पद्म पुराण · अध्याय 7.19

व्यास उवाच-
नारायणप्रपन्ना ये नराभक्तिसमन्विताः ।
कदाचिदशुभं तेषां विद्यते न द्विजोत्तम

पुनरेव प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं कमलापतेः ।
यच्छ्रुत्वा मानवाः सर्वे लभंते परमं पदम्

वासुदेवस्य माहात्म्यं श्रुत्वा तृप्यंति वैष्णवाः ।
पाखण्डा न हि तृप्यंति नरके क्लेशभागिनः

पाखण्डानां समीपे तु विष्णुमाहात्म्यमुत्तमम् ।
न वक्तव्यं द्विजश्रेष्ठ वक्तव्यं वैष्णवाग्रतः

पूर्वं त्रेतायुगे विप्र उर्वीशुर्नाम जैमिने ।
आसीत्पापरतो नित्यं धर्मनिंदापरायणः

ब्रह्मस्वहारी विप्रेन्द्र परस्त्रीगमनोद्यतः ।
गोमांसाशी सुरापी च वेश्याविभ्रमलोलुपः

शरणागतहंता च परनिंदाकरः सदा ।
विश्वासघाती मित्रघ्नो ज्ञातिपीडाकरस्तथा

असत्यभाषी क्रूरश्च पाखंडजनसङ्गभाक् ।
वृत्तिच्छेदी द्विजातीनां न्यासापहारकस्तथा

तादृशं तं समालोक्य दुष्टं पापपरायणम् ।
आजग्मुर्ज्ञातयः सर्वे क्रुद्धास्तस्य निजंगृहम्

ज्ञातय ऊचुः -
प्रतिष्ठोपार्जिता पूर्वैरस्माकं विमले कुले ।
सा प्रतिष्ठा त्वया मूढ विनाशं प्रतिनीयते

धर्ममार्गं परित्यज्य कुरुषे पातकं सदा ।
मद्वंशकीर्तिहननं जातोऽसि ज्ञातिदुःखदः

अतिविस्मयदा सृष्टिर्विधातुर्मन्यते त्वयि ।
यस्मिन्सिंधौ शशी जातस्तत्र क्ष्वेडोद्भवोऽपि च

अहो शक्तिः कुपुत्राणां संख्यातुं न च शक्यते ।
अनेकैः पुरुषैः कीर्तिं संचितां हंति तत्क्षणात्

जाते पुत्रोत्तमे वंशः श्रेष्ठः स्यादधमोऽपि च ।
पुत्रेधमेतु श्रेष्ठोऽपि वंशो गच्छति हीनताम्

व्यास उवाच-
इत्युक्त्वा ज्ञातयस्ते च तं सर्वे पापिनां वरम् ।
अपकीर्तिभयात्क्रुद्धास्तत्यजुः सहसा द्विज

ज्ञातिभिः स परित्यक्तो जनैः सर्वैश्च धिक्कृतः ।
प्रपेदे दस्युतां दुःखी विभ्रष्टाखिलवैभवः

तं दस्युकर्मकुर्वंतं निर्द्दयं परहिंसकम् ।
धृत्वा जनपदाः सर्वे भूपालाय न्यवेदयन्

तेन भूमिभुजा तस्य पितृस्नेहाद्दिवजोत्तम ।
न हतोऽसौ दुराचारो निजदेशाद्वहिष्कृतः

ततोऽसौ वनमाश्रित्य दस्युभिः सह निर्द्दयः ।
पांथस्वहरणार्थाय तस्थौ बहुभिरुद्धतैः

कदाचित्तटिनीतीरं दस्युभिः सह जैमिने ।
वनपर्यटने श्रांतो जगाम स्नानहेतवे

तस्यां तटिन्यां भगवत्परिचर्यापरायणान् ।
असौ ददर्श दुष्टात्मा ब्राह्मणाकृतिनो बहून्

अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे समाराध्य जनार्दनम् ।
अन्योन्यं कथयामासुर्विहिता अति कौतुकात्

