पद्म पुराण · अध्याय 5.43

शेष उवाच
हनूमान्वीरसिंहं तु समागत्याब्रवीद्वचः ।
तिष्ठ यासि कुतो वीर जेष्यामि त्वां क्षणादिह

एवमुक्तं समाकर्ण्य प्लवगस्य वचो महत् ।
कोपपूरपरिप्लुष्टः कार्मुकं जलदस्वनम्

विनद्य घोरान्निशितान्बाणान्मुंचन्बभौ रणे ।
आषाढे जलदस्येव धारासारे मनोहरः

तान्दृष्ट्वा निशितान्बाणान्स्वदेहे सुविलग्नकान् ।
चुकोप हृदयेऽत्यतं हनूमानंजनी सुतः

मुष्टिना ताडयामास हृदये वज्रसारिणा ।
समुष्टिना हतो वीरः पपात धरणीतले

मूर्च्छितं तं समालोक्य पितृव्यं स शुभांगदः ।
रुक्मांगदोऽपि संमूर्च्छां त्यक्त्वागाद्रणमंडलम्

बाणान्समभिवर्षंतौ मेघाविव महास्वनौ ।
कुर्वंतौ कदनं घोरं प्लवंगं प्रति जग्मतुः

तौ दृष्ट्वा समरे वीरौ समायातौ कपीश्वरः ।
लांगूलेन च संवेष्ट्य सरथौ चापधारकौ

स्फोटयामास भूदेशे तत्क्षणान्मूर्च्छितावुभौ ।
निश्चेष्टौ समभूतां तौ रुधिरारक्तदेहकौ

बलमित्रश्चिरं युद्धं विधाय सुमदेन हि ।
मूर्च्छामप्रापयत्तं वै बाणैः सुशितपर्वभिः

पुष्कलेन क्षणान्नीतो मूर्च्छां चैतन्यवर्जिताम् ।
जयमाप्तं तु कटकं शत्रुघ्नस्य भटार्दनम्

एतस्मिन्समये सांबः स्यंदनं वरमास्थितः ।
विस्फारयन्धनुर्दिव्यमुपाधावद्भटानिमान्

जटाजूटांतरगतां चंद्ररेखां वहन्महान् ।
सर्पाभूषां मनःस्पर्शां दधदाजगवं धनुः

मूर्च्छितान्स्वजनान्दृष्ट्वा भक्तार्तिघ्नो महेश्वरः ।
योद्धुं प्रायान्महासैन्यैः शत्रुघ्नस्य भटानिमान्

सगणः सपरीवारः कंपयन्पृथिवीतलम् ।
भक्तरक्षार्थमागच्छंस्त्रिपुरं तु पुरा यथा

कोपाच्छोणतरे नेत्रे वहन्प्रलयकारकः ।
पश्यन्वीरान्बहुमतीन्पिनाकी देववंदितः

तमागतं महेशानं वीक्ष्य रामानुजो बली ।
जगाम समरे योद्धुं सर्वदेवशिरोमणिम्

अथागतं तु शत्रुघ्नं रुद्रो वीक्ष्य पिनाकधृक् ।
उवाच परमापन्नः कोपं सगुणचापधृक्

पुष्कलेन महत्कर्म कृतं रामांघ्रिसेविना ।
मद्भक्तं यो रणे हत्वा गतः समरमंडलम्

अद्य क्वास्ति परो वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् ।
तं हत्वा सुखमाप्स्यामि समरे भक्तपीडनम्

शेष उवाच
इत्युक्त्वा वीरभद्रं स प्रेषयामास पुष्कलम् ।
याहि त्वं समरे योद्धुं पुष्कलं सेवकार्दनम्

नंदिनं प्रेषयामास हनूमंतं महाबलम् ।
कुशध्वजं प्रचंडं तु भृंगिणं च सुबाहुकम्

सुमदं चंडनामानं गणं स्वीयं समादिशत् ।
पुष्कलस्तु समायांतं वीरभद्रं महागणम्

महारुद्रस्य संवीक्ष्य योद्धुं प्रायान्महामनाः ।
पुष्कलः पंचभिर्बाणैस्ताडयामास संयुगे

तैर्बाणैः क्षतगात्रस्तु त्रिशूलं स समादिशत् ।
स त्रिशूलं क्षणाच्छित्त्वा व्यगर्जत महाबलः

छिन्नं स्वीयं त्रिशूलं वै वीक्ष्य रुद्रानुगो बली ।
खट्वांगेन जघानाशु मस्तके भारतिं द्विज

खट्वांगाभिहतः सोऽथ मुमूर्च्छ क्षणमुद्भटः ।
विहाय मूर्च्छां सद्वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित्

शरैश्चिच्छेद खट्वांगं करस्थं तस्य तत्क्षणात् ।
वीरभद्रः स्वकेच्छिन्ने खट्वांगे करसंस्थिते

परमक्रोधमापन्नो बभंज रथिनो रथम् ।
भंक्त्वा रथं तु वीरस्य पदातिं च विधाय सः

बाहुयुद्धेन युयुधे पुष्कलेन महात्मना ।
स पुष्कलो रथं त्यक्त्वा चूर्णितं तेन वेगतः

मुष्टिना ताडयामास वीरभद्रं महाबलः ।
अन्योन्यं मुष्टिभिर्घ्नंतावूरुभिर्जानुभिस्तथा

परस्परवधोद्युक्तौ परस्परजयैषिणौ ।
एवं चतुर्दिनमभूद्रात्रिं दिवमपीशयोः

न कोपि तत्र हीयेत न जीयेत महाबलः ।
पंचमे तु दिने वृत्ते वीरभद्रो महाबलः

गृहीत्वा नभ उड्डीनो महावीरं तु पुष्कलम् ।
तत्र युद्धं तयोरासीद्देवासुरविमोहनम्

मुष्टिना चरणाघातैर्बाहुभिः सुखुरैर्महत् ।
तदात्यंतं प्रकुपितः पुष्कलो वीरभद्रकम्

गृहीत्वा कंठदेशे तु ताडयामास भूतले ।
तत्प्रहारेण व्यथितो वीरभद्रो महाबलः

गृहीत्वा पुष्कलं पादे जघानास्फालयन्मुहुः ।
ताडयित्वा महीदेशे पुष्कलं सुमहाबलः

त्रिशूलेन चकर्ताशु शिरो ज्वलितकुंडलम् ।
जगर्ज पुष्कलं हत्वा वीरभद्रो महाबलः

गर्जता तेन शार्वेण प्रापितास्त्रा समुद्भटाः ।
हाहाकारो महानासीत्पुष्कले पतिते रणे

त्रासं प्रापुर्जनाः सर्वे रणमध्ये सुकोविदाः ।
ते शशंशुश्च शत्रुघ्नं पुष्कलं पतितं रणे

निहतं वीरभद्रेण महेश्वरगणेन वै ।
इत्याश्रुत्य महावीरः पुष्कलस्य वधं तदा

दुःखं प्राप्तो रणेऽत्यतं कंपमानः शुचा महान् ।
तं दुःखितं च शत्रुघ्नं ज्ञात्वा रुद्रो ऽब्रवीद्वचः

शत्रुघ्नं समरे वीरं शोचंतं पुष्कले हते ।
रे शत्रुघ्न रणे शोकं मा कृथाः सुमहाबल

वीराणां रणमध्ये तु पातनं कीर्तये स्मृतम् ।
धन्यो वीरः पुष्कलाख्यो यश्च वै दिनपंचकम्

युयुधे वीरभद्रेण महाप्रलयकारिणा ।
येन क्षणाद्विनिहतो दक्षो मदपमानकृत्

क्षणाद्विनिहता येन दैत्यास्त्रिपुरसैनिकाः ।
तस्माद्युद्ध्स्व राजेंद्र शोकं त्यक्त्वा महाबल

यत्नात्तिष्ठाद्य वीराग्र्य मयि योद्धरि संस्थिते ।
शोकं संत्यज्य शत्रुघ्नो वीरश्चुक्रोध शंकरम्

आत्तसज्जधनुर्बाणैः प्रचच्छाद महेश्वरम् ।
ते बाणाः सुरशीर्षण्य वपुषं क्षतविक्षतम्

अकुर्वत महच्चित्रं भक्तरक्षार्थमागतम् ।
ते बाणाः शंकरस्यापि बाणा नभसि संस्थिताः

व्याप्यैतत्सकलं विश्वं चित्रकारि मुनेरपि ।
तद्बाणयोर्युद्धबलं वीक्ष्य सर्वत्र मेनिरे

प्रलयं लोकसंहारकारकं सर्वमोहकम् ।
आकाशे तु विमानानि संश्रित्य स्वपुरस्थिताः

विलोकयितुमागत्य प्रशंसंति तयोर्भृशम् ।
अयं लोकत्रयस्यास्य प्रलयोत्पत्तिकारकः

असावपि महाराज रामचंद्रस्य चानुजः ।
किमिदं भविता को वा जेष्यति क्षितिमंडले

पराजयं वा को वीरः प्राप्स्यते रणमूर्धनि ।
एवमेकादशाहानि वृत्तं युद्धं परस्परम्

द्वादशे दिवसे प्राप्ते मुमोचास्त्रं नराधिपः ।
ब्रह्मसंज्ञं महादेवं हंतुं क्रोधसमन्वितः

सविज्ञाय महास्त्रं तन्मुक्तं शत्रुघ्नवैरिणा ।
हसन्नप्यपिबत्तेन मुक्तं ब्रह्मशिरो महत्

अत्यंतं विस्मयं प्राप्य किं कर्तव्यमतः परम् ।
एवं विचारयुक्तस्य हृदये ज्वलनोपमम्

शरं वै निचखानाशु देवदेव शिरोमणिः ।
तेन बाणेन शत्रुघ्नो मूर्च्छितो रणमंडले

हाहाभूतमभूत्सर्वं कटकं भटसेवितम् ।
वीराः सर्वे रुद्रगणैः पातिताः पृथिवीतले

सुबाहुसुमदोन्मुख्याः स्वबाहुबलदर्पिताः ।
पतितं मूर्च्छया वीक्ष्य शत्रुघ्नं शरपीडितम्

पुष्कलं तु रथे स्थाप्य सेवकैः परिरक्षितुम् ।
हनूमानागतो योद्धुं शिवं संहारकारकम्

श्रीरामस्मरणं योधान्स्वीयान्विप्र प्रहर्षितान् ।
प्रकुर्वन्रोषितस्तीव्रं लांगूलं च प्रकंपयन्

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे पुष्कलशत्रुघ्नपराजयोनाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः