્ધાંશતો બહિઃ ।
અંશેનૈકેન પરિતો દલાનિ પરિકલ્પયેત્ ॥ ૨-

મેખલામુખવેદ્યોઃ સ્યાન્નેમિરર્ધાંશમાનતઃ ।
દણ્ડશૂલાગ્રયોઃ કુમ્ભો ગુણવેદાઙ્ગુલૈઃ ક્રમાત્ ॥ ૨-

ગણ્ડીયુગં યમાંશૈઃ સ્યાદ્દણ્ડસ્યાનાહ ઈરિતઃ ।
ષડ્ભિરંશઃ પૃષ્ઠભાગો વેદ્યાઃ કૂર્માકૃતિર્ભવેત્ ॥ ૨-

પ્. ૧૪૦) હંસસ્ય હસ્તિનો વાપિ પોત્રિણો વા લિખેન્મુખમ્ ।
મુખસ્ય પૃષ્ઠભાગે તુ સંપ્રોક્તં લક્ષણં સ્રુચઃ ॥ ૨-

શ્રીપર્ણી ગમ્ભારીતિ પ્રસિદ્ધા । ક્ષીરશાખિનોઽશ્વત્થોદુમ્બરવટપ્લ-ક્ષાઃ । હસ્તમાત્રમિતિ બાહુમાત્રમિત્યર્થઃ ।
સ્રુચં બાહુપ્રમાણેન હોમાર્થં વિદધીત વૈ ।
ઇત્યગસ્ત્યસંહિતાવચનાત્ । ગણ્ડી કલશઃ ।
(ફેત્કારિણીતન્ત્રે)
કારસ્કરેણામલકીપલાશખદિરૈરપિ ॥ ૨-

સુવર્ણરૂપ્યતામ્રૈર્વા અયોભિરપિ કારયેત્ ।
(વાયવીસંહિતાયામ્)
સ્રુક્સ્રુવૌ તૈજસૌ ગ્રાહ્યૌ ન કાંસ્યાયસસૈસકૌ ॥ ૨-

યજ્ઞદારુમયૌ વાપિ તાન્ત્રિકૌ શિલ્પિસંમતૌ ।
પર્ણૈર્વા બ્રહ્મવૃક્ષાદેરચ્છિદ્રે મધ્ય ઉચ્છ્રિતે ॥ ૨-

અત્રાયસે વિધિનિષધૌ ક્રૂરસૌમ્યવિષયૌ ।
તદુક્તં તન્ત્રાન્તરે ।
સૌવર્ણૌ સ્રુક્સ્રુવૌ સ્યાતાં સૌમ્યકર્મણિ સર્વતઃ ।
ભવેતામાયસાવેતૌ સ્તમ્ભનાદિષુ કર્મસુ ॥ ૨-

(વસિષ્ઠસંહિતાયામ્)
પલાશપત્રે નિશ્છિદ્રે રુચિરે સ્રુક્સ્રુવૌ મતૌ ।
વિદધ્યાદ્વાશ્વત્થપત્રે સંક્ષિપ્તે હોમકર્મણિ ॥ ૨-

(મન્ત્રમુક્તાવલ્યામ્)
કણ્ઠાધઃ કારયેન્માર્ગે વિદ્વાનાજ્યસ્ય દુર્ગમે ।
વેધં ચ મુખતઃ કુર્યાત્ તપ્તલોહશલાકયા ॥ ૨-

અથ સ્રુવલક્ષણમ્ (શારદાયામ્)
સ્રુચશ્ચતુર્વિંશતિભિર્ભાગૈરારચયેદ્ધ્રુવમ્ ।
દ્વાવિંશત્યા દણ્ડમાનમંશૈરેતસ્ય કીર્તિતમ્ ॥ ૨-

ચતુર્ભિરંશૈરાનાહઃ કર્ષાજ્યગ્રાહિતચ્છિરઃ ।
પ્. ૧૪૧) અંશદ્વયેન નિખનેત્ પઙ્કૈર્મૃગપદાકૃતિઃ ॥ ૨-

દણ્ડમૂલાગ્રયોર્ગણ્ડી ભવેત્ કઙ્કણભૂષિતા ।
સ્રુવસ્ય વિધિરાખ્યાત --- --- --- --- --- --- --- --- --- ઇતિ ॥ ૨-

અથાઙ્કુરાપર્ણમ્ (શારદાયામ્)
પ્રાગેવ દીક્ષાદિવસાત્ સપ્તભિર્વિધિવદ્દિનૈઃ ।
સર્વમઙ્ગલસંપત્ત્યૈ વિદધ્યાદઙ્કુરાર્પણમ્ ॥ ૨-

(સિદ્ધાન્તશેખરે)
પ્રતિષ્ઠાયાં ચ દીક્ષાયાં સ્નાપને ચોત્સવે તથા ।
સંપ્રોક્ષણે ચ શાન્ત્યર્થં વિવાહે મૌઞ્જિબન્ધને ॥ ૨-

સર્વમઙ્ગલકાર્યેષુ વિદધ્યાદઙ્કુરાર્પણમ્ ।
(મેરુતન્ત્રે)
સપ્તભિર્નવભિર્વાપિ દિનૈર્દીક્ષાદિનાત્ પુરા ॥ ૨-

બીજારોપણકર્મેદં કર્તવ્યં સર્વકામદમ્ ।
મણ્ડપોત્તરદિગ્ભાગે સુસંવૃત્તપરં પરે ॥ ૨-

ભવને મણ્ડલં કુર્યાદ્દાક્ષ્યાં પ્રાગ્વરુણાયતે ।
યામ્યોદીચ્યાયતે વામદીક્ષાયાં સંપ્રશસ્યતે ॥ ૨-

ભવન ઇતિ મણ્ડપાન્તરે તચ્ચ દક્ષિણૈકદ્વારયુક્તં જ્ઞેયમ્ ।
તથા ।
ગોમયેનોપલિપ્તાયાં ભૂમૌ દક્ષેઽથ વામકે ।
સતૈલતણ્ડુલેનૈવ સતૈલવિજયાદ્રવૈઃ ॥ ૨-

તત્ર રેખાઃ પઞ્ચકરદીર્ઘાકારાસ્તુ પઞ્ચ ચ ।
વિતસ્ત્યન્તરતો રુદ્રરેખાઃ કાર્યાસ્તથાયતાઃ ॥ ૨-

ચત્વારિંશત્કોષ્ઠકાઃ સ્યુશ્ચતુર્વિંશતિકોષ્ઠકૈઃ ।
બાહ્યગૈસ્તત્ર વીથી સ્યાત્ પૂરયેદ્રક્તચૂર્ણકૈઃ ॥ ૨-

પ્. ૧૪૨) પશ્ચાત્ કોષ્ઠચતુષ્કં યદ્બ્રહ્મસ્થાનં તદીરિતમ્ ।
આગ્નેયકોષ્ઠમારભ્ય ઈશાનાન્તં પ્રપૂરયેત્ ॥ ૨-

પીતરક્તશ્વેતકૃષ્ણરજોભિઃ શ્રેષ્ઠમાર્ગતઃ ।
કોષ્ઠદ્વયં તતો વીથી રક્તેનૈવ પ્રપૂરયેત્ ॥ ૨-

વિષ્ણુસ્થાનં તદગ્રે તુ જ્ઞેયં કોષ્ઠચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રાગ્વદ્રજોભિરાપૂર્ય તદગ્રેઽપિ ચ વીથિકા ॥ ૨-

પ્રાક્સ્થં કોષ્ઠચતુષ્કં ચ રુદ્રસ્થાનં તદીરિતમ્ ।
તત્પૂર્વં પૂર્વવદ્રક્તૈરારક્તૈઃ સર્વરેખિકાઃ ॥ ૨-

વિસ્તારોન્નતિદૈર્ઘ્યેણ હસ્તમાત્રાસ્તુ પાલિકાઃ ।
કાર્યા ડમરુકાકારાશ્ચતસ્રો વિષ્ણુદેવતાઃ ॥ ૨-

દૂર્વામ્રપલ્લવાશ્વત્થદલોપેતાશ્ચ વેષ્ટિતાઃ ।
સૂત્રેણ વિષ્ણુસ્થાનસ્ય ચતુષ્કોષ્ઠે નિવેશયેત્ ॥ ૨-

વૈરિઞ્ચ્યઃ પઞ્ચમુખ્યસ્તાઃ કોષ્ઠજાઃ ષોડશાઙ્ગુલૈઃ ।
આયામોચ્છ્રાયદૈર્ઘાદ્યૈર્યુક્તાઃ પશ્ચાન્નિવેશયેત્ ॥ ૨-

બ્રહ્મસ્થાને પલ્લવાદિસૂત્રૈઃ પ્રાગ્વચ્ચ યોજિતાઃ ।
શૈવાઃ શરાવાશ્ચત્વારો ભાન્વઙ્ગુલસમુચ્છ્રયાઃ ॥ ૨-

પ્રક્ષાલ્ય સૂત્રૈઃ સંવેષ્ટ્ય પ્રાગ્વદન્યાદિષુ ન્યસેત્ ।
શાલિપઞ્જેષુ ગન્ધાદિદર્ભકૂર્ચયુગેષુ ચ ॥ ૨-

ડમરુકાકૃતયોઽતિગમ્ભીરાઃ શરાવા એવ પાલિકાઃ । મુખપઞ્ચકયુક્-તાસ્તાદૃશા એવ પાત્રવિશેષાઃ પઞ્ચમુખ્યઃ ।
તદુક્તં તન્ત્રાન્તરે ।
દિક્ષુ ચત્વારિ વક્ત્રાણિ મુખમેકં તદૂર્ધ્વગમ્- ઇતિ ।
(મેરૌ)
પૂરયેત્ તાનિ પાત્રાણિ વાલુકામૃત્કરીષકૈઃ ॥ ૨-

પ્. ૧૪૩) મૃત્તિકાહરણે વિશેષ ઉક્તઃ (સિદ્ધાન્તશેખરે)
ગન્ધાદિભિશ્ચ કુદ્દાલં પૂજયિત્વા દિનાન્તરે ।
ગીતનૃત્યસમાયુક્તં ગજવાજિસમન્વિતમ્ ॥ ૨-

ગુર્વાદયો રથારૂઢા ગજારૂઢાસ્તથાપરે ।
ગત્વા તીરં તડાગસ્ય નદ્યાઃ પુષ્પવનસ્ય વા ॥ ૨-

તત્ર શુદ્ધં ભુવો ભાગં દર્ભૈઃ સંમૃજ્ય ચાસ્ત્રતઃ ।
અભ્યુક્ષ્ય ચાર્ઘતોયેન તત્તન્મન્ત્રમનુસ્મરેત્ ॥ ૨-

હૃદા ભૂમિં સમાવાહ્ય ગન્ધપુષ્પૈઃ સમર્ચયેત્ ।
કુદ્દાલીમસ્ત્રમન્ત્રેણ ખાત્વા ભૂમિમથો મૃદમ્ ॥ ૨-

ગૃહીત્વા વામદેવેન પૂરયેત્ કાંસ્યપાત્રકે ।
હૃદા મૃદં ચ સંપૂજ્ય વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય ધારયેત્ ॥ ૨-

પુરં વા નિલયં વાપિ સર્વમઙ્ગલનિઃસ્વનૈઃ ।
ગુરુપ્રદક્ષિણં કૃત્વા મણ્ડપં ત્વાનયેત્ તતઃ ॥ ૨-

એતત્ કર્મ દિવાકાલે કુર્યાદ્રાત્રૌ ન બુદ્ધિમાન્ ।
એતત્ કર્મેતિ મૃત્તિકાહરણકર્મેત્યર્થઃ ।
બીજારોપણં તુ રાત્રાવેવ ।
કુજાનામધિપઃ સોમસ્તસ્માદ્રાત્રૌ તુ નિર્વપેત્ ॥ ૨-

ઇતિ તત્રત્યાદેવ વચનાત્ ।
તથા ।
શઙ્ખસ્વનેન નાદૈશ્ચ પઞ્ચભિર્બ્રાહ્મણાશિષા ।
તતઃ સ્વર્ણાદિકે પાત્રે દશ બીજાનિ વાપયેત્ ॥ ૨-

વં બીજં પ્રજપેન્મન્ત્રી દુગ્ધેન ક્ષાલયેત્ તતઃ ।
મૂલમન્ત્રાભિજપ્તાનિ --- --- --- --- --- ઇતિ શારદાયામ્ ॥ ૨-

તથા ।
તાનિ પ્રિયઙ્ગુશ્યામાકતિલસર્ષપશાલયઃ ।
મુદ્ગાઢકી સુનિષ્પાવા ખલ્વા માષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૨-

પ્. ૧૪૪) શ્યામાકા ભાષયા સામા ઇતિ પ્રસિદ્ધા । આઢકી ભાષયા રહર ઇતિ પ્રસિદ્ધા । નિષ્પાવઃ સિમ્બિઃ । ખલ્વાઃ કુલિત્થાઃ ।
તથા ।
બ્રહ્મપાત્રે તુ વિકિરેત્ પ્રથમં વૈષ્ણવે તતઃ ।
તતઃ શૈવે પઞ્ચવાદ્યબ્રહ્મઘોષપુરસ્સરમ્ ॥ ૨-

હરિદ્રોદૈશ્ચ સંસિચ્ય વસ્ત્રૈરાચ્છાદયેત્ તતઃ ।
સંધ્યયોરુભયોરર્ધરાત્રૌ ચાપિ બલિં હરેત્ ॥ ૨-

ગુરુપદિષ્ટમાર્ગેણ સમ્યક્ પાત્રત્રયાગ્રતઃ ।
નવાહં તુ વલિં દદ્યાત્ તત્તદુદ્દિશ્ય દૈવતમ્ ॥ ૨-

શાલ્યોદનં તિલા લાજાઃ સક્તવઃ પ્રથમે દિને ।
હરિદ્રાચૂર્ણસંયુક્તો ભૂતેભ્યોઽયં વલિર્મતઃ ॥ ૨-

એવં દ્વિતીયદિવસે પિતૃભ્યસ્તિલતણ્ડુલૈઃ ।
તૃતીયે સક્તવો લાજા યક્ષેભ્યો દધિસંયુતાઃ ॥ ૨-

નાગેભ્યઃ સક્તવસ્તુર્યે નારિકેલજલપ્લુતાઃ ।
દદ્યાત્ પદ્માક્ષતવલિં પઞ્ચમે બ્રહ્મણે મુદા ॥ ૨-

ષષ્ઠે શિવાય વાપૂપયુક્તં ભક્તં પ્રશસ્યતે ।
ગુડોદકં સપ્તમેઽહ્નિ વિષ્ણવે વિનિવેદયેત્ ॥ ૨-

વિષ્ણોરેવાષ્ટમદિને દુગ્ધોદનવલિઃ સ્મૃતઃ ।
કૃસરાન્નં તુ નવમે વિષ્ણોરેવ પ્રશસ્યતે ॥ ૨-

વામમાર્ગે તુ વિશેષ ઉક્તસ્તત્રૈવ ।
વામમાર્ગે ચતુર્દિક્ષુ મણ્ડલસ્ય વલિં હરેત્ ।
બ્રહ્મસ્થાને તુ વેતાલો મેષસ્તસ્ય બલિઃ પુરઃ ॥ ૨-

વિષ્ણુસ્થાને ભૈરવી સ્યાદજસ્તસ્ય બલિર્મતઃ ।
ભૈરવસ્તુ શિવસ્થાને મહિષં વલિમિચ્છતિ ॥ ૨-

પ્. ૧૪૫) ગૌડી માધ્વી ચ પૈષ્ટી ચ સુરાસ્તત્ર ક્રમાન્મતાઃ ।
મત્સ્યમાંસં મદ્યયુક્તં ભૂતેભ્યો વલિરિષ્યતે ॥ ૨-

પિતૃભ્યઃ સાસવપલં યક્ષેભ્યઃ કુક્કુટો મધુ ।
ભેકોન્દુરુવલિર્નાગે વામમાર્ગે વલિસ્ત્વયમ્ ॥ ૨-

(સિદ્ધાન્તશેખરે)
સોમં સંપૂજયેન્નિત્યમધિવાસદિનાવધિ ।
અધિવાસદિને પ્રાપ્તે સોમમુદ્વાસયેદ્ગુરુઃ ॥ ૨-

(સારસ્વતમતે)
પ્રરૂઢાણ્યઙ્કુરાણ્યન્યો ન વીક્ષેત કદાચન ।
આચાર્ય એવ પ્રવિશેત્ તચ્છિષ્યો વા તદાજ્ઞયા ॥ ૨-

(મેરુતન્ત્રે)
એવં ગતેષુ નવસુ દિવસેષુ વિલોકયેત્ ।
સમ્યક્ કસ્યોદ્ગમો જાતઃ કિં નષ્ટં મધ્યમં ચ કિમ્ ॥ ૨-

સમ્યગભ્યુદ્ગતે સિદ્ધિઃ કુણ્ઠિતે વિઘ્નમાપ્નુયાત્ ।
કીટભુક્તેઽત્યલ્પફલં શટિતે સર્વનાશનમ્ ॥ ૨-

સિદ્ધિઃ પ્રિયઙ્ગુભિર્જ્ઞેયા શ્યામાકૈઃ સ્ત્રીસુખં ભવેત્ ।
તિલૈઃ પૂજ્યજનોલ્લાસઃ સર્ષપૈર્નાભિચારકઃ ॥ ૨-

શાલિભિઃ સર્વમાન્યત્વં મુદ્ગૈર્દેવકૃપા ભવેત્ ।
ચતુષ્પાદાસ્તથાઢક્યા નિષ્પાવાત્ ક્ષેત્રમન્દિરે ॥ ૨-