अद्य चंपकपुष्पाणि मया त्यक्तानि तानि वै ।
कश्चिद्वदति तांबूलं मया दत्तं मुरारये

न खादितव्यं तांबूलं कदाचिदपि जन्मनि ।
मयाद्य हरये दत्तं कदलीफलमुत्तमम्

जन्मजन्मानि च मया भक्ष्यं च कदलीफलम् ।
कोऽपि वक्ति मया दत्तं हरये दाडिमीफलम्

कोऽपि वक्ति मया दत्तं रसालफलमुत्तमम् ।
अन्योऽन्यमेतद्वदतां तेषां श्रुत्वा वचांसि च

उर्वीशुश्चिन्तयामास किं प्रदास्यामि विष्णवे ।
संसारे यानि वस्तूनि भक्ष्याणि संति तान्यहम्

न हि शक्नोमि संत्यक्तुं किं दास्यामि मुरारये ।
नित्यं वनांतरस्थोऽहं चौरो राजभयाकुलः

शकटारोहणे नास्ति ह्यधिकारः कदापि मे ।
व्यास उवाच-
इत्युक्त्वा दस्युना तेन भूयोभूयो द्विजोत्तम

शकटं हरये दत्तं चतुर्वर्गप्रदायिने ।
अथ तेब्राह्मणाः सर्वे जग्मुर्विप्र यथागताः

सोऽपि दस्युर्दस्युभिश्च जगाम निजमाश्रयम् ।
एकदा गुडकंडोलं तेनैव खलु वर्त्मना

गृहीत्वा पथिकः कश्चित्काकीमंडलमागतः ।
ततोऽसौ सहसा दस्युर्निर्भयः परहिंसकः

जहार गुडकंडोलमध्वनीनस्य तस्य च ।
अथ ते दस्यवश्चक्रुर्गुडकंडोल भंजनम्

उर्वीशुश्चापतद्भागे शकटं गुडनिर्मितम् ।
उर्वीशुः शकटं गौडं समासाद्य द्विजोत्तम

मनसा चिंतयामास वचःस्मरणपूर्वकम् ।
अनो मया पुरा दत्तं स्वयमेव मुरारये

तस्मादनो न मे ग्राह्यं कदाचिदिह जन्मनि ।
विचिन्त्येति हृदा दातुं तदनो गुडनिर्मितम्

दत्तं विप्राय कस्मैचिन्माधवप्रीतिहेतवे ।
तां भक्तिं तस्य विज्ञाय महापातकिनो द्विज

जहार सकलं पापं सद्यः प्रीतो जनार्दनः ।
तस्मिन्नेव दिने विप्र प्रविश्य च महावनम्

हतः पौरजनैः सर्वैरथ क्रुद्धैः स उर्विशुः ।
भगवानथ तं नेतुं विमानं स्वर्णनिर्मितम्

दूतांश्च प्रेषयामास नानाभरणभूषितान् ।
अथ ते भगवद्दूतास्तमुर्वीशुं गतैनसम्

समारोप्य विमाने तं सद्यो जग्मुः पुरं हरेः ।
ततौऽसौ हरिसान्निध्यं प्राप्य पुण्यात्मनां वरः

पुनर्मन्वंतरशतं स्थित्वा केशवसन्निधिम् ।
परमं ज्ञानमासाद्य स विवेश तनुं हरेः

व्यास उवाच-
येन केनाप्युपायेन हरिभक्तिकरो नरः ।
संसारजलधेः पारं राजहंस इव व्रजन्

क्षणमेव हरेर्भक्तिर्वर्तते यस्य चेतसि ।
तत्पदं परमं याति स पापात्मापि गच्छति

एकमप्युत्तमं वस्तु दत्वाऽसौ तन्मुरारये ।
स्वयमेव हि भोक्तव्यं पश्चात्पापोपशांतये

यद्वस्तु हरये दत्तं तच्च दद्याद्दिवजातये ।
किंचिच्छेषं न भोक्तव्यं तस्यावश्यं स्वयं बुधैः

वस्तूनि ब्राह्मणश्रेष्ठमिष्टानि यानि कानि च ।
अदत्वा विष्णवे तानि न भोक्तव्यानि वैष्णवैः

विष्णुनैवेद्यमाहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
सेतिहासं पुनर्वच्मि शृणु विप्र समाहितः

