पद्म पुराण · अध्याय 6.213

नारद उवाच-
एतन्मधुवनं तात शिवे परमपावनम् ।
देवराजाय तुष्टेन स्थापिता विष्णुना पुरी

अत्र विश्रांतिनामेदं तीर्थं त्रिभुवनोत्तमम् ।
विविदां मुक्तिदं पुंसां पवनं साधुसेवितम्

नित्यं वसति विश्वात्मा विष्णुः श्रीकोलरूपधृक् ।
अत्र तीर्थोत्तमे पुण्ये नृपविश्रांतिसंज्ञके

बहुभिर्जन्मभिर्येन विष्णुराराधितः सदा ।
मरणं तस्य तीर्थेऽस्मिन्जायते किल भूपते

कालिंद्या एव कूले तु द्वितीयं हरिणा कृतम् ।
तीर्थे विश्रांतिसंज्ञं तु यत्र कंसो निपातितः

एतद्द्वयं समं राजन्गुणैर्वैकुंठदातृभिः ।
भाग्योदयेन केनापि लभ्यते सकलार्थदम्

अथ तीर्थस्य माहात्म्यं कथयामि तवाग्रतः ।
यच्छ्रुत्वा सर्वतीर्थेषु मज्जनाल्लप्स्यसे फलम्

हिमाचलोपत्यकायां किरातनगरे शुभे ।
ब्राह्मणो नाम कुशलो राजन्नासीद्दरिद्रतः

तस्य पत्नी दुराचारा दुराचारनरे रता ।
कर्मणा मोहयामास पतिं सा बंधकी वरा

पतिस्तया मोहितस्तु न निवारयितुं क्षमः ।
तदाज्ञा तत्परो दीनः क्रयक्रीतैवाभवत्

लोका उपहरंति स्म तं द्विजं कुलटापतिम् ।
उपहासभयात्सोऽपि निर्ययौ न गृहात् कुधीः

महार्हाणि दुकूलानि भूषणानि च सा दधौ ।
जारैर्दत्तानि दुष्टात्मा हसितापि न लज्जते

वस्त्रं पुरातनं दास्यादुत्तीर्णं यच्छरीरतः ।
अवज्ञापूर्वकं दुष्टा स्वभर्त्रे संप्रयच्छति

एवं तया कुलटया सोऽवज्ञातं स्वकः पतिः ।
नितांतं दुःखमापन्नो विषमत्त्वामृतो निशि

सा भीता राजतः पापा ह्यनयात्स्वैरिणी तदा ।
अनुयास्यामि भर्त्तारमित्युवाच मृषा वचः

तयैवं शिक्षिता सख्यः स्वकीयस्तां समीपगाः ।
निवारयामासुरिति कथयित्वा महीपतेः

सख्य ऊचुः -
भो मृगाक्षि किमर्थं ते क्रियतेऽनर्थ ईदृश ।
यत्सुवर्णनिभं कायं त्वं नाशयितुमुद्यता

भवत्या किं सुखं दृष्टममुष्या व्यवसायिनः ।
दरिद्रस्यासमर्थस्य सखि स्वोदरपूरिणः

पालयैनं सुतं बालं त्वदृते कोऽस्य पालकः ।
मरिष्यामो वयं सर्वा मृतायां त्वयि सुंदरि

गृहमेतदवेक्षस्व समुत्तिष्ठवरानने ।
जीयादयं तव सुतोयस्त्रीभाविसुखप्रदः

वांछंति बांधवाः सर्वे त्वदीयास्तव जीवितम् ।
उत्तिष्ठ निजबंधूनां कुरु चित्तं समीहितम्

रुदंति तव रागेण वयस्याः सकलाः सति।
निजवाक्यप्रदानेन वारयैताः सुदुःखिताः

नारद उवाच-
इत्याकर्ण्य वचस्तासां दुष्टा सा धर्मविश्रुतम् ।
उन्नमय्य मुखं प्राह श्रावयंती स्वबांधवान्

सख्युवाच-
युष्माभिर्यद्वचो धर्मं प्रोक्तं जाने ऋतं ननु ।
तथापि स्वपतिः स्त्रीभिर्मान्यो लोकद्वयप्रदः

यदुच्यते मया वाक्यं धर्मशास्त्रसमन्वितम् ।
तद्वचः श्रूयतां सख्यो युक्तं चेदनुमोदत

या स्त्री निधनमापन्नं पतिमन्वेति तत्परा ।
पापापि सह तेनैव स्वर्गे वसति सा चिरम्

स्त्रीभिः पतिर्न हातव्यो निर्धनो रोगवानपि ।
जीवन्मृतोऽनुगंतव्यः श्रुतिरेषा सनातनी

विचिंत्येति स्वमनसि सख्योन्वेमि स्वकं पतिम् ।
वर्तिष्यते स्वभाग्येन करिष्येऽहं किमस्य वै