ખલ્વૈઃ સત્કર્મસિદ્ધિશ્ચ માષૈઃ શાન્તિરરેર્ભવેત્ ।
સર્વૈઃ સમુદ્ગતૈર્વામે સિદ્ધિઃ પાતસ્તતોઽન્યથા ॥ ૨-

(સિદ્ધાન્તસારે)
અઙ્કુરેઽનુદ્ગતે નષ્ટે શાન્તિહોમં સમાચરેત્ ।
મૂલમન્ત્રેણ જુહુયાદઘોરાસ્ત્રેણ વા શતમ્ ॥ ૨-

ઇત્યઙ્કુરાર્પણાવિધિઃ ।
પ્. ૧૪૬) બિભ્રત્યદ્ભુતભૂતિભૂતપવચોવૈચિત્ર્યચિત્રામૃત-
સ્રોતઃશાલિનિ સન્નિબન્ધનસરિત્સમ્ભેદમભ્યર્હિતમ્ ।
સદ્યુક્તિસ્ફુટમૌક્તિકોત્કરચમત્કારે દ્વિતીયસ્તર-
ઙ્ગોઽયં શ્રીનરદેવનિર્મિતપુરશ્ચર્યાર્ણવેઽસ્મિન્નગાત્ ॥ ૨-

ઇતિ શ્રીમન્મહારાજાધિરાજશ્રીપ્રતાપસિંહસાહવિરચિતે પુરશ્ચર્યાર્ણવે
દીક્ષાકાલદેશવાસ્તુયાગકુણ્ડમણ્ડપાદિનિર્ણયપૂર્વકમ-
ઙ્કુરાર્પણવિધાનં નામ દ્વિતીયસ્તરઙ્ગઃ

અથ તરઙ્ગદ્વયે ક્રિયાવતીદીક્ષા નિરૂપ્યતે ।
(શારદાયામ્)
ચતુર્વિધા સા સંદિષ્ટા ક્રિયાવત્યાદિભેદતઃ ।
ક્રિયાવતી૧વર્ણમયી૨કલાત્મા૩વેધમયયપિ૪ ॥ ૩-

તાઃ ક્રમેણૈવ કથ્યન્તે તન્ત્રેઽસ્મિન્ સંપદાવહાઃ ।
(મેરુતન્ત્રે)
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતમ્ ॥ ૩-

દીક્ષાવિધિં પઞ્ચવિધં તદ્રાજ્ઞામુત્તમોત્તમમ્ ।
ઉત્તમં મહદાઢ્યાનાં સામાન્યાનાં તુ મધ્યમમ્ ॥ ૩-

બ્રાહ્મણાનામલ્પમુક્તં યતીનામપિ ચાલ્પકમ્ ।
તસ્માદાદૌ પ્રવક્ષ્યામિ તુલ્યં યચ્ચોત્તમોત્તમમ્ ॥ ૩-

યસ્મિન્ જ્ઞાતે ચોત્તમાદિભેદાનાં વિષયો ભવેત્ ।
(પ્રકટયોગિની)
આદૌ તુ ભક્તિમાન્ શિષ્યો નિજદેહસ્ય શુદ્ધયે ॥ ૩-

તીર્થે સ્નાત્વા સહસ્રં તુ ગાયત્રીં પ્રજપન્નયેત્ ।
એકભક્તોપવાસાદિવ્રતેન દિવસદ્વયમ્ ॥ ૩-

અધિવાસસ્તૃતીયેઽહ્નિ દીક્ષાં તુર્યેઽહ્નિ ચાચરેત્ ।
અસંસ્કૃતેન દેહેન સદ્યો દીક્ષાં ન ચાચરેત્ ॥ ૩-

પિઙ્ગલામતમન્ત્રતન્ત્રપ્રકાશયોસ્તુ ।
સદ્યોઽધિવાસમથવા પ્રકુર્વીત યથાવિધિ ।
દિનદ્વયેનૈવ કુર્યાદ્દીક્ષાકર્મવિચક્ષણઃ ॥ ૩-

સદ્યોઽધિવાસનં વા સ્યાદેકસ્મિન્ દિવસે યદિ- ઇત્યુક્તમ્ ।
(મેરુતન્ત્રે)
દીક્ષાદીનાત્ પૂર્વદિને પ્રાતઃકૃત્યં નિવર્ત્ત્ય ચ ॥ ૩-

સમલંકૃત્ય દેહં સ્વં સ્વગેહે પૂજનં ચરેત્ ।
પ્. ૧૪૮) ગણેશસ્ય વિધાનેન પુણ્યાહં વાચયેત્ તતઃ ॥ ૩-

નાન્દીમુખા।સ્તર્પયિત્વા પઞ્ચવાદ્યપુરસ્સરમ્ ।
યથોક્તકૃતસંભારો ગચ્છેદ્ગુરુગૃહં પ્રતિ ॥ ૩-

પઞ્ચવિધવાદ્યમુક્તમ્ (સઙ્ગીતિશાસ્ત્રે)
તતં શુષિરમાનદ્ધમયઃસારો ઘનસ્તથા ।
વાદ્યમેતત્ પઞ્ચવિધં દેવદેવસ્ય તાણ્ડવે ॥ ૩-

તતં વીણાદિ । શુષિરં વંશીશઙ્ખાદિ । આનદ્ધં ડિણ્ડિમમૃદઙ્ગાદિ । અયસ્સારો ઘણ્ટાદિ ।
(મેરુતન્ત્રે)
આચાર્ય ઋત્વિગ્વરણસંભારો દશધા મતઃ ।
શ્રીપર્ણીવૃક્ષપીઠાનિ હસ્તમાનાનિ માનતઃ ॥ ૩-

અષ્ટાઙ્ગુલસમુચ્છ્રાયસહિતાનિ સમાનિ ચ ।
સપ્તવિંશતિદર્ભાણાં વેણ્યગ્રે ગ્રન્થિભૂષિતઃ ॥ ૩-

વિષ્ટરઃ સર્વયજ્ઞેષુ લક્ષણં પરિકીર્તિતમ્ ।
સુખોષ્ણોદકસંભૂતાઃ પાદ્યાર્થે તામ્રગણ્ડકાઃ ॥ ૩-

શઙ્ખા અર્ઘપ્રદાનાય ગન્ધપુષ્પજલાન્વિતાઃ ।
સુતામ્રસ્ય કમણ્ડલ્વ આચમ્યોદકપૂરિતાઃ ॥ ૩-

તે યુતા મધુપર્કાર્થં કાંસ્યા દધ્યાદિપૂરિતાઃ ।
મહદર્ઘ્યાણિ વસ્ત્રાણિ મુદ્રિકાદ્યં સુભૂષણમ્ ॥ ૩-

મયૂરપત્રચ્છત્રાણિ સોષ્ણીષાણિ સમાહરેત્ ।
પાદુકાશ્ચાહરેત્ તત્ર ચર્માભરણભૂષિતાઃ ॥ ૩-

કૃત્વૈતત્ ફલમાપ્નોતિ મહાયજ્ઞાર્હણોપમમ્ ।
અન્યેભ્યો મધુપર્કસ્ય વિપ્રભ્યઃ પૂજનં સ્મૃતમ્ ॥ ૩-

ભક્ત્યા તદ્દ્વિગુણં દદ્યાદાચાર્યાય સુભક્તિમાન્ ।
અન્યૈર્દ્વિજૈઃ સમં યત્ર દૈશિકસ્ય પ્રપૂજનમ્ ॥ ૩-

પ્. ૧૪૯) તસ્મિન્ યજ્ઞે ફલં સ્વલ્પમનાવૃષ્ટ્યા યથા ક્ષિતૌ ।
એવં ગુરુગૃહં ગત્વા પ્રણમ્ય ગુરુપાદુકામ્ ॥ ૩-

દત્વા વરણસામગ્રીં સંકલ્પ્ય વૃણુયાદ્ગુરુમ્ ।
ઉચ્ચાર્યામુકમન્ત્રસ્ય ગ્રહણાય દ્વિજોત્તમ ॥ ૩-

ગુરુત્વેનેતિ સંભાષ્ય ત્વામહં ચ તતો વૃણે ।
ઇત્યુક્ત્વા વૃણુયાચ્છિષ્યો વૃતોઽસ્મીતિ તતો ગુરુઃ ॥ ૩-

યથોચિતં ગુરો કર્મ કુરુષ્વેતિ વદેચ્છિશુઃ ।
કરવાણીતિ ચાચાર્યો ગુરોરેવાજ્ઞયા તતઃ ॥ ૩-

બ્રાહ્મણાન્ વૃણુયાદષ્ટૌ વેદવેદાઙ્ગપારગાન્ ।
તદ્દેવતોપાસકા।શ્ચ ઋત્વિક્ત્વેનાથવા યદા ॥ ૩-

ચત્વારિ કુણ્ડાનિ તદા ચત્વાર ઋત્વિજઃ સ્મૃતાઃ ।
તતઃ શિષ્યેણ સહિતો યાયાદ્યાગગૃહં ગુરુઃ ॥ ૩-

ઉપવિશ્ય ચ તદ્દ્વારે પરીક્ષામારભેત્ તતઃ ।
શિષ્યાય મૂલસંજપ્તં પ્રદદ્યાદ્દન્તધાવનમ્ ॥ ૩-

દન્તાન્ વિશોધ્ય પરતઃ સ્થણ્ડિલે હસ્તમાત્રકે ।
ચતુરસ્રે પાતયેત્ તત્ પરીક્ષેત ગુરુસ્તતઃ ॥ ૩-

તદગ્રં યદ્દિશાસંસ્થં તત્રેદં પૂર્વતઃ ફલમ્ ।
ભૂતિર્હૃદયસંતાપો બન્ધુનાશસ્તથા મૃતિઃ ॥ ૩-

શોકશ્ચ વ્યગ્રતા સૌખ્યં જ્ઞાનં લાભઃ ક્રમાત્ ફલમ્ ।
અમઙ્ગલસ્થાનપાતે પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્ ॥ ૩-

અષ્ટાધિકસહસ્રં વા શતં વિંશતિરેવ વા ।
અસ્ત્રસંપુટિતેનૈષાં નામ્ના સ્વાહાન્વિતેન ચ ॥ ૩-

દોષાન્ જહિ જહીત્યેવં પદં નામાવસાનકમ્ ।
કેવલાજ્યેન જુહુયાદ્દુઃસ્વપ્નેઽપ્યેવમેવ હિ ॥ ૩-

પ્. ૧૫૦) દન્તકાષ્ઠં પુનર્દેયં પુનર્દુષ્ટે ચતુર્ગુણમ્ ।
તૃતીયમપિ દુષ્ટં ચેન્ન ગ્રાહ્યા સા તુ દેવતા ॥ ૩-

વામમાર્ગે સકૃદપિ ગુરુશિષ્યૌ વિનાશયેત્ ।
(સિદ્ધાન્તસંગ્રહે) ગુરુમુપક્રમ્ય
યજ્ઞવાટં પરિક્રમ્ય પ્રક્ષ્યાલ્ય ચરણૌ કરૌ ॥ ૩-

આચાન્તો દ્વારદેશસ્થો ગુરુર્દેવં ચ દિક્પતિમ્ ।
નત્વા પાપાપનોદાર્થં મન્ત્રદ્વયમુદીરયેત્ ॥ ૩-

હે દેવ પ્રાકૃતં ચિત્તં પાપાક્રાન્તમિદં મમ ।
તન્નિઃસારય ચિત્તાન્મે પાપં ફટ્ફટ્ ચ તે નમઃ ॥ ૩-

સૂર્યઃ સોમો યમઃ કાલો મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
એતે શુભાશુભસ્યેહ કર્મણો નવ સાક્ષિણઃ ॥ ૩-

હુ।ફટ્ ઇતિ બ્રુવન્ ક્રોધદૃષ્ટ્યા પશ્યેચ્ચ પાર્શ્વયોઃ ।
એવં કૃતે મહાપાપં યત્ તદ્દૂરેઽવતિષ્ઠતે ॥ ૩-

તત્ક્ષણાદેવ નશ્યન્તિ પાપાન્યન્યાનિ મન્ત્રિણઃ ।
પૂજને ત્યક્તપાપસ્ય કામમિષ્ટં ક્ષણાદ્ભવેત્ ॥ ૩-

તત આચમનં કૃત્વા સામાન્યાર્ઘં પ્રકલ્પયેત્ ।
સામાન્યાર્ઘસ્થાપનવિધિઃ (ગૌતમીયે)
ત્રિકોણવૃત્તભૂવિમ્બં મણ્ડલં રચયતે તતઃ ॥ ૩-

આધારશક્તિં સંપૂજ્ય તત્રાધારં વિનિઃક્ષિપેત્ ।
અસ્ત્રેણ પાત્રં સંશોધ્ય હૃન્મન્ત્રેણ પ્રપૂરયેત્ ॥ ૩-

નિઃક્ષિપેત્ તીર્થમાવાહ્ય ગન્ધાદીન્ પ્રણવેન તુ ।
દર્શયેદ્ધેનુમુદ્રાં વૈ સામાન્યાર્ઘમિદં સ્મૃતમ્ ॥ ૩-

મન્ત્રયેત્ પ્રણવેનવૈ --- --- --- --- --- --- --- --- ઇતિ ચ ।
પ્. ૧૫૧) (મેરુતન્ત્રે)
અર્ઘોદકેન સંપ્રોક્ષ્ય દ્વારપૂજાં સમાચરેત્ ॥ ૩-

દ્વારપૂજાવિદિસ્તત્રૈવ ।
દ્વારમર્ઘામ્બુના પ્રોક્ષ્ય તન્મધ્યે વિઘ્નપં યજેત્ ।
તદ્દક્ષિણે મહાલક્ષ્મીં વામે ચાપિ સરસ્વતીમ્ ॥ ૩-

દ્વારે શ્રિયં ચ તન્મધ્યે શાખયોર્દક્ષિણાન્યયોઃ ।
ઊર્ધ્વભાગાત્ તલં યાવત્ પઞ્ચપઞ્ચવિભાગકે ॥ ૩-

નામ્નશ્ચાદ્યક્ષરં વિન્દુયુક્તં નામ ચ ઙેઽન્તકમ્ ।
સમુચ્ચાર્ય હૃદન્તં ચ દેવાનેતાન્ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૩-

ગણપતિં ક્ષેત્રપાલં તતશ્ચ વસુધારયા ।
યુક્તં શઙ્ખનિધિં દક્ષે વામે વસુમતીયુતમ્ ॥ ૩-

પૂજયિત્વા પદ્મનિધિં તદધો દક્ષવામતઃ ।
માયાશક્તિં ચ ચિચ્છક્તિં ગઙ્ગાં ચ યમુનાં તથા ॥ ૩-

ધાતારં ચ વિધાતારં દં દેહલ્યૈ નમસ્ત્વધઃ ।
આદૌ તુ પશ્ચિમદ્વારે પૂજા ચેયં પ્રકાશિતા ॥ ૩-

નદી ચાપિ મહાકાલો દ્વારયોર્દક્ષવામયોઃ ।
પૂજ્યાવેવમુદગ્દ્વારં પ્રાગ્યામ્યં ચ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૩-

દ્વારપાલૌ ક્રમાત્ તેષુ ગણેશવૃષભાવપિ ।
ભૃઙ્ગીરીટસ્તથા સ્કન્દ ઉમાચણ્ડેશ્વરૌ તથા ॥ ૩-

વિષ્ણોર્નન્દઃ સુનન્દશ્ચ ચણ્ડશ્ચાપિ પ્રચણ્ડકઃ ।
બલશ્ચ પ્રબલશ્ચૈવ ભદ્રશ્ચાપિ સુભદ્રકઃ ॥ ૩-

વક્રતુણ્ડૈકદંષ્ટ્રૌ ચ મહોદરગજાનનૌ ।
લમ્બોદરશ્ચ વિકટો ગણેશદ્વારપાલકાઃ ॥ ૩-

વિઘ્નરાજો ધૂમ્રવર્ણઃ ક્રમાત્ પશ્ચિમદ્વારતઃ ।
પ્. ૧૫૨) દેવ્યાઃ સૂર્યસ્ય યોગિન્યોઽષ્ટાવેતા દ્વારપાલકાઃ ॥ ૩-

બ્રાહ્મી માહેશ્વરી ચૈવ કૌમારી વૈષ્ણવી તથા ।
વારાહી ચ તથેન્દ્રાણી ચામુણ્ડા ચ શ્રિયા સહ ॥ ૩-

તથા ।
તતશ્ચ દેશિકો વિઘ્નાન્ દિવ્યાનાલોકનેન ચ ॥ ૩-

અન્તરિક્ષગતાનસ્ત્રોદકૈરુત્સાદયેત્ ક્રમાત્ ।
પાર્થિવાન્ પાર્ષ્ણિઘાતૈશ્ચ ત્રિભિરુત્સાર્ય યત્નતઃ ॥ ૩-

અઙ્ગં સંકોચ્ય કિં ચિત્ તુ શાખાં વામગતાં સ્પૃશન્ ।
ઉત્સારિતાનાં વિઘ્નાનાં દદદ્વર્મ તુ દક્ષિણે ॥ ૩-

પાદેન દક્ષિણેનાથ પ્રવિશેદ્યાગમણ્ડપમ્ ।
વામમાર્ગેઽથ વા શાક્તે વામપાદપુરસ્સરમ્ ॥ ૩-

બ્રહ્માણં વાસ્ત્વધીશં ચ નૈર્-ૠત્યાં દિશિ પૂજયેત્ ।
(શ્યામારહસ્ય) ધૃતવચનાનિ ।
પઞ્ચશુદ્ધિં વિના પૂજા અભિચારાય કલ્પતે ॥ ૩-

આત્મશુદ્ધિઃ સ્થાનશુદ્ધિર્મન્ત્રસ્ય શોધનં તથા ।
દ્રવ્યશુદ્ધિર્દેવશુદ્ધિઃ શુદ્ધિઃ પઞ્ચવિધેરિતા ॥ ૩-

સસ્નાનભૂતસંશુદ્ધિપ્રાણાયામાદિભિઃ પ્રિયે ।
ષડઙ્ગાદ્યખિલન્યાસૈરાત્મશુદ્ધિરિતીરિતા ॥ ૩-

(મેરુતન્ત્રે)
પઞ્ચગવ્યાર્ઘતોયાભ્યાં પ્રોક્ષયેન્મણ્ડપાન્તરમ્ ।
સંમાર્જનોપલેપાદ્યૈર્દર્પણોદરવત્કૃતમ્ ॥ ૩-

વિમલૈર્ધૂપદીપાદિપુષ્પદામાદિશોભિતમ્ ।
પઞ્ચવર્ણમયં ચિત્રં સ્થાનશુદ્ધિરિયં મતા ॥ ૩-

પ્. ૧૫૩) ગૃહીત્વા માતૃકાવર્ણાન્ મૂલમન્ત્રાક્ષરાણિ ચ ।
ક્રમાત્ ક્રમાદ્દ્વિરાવૃત્તિર્મન્ત્રશુદ્ધિરિયં મતા ॥ ૩-

પૂજાદ્રવ્યાદિ સંપ્રોક્ષ્ય મૂલાસ્ત્રાભ્યાં વિધાનતઃ ।
દર્શયેદ્ધેનુમુદ્રાં ચ દ્રવ્યશુદ્ધિરિયં મતા ॥ ૩-

પીઠે દેવીં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સકલીકૃત્ય મન્ત્રવિત્ ।
મૂલમન્ત્રેણ દીપ્તાત્મા અભિભાવ્યોદકેન ચ ॥ ૩-

ત્રિવારં પ્રોક્ષયેદ્વિદ્વાન્ દેવશુદ્ધિરિતીરિતા ।
પઞ્ચશુદ્ધિં વિધાયેત્થં પશ્ચાદ્યજનમાચરેત્ ॥ ૩-

પઞ્ચશુદ્ધિવિહીનેન યત્કૃતં ન ચ તત્કૃતમ્ ।
તત્રૈવ ।
અર્ઘ્યામ્બુના ચ ગવ્યેન યાગસ્થાને સુષિઞ્ચિતે ॥ ૩-

ગવ્યેનેતિ પઞ્ચગવ્યેન ।
તદુક્તમ્ (ગૌતમીયે)
પલમાત્રં દુગ્ધભાગં ગોમૂત્રં તાવદિષ્યતે ।
ઘૃતં ચ પલમાત્રં સ્યાદ્ગોમયં તોલકદ્વયમ્ ॥ ૩-

દધિ પ્રસૃતિમાત્રં સ્યાત્ પઞ્ચગવ્યમિદં સ્મૃતમ્ ।
અથ વા પઞ્ચગવ્યાનાં સમાનો ભાગ ઇષ્યતે ॥ ૩-

મૂલમન્ત્રેણ સંમન્ત્ર્ય કુશાગ્રેણ ચ શોધયેત્ ।
તેન સર્વશુદ્ધિઃ સ્યાત્ સર્વપાપનિકૃન્તનમ્ ॥ ૩-

(સ્મૃતિશાસ્ત્રે)
ગાયત્ર્યાદાય ગોમૂત્રં ગન્ધદ્વારેતિ ગોમયમ્ ।
આપ્યાયસ્વેતિ ચ ક્ષીરં દધિક્રાબ્ણેતિ વૈ દધિ ॥ ૩-

તેજોઽસીતિ ઘૃતં ચૈવ દેવસ્ય ત્વા કુશોદકમ્ ।
મન્ત્રાદ્યપરિજ્ઞાને તુ પ્રણવેનૈવ શોધયેત્ ॥ ૩-

પ્. ૧૫૪) (મેરુતન્ત્રે)
વીક્ષણાદ્યૈસ્તતઃ શુદ્ધિં ચતુર્દ્વારાં સમાચરેત્ ।
સંવીક્ષ્ય મૂલમનુના હ્યસ્ત્રેણ પ્રોક્ષયેત્ તતઃ ॥ ૩-

કુર્યાત્ તાડનમસ્ત્રેણ કવચેનાવસેચયેત્ ।
શ્રીખણ્ડાગુરુચન્દ્રૈશ્ચ ધૂપિતેઽસ્ત્રેણ સપ્તધા ॥ ૩-

જપ્તા।શ્ચન્દનસિદ્ધાર્થદૂર્વાભસ્માક્ષતાન્ કુશાન્ ।
સલાજાન્ વિકિરેન્મન્ત્રી પ્રત્યૂહઘ્નાન્ હિ મણ્ડપે ॥ ૩-

તન્ત્રાન્તરે ।
આદૌ વિઘ્નં સમુત્સાર્ય પશ્ચાદાસનકલ્પનમ્ ।
અથ વા ચાસને સ્થિત્વા વિઘ્નાનુત્સારયેત્ સુધીઃ ॥ ૩-

(શારદાયામ્)
લાજાચન્દનસિદ્ધાર્થભસ્મદૂર્વાકુશાક્ષતાઃ ।
વિકિરા ઇતિ નિર્દિષ્ટાઃ સર્વવિઘ્નૌઘનાશકાઃ ॥ ૩-

વિઘ્નોત્સારણમન્ત્રો (મેરુતન્ત્રે)
નારાચમુદ્રયા સમ્યગસ્ત્રમન્ત્રેણ દેશિકઃ ।
અપક્રામન્તુ ભૂતાનિ પિશાચાઃ પ્રેતગુહ્યકાઃ ॥ ૩-

યે ચાત્ર નિવસન્ત્યન્યે દેવતા ભુવિ સંસ્થિતાઃ ।
અપસર્પન્તુ તે ભૂતા યે ભૂતા ભુવિ સંસ્થિતાઃ ॥ ૩-

યે ભૂતા વિઘ્નકર્તારસ્તે નશ્યન્તુ શિવાજ્ઞયા ।
શ્લોકયોરન્તતશ્ચાસ્ત્રં પઠન્ નારાચમુદ્રયા ॥ ૩-

ક્ષિપ્ત્વા તાન્મણ્ડપસ્ય ................................ ઇતિ ।
તત્રૈવ ।
માર્જયેદસ્ત્રમન્ત્રેણ તાન્ મન્ત્રી દર્ભમુષ્ટિના ॥ ૩-

આસનાય તુ વર્દ્ધન્યા ઈશાને સ્થાપયેચ્ચ તામ્ ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વા ચ વિપ્રાન્ સંતોષ્ય યત્નતઃ ॥ ૩-

પ્. ૧૫૫) વેદિકાયાં લિખેત્ પશ્ચાત્ સર્વતોભદ્રમણ્ડલમ્ ।
સર્વતોભદ્રમણ્ડલમુક્તમ્ (શારદાયામ્)
ચતુરસ્રે ચતુષ્કોષ્ઠે કર્ણસૂત્રસમન્વિતે ॥ ૩-

ચતુર્ષ્વપિ ચ કોષ્ઠેષુ કોણસૂત્રચતુષ્ટયમ્ ।
મધ્યે મધ્યે યથા મત્સ્યા ભવેયુઃ પાતયેત્ તથા ॥ ૩-

પૂર્વાપરાયતે દ્વે દ્વે મન્ત્રી યામ્યોત્તરાયતે ।
પાતયેત્ તેષુ મત્સ્યેષુ સમં સૂત્રચતુષ્ટયમ્ ॥ ૩-

પૂર્વવત્કોણકોષ્ઠેષુ કર્ણસૂત્રાણિ પાતયેત્ ।
તદુદ્ભૂતેષુ મત્સ્યેષુ દદ્યાત્ સૂત્રચતુષ્ટયમ્ ॥ ૩-

તતઃ કોષ્ઠેષુ મત્સ્યાઃ સ્યુસ્તેષુ સૂત્રાણિ પાતયેત્ ।
ષટ્ત્રિંશતા પદૈર્મધ્યે લિખેત્ પદ્મં સુલક્ષણમ્ ॥ ૩-

બહિઃ પઙ્ક્ત્યા ભવેત્ પીઠં પઙ્ક્તિયુગ્મેન વીથિકાઃ ।
દ્વારશોભોપશોભાસ્તાઃ શિષ્ટાભ્યાં પરિકલ્પયેત્ ॥ ૩-

શાસ્ત્રોક્તવિધિના મન્ત્રી તતઃ પદ્મં સમાલિખેત્ ।
પદ્મક્ષેત્રસ્ય સંત્યજ્ય દ્વાદશાંશં બહિઃ સુધીઃ ॥ ૩-

તન્મધ્યં વિભજેદ્વૃત્તૈસ્ત્રિભિઃ સમવિભાગતઃ ।
આદ્યં સ્યાત્ કર્ણિકાસ્થાનં કેશરાણાં દ્વિતીયકમ્ ॥ ૩-

તૃતીયં તત્ર પત્રાણામુક્તાંશેન દલાગ્રકમ્ ।
બાહ્યવૃત્તાન્તરાલસ્ય માનં યદ્વિધિના સુધીઃ ॥ ૩-

નિધાય કેશરાગ્રેષુ પરિતોઽર્ધનિશાકરાન્ ।
લિખિત્વા સન્ધિસંસ્થાનિ તત્ર સૂત્રાણિ પાતયેત્ ॥ ૩-

દલાગ્રાણાં ચ યન્માનં તન્માનં વૃત્તમાલિખેત્ ।
તદન્તરાલે તન્મધ્યે સૂત્રસ્યોભયતઃ સુધીઃ ॥ ૩-

અલિખેદ્બાહ્યહસ્તેન દલાગ્રેણ સમન્તતઃ ।
પ્. ૧૫૬) દલમૂલેષુ યુગશઃ કેશરાણિ પ્રકલ્પયેત્ ॥ ૩-

એતત્ સાધારણં પ્રોક્તં પઙ્કજં તન્ત્રવેદિભિઃ ।
પદાનિ ત્રીણિ પાદાર્થં પીઠકોણેષુ માર્જયેત્ ॥ ૩-

અવશિષ્ટૈઃ પદૈર્વિદ્વાન્ પીઠગાત્રાણિ કલ્પયેત્ ।
પદાનિ વીથિસંસ્થાનિ માર્જયેત્ પઙ્ક્ત્યભેદતઃ ॥ ૩-

દિક્ષુ દ્વારાણિ રચયેદ્દ્વિચતુષ્કોષ્ઠકૈસ્તતઃ ।
પદૈસ્ત્રિભિરથૈકેન શોભાઃ સ્યુર્દ્વારપાર્શ્વયોઃ ॥ ૩-

ઉપશોભાઃ સ્યુરેકેન ત્રિભિઃ કોષ્ઠૈરનન્તરમ્ ।
અવશિષ્ટૈઃ પદૈઃ ષડ્ભિઃ કોણાનાં સ્યાચ્ચતુષ્ટયમ્ ॥ ૩-

રઞ્જયેત્ પઞ્ચભિર્વર્ણૈર્મણ્ડલં તન્મનોહરમ્ ।
પીતં હરિદ્રાચૂર્ણં સ્યાત્ સિતં તણ્ડુલસંભવમ્ ॥ ૩-

કુસુમ્ભચૂર્ણમરુણં કૃષ્ણં દગ્ધપુલાકજમ્ ।
વિલ્વાદિપત્રજં શ્યામમિત્યુક્તં વર્ણપઞ્ચકમ્ ॥ ૩-

અઙ્ગુલોત્સેધવિસ્તારાઃ સીમારેખાઃ સિતાઃ શુભાઃ ।
કર્ણિકા પીતવર્ણેન કેશરાણ્યરુણેન ચ ॥ ૩-

શુભ્રવર્ણેન પત્રાણિ તત્સન્ધીન્ શ્યામલેન ચ ।
રજસા રઞ્જયેન્યન્ત્રી યદ્વા પીતૈવ કર્ણિકા ॥ ૩-

કેશરાઃ પીતરક્તાઃ સ્યુરરુણાનિ દલાન્યપિ ।
સન્ધયઃ કૃષ્ણવર્ણાઃ સ્યુઃ પીતેનાપ્યસિતેન વા ॥ ૩-

રઞ્જયેત્ પીઠગર્ભાણિ પાદાઃ સ્યુરરુણપ્રભાઃ ।
ગાત્રાણિ તસ્ય શુક્લાનિ વીથીષુ ચતસૃષ્વપિ ॥ ૩-

આલિખેત્ કલ્પલતિકા દલપુષ્પફલાન્વિતાઃ ।
પ્. ૧૫૭) વર્ણૈર્નાનાવિધૈશ્ચિત્રાઃ શોભા રક્તાઃ સમીરિતાઃ ॥ ૩-

ઉપશોભાઃ પીતવર્ણાઃ કોણાન્યસિતભાનિ ચ ।
તિસ્રો રેખા બહિઃ કુર્યાત્ સિતરક્તાસિતાઃ ક્રમાત્ ॥ ૩-

મણ્ડલં સર્વતોભદ્રમેતત્ સાધારણં સ્મૃતમ્ ।
ચતુરસ્રાં ભુવં ભિત્વા દિગ્ભ્યો દ્વાદશધા સુધીઃ ॥ ૩-

પાતયેત્ તત્ર સૂત્રાણિ કોષ્ઠાનાં દૃશ્યતે શતમ્ ।
ચતુશ્ચત્વારિંશદાઢ્યં પશ્ચાત્ ષટ્ત્રિંશતામ્બુજમ્ ॥ ૩-

કોષ્ઠૈઃ પ્રકલ્પયેત્ પીઠં પઙ્ક્ત્યા નૈવાત્ર વીથિકા ।
દ્વારશોભે યથાપૂર્વમુપશોભા ન દૃશ્યતે ॥ ૩-

અવશિષ્ટૈઃ પદૈઃ કુર્યાત્ ષડ્ભિઃ કોણાનિ તન્ત્રવિત્ ।
વિદધ્યાત્ પૂર્વવચ્છેષમેવં વા મણ્ડલં સ્મૃતમ્ ॥ ૩-

ચતુરસ્રે ચતુઃષષ્ટિપદાન્યારચયેત્ સુધીઃ ।
પદ્મૈશ્ચતુર્ભિઃ પદ્મં સ્યાન્મધ્યે તત્પરિતઃ પુનઃ ॥ ૩-

વિથીશ્ચતસ્રઃ કુર્વીત મણ્ડલાન્તાવસાનિકાઃ ।
દિગ્ગતેષુ ચતુષ્કેષુ પઙ્કજાનિ સમાલિખેત્ ॥ ૩-

વિદિગ્ગતચતુષ્કાણિ ભિત્ત્વા ષોષશધા સુધીઃ ।
માર્જયેત્ સ્વસ્તિકાકારં શ્વેતપીતારુણાસિતૈઃ ॥ ૩-

રજોભિઃ પૂરયેત્ તાનિ સ્વસ્તિકાનિ શિવાદિતઃ ।
પ્રાક્પ્રોક્તેનૈવ માર્ગેણ શેષમન્યત્ સમાચરેત્ ॥ ૩-

નવનાભમિદં પ્રોક્તં મણ્ડલં સર્વસિદ્ધિદમ્ ।
પઞ્ચાબ્જં મણ્ડલં પ્રોક્તમેતત્ સ્વસ્તિકવર્જિતમ્ ॥ ૩-

દીક્ષાયાં દેવપૂજાર્થં મણ્ડલાનાં ચતુષ્ટયમ્ ।
સર્વતન્ત્રાનુસારેણ પ્રોક્તં સર્વસમૃદ્ધિદમ્ ॥ ૩-

પ્. ૧૫૮) (યામલે)
આરક્તવર્ણં તદ્વર્ણં શક્તિદ્વાદશસંયુતમ્ ।
સંપૂજ્ય દીપનાથં ચ ભૈરવં પ્રાર્થયેદિતિ ॥ ૩-

અતિતીક્ષ્ણ મહાકાય કલ્પાન્તદહનોપમ ।
ભૈરવાય નમસ્તુભ્યમનુજ્ઞાં દાતુર્મહસિ ॥ ૩-

કાન્તં ચાસ્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પૂજાવેદીં તતો વિશેત્ ।
(વૈષ્ણવીકલ્પે)
સંસ્કૃત્ય ચાસનસ્થાનમાસ્તીર્ય વિહિતાસનમ્ ॥ ૩-

જલમાનીય સવ્યેન સંસ્કુર્યાત્ તદ્યથાવિધિ ।
જલસંસ્કારસ્તત્રૈવોક્તમ્ ।
વાયુબીજેન સંશોધ્ય વહ્નિબીજેન નિર્દહેત્ ॥ ૩-

પ્લાવયેજ્જલબીજેન ગાયત્ર્યા પ્રોક્ષયેત્ તતઃ ।
તતો ધેન્વામૃતીકૃત્ય પ્રણવેનાભિમન્ત્રયેત્ ॥ ૩-

તથા ।
આત્મવિદ્યાશિવૈસ્તત્ત્વૈઃ પ્રણવાદિશિરોઽન્તકૈઃ ।
તજ્જલેન ત્રિરાચમ્ય આસનં શોધયેત્ તતઃ ॥ ૩-

શિરોઽગ્નિજાયા । શોધનં ચાત્રાસ્ત્રમન્ત્રેણ જલમેકરૂપમિતિ સાંપ્રદાયિકાઃ ।
તથા ।
મેરુપૃષ્ઠ ઋષિઃ પ્રોક્તઃ સુતલં છન્દ ઈરિતમ્ ।
કૂર્મોઽત્ર દેવતા પ્રોક્તા આસનોપનિવેશને ॥ ૩-