आसीत्सर्वजनिर्नाम ब्राह्मणः शुद्धवंशजः ।
शांतो दांतो दयायुक्तो गुरुब्राह्मणपूजकः

हरेः पूजापरश्चैव हरिस्मरणतत्परः ।
प्रपन्नक्लेशविध्वंसी सत्यवादी जितेन्द्रियः ५०

प्रातःस्नायी निजाचारग्राही हिंसा विवर्जितः ।
एकादशीव्रतरतो ज्ञातिपूजापरायणः

कदाचित्स द्विजश्रेष्ठः स्वप्नेऽपश्यच्च केशवम् ।
श्यामं विरजपद्माक्षं स्मेरास्यं पीतवाससम्

स्वर्णकुण्डलमञ्जीरकिरीटोज्ज्वलविग्रहम् ।
कौस्तुभोद्भासितोरस्कं वनमालाविभूषितम्

चतुर्बाहुं शङ्खचक्रगदापद्मधरं प्रभुम् ।
समस्तैर्लक्षणैर्युक्तं स्वर्णयज्ञोपवीतिनम्

संप्राप्य दर्शनं स्वप्ने स विप्रो जगतीपतेः ।
कृताञ्जलिस्तमस्तौषीद्रोमांचिततनुर्मुदा

तुभ्यं नमोऽस्तु जगतः सकलस्यभर्त्त्रे सल्लोकशोकभयरोगविनाशनाय ।
नारायणाय कमलाहृदयप्रियाय धर्मार्थकामपरमामृतदाय तुभ्यम्

पापानि चैव सकलानि मया कृतानि मत्तेन मोहवशगेन सदा मुरारे ।
तस्माद्बिभेमि जगदंबुनिधेर्गभीरान्मामुद्धरस्व निजभक्तितरीं प्रदाय

जानामि यद्यपि हरे दुरितं मनुष्यो व्यामोहमाशुचलभे भुवि कैटभारे ।
पापं तथापि च मुदा सततं करोमि तस्मान्न कोऽप्यहमिवास्ति जनो विमूढः

पुण्यद्रुमः सुखफलं सहसैव धत्ते किं वेद्मि नेति नृहरे कृतपातकोऽहम् ।
पुष्पद्रुमार्पणविधौ न ममास्ति वित्तं नाथ प्रसीद भगवन्किमहं करोमि

त्वत्पादपद्मयुगलं परमामृतस्य स्थानं विहाय मम चित्तमधुव्रतोऽयम् ।
नारीमुखं व्रजति देवमृतिप्रदं यच्छ्लेष्मप्रकीर्णमनिशं कमलभ्रमेण

पाणिःप्रदानरहितोऽनृतभाषिवक्त्रं कर्णौ च पापश्रवणाय सदैव दक्षौ ।
दोषानिमान्मम हरे हर सेवकस्य यस्मान्नु नाथ शरणागतदोषहंता

संसारघोरजलधौ नृहरे कदाचित्त्वद्भक्तिनौरिह मया सुदृढा च लब्धा ।
तत्रापि दैववशगोऽहमहो दुरात्मा वर्तेत एव सततं ममदुःखकालः

संसारपारगमनाय लसत्पथोऽस्ति किं सर्वदुःखरहितः सदयः प्रसन्नः ।
अंधीकृतस्य मम मोहमहत्तमिस्रैर्दृष्टिस्त्वयीह न कदापि च याति विष्णो

पापात्मनोऽपि मम चित्तमिदं मुरारे नष्टं विनष्टजनकष्टविनष्टिकारि ।
यस्त्वां समस्तसुरवंदितपादपद्म स्वप्नेऽपि केशिमथनाद्य विभो समीक्षे

व्यास उवाच-
इति तेन स्तुतो देवो भगवान्कमलापतिः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः संसारार्णवतारकः

श्रीभगवानुवाच-
भक्तिभिस्तव विप्रेंद्र तुष्टोऽहं नित्यमेव च ।
तस्मात्तवाचिरेणैव सर्वं भद्रं भविष्यति

पापिनोऽपि तवोद्धारो मया पूर्वं कृतो द्विज ।
अधुना मम भक्तोऽसि न विपत्तिर्भविष्यति

ब्राह्मण उवाच।
कोऽहं तस्थौ पुरा विष्णो किं वा पापं मया कृतम् ।
पापिनोऽपि ममोद्धारः कथं पूर्वं त्वया कृतः

संसारेऽस्मिन्कथं जातो जनितोऽहं कथं त्वया ।
एतत्सर्वं विभो ब्रूहि यतस्त्वं सदयः सदा

श्रीभगवानुवाच-
अप्रकाश्यमिदं गुह्यं यद्यपि द्विजसत्तम ।
तथापि तव वात्सल्यान्निगदामि निशामय

पुरा त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ पक्षिवंशसमुद्भवः ।
भूतोऽसि भूमिभागेषु निजकर्मविपाकतः

क्षुधया तृषया वापि सततं व्याकुलो भवान् ।
बभ्राम भक्षयन्कीटान्निर्झरोष्णोदकं तथा

नानादुःखं सदा भुंजन्पक्षियोनौ समुद्भवः ।
चतुर्वर्षसहस्राणि स्थितोऽसि त्वं पुरा क्षितौ

एकदा कुलभद्राख्यो ब्राह्मणः सर्वतत्ववित् ।
पूजयामास मां भक्त्या नैवेद्याद्यैर्नदीतटे

समभ्यर्च्य स विप्रेंद्रो मम नैवेद्यतंदुलम् ।
ययौ तत्रैव निक्षिप्य भूय एव निजं गृहम्

ततो वृक्षात्समागत्य क्षुधिना पक्षिणा त्वया ।
मम नैवेद्यसंबंधि भक्षितं सर्वतंदुलम्

भुक्त्वैव सद्यो मुक्तोऽसि पातकैरतिदारुणैः ।
कदाचित्प्राप्तकालस्त्वं कालधर्मगतो द्विज

त्वामानेतुं मया दूताः प्रेषिताः सर्वथा निजाः ।
ततो रथे समारोप्य भवंतं नष्टकल्मषम्

सद्यो दूतगणाः सर्वे समायाताः परं पदम् ।
युगकोटिसहस्राणि स्थितोऽसि मम सन्निधौ

भुंजन्सुखानि सर्वाणि दुर्ल्लभानि सुरैरपि ।
ततो यातोऽसि विप्रेन्द्र विशुद्धे ब्राह्मणान्वये

तत्रापि मयि भक्तिस्ते जातातिसुदृढा पुनः ।
क्रियायोगेन मां नित्यं समाराध्य द्विजोत्तम

आयुषोंते मत्प्रसादान्मामकं पदमाप्स्यसि ।
यदा तुष्टोऽस्म्यहं विप्र सपापात्मापि मुक्तिभाक्

कदाचिद्यस्य रुष्टोस्मि पुण्यात्मापि च पापभाक् ।
तस्माद्ब्राह्मण भद्रं ते भक्तोऽसि मम सुव्रत

दास्यामि ते परं स्थानं यदलभ्यं सुरैरपि ।
ब्राह्मण उवाच-
त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं नाथ पूर्ववृत्तांतमात्मनः

इदानीं श्रोतुमिच्छामि यत्किञ्चिद्ब्रूहि तत्प्रभो ।
कस्य तुष्टोऽसि देवेन्द्र कस्य रुष्टोऽसि वा प्रभो

महत्या कृपया सर्वमेतन्मे वक्तुमर्हसि ।
श्रीभगवानुवाच-
कर्मणा येनविप्रेन्द्र तुष्टिर्मे हृदि जायते

क्रोधश्च तत्समस्तं च कथयामि समासतः ।
यो दयावान्द्विजश्रेष्ठ सर्वभूतेषु सर्वदा

अहंकारविहीनश्च तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
कर्म कुर्यान्मदर्थं यो धर्मभक्तिसमन्वितः

ब्रूते मदर्थं यः शांतं तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
मिष्टं वस्तु समासाद्य दत्वा मे यश्च मानवः

मानापमाने सदृशस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
सर्वभूतशरीरस्थं यो मां जानाति मानवः

परहिंसाविहीनो यस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
कर्माणि कुरुते यस्तु सुविचार्य पुनः पुनः

गोब्राह्मणहितैषी यस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
स्वयं निरुक्तं वचनं यत्नाद्यः परिपालयेत्

प्रपन्नं याति यत्नाद्यस्तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
ददात्यनुपकारिभ्यो दानानि द्विजसत्तम

मयि चित्तं सदा यस्य तस्य तुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
कर्मणा येनतुष्टोऽस्मि निरुक्तं तत्समासतः

रुष्टोऽस्मि कर्मणा येन विप्र वच्मि शृणुष्वतम् ।
परहिंसारतो यस्तु निर्द्दयः सर्वजंतुषु

अहंयुः सर्वदा क्रुद्धः समां नयति शत्रुताम् ।
असत्यभाषीक्रूरश्च परनिंदापरस्तु यः

कविवर्तनविध्वंसी समां नयति शत्रुताम् ।
अदृष्टदोषौ पितरौ स्त्रीभ्रातृभगिनी तथा

मोहात्त्यजति यो मूढः समां नयति शत्रुताम् ।
पितृभिर्भर्त्सनं यस्तु कुरुते मूढधीर्नरः

गुर्ववज्ञाकरो विप्र समां नयति शत्रुताम् ।
आरामच्छेदिनो ये च जलाशयविलायिनः

ग्रामनाशकरायेचतेमांनयंतिशत्रुताम् ।
परस्त्रियं समालोक्य विषादं यान्ति ये जनाः १००

शृण्वंति पापचर्चां च तेषां रुष्टोस्म्यहं सदा ।
द्विषंति नाथं ये मूढा अनाथस्वं हरंति ये

विश्वासघातिनो ये च तेषां रुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
ये च गोवीर्यहंतारो वृषलीपतयश्च ये

अश्वत्थघातिनो ये च तेषां रुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानां मध्ये ये भेदकारिणः

परदारातिरक्ता ये तेषां रुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
एकादश्यां भुंजते ये लोभात्पापधियो नराः

वेदनिंदाकरा ये च तेषांरुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
पापबुद्धिरता ये च मित्रद्रोहरतास्तथा

धात्रीतरुं च ये घ्नंति तेषां रुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
दिवसे मैथुनं ये च कुर्वंते काममोहिताः

रजस्वला स्त्रियां चैव तेषां रुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
ये चादृष्टार्तवां नारीं मोहाद्गच्छंति सत्तम

व्रतस्थां च सदा जाल्मास्ते मां नयंति शत्रुताम् ।
अमावास्यातिथौ ये च कुर्वंते निशिभोजनम्

भोजनद्वयमेवार्के तेषां रुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
आमिषं मैथुनं तैलममावास्यादिने द्विजाः

न ये त्यजंति विप्रेन्द्र तेषां रुष्टोऽस्म्यहं सदा ।
बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपात्ते वदाम्यहम्

निंदंति वैष्णवान्ये च तेषां रुष्टोस्म्यहं सदा ।
व्यास उवाच-
इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुरदृश्यः सहसाऽभवत्

स च विप्रः समुत्तस्थौ त्यक्तनिद्रस्तु मंचतः ।
केशवोक्तेन वाक्येन स विप्रो हरिभक्तिकृत्

संत्यज्य सकलं कार्यं क्रियायोगरतोऽभवत् ।
नारायणस्य नैवेद्यं भुंजतोऽपि फलं त्विदम्

हरिपूजाकृतां पुंसां न जाने किं भवेदिति ।
समासेन ब्रवीमि त्वां शृणु सत्तम जैमिने

सकृत्कृत्वा हरेः पूजां प्राप्यते परमं पदम्।
मानुष्यं दुर्ल्लभं लोके पूजा तत्रापि चक्रिणः

भक्तिस्तत्रापि विप्रेन्द्र दुर्ल्लभा परिकीर्तिता

संसाराब्धिं सर्वदुःखप्रपूर्णं तर्तुं वांछा यस्य चित्तेस्ति पुंसः ।
भक्त्या नित्यं वासुदेवस्य पूजां कुर्यादार्यः कर्मणां सोऽखिलानाम्

इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे एकोनविंशतितमोऽध्यायः