नारद उवाच-
इत्युक्तास्तास्तया सख्यो दुष्टा दुष्टमतिप्रदाः ।
ऊचुस्तां धर्मवाक्येन समस्तजनमोहिनीम्

सख्य ऊचुः -
जहि पूर्वं हि नः सुभ्रु पश्चादन्वेहि वल्लभे ।
समस्तास्त्वद्वियोगं न वयं सोढुं क्षमामहे

अस्मांस्तव विनिघ्नंत्या अनुयांत्याः स्वकं पतिम् ।
धर्मोऽल्पपापबाहुल्यं स्वर्गप्राप्तिस्तु कीदृशी

जीवन्नयं पतिः स्वीयः साध्वयं प्रतिपालितः ।
यदुक्तं पतिपत्नीभ्यां तत्त्वया विहितं सखी

यावत्स्वजीवनोपायं विधातुमयमक्षमः ।
तावत्त्वदीयभाग्येन जीविष्यति सुतस्तव

नारद उवाच-
इत्युक्ता सा निववृते स्वभर्त्तुरनुयानतः ।
सुतेन कारयामास तदा तद्विरतिक्रियाम्

अथ कालेन कियता सुतोपनयने मतिम् ।
कारयामास सा विप्रैर्दत्त्वा जारार्पितं धनम्

कृतोपनयनः कुंडः स तत्त्वज्ञानवान्शिशुः ।
गृहान्निर्गम्य सपदि नारायणपरोऽभवत्

सतां संगतिमासाद्य त्यक्त्वा स्वं प्राकृतं वपुः ।
आरुरोह निजं लोकमप्राप्यं योगिभिश्च तत्

अथ सा निर्गते पुत्रे मनो दुःखं चकार वै ।
तस्मिन्नेव दिने राजन्भूयो जारैः सहारमत्

इति तै रममाणायां तस्यां जारैः समं नृप ।
समागता जरा काले लावण्यमदनाशिनी

त्यक्तोपपतिभिर्दृष्टा सा जराग्रस्तविग्रहा ।
बभूव दूतिकान्यासं कुलशीलविनाशिनी

तदा ह्येकस्य विप्रस्य सवत्सां गामपाहरत् ।
विक्रीता कियता राजन्द्रव्येण ननु सा तया

तयेति गमितः कालो दूतित्वेन कियान्नृप ।
पश्चाच्छुष्करशरीरोऽस्या विगुणः समजायत

तस्याः कुष्ठे समुत्पन्ने गलितं ह्यंगपंचकम् ।
हस्तौ पादौ च नृपते पंचमा नासिका तदा

एवंभूता यदाहारं न लभेत कुतश्चन ।
तदा तु तत्रोदितया दास्या सा नीयता पणम्

तत्र सा पतिता पापा लोकान्संप्रार्थ्य दीनया ।
गिरा धिगिति कुर्वाणा चक्रे स्वोदरपूरणम्

तदिहाभ्यासवर्त्त्ये को द्विजः सर्वागमार्थवित् ।
तां विलोक्य महावाग्मी प्रोवाचेदं वचो नृप

जनानां दुःखदं पापमिहलोके परत्र च ।
तस्मात्पापं न कर्त्तव्यं मानवैर्दुःखभीरुभिः

पापं कृत्वा जनो यस्तु प्रायश्चित्तं करोति वै ।
न तदाचरिते भूयो न तत्फलमवाप्नुयात्

यः कृत्वा मुहुरेनांसि प्रायश्चित्तं करोति न ।
तस्यास्या इव पापाया गतिरत्र परत्र च

अनया पापसंघातो लोकेऽत्र समुपार्जितः ।
इहैव तत्फलं भुंक्ते भोक्ष्यते नरकेऽप्यसौ

सर्वशास्त्रेषु दृष्टं वै सर्वेषां पापकर्मणाम् ।
प्रायश्चित्तं न च स्त्रीणां विन्मुखानां तु कर्मणः

नारद उवाच-
इत्युक्त्वा स द्विजश्रेष्ठो नमस्कृत्य रविं ययौ ।
विष्णुं संस्मृत्य संस्मृत्य भीतस्तदवलोकनात्

एवं सा दुःखमापन्ना भुंजाना कर्मणः फलम् ।
अर्जितस्य स्वयं राजन्मृता कतिपयैर्दिनैः

न तस्या अग्निसंस्कारः संजातः पापकर्मणः ।
आकृष्य केशे सा नीता श्वपचैर्नगराद्बहिः

मरणावसरे तस्या यमभृत्याः समागताः ।
प्रापप्य यातनादेहं तां निन्युर्भास्करेः पुरीम्