વિનિયોગશ્ચ કથિતઃ પઠેદ્ધૃત્વાસનં તતઃ ।
પૃથ્વિ ત્વયા ધૃતા લોકા દેવિ ત્વં વિષ્ણુના ધૃતા ॥ ૩-

ત્વં ચ ધારય માં નિત્યં પવિત્રં ચાસનં કુરુ ।
માયાબીજં સમુચ્ચાર્ય આધારશક્તયે તતઃ ॥ ૩-

કમલાસનમાભાષ્ય ઙેનમોઽન્તં પ્રપૂજયેત્ ।
આત્મમન્ત્રેણોપવિશેદાસને દેશિકોત્તમઃ ॥ ૩-

પ્. ૧૫૯) દુઃશિલ્પિરચિતત્વાદિનાનાદોષોપશાન્તયે ।
આત્મમન્ત્રસ્તુ ।
સ્વનામાદ્યક્ષરં પુંસઃ સોમસામિસમન્વિતમ્ ॥ ૩-

આત્મમન્ત્રં વિજાનીયાત્ .......................................॥ ૩-૧૨૯એf ॥
ઇતિ સિદ્ધાન્તસંગ્રહે પ્રોક્તઃ । સોમસામીતિ ચન્દ્રાર્ધમિત્યર્થઃ ।
(મેરુતન્ત્રે)
વેદિકાયામાસને સ પ્રાઙ્મુખઃ સંવિશેદથ ।
બદ્ધપદ્માસનો મૌની ઋજુકાયો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૩-

દેશિકેન્દ્રસ્તુ સંસ્થાપ્ય પૂજોપકરણાનિ ચ ।
દક્ષિણે વામભાગે તુ સ્થાપયેત્ કલશં શુભમ્ ॥ ૩-

સુગન્ધિજલસંપૂર્ણં હસ્તપ્રક્ષાલનાય ચ ।
પશ્ચાત્ પાત્રં નિધાયાથ દીપાન્ પ્રજ્વાલયેચ્છુભાન્ ॥ ૩-

વ્યઞ્જનં મુકુરં છત્રં ચામરં દિક્ષુ મન્ત્રવિત્ ।
સ્થાપયેદિતિ શેષઃ । પ્રાઙ્મુખ ઇતિ બદ્ધપદ્માસન ઇતિ ચોપલક્ષણમ્ ।
ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા સ્વસ્તિકાસનમાસ્થિતઃ ॥ ૩-

ઇતિ ભૈરવોક્તેઃ ।
(નિબન્ધે)
તતઃ સંકલ્પ્ય વિધિવત્ સૂર્યાયાર્ઘં નિવેદયેત્ ।
સૂર્યાર્ઘદાનમન્ત્ર ઉક્તો (મેરુતન્ત્રે)
હ્રી।હ્રી।સઃ સગ્રહરાશિનક્ષત્રપદમુચ્ચરેત્ ॥ ૩-

તતશ્ચ યોગકરણપરિવૃત્તાસનેતિ ચ ।
સંસ્થિતશ્રીસૂર્યાયૈષ તેઽર્ઘઃ સ્વાહા મનુઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩-

ચતુસ્ત્રિંશદક્ષરોઽયં સૂર્યસ્યાર્ઘનિવેદને ।
તત્રૈવ પૂજાસંભારાનુપક્રમ્ય ।
યથાયથં તુ સંસ્થાપ્ય સંસ્કુર્યાત્ તાનિ ચાત્મવાન્ ॥ ૩-

પુષ્પનૈવેદ્યગન્ધાદીન્ હ્રા।હુ।ફડિતિ મન્ત્રતઃ ।
પ્. ૧૬૦) નારાચમુદ્રયા દૃષ્ટ્યા સમયા ચ વિલોકયેત્ ॥ ૩-

દૃષ્ટં વાચાત્મનિ જ્ઞાતં સમ્યક્ પુષ્પાદિદૂષણમ્ ।
અસ્પૃશ્યસ્પર્શનં ચાપિ યદન્યાયાર્જિતં ચ વા ॥ ૩-

તથા નિર્માલ્યસંસૃષ્ટં કીટાદ્યારોહણં ચ યત્ ।
તત્સર્વં નાશમાયાતિ નૈવેદ્યાદ્યવલોકનાત્ ॥ ૩-

તતો રમિતિ મન્ત્રેણ શિખાં દીપસ્ય સંસ્પૃશેત્ ।
સ તુ સ્યાચ્છુભદો દીપો નિષ્ક્રવ્યાદઃ સુખપ્રદઃ ॥ ૩-

પતઙ્ગકીટકેશાદિદાહાત્ ક્રવ્યાદિસંહતે ।
વસામજ્જાદિસંભૂતૈર્ઘૃતાદ્યૈરુપયોજિતમ્ ॥ ૩-

અજ્ઞાનરૂપં તત્સર્વં દોષં સ્પર્શાદ્વિનશ્યતિ ।
ક્ષ્રૌ। બીજમુચ્ચરન્ મન્ત્રી દેવતીર્થેન સંસ્પૃશેત્ ॥ ૩-

પાનીયં ઘટમધ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા સમ્યક્ ચ સાધકઃ ।
વામેન પાણિના ધૃત્વા વામપાર્શ્વસ્થિતં ઘટમ્ ॥ ૩-

પાત્રાધારેણ મન્ત્રેણ સંસ્કુર્વન્ સંસ્પૃશેજ્જલમ્ ।
સ્વસંજ્ઞાદ્યક્ષરં વિન્દુચન્દ્રાર્ધપરિયોજિતમ્ ॥ ૩-

તત્પાત્રનામ ઙેઽન્તં ચ હૃદન્તઃ પાત્રમન્ત્રકઃ ।
યદજ્ઞાનાદમેધ્યાદિસંસૃષ્ટિરિહ સંગતા ॥ ૩-

યદન્યદૂષણં પાત્રે તોયે વાજ્ઞાનતો ભવેત્ ।
જલાશયશવસ્પર્શાજ્જલસ્થાનાચ્ચ સંગતમ્ ॥ ૩-

ઇત્યાદિદૂષણં નશ્યેત્ તત્ પ્રિયે દેવપૂજને ।
તતઃ કૃતાઞ્જલિપુટો વામદક્ષિણપાર્શ્વયોઃ ॥ ૩-

ગુરું ગણપતિં નત્વા પુરતઃ સ્વેષ્ટદેવતામ્ ।
(યામલે)
અખણ્ડમણ્ડલાકારં વ્યાપ્તં યેન ચરાચરમ્ ॥ ૩-

તત્પદં દર્શિતં યેન તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ ।
ઇતિ નત્વા ગુરું મન્ત્રી કરશુદ્ધ્યાદિકં ચરેત્ ॥ ૩-

કરશુદ્ધિપ્રકારસ્તુ (મેરુતન્ત્રે)
સુગન્ધિપુષ્પાણ્યાદાય ચન્દનાક્તાનિ મન્ત્રવિત્ ।
હ્સૌ। મન્ત્રેણ કરયોરસ્ત્રમન્ત્રેણ મર્દયેત્ ॥ ૩-

તત્પુષ્પં વામહસ્તેન સમાદાય ચ મસ્તકમ્ ।
ભ્રામયેત્ પરિતસ્તારં જપન્નાઘ્રાય તત્ પુનઃ ॥ ૩-

હૌ। ઓં પૂર્વં પઠેચ્છ્લોકમિમં સ ચ નિગદ્યતે ।
તે સર્વે વિલયં યાન્તુ યે માં હિંસન્તિ હિંસકાઃ ॥ ૩-

મૃત્યુરોગભયક્લેશાઃ પતન્તુ રિપુમસ્તકે ।
અસ્ત્રમન્ત્રેણ નારાચમુદ્રયેશદિશિ ત્યજેત્ ॥ ૩-

કરશુદ્ધૌ તતોઽસ્ત્રેણ કુર્યાત્ તાલત્રયં તતઃ ।
ઊર્ધ્વોર્ધ્વમસ્ત્રમન્ત્રેણ દિગ્બન્ધમપિ દેશિકઃ ॥ ૩-

તેન સંજનિતં તેજો વહ્નિપ્રાકારમુદ્રયા ।
રક્ષેદાત્મનિ મૂલેન પ્રાણાયામત્રયં ચરેત્ ॥ ૩-

પ્રાણાયામલક્ષણમુક્તમ્ (સારસમુચ્ચયે)
પ્રાણો વાયુઃ શરીરસ્ય આયામસ્તસ્ય નિગ્રહઃ ।
પ્રાણાયામ ઇતિ પ્રોક્તો દ્વિવિધઃ કથ્યતે હિ સઃ ॥ ૩-

સગર્ભો મન્ત્રજાપેન નિગર્ભો માત્રયા ભવેત્ ।
માત્રાકારલક્ષણં ચ (અગસ્ત્યસંહિતાયામ્)
નલિનીપત્રસંહત્યાં સૂક્ષ્મસૂચ્યગ્રભેદને ॥ ૩-

દલે દલે ચ યઃ કાલઃ સ કાલો લવવાચકઃ ।
લવૈસ્ત્રુટિસ્તુ ત્રિંશદ્ભિઃ કલાં તાવત્ત્રુટિં વિધુઃ ॥ ૩-

કાષ્ઠા તાવત્કાલા જ્ઞેયા તાવત્કાષ્ઠા નિમેષકઃ ।
સ્વાઙ્ગુલિસ્ફોટતુલ્યશ્ચ માત્રાષ્ટાદશભિઃ સ્મૃતા ॥ ૩-

પ્. ૧૬૨) (મેરુતન્ત્રે)
મધ્યામૂલાદ્યાવદગ્રમઙ્ગુષ્ઠેન નિપીડ્યતે ।
માત્રા સા પ્રોચ્યતે સદ્ભિર્યોગેઽભીષ્ટં પ્રયચ્છતિ ॥ ૩-

જાનું પ્રદક્ષિણીકુર્યાદ્યાવત્કાલેન હસ્તકઃ ।
તાવત્કાલમિતા માત્રા સ્વનિઃશ્વાસસમાપિ ચ ॥ ૩-

(અગસ્ત્યસંહિતાયામપિ)
વામજાનુનિ હસ્તસ્ય ભ્રમણં યાવતા ભવેત્ ।
કાલેન માત્રા સા જ્ઞેયા મુનિભિર્વેદપારગૈઃ ॥ ૩-

તત્રૈવ ।
પ્રાણાયામૈર્વિના યદ્યત્ કૃતં કર્મ નિરર્થકમ્ ।
અતો યત્નેન કર્તવ્યાઃ પ્રાણાયામાઃ શુભાર્થિભિઃ ॥ ૩-

અત્ર પ્રાણાયામા ઇતિ બહુવચનમ્ । કપિઞ્જલાધિકરણન્યાયેન ત્રિત્વપરમ્ ।
તથા ચ ।
પ્રાણાયામત્રયં કુર્યાત્ ........................... ઇતિ ।
(કાલીક્રમે)
પ્રાણાયામત્રયં કુર્યાન્મૂલેન પ્રણવેન વા ॥ ૩-

અથ વા મન્ત્રબીજેન યથોક્તવિધિના સુધીઃ ।
ક્વચિત્ ।
પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાદ્ વાગ્ભવેન સમાહિતઃ- ઇત્યુક્તમ્ ॥ ૩-

પ્રાણાયામેઽઙ્ગુલિનિયમો (જ્ઞાનાર્ણવે)
કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈર્યન્નાસાપુટધારણમ્ ।
પ્રાણાયામઃ સ વિજ્ઞેયસ્તર્જનીમધ્યમે વિના ॥ ૩-

(મેરૌ)
પૂરકઃ કુમ્ભકશ્ચૈવ રેચકશ્ચેતિ સ ત્રિધા ।
તત્પ્રકારમાહ (યામલે)
દક્ષાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષે ચ ઘ્રાણં સંપીડ્ય મન્ત્રવિત્ ॥ ૩-

ઈડયા પૂરયેદ્વાયું માત્રાષોડશભિઃ ક્રમાત્ ।
પ્. ૧૬૩) અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં ચ ધૃત્વા નાસાદ્વયં તતઃ ॥ ૩-

તતસ્તુ કુમ્ભયેદ્વાયું પૂરકાણાં ચતુર્ગુણૈઃ ।
અનામયા તથા વામનાસાં ધૃત્વા તુ દક્ષિણે ॥ ૩-

દ્વાત્રિંશદ્ભિસ્તુ માત્રાભિર્વાયોશ્ચ રેચનં ચરેત્ ।
સ્વચિત્તં મૂલચક્રે તુ નિધાયાસૂન્ સમભ્યસેત્ ॥ ૩-

(મહાકાલસંહિતાયામપિ)
મૂલમન્ત્રસ્ય જાપેન માત્રાષોડશકેન હિ ।
વામનાસાપુટેનૈવ પૂરયિત્વાનિલં બલાત્ ॥ ૩-

પુનસ્તસ્ય ચતુઃષષ્ટ્યાવૃત્ત્યા વાયું વિકુમ્ભ્ય ચ ।
પુનર્દ્વાત્રિંશદાવૃત્ત્યા મૂલમન્ત્રસ્ય પાર્વતિ ॥ ૩-

નાસાપુટેન દક્ષેણ રેચયેત્ સકલાનિલમ્ ।
પ્રકારેણેદૃશેનૈકઃ પ્રાણાયામો હિ જાયતે ॥ ૩-

આવશ્યકં તત્ત્રયં હિ ફલાધિક્યં સમુચ્ચયે ।
દ્વિતીયપ્રાણાયામમાહ (યામલે)
તતો રેચનમાર્ગેણ પ્રાણાયામં પ્રપૂરયેત્ ॥ ૩-

પુનઃ ષોડશમાત્રાભિઃ કુમ્ભકં ચ સમાચરેત્ ।
ચતુઃષષ્ટિતમૈર્મન્ત્રી નાસાપુટૌ વિધૃત્ય ચ ॥ ૩-

પુનશ્ચ રેચયેદ્વાયું દ્વાત્રિંશન્માત્રયા બુધઃ ।
વામનાસાપુટેનેતિ શેષઃ ।
તૃતીયપ્રાણાયામસ્તત્રૈવોક્તઃ ।
વામેનૈવ પિબેદ્વાયું માત્રાષોડશકૈઃ ક્રમાત્ ॥ ૩-

નાસાપુટૌ નિપીડ્યાથ પૂરકસ્ય ચતુર્ગુણૈઃ ।
દક્ષેણ રેચયેદ્વાયું દ્વાત્રિંશન્માત્રયા બુધઃ ॥ ૩-

તન્ત્રાન્તરે ।
ઈડયાકર્ષયેદ્વાયું માત્રાષોડશકૈઃ ક્રમાત્ ।
પ્. ૧૬૪) નાસાપુટૌ નિપીડ્યાથ પૂરકસ્ય ચતુર્ગુણૈઃ ॥ ૩-

દક્ષેણ રેચયેદ્વાયું દ્વાત્રિંશન્માત્રયા બુધઃ ।
તન્ત્રાન્તરે ।
ઈડયાકર્ષયેદ્વાયું બાહ્યં ષોડશમાત્રયા ॥ ૩-

સુષુમ્ણામધ્યગં સમ્યગ્દ્વાત્રિંશન્માત્રયા શનૈઃ ।
નાડ્યા પિઙ્ગલયા ચૈનં રેચયેદ્યોગવિત્તમઃ ॥ ૩-

ભૂયોભૂયઃ ક્રમાત્ તસ્ય વ્યત્યાસેન સમાચરેત્ ।
તસ્યેતિ પૂર્વપ્રાણાયામસ્યેતિ । વ્યત્યાસેન વૈપરીત્યેન । તદુક્તમ્ (સનત્કુમારસંહિતાયામ્)
યેનૈષ રેચયેદ્વાયું તેનૈવ પૂરયેત્ પુનઃ- ઇતિ ॥ ૩-

(યામલે)
પ્રાણાયામં વિધાયેત્થં ભૂતશુદ્ધિં સમાચરેત્ ।
(શારદાયામ્)
શરીરાકારભૂતાનાં ભૂતાનાં યદ્વિશોધનમ્ ॥ ૩-

અદ્વયબ્રહ્મસંયોગાદ્ભૂતશુદ્ધિરિયં મતા ।
(યામલે)
ભૂતશુદ્ધિલિપિન્યાસૌ વિના યસ્તુ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૩-

વિપરીતફલં દદ્યાદભક્ત્યા પૂજનં યથા ।
ભૂતશુદ્ધિપ્રકારમાહ (મેરુતન્ત્રે)
પાદતો જાનુપર્યન્તં ચતુરસ્રં સવજ્રકમ્ ॥ ૩-

લ। યુતં પીતવર્ણં ચ ભૂસ્થાનં બ્રહ્મદૈવતમ્ ।
અધિષ્ઠિતનિવૃત્ત્યાખ્યકલયા સ્થાનમુચ્યતે ॥ ૩-

ઉત્પત્તેસ્તત્ તુ જીવાનામેવં રૂપં વિચિન્તયેત્ ।
જાન્વોરાનાભિપર્યન્તમપાં સ્થાનં સિતપ્રભમ્ ॥ ૩-

અર્ધચન્દ્રનિભં શૃઙ્ગદ્વયં તત્ પદ્મલાઞ્છિતમ્ ।
ષટ્કોણં વિન્દુભિઃ ષડ્ભિર્યુક્તં વ। બીજસંયુતમ્ ॥ ૩-

પ્. ૧૬૫) પ્રતિષ્ઠાકલયા યુક્તં ધ્યાયેત્ તદ્વિષ્ણુદૈવતમ્ ।
નાભ્યાદિકણ્ઠપર્યન્તમારક્તં રુદ્રદૈવતમ્ ॥ ૩-

ર। બીજયુક્તં કલયા યુતં વિદ્યાખ્યયા તથા ।
દીપ્તિમત્સ્ત્વસ્તિકોપેતં ત્રિકોણાકારતાં ગતમ્ ॥ ૩-

મહાપ્રલયસંસ્થાનં વહ્નિતત્ત્વં વિચિન્તયેત્ ।
કણ્ઠાદ્ભ્રૂમધ્યપર્યન્તં ષટ્કોણાકારતાં ગતમ્ ॥ ૩-

ષડ્વિન્દુલાઞ્છિતં વૃત્તવેષ્ટિતં કૃષ્ણવર્ણકમ્ ।
વાયુસ્થાનં શાન્તિકલાધિષ્ઠિતં શિવદૈવતમ્ ॥ ૩-

ય। બીજયુક્તં સર્વેષાં પ્રાણરૂપં વિચિન્તયેત્ ।
ભ્રૂમધ્યાદ્બ્રહ્મરન્ધ્રાન્તમાકાશસ્થાનમુચ્યતે ॥ ૩-

વૃત્તાકારં ધૂમ્રવર્ણં મહોચ્ચધ્વજલાઞ્છિતમ્ ।
શાન્ત્યતીતાખ્યકલયાધિષ્ઠિતં શિવદૈવતમ્ ॥ ૩-

હ। બીજયુક્તં ધ્યાત્વેત્થં દેહે ભૂતાનિ વિન્યસેત્ ।
ધર્મકન્દસમુદ્ભૂતં જ્ઞાનનાલસુશોભિતમ્ ॥ ૩-

પદ્મં તત્કર્ણિકાસંસ્થં પ્રદીપકલિકાનિભમ્ ।
સુષુમ્ણાવર્ત્મના જીવં પરમાત્મનિ યોજયેત્ ॥ ૩-

યોગયુક્તેન વિધિના સોઽહંમન્ત્રેણ સાધકઃ ।
તત્રૈવ સર્વભૂતાનિ વિલીનાનિ વિચિન્તયેત્ ॥ ૩-

તન્ત્રાન્તરે ।
વિનિધાય નિજાઙ્કે તુ સમુત્તાનં કરદ્વયમ્ ।
મૂલાધારસ્થયા શક્ત્યા ચક્રભેદક્રમેણ ચ ॥ ૩-

હંસેન બ્રહ્મમાર્ગેણ જીવં બ્રહ્મણિ યોજયેત્ ।
(મહાકાલસંહિતાયામ્)
હૃત્પુણ્ડરીકાદાત્માનં જ્વલદ્દીપશિખાકૃતિમ્ ॥ ૩-

પ્. ૧૬૬) સુષુમ્ણાવર્ત્મના બ્રહ્મબીજમન્ત્રેણ મસ્તકે ।
સહસ્રદલમધ્યસ્થે સંયોજ્ય પરમાત્મનિ ॥ ૩-

(સિદ્ધાન્તસંગ્રહે)
તતઃ સમસ્તતત્ત્વાનિ તત્રૈવ પ્રવિલાપયેત્ ।
પૃથ્વીમપ્સુ ચ તા વહ્નૌ વહ્નિં વાયૌ સમીરણમ્ ॥ ૩-

પ્રવિલાપ્ય તથાકાશે આકાશં પ્રકૃતૌ તતઃ ।
અપરબ્રહ્મરૂપાં તાં માયાશક્તિં પરાત્મનિ ॥ ૩-

એવં સમસ્તદેહાદિપ્રપઞ્ચં પરમાત્મનિ ।
પ્રવિલાપ્ય પરબ્રહ્મરૂપે તિષ્ઠેત્ કિયત્ ક્ષણમ્ ॥ ૩-

(મેરુતન્ત્રે)
શરીરે વામકુક્ષૌ તુ ચિન્તયેત્ પાપપૂરુષમ્ ।
વામકુક્ષિસ્થિતં પાપપુરુષં કજ્જલપ્રભમ્ ॥ ૩-

બ્રહ્મહત્યાશિરસ્કં ચ સ્વર્ણસ્તેયભુજદ્વયમ્ ।
સુરાપાનહૃદા યુક્તં ગુરુતલ્પકટિદ્વયમ્ ॥ ૩-

તત્સંસર્ગપદદ્વન્દ્વમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપાતકમ્ ।
ઉપપાતકરોમાણં રક્તશ્મશ્રુવિલોચનમ્ ॥ ૩-

ખડ્ગચર્મધરં ક્રૂરમઙ્ગુષ્ઠપરિમાણકમ્ ।
અધોમુખં મહાભીમં રૂક્ષં પાપં વિચિન્તયેત્ ॥ ૩-

(મહાકાલસંહિતાયામ્)
વામનાસાપુટેનાથ પૂરયિત્વા સમીરણમ્ ।
સવિન્દુવાયુબીજં ચ ધૂમ્રવર્ણં વિભાવ્ય ચ ॥ ૩-

તદેવબીજં દેવેશિ પઞ્ચાશદ્વારમીરયેત્ ।
તદુત્પન્નેન વાતેન શુષ્કં દેહં વિચિન્ત્ય ચ ॥ ૩-

પ્. ૧૬૭) સહૈવ રેચયેદ્વાયું તતો નાસાપુટેન ચ ।
વામેન વાયુમુત્તોલ્ય સહસ્રદલમધ્યગમ્ ॥ ૩-

વિભાવ્ય પરમાત્માનં ચન્દ્રરૂપં વરાનને ।
સાનુસ્વારં વાયુબીજં પઞ્ચાશદ્વાયુમુચ્ચરન્ ॥ ૩-

તસ્માચ્ચન્દ્રાત્ સુધાવૃષ્ટ્યા દેહમાપ્લાવ્ય સુન્દરિ ।
ભૂબીજેન સનાદેન શુદ્ધં સંયોજ્ય વિગ્રહમ્ ॥ ૩-

લીનીકૃતાનિ યાનીહ પઞ્ચભૂતાનિ વૈ પુરા ।
યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા બ્રહ્મબીજં પુનર્ગૃણન્ ॥ ૩-

અહંકારાદિભિસ્તત્ત્વૈઃ સહૈવ પરમાત્મનિ ।
જીવાત્માનં સમાકૃષ્ય સ્થાપયિત્વા હૃદમ્બુજે ॥ ૩-

દેવીરૂપમથાત્માનં ચિન્તયેત્ ક્ષણમૂર્જિતઃ ।
અત્ર વાયુબીજાદેઃ પઞ્ચાશદ્વારજપેન પૂરકાદિકમુક્તમ્ ।
(યામલાદૌ તુ)
નાભિદેશે ચ ય। કારં ધૂમ્રં વાયું વિચિન્તયેત્ ॥ ૩-

તેનૈવ શોધયેલ્લિઙ્ગતનું ષોડશમાત્રયા ।
કર્માત્મકં ચતુઃષષ્ટ્યા કુમ્ભયિત્વા સમાચરેત્ ॥ ૩-

દ્વાત્રિંશન્માત્રયા દક્ષે રેચનં તેન વા પુનઃ ।
ઇતિ ષોષશાદિમાત્રાભિઃ પૂરકાદિકમુક્તમિતિ સંખ્યાવિકલ્પો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
(સિદ્ધાન્તસંગ્રહે)
પુનરુત્પાતયેદ્દેહં પવિત્રં પરમાત્મનઃ ॥ ૩-

પરબ્રહ્માત્મિકા વિદ્યા પ્રકૃતિર્માતૃકા પરા ।
અજાયત જગન્માતુરાકાશં નભસોઽનિલઃ ॥ ૩-

સમીરણાદભૂદ્વહ્નિર્વહ્નેરાપસ્તતો મહી ।
સ્વીયમેભ્યોઽપિ ભૂતેભ્યસ્તેજોરૂપં કલેવરમ્ ॥ ૩-

દેવતારાધને યોગ્યમુત્પન્નમિતિ ભાવયેત્ ।
પ્. ૧૬૮) ભૂતશુદ્ધિરિયં પ્રોક્તા મહાપાપૌઘનાશિની ॥ ૩-

સંક્ષિપ્તપ્રકારમાહ (ઉડ્ડીશે)
અથ વા કુણ્ડલીં દેવીં પઞ્ચભૂતાદિના સહ ।
પરમાત્મનિ સંયોજ્ય તયોરૈક્યં વિભાવ્ય ચ ॥ ૩-

ધ્યાનયોગેન મનસા સોઽહંસોઽહં વિભાવયેત્ ।
ક્વચિચ્છક્તિવિશેષે તુ હંસ ઇતિ બીજાદિકં પરશિવે સંયોજ્ય સોઽહમિતિમન્ત્રેણ સ્વસ્થાનમાનયેદિત્યુક્તમ્ । (મેરૌ)
ભૂતશુદ્ધિં વિધાયૈવં પ્રાણસ્થાપનમાચરેત્ ॥ ૩-

(જ્ઞાનાર્ણવે)
પ્રાણપ્રતિષ્ઠયા પશ્ચાજ્જીવં દેહે નિયોજયેત્ ।
મુખવૃત્તં સમુચ્ચાર્ય હંસસ્તુ વિપરીતતઃ ॥ ૩-

ઉદ્ધરેત્ પરમેશાનિ વિદ્યેયં ત્ર્યક્ષરી ભવેત્ ।
પ્રાણપ્રતિષ્ઠામન્ત્રોઽયં સર્વકર્મણિ સાધયેત્ ॥ ૩-

(મેરુતન્ત્રે)
પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા માતૃકાન્યાસમાચરેત્ ।
(ફેત્કારિણીતન્ત્રે)
મન્ત્રા મૂકત્વમાયાન્તિ વિન્યાસેન વિના લિપેઃ ॥ ૩-

સર્વમન્ત્રપ્રસિદ્ધ્યર્થં તસ્માદાદૌ લિપિં ન્યસેત્ ।
તત્રાદાવન્તર્માતૃકાન્યાસઃ । (મેરુતન્ત્રે)
અથાન્તર્માતૃકાન્યાસં વક્ષ્યે તં શુદ્ધિકારકમ્ ॥ ૩-

યં કૃત્વા યોગિનાં ચિત્તં પાતકે ન પ્રવર્ત્તતે ।
મૂલાધારધ્વનિં શ્રુત્વા પ્રબુદ્ધા શક્તિકુણ્ડલી ॥ ૩-

જ્વલત્પાવકસંકાશા સૂક્ષ્મા તેજઃસ્વરૂપિણી ।
મૂલાધારાચ્છિરઃપદ્મં સ્પૃશન્તી વિદ્યુદાકૃતિઃ ॥ ૩-

તયા સ્પૃષ્ટશિરઃપદ્માદમૃતૌઘસ્વરૂપિણઃ ।
પ્. ૧૬૯) નિર્ગતાન્માતૃકાવર્ણાન્ સુષુમ્ણાવર્ત્મના તનુમ્ ॥ ૩-

સ્થાપયિત્વા સ્થિતાનેતાનેવં ધ્યાત્વા પ્રવિન્યસેત્ ।
કણ્ઠે વિશુદ્ધિચક્રાખ્યં પદ્મં ષોડશપત્રકમ્ ॥ ૩-

ઉર્ધ્વાસ્યં પ્રાગ્દલાત્ તત્ર સંસ્થિતાઃ ષોડશ સ્વરાઃ ।
એવં સંચિન્ત્ય તારાદિં વિન્દુયુક્તં નમોઽન્તકમ્ ॥ ૩-

વદેત્ સ્વરં ચ સર્વેષુ વર્ણેષ્વપ્યેષુ પદ્ધતિઃ ।
હૃદયેનાહતં ચક્રં ધ્યાયેદ્દ્વાદશપત્રકમ્ ॥ ૩-

પૂર્વપત્રાન્તર્દલેષુ પ્રાગ્વત્ કાદીન્ પ્રવિન્યસેત્ ।
મણિપૂરં તતશ્ચક્રં ચિન્તયેન્નાભિમણ્ડલે ॥ ૩-

દશપત્રં તત્ર ડાદિવર્ણાન્ પ્રાગ્વદ્વિચિન્તયેત્ ।
સ્વાધિષ્ઠાનં લિઙ્ગમૂલે ચક્રં ષડ્દલમુચ્યતે ॥ ૩-

ચિન્તયેદ્બાલિલા।સ્તત્ર ષડ્વર્ણાનપિ પૂર્વવત્ ।
મૂલાધારાભિધં ચક્રં પદ્માકૃતિ ચતુર્દલમ્ ॥ ૩-

વ। શ। ષ। સ। તત્ર ચિન્ત્યં પૂર્વાશાદિદલેષુ ચ ।
આજ્ઞાખ્યચક્રં ભૂમધ્યે દ્વિદલં કમલાકૃતિ ॥ ૩-

હ। ક્ષ। ધ્યાયેદયં કાર્યો મનસા કેવલેન તુ ।
સ્વદેહેઽનામયા કાર્યઃ પુષ્પેણ સુરમૂર્તિષુ ॥ ૩-

અનાદિત્વાન્ન ઋષ્યાદિર્બ્રહ્મવદ્ધ્યાનમસ્ય તુ ।
અથ બહિર્માતૃકાન્યાસઃ । (શારદાયામ્)
ઋષિર્બ્રહ્મા સમુદ્દિષ્ટો ગાયત્રી છન્દ ઈરિતમ્ ॥ ૩-

સરસ્વતી સમાખ્યાતા દેવતા દેશિકોત્તમૈઃ ।
અક્લીબહ્રસ્વદીર્ઘાન્તગતૈઃ ષડ્વર્ગકૈઃ ક્રમાત્ ॥ ૩-

ષડઙ્ગાનિ વિધેયાનિ જાતિયુક્તાનિ દેશિકૈઃ ।
પ્. ૧૭૦) (મેરુતન્ત્રે)
બહિર્ન્યાસમથો વક્ષ્યે પૂર્વોક્તબ્રહ્મરન્ધ્રકે ॥ ૩-

વર્ણારવિન્દે સંધ્યાયેન્માતૃકાખ્યાં સરસ્વતીમ્ ॥ ૩-૨૩૯ એf ॥
ધ્યાનં તત્રૈવ ।
પઞ્ચાશદ્વર્ણભેદૈર્વિહિતવદનદોઃપાદયુક્કુક્ષિવક્ષો-
દેશાં ભાસ્વત્કપર્દ્યાકલિતશશિકલામિન્દુકુન્દાવદાતામ્ ।
અક્ષસ્રક્કુમ્ભચિન્તાલિખિતકરતલાં ત્રીક્ષણાં પદ્મસંસ્થા-
મચ્છાકલ્પામતુચ્છસ્તનજઘનભરાં ભારતીં તાં નમામિ ॥ ૩-

લલાટે મુખવૃત્તેઽક્ષિશ્રવોનાસાસુ ગણ્ડયોઃ ।
ઓષ્ઠયોર્દન્તપઙ્ક્ત્યોશ્ચ મૂર્ધ્નિ વક્ત્રે ન્યસેત્ સ્વરાન્ ॥ ૩-

બાહ્વોઃ સંધિષુ સાગ્રેષુ કચવર્ગૌ ન્યસેત્ સુધીઃ ।
ટતવર્ગૌ પદોસ્તદ્વત્ પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠદેશતઃ ॥ ૩-

નાભૌ કુક્ષૌ પવર્ગં ચ હૃદંશકકુદં તતઃ ।
ન્યસ્ય યાદિચતુર્વર્ણાન્ શાદિષટ્કં તતો ન્યસેત્ ॥ ૩-

હૃદાદિકરયોરઙ્ઘ્ર્યોર્જઠરે વદને તથા ।
ન્યાસસ્ત્વયં વર્ણમાત્રાહીનપાઠપ્રપૂરકઃ ॥ ૩-

(શારદાયામ્)
ન્યસેત્ સર્ગાન્વિતાન્ સૃષ્ટ્યા ધ્યાયેદ્દેવીં યથાવિધિ ।
વિન્દુયુક્તાન્ ન્યસેત્ તત્ર સંહૃત્યાપ્રતિલોમતઃ ॥ ૩-

(મેરુતન્ત્રે)
ક્ષમારભ્ય અકારાન્તો ન્યાસશ્ચેત્ ક્રિયતે યદિ ।
સંહારન્યાસનામા સ્યાદ્વિન્દુન્યાસ ઇતીરિતઃ ॥ ૩-

સંહારક્રમેણ ધ્યાનમાહ ।
અક્ષસ્રજં હરિણપોતમુદગ્રટઙ્કં
વિદ્યાં કરૈરવિરતં દધતીં ત્રિનેત્રામ્ ।
પ્. ૧૭૧) અર્ધેન્દુમૌલિમરુણામરવિન્દસંસ્થાં
વર્ણેશ્વરીં પ્રણમત સ્તનભારનમ્રામ્ ॥ ૩-

(શારદાયામ્)
સર્ગવિન્દ્વન્તિકાન્ ન્યસ્ય ડાર્ણાદ્યાન્ સ્થિતિવર્ત્મના ।
વિદ્યાત્ પૂર્વોદિતાન્ વિદ્વાનૃષ્.યાદીનઙ્ગસંયુતાન્ ॥ ૩-

(મેરૌ)
વિન્દુસર્ગયુતાન્ ડદિઠાન્તાન્ વર્ણાન્ સ્થિતૌ ન્યસેત્ ।
પૂર્વોક્તા એવ મુન્યાદ્યાઃ ષડઙ્ગં ધ્યાનમુચ્યતે ॥ ૩-

સિન્દૂરકાન્તિમમિતાભરણં ત્રિનેત્રં
વિદ્યાક્ષસૂત્રમૃગપોતવરાન્ દધાનમ્ ।
પાર્શ્વે સ્થિતાં ભગવતીમપિ કાઞ્ચનાભાં
ધ્યાયેત્ કરાબ્જધૃતપુસ્તકવર્ણમાલામ્ ॥ ૩-

ન્યાસાઃ કાર્યાસ્તુ વટુભિઃ સ્થિતિસંહારસૃષ્ટયઃ ।
સંહારસૃષ્ટિસ્થિતયોર્ગૃહસ્થસ્તુ ન્યસેત્ ક્રમાત્ ॥ ૩-

વાનપ્રસ્થાશ્ચ યતયઃ સૃષ્ટિસ્થિતિલયક્રમાત્ ।
ન્યાસાન્ કુર્યુરિતિ પ્રોક્તઃ સ્થિતિન્યાસઃ સવિસ્તરઃ ॥ ૩-

અથ કલામાતૃકાન્યાસસ્તત્રૈવ ।
વક્ષ્યે કલામાતૃકાયા ન્યાસં તસ્ય ઋષિઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રજાપતિશ્ચ ગાયત્રી છન્દસ્તસ્યાસ્તુ દેવતા ॥ ૩-

સરસ્વતી માતૃકાખ્યા નિયોગોઽભીષ્ટતુષ્ઠયે ।
તારૈઃ ષડઙ્ગં કુર્વીત હ્રસ્વદીર્ઘાન્તરસ્થિતૈઃ ॥ ૩-

ધ્યાનમાહ ।
હસ્તૈઃ પદ્મં રથાઙ્ગં ગુણમથ હરિણં પુસ્તકં વર્ણમાલાં
ટઙ્કં શુભ્રં કપાલં દલમમૃતલસદ્ધેમકુમ્ભં વહન્તીમ્ ।
પ્. ૧૭૨) મુક્તાવિદ્યુત્પયોદસ્ફટિકમણિજપાબન્ધુરૈઃ પઞ્ચવક્ત્રૈ-
સ્ત્ર્યક્ષૈર્વક્ષોજનમ્રાં સકલશશિનિભાં શારદાં તાં નમામિ ॥ ૩-

ધ્યાત્વૈવં તારપૂર્વાં તામકારાદ્યાં ચ માતૃકામ્ ।
વિન્દુયુક્તાં ઙેઽન્તકલાનામાદ્યાં નમસાન્વિતામ્ ॥ ૩-

પૂર્વોક્તશુદ્ધમાત્રાણાં ન્યાસસ્થાનેષુ વિન્યસેત્ ।
તારપૂર્વામિત્યાદિ । એતેન ઓં અંનિવૃત્ત્યૈ નમ ઇત્યાદયઃ પ્રયોગાઃ સંપન્નાઃ । કલાનામાન્યાહ ।
નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યા શાન્તિસ્તથેન્ધિકા ॥ ૩-

દીપિતા રેચિકા ચાપિ મોચિકા ચ પરાભિધા ।
સૂક્ષ્મા સૂક્ષ્મામૃતા જ્ઞાનામૃતા ચાપ્યાયની તતઃ ॥ ૩-

વ્યાપિની વ્યોમરૂપા ચાનન્તા સૃષ્ટિઃ સમૃદ્ધિકા ।
સ્મૃતિર્મેધા તતઃ કાન્તિર્લક્ષ્મીર્દ્યુતિઃ સ્થિરા સ્થિતિઃ ॥ ૩-

સિદ્ધિર્જયા પાલિની ચ શાન્તિરીશ્વરિકા રતિઃ ।
કામિકા વરદા ચાન્યા હ્રાદિની પ્રીતિસંયુતા ॥ ૩-

દીર્ઘા તીક્ષ્ણા તથા રૌદ્રી ભયા નિદ્રા ચ તન્દ્રિકા ।
ક્ષુધા સ્યાત્ ક્રોધિની પશ્ચાત્ ક્રિયોત્કારી સમૃત્યુકા ॥ ૩-

પીતા શ્વેતારુણા પશ્ચાદસિતાનન્તયાન્વિતા ।
ઉલ્કા કલામાતૃકૈવં સ્થાનેઽકારાદિકે ન્યસેત્ ॥ ૩-

કલાનામુત્પત્તિસ્થાનમાહ ।
તત્ર નાદાત્મનો જાતાઃ સ્વરજાસ્તુ સદાશિવાત્ ।
અક્ષમાલાં પુસ્તકં ચ પાશં ચાપિ કપાલકમ્ ॥ ૩-

હસ્તૈર્દધત્યઃ શ્વેતાભાઃ શ્વેતાભરણભૂષણાઃ ।
અકારાદ્બ્રહ્મણો જાતાઃ કચવર્ગકલા દશ ॥ ૩-

પીતા અક્ષસ્રજં પદ્મમભયં ચ કમણ્ડલુમ્ ।
પ્. ૧૭૩) હસ્તૈર્દધત્યો ધ્યેયાસ્તાઃ પીતગન્ધાનુલેપનાઃ ॥ ૩-

વિષ્ણોરુકારાત્ સંજાતાષ્ટતવર્ગકલા દશ ।
શ્યામા અભયશઙ્ખારિવરહસ્તાઃ સમીરિતાઃ ॥ ૩-

મકારાદ્રુદ્રતો જાતાઃ પયવર્ગકલા નવ ।
શરચ્ચન્દ્રનિભા હસ્તૈરભયં શૂલમેવ ચ ॥ ૩-

કપાલં ચ વરં ધ્યેયા દધત્ય ઇતિ સાધકૈઃ ।
શાકારાદિકપઞ્ચાનામીશ્વરાદ્વિન્દુતોઽભવન્ ॥ ૩-

અભયં હરિણં ટઙ્કં વરં ચ કરપલ્લવૈઃ ।
દધત્યો રક્તવર્ણાશ્ચ ધ્યેયા ન્યાસે કલાત્મકે ॥ ૩-

અથ કેશવાદિમાતૃકાન્યાસ ઉક્તસ્તત્રૈવ ।
કેશવાદિમાતૃકાયાઃ સાધ્યનારાયણો મુનિઃ ।
અમૃતાદા તુ ગાયત્રી છન્દો લક્ષ્મીહરિઃ સુરઃ ॥ ૩-

દ્વિરુક્તૈઃ શક્તિશ્રીકામૈઃ ષડઙ્ગાનિ સમાચરેત્ ।
શક્તિર્લજ્જા ।
ધ્યાનમાહ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મકુમ્ભાદર્શાબ્જપુસ્તકમ્ ॥ ૩-

બિભ્રતં મેઘચપલાવર્ણં લક્ષ્મીહરિં ભજે ।
શક્તયસ્તુ નિજાઙ્કેષુ નિષણ્ણાઃ સસ્મિતાનનાઃ ॥ ૩-

એવં ધ્યાત્વા ન્યસેચ્છક્તિશ્રીકામપુટિતાક્ષરમ્ ।
તારાદિહૃદયાન્તાશ્ચ કેશવાદ્યાસ્તુ શક્તયઃ ॥ ૩-

ભ્યાન્તા નમોઽન્તા ઉચ્ચાર્યાઃ સ્થાનેઽકારાદિકે ન્યસેત્ ।
ભ્યાન્તામિતિ તાન્ત્રિકત્વાત્ સાધુઃ । અયં ચ સંક્ષિપ્તપ્રકારઃ । અગસ્ત્યસંહિતાદૌ તુ ચતુર્થ્યેકવચનાન્તયોર્નામ્નોઃ પૃથગુચ્ચાર ઉક્ત । કેશવાય ચ કીર્ત્ત્યૈ ચેત્યાદિ વૈષ્ણવીકલ્પે ।
(મેરુતન્ત્રે)
તારમાયારમાકામાનુક્ત્વા વર્ણાન્ સમુચ્ચરેત્ ॥ ૩-

ભ્યામન્તૌ ચ તથા દેવ્યૈ શક્ત્યાદિત્રિતયં પુનઃ ।
પ્. ૧૭૪) હૃદયાન્તં સમુચ્ચાર્ય લલાટાદિષુ વિન્યસેત્ ॥ ૩-

ક્વ ચિત્ તુ દેવતાનામાન્તે પુનઃ શક્ત્યાદિબીજોચ્ચારો નોક્તઃ ।
(વૈષ્વક્સેન્યાં તુ )
તારાદિર્મન્મથાદિર્વા રમાદિર્વા ભવેદિયમ્ ।
ઇતિ પ્રણવાદીનાં વિકલ્પ ઉક્તઃ ।
(શારદાયાં તુ)
સ્મરાદ્યાં માતૃકાં ન્યસ્ય કેશવાદિનમોન્વિતામ્ ॥ ૩-

સધાતુપ્રાણશક્ત્યાત્મયુક્ત્યાદિષુ વૈષ્ણવઃ ।
ઇતિ કામબીજમાત્રમુપાત્તમ્ ।
કલામાત્રા તુ શાક્તાનાં નિત્યોઽયં વિષ્ણુસેવિનામ્ ॥ ૩-

કેશવાદિનામાન્યાહ ।
કેશવઃ કીર્તિસંયુક્તઃ કાન્તિર્નારાયણાન્વિતા ।
માધવસ્તુષ્ટિસંયુક્તો ગોવિન્દઃ પુષ્ટિસંયુતઃ ॥ ૩-

વિષ્ણુશ્ચ ધૃતિસંયુક્તઃ શાન્તિયુઙ્મધુસૂદનઃ ।
ત્રિવિક્રમઃ ક્રિયાયુક્તો વામનો દયયાન્વિતઃ ॥ ૩-

શ્રીધરો મેધયા યુક્તો હૃષીકેશસ્તુ હર્ષયા ।
પદ્મનાભયુતા શ્રદ્ધા લજ્જા દામોદરાન્વિતા ॥ ૩-

વાસુદેવશ્ચ લક્ષ્મીયુક્ સંકર્ષણસરસ્વતી ।
પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રીતિસંયુક્તોઽનિરુદ્ધો રતિસંયુતઃ ॥ ૩-

ચક્રી જયા ગદી દુર્ગા શાર્ઙ્ગી તુ પ્રભયાન્વિતઃ ।
ખડ્ગી તુ સત્યયા યુક્તઃ શઙ્ખી ચ ચણ્ડયા યુતઃ ॥ ૩-

હલી ચ વાણ્યા સંયુક્તો વિલાશિન્યાથ મૌશલી ।
શૂલી ચ જયયા યુક્તઃ પાશી વિરજયાન્વિતઃ ॥ ૩-

અઙ્કુશી વિશ્વયા યુક્તો મુકુન્દો વિનદાન્વિતઃ ।
પ્. ૧૭૫) નન્દજસ્તુ સુદયયા નન્દી સ્મૃત્યા સમન્વિતઃ ॥ ૩-

નર ઋદ્ધ્યા નરકજિત્ સમૃદ્ધ્યા શુદ્ધિયુગ્ઘહરિઃ ।
કૃષ્ણો બુદ્ધ્યા ભુક્ત્યા સત્યો મતિયુક્ શાશ્વતઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩-

શૌરિક્ષમે શૂરદમે જનાર્દન ઉમાન્વિતઃ ।
ભૂધરઃ ક્લેદિનીયુક્તો વિશ્વમૂર્તિશ્ચ ક્લિન્નયા ॥ ૩-

વૈકુણ્ઠો વસુધાયુક્તો વસુદાપુરુષોત્તમૌ ।
બલી તુ પરયા યુક્તો બલાનુજપરાયણે ॥ ૩-

બાલસૂક્ષ્મે વૃષઘ્નશ્ચ સંધ્યાયુક્ પ્રજ્ઞયા વૃષઃ ।
હંસઃ પ્રભાસમાયુક્તો વરાહો નિશયાન્વિતઃ ॥ ૩-

વિમલો મેધયા યુક્તો નૃસિંહો વિદ્યુતા યુતઃ ।
કેશવાદ્યા માતૃકોક્તા યાદિયોગશ્ચ પૂર્વવત્ ॥ ૩-

અસ્ય પ્રયોગસ્તુ । ઓં હ્રી। શ્રી। ક્લી। અં કેશવકીર્તિભ્યાં હ્રી। શ્રી। ક્લી। નમ ઇત્યાદિ । યાદિયોગ ઇતિ । ઓં હ્રી। શ્રી। ક્લી। યં ત્વગાત્મભ્યાં વસુદાપુરુષોત્તમાભ્યાં હ્રી। શ્રી। ક્લી। નમ ઇત્યાદિક્રમેણ યકારાદિષુ ત્વગાદિયોગ ઇત્યર્થઃ ।
અથ શ્રીકણ્ઠાદિમાતૃકાન્યાસસ્તત્રૈવ ।
અથ શૈવહિતા વક્ષ્યે શ્રીકણ્ઠાદિકમાતૃકાઃ ।
મુનિઃ સ્યાદ્દક્ષિણામૂર્તિર્ગાયત્રી છન્દ ઈરિતમ્ ॥ ૩-

અર્ધાદ્રિજો હરો દેવો નિયોગઃ સર્વસિદ્ધયે ।
હલો બીજાનિ ગુહ્યે તુ પાદયોઃ સ્વરશક્તયઃ ॥ ૩-

હ્રસ્વદીર્ઘાન્તરે કૃત્વા પ્રાગ્વદ્વર્ગાન્ હસૈરયમ્ ।
ષડ્દીર્ઘસંયુતૈઃ કૃત્વા ષડઙ્ગાનિ ન્યસેત્ તનૌ ॥ ૩-

પ્. ૧૭૬) હ્રસ્વદીર્ઘાન્તર ઇતિ । અ। ક। ખ। ગ। ઘ। ઙ। આ। હ્સામિત્યાદિભિઃ ષડઙ્ગં કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
ધ્યાનમાહ ।
બન્ધૂકકાઞ્ચનનિભં રુચિરાક્ષમાલાં
પાશાઙ્કુશૌ ચ વરદં નિજબાહુદણ્ડૈઃ ।
બિભ્રાણમિન્દુશકલાભરણં ત્રિનેત્રમ્-
અર્ધામ્બિકેશમનિશં વપુરાશ્રયામઃ ॥ ૩-

હ્સૌ। ચ માતૃકામુક્ત્વા દેવાન્તે ચેશમચ્ચરેત્ ।
ઙેન્તં ઙેન્તાં અ તચ્છક્તિં નમોન્તાન્ માતૃકાસ્થલે ॥ ૩-

ત્વગસૃઙ્માંસમેદોસ્થિમજ્જાશુક્રાણ્યસૂન્ વદેત્ ।
શક્તિં ક્રોધં તથાત્માનં ઙેન્તં યાદિદશસ્વપિ ॥ ૩-

હ્સૌ। અ। શ્રીકણ્ઠેશાય પૂર્ણોદર્યૈ નમ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
ત્વગિતિ । હ્સૌ। ય। ત્વગાત્મને બાલીશાય સુમુખ્યૈ નમ ઇત્યેવં યાદિદશવર્ણેષુ ત્વગાદિયોગઃ કર્તવ્યઃ ઇત્યર્થઃ ।
શિવશક્તિનામાન્યાહ ।
શ્રીકણ્ઠપૂર્ણોદર્યૌ ચાનન્તો વિરજયાન્વિતઃ ।
સૂક્ષ્મેશઃ શાલ્મલીયુક્તો લોલાક્ષીયુક્ ત્રિમૂર્તિકઃ ॥ ૩-

અમરેશો વર્તુલાક્ષ્યા ચાર્ઘીશો દીર્ઘઘોણયા ।
ભારમૂર્તિ દીર્ઘમુખ્યા તિથીશો ગોમુખીયુતઃ ॥ ૩-

સ્થાણ્વીશો દીર્ઘજિહ્વાયુગ્ઘરઃ કુણ્ડોદરીયુતઃ ।
ઊર્ધ્વકેશ્યા ચ ઝિણ્ટીશો ભૌતિકો વિકૃતાસ્યયા ॥ ૩-

સદ્યોજાતો જ્વાલમુખ્યાનુગ્રહોલ્કામુખીયુતઃ ।
અક્રૂરે શ્રીમુખી મહાસેનો વિદ્યામુખીયુતઃ ॥ ૩-

પ્. ૧૭૭) ક્રોધીશશ્ચ મહાકાલ્યા ચણ્ડેશેન સરસ્વતી ।
પઞ્ચાન્તકે સર્વસિદ્ધિર્ગૌર્યા યુક્તઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩-

શિવોત્તમેશો વિન્યસ્યો યુક્તસ્ત્રૈલોક્યવિદ્યયા ।
એકરુદ્રો મન્ત્રશક્ત્યા કૂર્મેશશ્ચાષ્ટશક્તિયુક્ ॥ ૩-

એકનેત્રો ભૂતિમાત્રાયુક્તોઽથ ચતુરાનનઃ ।
લમ્બોદર્યા યુતઃ પ્રોક્તસ્ત્વજેશો દ્રાવિણીયુતઃ ॥ ૩-

સર્વેશો નાગરીયુક્તઃ સોમેશઃ ખેચરીયુતઃ ।
લાઙ્ગલીશશ્ચ મઞ્જર્યા દારુકેશેન રૂપિણી ॥ ૩-

વીરિણ્યા ત્વર્ધનારીશો હ્યુમાકાન્તઃ પુનર્યુતઃ ।
કાકોદર્યા તથાષાઢી પૂતનાયુક્ત ઈરિતઃ ॥ ૩-

દણ્ડીશો ભદ્રકાલીયુગદ્રીશો યોગિનીયુતઃ ।
મીનેશઃ શઙ્ખિનીયુક્તો મેષેશસ્તર્જનીયુતઃ ॥ ૩-

લોહિતઃ કાલરાત્ર્યા ચ શિખીશઃ કૂર્દિનીયુતઃ ।
છગલણ્ડઃ કપર્દિન્યા દ્વિરણ્ડેશશ્ચ વજ્રયા ॥ ૩-

મહાકાલો જયાયુક્તો બાલીશઃ સુમુખીયુતઃ ।
ભુજઙ્ગો રેવતીયુક્તઃ પિનાકી માધવીયુતઃ ॥ ૩-

ખડ્ગીશો વારુણીયુક્તો વકેશો વાયવીયુતઃ ।
શ્વેતો રક્ષોવધારિણ્યા ભૃગુઃ સહજયા યુતઃ ॥ ૩-

નકુલીશશ્ચ લક્ષ્મીયુક્ શિવેશો વ્યાપિનીયુતઃ ।
સંવર્તકો મહામાયાયુક્ત એતાસ્તુ માતૃકાઃ ॥ ૩-

પ્. ૧૭૮) શ્રીકણ્ઠાદ્યા ય ઈશાન્તસ્તત્ર નેશં પ્રયોજયેત્ ।
ય ઇતિ । ય ઈશાન્તો ભવતિ તદન્તે પુનરીશપદં ન દેયમિત્યર્થઃ । એતેન શ્રીકણ્ઠાદિનામાન્તે ઈશપદદાનમાવશ્યકમિત્યનુજ્ઞાતમ્ ।
તથા ।
સર્વેરુદ્રાઃ સ્મૃતારક્તા ધૃતશૂલકપાલકાઃ ॥ ૩-

શક્તયો રુદ્રપીઠસ્થાઃ સિન્દૂરારુણવિગ્રહાઃ ।
રક્તોત્પલકપાલાભ્યામલંકૃતકરામ્બુજાઃ ॥ ૩-

અથ ભુવનેશ્વરીમાતૃકાન્યાસમાહ તત્રૈવ ।
યેનોપાસ્યા મહાવિદ્યા દશ તસ્યાધિકારિતાઃ ।
ભુવનેશીબીજપૂર્વમાતૃકાન્યાસને સુરાઃ ॥ ૩-

ઋષિઃ શક્તિસ્તુ ગાયત્રી છન્દઃ સ્યાન્માતૃકામયી ।
ભુવનેશી દેવથાથ નિયોગઃ સ્વેષ્ટસિદ્ધયે ॥ ૩-

હ્રસ્વદીર્ઘાન્તરગતૈઃ ષડ્વર્ગૈર્દીર્ઘસંયુતૈઃ ।
પ્રાગ્વદ્ધરૈઃ ષડઙ્ગં સ્યાદઙ્ગુષ્ઠાદિ તથૈવ ચ ॥ ૩-

હરૈરિતિ । આકારાદિષડ્દીર્ઘસ્વરયુક્તૈર્હકારરકરૈરિત્યર્થઃ । પ્રયોગસ્તુ । અ। ક। ખ। ગ। ઘ। ઙ। આ। હ્રા। હૃદયાય નમ ઇત્યાદિ ।
ધ્યાનમાહ ।
ઉદ્યત્કોટિદિવાકરપ્રતિનિભા તુઙ્ગોરુપીનસ્તની
બદ્ધાર્ધેન્દુકિરીટહારરસનામઞ્જીરસંશોભિતા ।
બિભ્રાણા કરપઙ્કજૈર્જપવટીં પાશાઙ્કુશૌ પુસ્તકં
દિશ્યાન્નો જગદીશ્વરી ત્રિનયના પદ્મે નિષણ્ણા સુખમ્ ॥ ૩-

લજ્જાબીજં પૂર્વમુક્ત્વા માતૃકાન્યાસ એવ હિ ।
ભુવનેશીમાતૃકાણાં ન્યાસકૈર્યત્ર સાધને ॥ ૩-

અથ લક્ષ્મીમાતૃકાન્યાસસ્તત્રૈવ ।
શ્રીબીજપૂર્વકઃ કાર્યો લક્ષ્મીકામૈર્ગૃહસ્થિતૈઃ ।
પ્. ૧૭૯) ઋષિર્ભૃગુશ્ચ ગાયત્રી છન્દો માતૃસ્વરુપિણી ॥ ૩-

લક્ષ્મીસ્તુ દેવતા પ્રોક્તા હરસ્થાને શરૌ કુરુ ।
ન્યાસાર્થં તુ ષડઙ્ગાદેઃ શેષં શ્રીબીજપૂર્વકમ્ ॥ ૩-

હરસ્થાને શરૌ ઇતિ । ભુવનેશીમાતૃકોક્તહકારરકારયોઃ સ્થાને શકારરકરૌ દદ્યાદિત્યર્થઃ । તેન હ્રામિત્યાદેઃ સ્થાને શ્રામિત્યાદિ સિધ્યતિ ।
ધ્યાનમાહ ।
વિદ્યુદ્દામસમપ્રભાં હિમગિરિપ્રખ્યૈશ્ચતુર્ભિર્ગજૈઃ
શુણ્ડાદણ્ડસમુદ્ધૃતામૃતઘટૈરાસિઞ્ચ્યમાનામિમામ્ ।
બિભ્રાણાં કરપઙ્કજૈર્જપવટીં પદ્મદ્વયં પુસ્તકં
ભાસ્વદ્રત્નસમુજ્જ્વલાં કુચનતાં ધ્યાયેજ્જગત્સ્વામિનીમ્ ॥ ૩-

અથ સંમોહનમાતૃકાન્યાસસ્તત્રૈવ ।
કામનામાત્રસિધ્યર્થં કામબીજાદિ પૂર્વવત્ ।
કુર્યાચ્ચ માતૃકાન્યાસં મુનિઃ સંમોહનો મતઃ ॥ ૩-

ગાયત્રી છન્દ ઉદ્દિષ્ટં દેવતા માતૃકામયી ।
સંમોહિની નામ દેવી પૂર્વયુક્ત્યા ષડઙ્ગકમ્ ॥ ૩-

પૂર્વયુક્તેતિ । લક્ષ્મીમાતૃકોક્તયુક્ત્યા સંમોહનમાતૃકાયાઃ કામબીજપૂર્વકત્વેન હકારરકારયોઃ સ્થાને સંયુક્તકકારલકારૌ દત્વા ષડઙ્ગન્યાસઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
ધ્યાનમાહ ।
બાલાર્કકોટિરુચિરાં સ્ફટિકાક્ષમાલાં
કોદણ્ડમિક્ષુજનિતસ્મરપઞ્ચબાણામ્ ।
વિદ્યાં ચ હસ્તકમલૈર્દધતીં ત્રિનેત્રાં
ધ્યાયેત્ સમસ્તજનનીં નવચન્દ્રચૂડામ્ ॥ ૩-

સંમોહનમાતૃકાન્તરમાહ ।
શક્તિશ્રીકામબીજાદિમાતૃકાન્યાસતો નૃણામ્ ।
શત્રુત્વાદ્યા મન્ત્રદોષા નશ્યન્તિ બહુવર્ણજાઃ ॥ ૩-

મહાસંમોહન ઋષિર્ગાયત્રી છન્દ ઈરિતમ્ ।
પ્. ૧૮૦) સંમોહિની નામ દેવી ન્યાસઃ પ્રાઙ્માતૃકાસમઃ ॥ ૩-

ધ્યાનં યથા ।
ધ્યાયેયમક્ષવલયેક્ષુશરાશપાશાં
પદ્મદ્વયાઙ્કુશશરાં નવપુસ્તકં ચ ।
આબ્રિભ્રતીં નિજભુજૈરરુણાં કુચાર્ત્તાં
સંમોહિનીં ત્રિનયનાં નવચન્દ્રચૂડામ્ ॥ ૩-

અથ ગણેશમાતૃકાન્યાસસ્તત્રૈવ ।
સર્વવિઘ્નનિરાસાર્થમવશ્યં ન્યાસમાચરેત્ ।
ગણેશમાતૃકાયાસ્તુ મુનિર્ગણક ઈરિતઃ ॥ ૩-

નિવૃદ્ગાયત્રિકા છન્દો દેવઃ શક્તિવિનાયકઃ ।
સ્મૃત્યા દીર્ઘાઢ્યયા ત્વઙ્ગં કૃત્વા ધ્યાયેદ્ગજાનનમ્ ॥ ૩-

સ્મૃતિર્ગકારઃ ।
ધ્યાનં યથા ।
શૂલાઙ્કુશવરાભીતિપાણિં રક્તાબ્જહસ્તયા ।
પ્રિયયાલિઙ્ગિતં રક્તં ત્રિનેત્રં ગણપં ભજે ॥ ૩-

એવં ધ્યાત્વા ન્યસેત્ સ્વીયબીજપૂર્વાક્ષરાન્વિતમ્ ॥ ૩-૩૨૮એf ॥
સ્વીયેતિ । સ્વીયબીજં ગમિતિ બીજં પૂર્વં યેષાં તાદૃશાનિ યાન્યક્ષરાણિ અકારાદીનિ તૈરન્વિતં યથા ભવતિ તથા વક્ષ્યમાણશક્તિસંયુક્તાન્ વક્ષ્યમાણગણેશાન્ ન્યસેદિત્યર્થઃ ।
તથા ।
વિઘ્નેશો હ્રીસમાયુક્તો વિઘ્નરાજઃ શ્રિયા યુતઃ ।
વિનાયકઃ પુષ્ટિયુક્તઃ શાન્તિયુક્તઃ શિવોત્તમઃ ॥ ૩-

વિઘ્નકૃત્ સ્વસ્તિસંયુક્તો વિઘ્નહર્ત્ત્રા સરસ્વતી ।
ગણસ્તુ સ્વાહયા યુક્ત એકદન્તસ્તુ મેધયા ॥ ૩-

દ્વિદન્તઃ કાન્તિસંયુક્તો ગજવક્ત્રેણ કામિની ।
નિરઞ્જનો મોહિનીયુક્ કપર્દી તુ નદીયુતઃ ॥ ૩-

પ્. ૧૮૧) દીર્ઘજિહ્વઃ પાર્વતીયુક્ જ્વાલિન્યા શઙ્કુકર્ણકઃ ।
વૃષધ્વજો નન્દયા યુક્ સુયશાગણનાયકૌ ॥ ૩-

ગજેન્દ્રઃ કામરૂપિણ્યા શૂર્પકર્ણસ્તથોમયા ।
ત્રિલોચનસ્તેજોવત્યા લમ્બોદરસ્તુ સત્યયા ॥ ૩-

મહાનન્દશ્ચ વિઘ્નેશ્યા ચતુર્મૂર્તિઃ સુરૂપયા ।
સદાશિવઃ કામદાયુગામોદો મદજિહ્વયા ॥ ૩-

દુર્મુખો ભૂતિસંયુક્તઃ સુમુખો ભૌતિકાયુતઃ ।
પ્રમોદઃ સિતયા યુક્ત એકપાદો રમાયુતઃ ॥ ૩-

દ્વિજિહ્વો મહિષીયુક્તઃ શૂરસ્યાપિ ભુજઙ્ગિની ।
વીરોઽપિ કર્ણયા યુક્તઃ ષણ્મુખો ભૃકુટીયુતઃ ॥ ૩-

વરદો લજ્જયા વામદેવઃ સ્યાદ્દીર્ઘઘોણયા ।
ધનુર્ધરાવક્રતુણ્ડૌ દ્વિરણ્ડો યામિનીયુતઃ ॥ ૩-

સેનાની રાત્રિસંયુક્તઃ કામાન્ધો ગ્રામણીયુતઃ ।
મત્તઃ શશિપ્રભાયુક્તો વિમલે લોલલોચના ॥ ૩-

મત્તવાહનચાઞ્ચલ્યે જટી દીપ્તિસમન્વિતઃ ।
મુણ્ડી સુભગયા યુક્તઃ ખડ્ગી દુર્ભગયા તથા ॥ ૩-

વરેણ્યશ્ચ શિવાયુક્તો ભગીયુગ્વૃષકેતનઃ ।
ભક્તિપ્રિયો ભગિન્યા તુ ગણેશો ભોગિનીયુતઃ ॥ ૩-

મેઘનાદઃ સુભગયા વ્યાપી સ્યાત્ કાલરાત્રિયુક્ ।
ગણેશ્વરઃ કાલિકેતિ પ્રોક્તા વિઘ્નેશમાતૃકા ॥ ૩-

ત્વગાદિયોગો યાદીનાં પૂર્વવત્ પરિકીર્તિતઃ ।
(નિબન્ધે)
ઓમાદ્યન્તે નમોન્તો વા સવિન્દુર્વિન્દુવર્જિતઃ ॥ ૩-

પઞ્ચાશદ્વર્ણવિન્યાસઃ ક્રમાદુક્તો મનીષિભિઃ ।
પ્. ૧૮૨) ચતુર્ધા માતૃકા પ્રોક્તા કેવલા વિન્દુસંયુતા ॥ ૩-

સવિસર્ગા સોભયા ચ રહસ્યં શૃણુ કથ્યતે ।
વિદ્યાકરી કેવલા ચ સોભયા ભુક્તિદાયિની ॥ ૩-

સવિસર્ગા પુત્રદાત્રી સવિન્દુર્વિત્તદાયિની ।
(કુલાવતારે)
માયાલક્ષ્મીબીજપૂર્વો વાગ્ભવાદ્યોઽથ વા પુનઃ ॥ ૩-

ત્રિતારાદ્યો રમાદ્યો વા ન્યસ્તવ્યઃ સાધકોત્તમૈઃ ।
ત્રિતારશ્ચ ।
વાગ્ભવં કામરાજં ચ શ્રીબીજં ચ ત્રિતારકમ્ ॥ ૩-

શક્તિશ્રીકામબીજં વા ત્રિતારં મુનયો વિદુઃ ।
ઇતિ તન્ત્રાન્તરે પ્રોક્તમ્ ।
બીજકોશે તુ ।
વાગ્ભવં ભુવનેશાનિ શ્રીબીજં ચ ત્રિતારકમ્- ઇત્યુક્તમ્ ॥ ૩-

(સિદ્ધાન્તસારે)
વાગ્ભવાદ્યા વાક્પ્રદા સ્યાત્ ત્રિતારાદ્યા તુ કામદા ।
શ્રીબીજાદ્યા મહૈશ્વર્યદાયિની માતૃકા સ્મૃતા ॥ ૩-

(વીરચૂડામણૌ)
માતૃકાત્રિતયં કુર્યાત્ સૃષ્ટિસંહારકસ્થિતિમ્ ।
ન્યાસં કુર્યાન્મહેશાનિ કલ્પોક્તં ચ વિશેષતઃ ॥ ૩-

(કુલાવતારે)
સૃષ્ટેસ્તુ સુતપુષ્ટ્યાદિ સ્થિતેસ્તત્પાલનં ભવેત્ ।
સંહૃતેર્દોષસંહારં તસ્માત્ ત્રિતયમાચરેત્ ॥ ૩-

(સિદ્ધાન્તસારે)
સર્ગે સર્ગાન્વિતાન્ ન્યસ્યેત્ સંહૃતૌ ચ સવિન્દુકાન્ ।
ડાદિઠાન્તાન્ ન્યસેદ્વર્ણાન્ સ્થિતૌ તદુભયાન્વિતાન્ ॥ ૩-

પ્. ૧૮૩) (ત્રિશક્તિરત્ને તુ)
અકથાદિત્રિભેદેન વિભજ્ય મનુવલ્લિપિમ્ ।
કવર્ગં પ્રથમં ન્યસ્યેદવર્ગં ચ તતઃ પરમ્ ॥ ૩-

તવર્ગં વિન્યસેત્ પશ્ચાત્ સ્થિતિરેષા પ્રકીર્તિતા- ઇત્યુક્તમ્ ।
માતૃકાન્યાસમુદ્રા ઉક્તાસ્તન્ત્રાન્તરે ।
લલાટેઽનામિકામધ્યે ન્યસેચ્ચ મુખવૃત્તકે ॥ ૩-

તર્જનીમધ્યમાનામા વિન્યસેચ્ચૈવ નેત્રયોઃ ।
તર્જન્યનામે સંયોજ્ય ન્યસેત્ સાધકસત્તમઃ ॥ ૩-

અઙ્ગુષ્ઠં કર્ણયોર્ન્યસ્ય કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ નસોઃ ।
મધ્યમાં ગણ્ડયોર્ન્યસ્ય મધ્યમામોષ્ઠયોર્ન્યસેત્ ॥ ૩-

અનામાં દન્તયોર્ન્યસ્ય મધ્યમામુત્તમાઙ્ગકે ।
મુખેઽનામાં મધ્યમાં ચ હસ્તે પાદે ચ પાર્શ્વયોઃ ॥ ૩-

કનિષ્ઠાનામિકામધ્યા ન્યસ્તવ્યાઃ પૃષ્ઠતસ્તથા ।
તાઃ સાઙ્ગુષ્ઠા નાભિદેશે સર્વાઃ કુક્ષૌ ચ વિન્યસેત્ ॥ ૩-

હૃદયે સાધકઃ સર્વમંસયોશ્ચ કકુત્સ્થલે ।
હૃત્પૂર્વહસ્તપત્કુક્ષિમુખેષુ તલમેવ ચ ॥ ૩-

એતાસ્તુ માતૃકામુદ્રાઃ ક્રમેણ પરિકીર્તિતાઃ ।
અજ્ઞાત્વા વિન્યસેદ્યસ્તુ ન્યાસઃ સ્યાત્ તસ્ય નિષ્ફલઃ ॥ ૩-

(મન્ત્રતન્ત્રપ્રકાશે)
પુષ્પૈરનામયા વાપિ મનસા વા ન્યસેદસૂન્ ।
અનામયેત્યસ્ય સાઙ્ગુષ્ઠયેતિ ।
અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ ન્યાસઃ સર્વત્ર સંમતઃ ॥ ૩-

ઇતિ (પદ્યવાહિની) વચનાત્ ।
તેન ચ । પુષ્પૈર્દેવતામૂર્તૌ અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં સ્વદેહે મનસા મૂલાધારાદિષુ ન્યાસો બોધ્યઃ । ઇદં ચ ઋષ્યાદિકરષડઙ્ગન્યાસબહિર્માતૃકાદિવ્યતિરિક્તેષુ તત્ર મુદ્રાન્તરાભિધાનાત્ ।
પ્. ૧૮૪) (ડામરે)
કૃત્વા તુ માતૃકાન્યાસં ન્યાસાનન્યાન્ સમાચરેત્ ।
મૂલમન્ત્રસ્ય ઋષ્યાદિકરાઙ્ગાદિ તતો ન્યસેત્ ॥ ૩-

(યોગિનીતન્ત્રે)
ઋષ્યાદીન્ વિન્યસેદ્દેવિ ચતુર્થીહૃદયાન્તકાન્ ।
(બૃહન્મત્સ્યસૂક્તે)
ઋષિન્યાસો મૂર્ધ્નિ દેશે છન્દસ્તુ મુખપઙ્કજે ॥ ૩-

દેવતા હૃદયે ચૈવ બીજં તુ ગુહ્યદેશકે ।
શક્તિં ચ પાદયોશ્ચૈવ સર્વાઙ્ગે કીલકં ન્યસેત્ ॥ ૩-

(મેરુતન્ત્રે)
ઋષેર્ગુરુત્વાચ્છિરસિ વર્ણત્વાચ્છન્દસો મુખે ।
ધારણં પ્રોચ્યતે ચિત્તે જ્ઞેયત્વાદ્દેવતા હૃદિ ॥ ૩-

ઋષિસ્તુ ।
મહેશ્વરમુખાજ્જ્ઞાત્વા યઃ સાક્ષાત્ તપસા મનુમ્ ।
સંસાધયતિ શુદ્ધાત્મા સ તસ્ય ઋષિરીરિતઃ ॥ ૩-

ઇતિ (કાલાનલતન્ત્રે) પ્રોક્તમ્ ।
(તથા)
ગુરુત્વાન્મસ્તકે ચાસ્ય ન્યાસશ્ચ પરિકીર્તિતઃ ।
(મેરુતન્ત્રે)
ઋ-ગતાવિતિ ધાતોસ્તુ ઋવર્ણઃ પ્રાપકો મતઃ ॥ ૩-

ષિવર્ણાર્થસ્તુ વિજ્ઞાનમતસ્તત્પ્રાપકસ્તુ સઃ ।
(બૃહન્મત્સ્યસૂક્તે)
સર્વેષાં મન્ત્રતત્ત્વાનાં છાદનાચ્છન્દ ઉચ્યતે ॥ ૩-

અક્ષરત્વાત્ પદત્વાચ્ચ મુખે છન્દઃ સમીરિતમ્ ।
ઋષિચ્છન્દોઽપરિજ્ઞાનાન્ન મન્ત્રફલભાગ્ભવેત્ ॥ ૩-

દૌર્બલ્યં ચાપિ મન્ત્રાણાં વિનિયોગમજાનતામ્ ।
પ્. ૧૮૫) ઋષ્યાદિન્યાસમુદ્રા ઉક્તાસ્તન્ત્રાન્તરે ।
ઋષિચ્છન્દોદેવતાનાં ન્યાસે ચાઙ્ગુલયઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩-

ચતસ્રોઽઙ્ગુષ્ઠરહિતાઃ શક્ત્યન્તં વિન્યસેત્ તતઃ ।
કીલકં વ્યસ્તહસ્તાભ્યાં સર્વાઙ્ગે સાધકાગ્રણીઃ ॥ ૩-

અર્થાઙ્ગમુદ્રાસ્તત્રૈવ ।
હૃદયે મધ્યમાનામાતર્જનીભિર્ન્યસેદ્બુધઃ ।
મધ્યમાતર્જનીભ્યાં ચ શિરસિ ન્યાસમાચરેત્ ॥ ૩-

અઙ્ગુષ્ઠેન શિખાયાં ચ દશભિઃ કવચે ન્યસેત્ ।
નેત્રેષુ તિસૃભિશ્ચ સ્યાદસ્ત્રમૂર્ધ્વોર્ધ્વગં ત્રિશઃ ॥ ૩-

મધ્યમાતર્જનીભ્યાં સ્યાદઙ્ગમુદ્રાઃ સ્મૃતા ઇમાઃ ।
ષડઙ્ગાર્થમાહ ।
હૃદયાયેતિ શબ્દેન હૃત્સ્થો દેવઃ સવિગ્રહઃ ॥ ૩-

ઉચ્યતે નમ ઇત્યસ્ય જ્ઞાનં તદ્વિષયં પરમ્ ।
શિરઃશબ્દો દેવતાયા ઉત્કૃષ્ટત્વાભિધાયકઃ ॥ ૩-

સ્વાહેતિ વિષયાઃ સર્વે દેવતાયાં સમર્પિતાઃ ।
શિખાયૈ તત્સ્વરૂપત્વં વષડ્વાપિ તદુચ્યતે ॥ ૩-

દેવતાયા વ્યાપકત્વં કવચાયાભિધીયતે ।
હુમિતિ વ્યાપકં તેજો દેવતાયાઃ પ્રકાશ્યતે ॥ ૩-

નેત્રશબ્દેન દેવસ્ય નિત્યજ્ઞાનં પ્રકાશ્યતે ।
વૌષડિતિ તદેવોક્તમસ્ત્રશબ્દેન વારણમ્ ॥ ૩-

અનિષ્ટસ્ય ફટ્શબ્દેન દાહકં તેજ ઉચ્યતે ।
જ્ઞાત્વૈવમઙ્ગમન્ત્રાર્થમઙ્ગન્યાસં કરોતિ યઃ ॥ ૩-

કરગાસ્તસ્ય સર્વાર્થા પૂજ્યતે ત્રિદશૈરપિ ।
(મેરુતન્ત્રે)
ક્રીડાર્થકાદ્દિવો ધાતોઃ સંપૂર્ણં દેવતાપદમ્ ॥ ૩-

પ્. ૧૮૬) સાધકાય દદાતીતિ દેવતા પરિકીર્તિતા ।
રજ્યમાનો હૃદાત્માનં હૃદયેઽસ્તિ ચિદાત્મકઃ ॥ ૩-

તસ્માત્ તત્ર નમસ્કુર્યાન્મુખ્યાઙ્ગુષ્ઠેન સંસ્પૃશેત્ ।
સ્વાહયા ક્રિયતે સમ્યગ્વિષયાહરણં યતઃ ॥ ૩-

અનામાતર્જનીભ્યાં તૈરાકૃષ્ટૈઃ કં નિષેવ્યતે ।
શિખા મહો વષડ્વાઙ્ગં શિખયાત્મતનુગ્રહઃ ॥ ૩-

યસ્માત્ તસ્માદ્વષડિતિ ક્રિયતેઽઙ્ગુલમધ્યયા ।
ગ્રહણાર્થ-કવચ્-ધાતુર્હુ। મન્ત્રેણ સ ગૃહ્યતે ॥ ૩-

શરીરેઽતસ્તુ કવચં તર્જન્યાનામયાપિ તત્ ।
યથાર્થજ્ઞાનકૃદ્વૌષટ્ તન્નેત્રાભ્યાં પ્રજાયતે ॥ ૩-

તસ્માદુક્તં તત્ર વૌષટ્ તર્જન્યાદ્યૈસ્તુ તત્ સ્મૃતમ્ ।
એકાક્ષત્વાત્ કુબેરાદિદૈવતે ઙેઽન્તમુચ્ચરેત્ ॥ ૩-

ભ્યાન્તં વિષ્ણ્વાદિકે રુદ્રાદૌ તુ નેત્રત્રયાત્મકમ્ ।
આધ્યાત્મિકાદિરૂપં યત્ સાધકસ્ય વિનાશયેત્ ॥ ૩-

અવિદ્યાજાતમસ્ત્રં તત્ ફટ્તાલાભ્યાં પ્રપઞ્ચ્યતે ।
(યામલે)
ન્યસેદઙ્ગુષ્ઠમુખ્યેષુ જાતિભિર્નમસાથ વા ॥ ૩-

હૃદાદિષુ ષડઙ્ગેષુ જાતિષટ્કેન વિન્યસેત્ ।
નમઃ સ્વાહા વષટ્ હુ। વૌષટ્ ફડેતાશ્ચ જાતયઃ ॥ ૩-

અન્યત્રાપિ ।
જાતિષટ્કમિતિ પ્રોક્તં હૃદાદ્યસ્ત્રાન્તસંયુતમ્ ।
તથા ચ (શારદાયામ્)
હૃદયાદિષુ વિન્યસ્યેદઙ્ગમન્ત્રા।સ્તતઃ સુધીઃ ॥ ૩-

હૃદયાય નમઃ પૂર્વં શિરસે વહ્નિવલ્લભામ્ ।
પ્. ૧૮૭) શિખાયૈ વષડિત્યુક્તં કવચાય હુમીરિતમ્ ॥ ૩-

નેત્રત્રયાય વૌષટ્ સ્યાદસ્ત્રાય ફડિતિ ક્રમાત્ ।
ષડઙ્ગમન્ત્રાનિત્યુક્તાન્ ષડઙ્ગેષુ નિયોજયેત્ ॥ ૩-

અઙ્ગન્યાસસ્ય નિત્યતોક્તા (જ્ઞાનમાલાયામ્)
પૂજાજપાર્ચનાહોમાઃ સિદ્ધમન્ત્રકૃતા અપિ ।
અઙ્ગન્યાસેન વિધુરા ન દાસ્યન્તિ ફલાન્યમી ॥ ૩-

(મેરુતન્ત્રે)
ષડઙ્ગં વિન્યસેન્મન્ત્રી પઞ્ચાઙ્ગં વા યથાવિધિ ।
યસ્ય મન્ત્રસ્ય પઞ્ચાઙ્ગં નેત્રં તસ્ય વિહીયતે ॥ ૩-

અઙ્ગૈર્વિહીનસ્ય મનોરઙ્ગં તેનૈવ કલ્પયેત્ ।
તથા ।
આગમોક્તેન માર્ગેણ ન્યાસાન્ નિત્યં કરોતિ યઃ ॥ ૩-

દેવતાભાવમાપ્નોતિ મન્ત્રસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ।
યો ન્યાસકવચચ્છન્નો મન્ત્રં જપતિ તં પ્રિયે ॥ ૩-

દૃષ્ટ્વા વિઘ્નાઃ પલાયન્તે સિંહં દૃષ્ટ્વા યથા ગજાઃ ।
અકૃત્વા ન્યાસજાલં યો મૂઢાત્મા કુરુતે જપમ્ ॥ ૩-

વિઘ્નૈઃ સ બાધ્યતે નૂનં વ્યાઘ્રૈર્મૃગશિશુર્યથા ।
ન્યાસાનાં પ્રચુરત્વેન ફલાનામપિ ભૂરિતા ॥ ૩-

ઉક્તન્યાસો ન હિ ત્યાજ્યસ્ત્વધિકં કામતશ્ચરેત્ ।
(યામલે)
તતસ્તુ યોગપીઠાખ્યં સ્વદેહે ન્યાસમાચરેત્ ॥ ૩-

આધારશક્તિં પ્રકૃતિં તથા કૂર્મમનન્તકમ્ ।
અન્યત્ર તુ મૂલપ્રક્રત્યનન્તરં કાલાગ્નિરુદ્રોઽપ્યુક્તઃ ।
તતશ્ચ મૂલપ્રકૃતિં રુદ્રં કલાનલાહ્વયમ્- ઇતિ ॥ ૩-

મેરૌ તુ મૂલપ્રકૃતેઃ પ્રાગેવ કાલાગ્નિરુદ્ર ઉક્તઃ । તદનન્તરમાધારશક્તિરુક્તા ।
પ્. ૧૮૮) તથા ।
વરાહં પૃથિવીં ક્ષીરસિન્ધું દ્વીપં ચ રત્નજમ્ ।
વૈષ્ણવે તુ શ્વેતદ્વીપ ઉક્તઃ ।
મણિજં મણ્ડપં કલ્પપાદપં મણિવેદિકામ્ ॥ ૩-

રત્નપીઠં તથૈતાનિ મન્ત્રી હૃદ્યેવ વિન્યસેત્ ।
ક્વ ચિન્મણિમણ્ડપાનન્તરં નન્દનોદ્યાનમપ્યુક્તમ્ ।
(શારદાયામ્)
અંસોરુયુગ્મયોર્વિદ્વાન્ પ્રાદક્ષિણ્યેન દેશિકઃ ॥ ૩-

ધર્મે જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં વિન્યસેત્ ક્રમાત્ ।
ધર્માદયઃ સ્મૃતાઃ પાદાઃ પીઠગાત્રાણિ ચાપરે ॥ ૩-

મુખપાર્શ્વનાભિપાર્શ્વેષ્વધર્માદીન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
અનન્તં હૃદયે પદ્મં યસ્મિન્ સૂર્યેન્દુપાવકાન્ ॥ ૩-

એષુ સ્વસ્વકલા ન્યસ્યેન્નામાદ્યક્ષરપૂર્વિકાઃ ।
અકારાદ્યં ન્યસેત્ સૂર્યમુકારાદ્યં નિશાકરમ્ ॥ ૩-

મકારાદ્યં ન્યસેદ્વહ્નિં કલામણ્ડલસંયુતમ્ ।
સત્ત્વાદી।સ્ત્રીન્ ગુણાન્ ન્યસ્યેત્ તથૈવાત્ર ગુરૂત્તમઃ ॥ ૩-

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ યસ્ય ભેદાઃ સમીરિતાઃ ।
આત્માનમન્તરાત્મનં પરમાત્માનમત્ર તુ ॥ ૩-

આદિબીજત્રયં ન્યસ્ય શક્તિબીજપુરસ્સરમ્ ।
જ્ઞાનાત્માનં પ્રવિન્યસ્ય ન્યસેત્ પીઠમનું તતઃ ॥ ૩-

એવં દેહમયે પીઠે ચિન્તયેદિષ્ટદેવતામ્ ।
દેવતાધ્યાનસ્ય દ્વૈવિધ્યમુક્તમ્ (મેરુતન્ત્રે)
ધ્યાનં કુર્યાત્ તતો તત્તત્કલ્પોક્તેનૈવ વર્ત્મના ॥ ૩-

તદપિ દ્વિવિધં પ્રોક્તં સગુણં નિર્ગુણં તથા ।
આત્મનો હૃદયામ્ભોજે કર્ણિકાકેશરોજ્જ્વલે ॥ ૩-

પ્. ૧૮૯) પ્રફુલ્લે સોમસૂર્યાગ્નિમણ્ડલેન વિરાજિતે ।
સ્વીયેષ્ટદેવતાં તત્ર વિદ્યાદાગમબોધિતામ્ ॥ ૩-

એવં યદ્વેદનં તદ્ધિ સગુણં ધ્યાનમુચ્યતે ।
યજ્જીવબ્રહ્મણોરૈક્યં સોઽહં સ્યામિતિ વેદનમ્ ॥ ૩-

તદેવ નિર્ગુણં ધ્યાનમિતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ- ઇતિ ।
અત્ર ન્યાસાનન્તરં ધ્યાનાત્ પ્રાગેવ મુદ્રાપ્રદર્શનમુક્તમ્ ।
(મેરુતન્ત્રે)
કરાઙ્ગન્યાસમુખ્યા।સ્તુ ન્યાસાનન્યાન્ સમાચરેત્ ॥ ૩-

તત્તત્કલ્પોદિતાન્ પશ્ચાત્ તત્તન્મુદ્રાઃ પ્રદર્શયેત્- ઇતિ ।
અન્યત્ર તુ ।
એવં ધ્યાત્વા મહેશાનિ તતો મુદ્રાઃ પ્રદર્શયેત્- ઇતિ ॥ ૩-

ધ્યાનાન્તરં તદુક્તમ્ ।
(મહાથર્વણરહસ્યે) તુ ન્યાસધ્યાનાન્તર્યાગાનુક્ત્વા ।
તતશ્ચ તન્મયો ભૂત્વા મુદ્રા એતાઃ પ્રદર્શયેત્- ઇત્યુક્તમિતિ ।
તત્ર કાલવિકલ્પો બોધ્યઃ ।
મુદ્રાબન્ધને તત્પ્રદર્શનત્યાગયોશ્ચ મન્ત્રભેદા (મેરુતન્ત્રે) ઉક્તાઃ ।
ઓં ક્લીમિતિ તુ બીજાભ્યાં મુદ્રાયા બન્ધનં સ્મૃતમ્ ॥ ૩-

દર્શયેન્મૂલમન્ત્રેણ હ્સૂ। બીજેન સંત્યજેત્ ।
(સનત્કુમારસંહિતાયામ્)
અકૃત્વા માનસં યાગં ન કુર્યાદ્બહિરર્ચનમ્ ॥ ૩-

અન્તર્યાગવિધિઃ (બૃહદુત્તરતન્ત્રે)
હૃત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે યોગપીઠોપરિ સ્થિતામ્ ।
ધ્યાત્વા તાં ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્માનસૈરુપચારકૈઃ ॥ ૩-

સંપૂજ્ય વિધિવત્ પશ્ચાન્માનસં હોમમાચરેત્ ।
(શ્મામારહસ્ય) ધૃતવચનાનિ ।
અમાયામનહંકારસરાગમમદં તથા ॥ ૩-

પ્. ૧૯૦) અમોહદમદમ્ભં ચ અદ્વેષાક્ષોભકૌ તથા ।
અમાત્સર્યમલોભં ચ દશ પુષ્પંવિદુર્બુધાઃ ॥ ૩-