सौम्यः सधर्मिणां देवः साक्षाद्गुह्यस्तु पापिनाम् ।
तस्या विलोकनाद्भूयः सोप्यभूद्वै पराङ्मुखः

भृत्यानाज्ञापयामास यम एव पराङ्मुखः ।
रौरवे नरके घोरे पात्यतां सा मयेरिता

इत्युक्तास्ते तदा भृत्या नीत्वा तां घोररौरवे ।
न्यपातयन्नधोववक्त्रां स्मरंतीं कर्म यत्कृतम्

एकमन्वंतरं यावत्सा स्थित्वा तत्र रौरवे ।
पश्चाद्गोधा समुत्पन्ना श्मशाने मृतमांसभुक्

तत्रापि सा वर्षशतं लेभे दुःखं स्वकर्मणः ।
फलं मृतकमांसे कुर्वत्याहारमुत्कटम्

एकदा स मुनेः पुत्रो योऽस्या कुक्षौ व्यजायत ।
विप्रयोनौ समायातः श्मशाने तत्र पर्यटन्

मुनिपुत्रस्तु तां वीक्ष्य मृतानां क्रव्यमश्नतीम् ।
ध्यात्वा क्षणं स्वमनसि बुबुधे तां स्वमातरम्

स उवाचात्मनात्मानं बुद्ध्वा तां निजमातरम् ।
मुनिपुत्र उवाच-
एतां तु तारयाम्यद्य दुस्तराद्दुःखवारिधेः

अहो न मुच्यते जंतुर्जातपापेन कर्मणा ।
आत्मनोपार्जितेनैव भोगकालावधिं विना

अस्याः कालो व्यतीयाय निरये मानवाभिधः ।
सांप्रतं च जनैस्त्वत्र वत्सराणां शतं गतम्

कियदग्रे च भोक्तव्यमेतया पापमुल्बणम् ।
नारद उवाच।
इत्यालोच्य पुनर्दध्यौ ज्ञानेनामील्य चक्षुषी

दृष्ट्वा तस्या गतिं घोरां पापाया दिव्यचक्षुषा ।
पुनरात्मानमादेहं स द्विजप्रवरो नृप

मुनिपुत्र उवाच-
अहो कल्पशतेनापि निस्तारोऽस्या न दृश्यते ।
विना सत्तीर्थमरणं शरणं वा रमापतेः

अथवा पिंडदानेन गयायां मत्कृतेन च ।
विनास्याः सद्गतिं नैव कल्पकोटिशतैरपि

न घटेत द्वयं चास्या अस्यां योनौ कदाचन ।
तत्तीर्थविषये मृत्युः सेवायां श्रीपते रतिः

अस्या उद्धारहेतुर्वै मग्नायाः पापसागरे ।
भविता मत्कृतं श्राद्धं गयाया च हित्रकम्

नारद उवाच-
इत्यालोच्य स धर्मात्मा ययौ स्वपितुराश्रमम् ।
आचख्यौ पितरं सर्वं स्वमातुर्दुःखकारणम्

निशम्य पुत्रवचनं मातृदुःखनिवेदकम् ।
उवाच स मुनिश्रेष्ठः पुत्रं प्रणतकंधरम्

मुनिरुवाच-
हे तात मातरं स्वीयां शीघ्रमुद्धर दुर्गतेः ।
नयविद्भूपतिः शत्रोर्जयलक्ष्मीमिवाहवे

न तारयति यः पुत्रो मातरं पितरं स्वकम् ।
दुःखात्स याति नरकं यदि तारयितुं क्षमः

स्वपुत्रात्प्राप्य पानीयं पिंडाश्च वरतीर्थके ।
पितरो नरकात्स्वर्गं स्वर्गाद्यांति हरेः पदम्

तस्मादाशु समुत्तिष्ठ गच्छ खांडवकानने ।
तत्रास्ति यमुना पुण्या मुनिवर्यनिषेविता

तत्तीरेऽस्ति हरिप्रस्थं सर्वतीर्थमयं ततः ।
पुण्यं मधुवनं तत्र विष्णुना स्थापितं स्वयम्

तत्र स्नात्वा तु विधिवत्कृत्वा नित्यक्रियां निजाम् ।
तामुद्दिश्य कुरु श्राद्धं स्वप्रसूं च कुरु क्रियाम्

त्वया तत्र कृते श्राद्धे तस्याः सद्गतिमिच्छता ।
सा प्राप्स्यति हरेर्लोकं हित्वा गोधांगमुल्बणम्

गयायां पिंडदानेन यत्फलं तात जायते ।
ततः शतगुणं पुण्यं सद्भिर्मधुवने स्मृतम्

इदानीं वर्तते तात कन्याराशिगतो रविः ।
पुत्र गत्वा कुरु श्राद्धं पूर्वानुद्दिश्य बांधवान्

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः